ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI NGÔ ĐÌNH THỤC
Đức tin, Giáo hội, gia đình và quyền lực – Bi kịch của một Tổng giám mục giữa thế kỷ XX
Hoàng Phong Nhã
PHẦN I – CON NGƯỜI VÀ ƠN GỌI
CHƯƠNG III: VĨNH LONG VÀ BÀI TOÁN XÂY DỰNG GIÁO HỘI VIỆT NAM
Luận đề: Nếu những năm ở An Ninh, Huế, Roma và Paris tạo nên con người Ngô Đình Thục, thì 23 năm tại Vĩnh Long tạo nên nhà lãnh đạo Giáo hội Ngô Đình Thục. Đây là giai đoạn cần được nhìn độc lập với Đệ nhất Cộng hòa: ông tiếp nhận một giáo phận mới, thiếu nhân lực và nguồn lực, rồi xây dựng chủng viện, giáo dục, các hội đoàn giáo dân và cơ sở xã hội. Đồng thời, Vĩnh Long cũng cho thấy một đặc điểm quan trọng của Thục: ông không quan niệm Giáo hội chỉ là nơi cử hành phụng vụ, mà là một cộng đồng cần có con người, giáo dục, tổ chức và năng lực tự vận hành.
1. Một giáo phận mới và một bài toán gần như từ đầu
Ngày 8 tháng 1 năm 1938, Tòa Thánh thành lập Hạt Đại diện Tông tòa Vĩnh Long, tách khỏi phạm vi Giáo phận Tông tòa Sài Gòn. Ngô Đình Thục được bổ nhiệm làm vị Đại diện Tông tòa đầu tiên và được tấn phong giám mục ngày 4 tháng 5 năm 1938 tại Nhà thờ Chính tòa Phủ Cam, Huế. Ngày 23 tháng 6 năm ấy, ông chính thức nhận giáo phận.
Khi thành lập, Vĩnh Long có khoảng 45.318 giáo dân, 47 linh mục Việt Nam, 3 thừa sai, 24 chủng sinh và 61 tiểu chủng sinh. Giáo phận trải rộng trên Vĩnh Long, Trà Vinh, Bến Tre và một phần Cần Thơ.
Những con số ấy nói lên một điều quan trọng:
Vĩnh Long không phải một giáo phận đã hoàn chỉnh đang chờ một người đến quản lý.
Nó là một công trình đang hình thành.
Vấn đề của vị giám mục đầu tiên không chỉ là quản trị những gì đã có, mà phải tạo ra những gì còn thiếu.
Trong một bản mục vụ năm 1939, Thục mô tả tình trạng thiếu nhân lực và cơ sở của giáo phận mới: thiếu người, thiếu nguồn lực, thiếu cơ sở đào tạo, cơ sở hành chính, nơi ở cho giáo sĩ và nhiều công trình thiết yếu khác. Charles Keith sử dụng chính tài liệu này để cho thấy hoàn cảnh vật chất ban đầu của Vĩnh Long và lý do Thục đặc biệt chú trọng đến việc huy động giáo dân thông qua Catholic Action – Công giáo Tiến hành.
Đây là điểm rất đáng chú ý.
Thục nhìn thấy một vấn đề mà mọi tổ chức non trẻ đều phải đối mặt:
Không thể xây dựng một thiết chế chỉ bằng ý chí của người đứng đầu.
Phải có người.
Phải có tổ chức.
Phải có đào tạo.
Phải có nguồn lực.
Và phải có những người bên dưới đủ khả năng tiếp tục công việc khi người đứng đầu không còn ở đó.
2. “Giáo hội Việt Nam” không thể chỉ là Giáo hội do người Việt tham dự
Một trong những chuyển biến lớn của Công giáo Việt Nam trong thế kỷ XX là quá trình địa phương hóa hàng giáo sĩ và xây dựng một Giáo hội có năng lực tự tổ chức.
Vĩnh Long là một phần của quá trình ấy.
Việc một linh mục Việt Nam được chọn làm vị Đại diện Tông tòa đầu tiên của một giáo phận mới không chỉ có ý nghĩa cá nhân đối với Ngô Đình Thục. Nó phản ánh một quá trình rộng hơn: người Công giáo Việt Nam ngày càng đảm nhiệm những vị trí lãnh đạo trong chính Giáo hội tại Việt Nam.
Charles Keith đặt quá trình này trong mối quan hệ giữa ba yếu tố: Giáo hội Công giáo, di sản của chế độ thuộc địa và sự hình thành chủ nghĩa dân tộc Việt Nam. Ông cho thấy từ cuối thập niên 1930, các tổ chức Công giáo Việt Nam ngày càng có khả năng hoạt động như những tổ chức xã hội của người Việt, thay vì chỉ là phần kéo dài của các mạng lưới truyền giáo châu Âu.
Thục là một trong những nhân vật nằm ngay tại giao điểm đó.
Ông không phủ nhận mối liên hệ với Roma.
Ngược lại, trong diễn văn khi được tấn phong giám mục năm 1938, Thục gọi Roma là “quê hương tinh thần và trí thức” của mình, đồng thời bày tỏ lòng biết ơn đối với Đức Piô XI và Bộ Truyền giáo.
Nhưng nghịch lý nằm ở đây:
Càng trung thành với một Giáo hội hoàn vũ, ông càng phải giải quyết bài toán làm thế nào để Giáo hội ấy bén rễ trong xã hội Việt Nam.
Đó chính là bài toán Việt Nam hóa.
3. Xây người trước khi xây cơ sở
Một trong những việc Thục chú trọng tại Vĩnh Long là đào tạo nhân sự.
Các nguồn lịch sử Giáo phận Vĩnh Long ghi nhận ông cho thành lập Tiểu Chủng viện Á Thánh Philipphê Phan Văn Minh, hoàn thành và khai giảng năm 1944. Những nguồn Công giáo địa phương ghi nhận khóa đầu có các lớp trung học dành cho chủng sinh.
Ông cũng chú trọng gửi linh mục đi học và phát triển các dòng tu.
Một tư liệu về lịch sử Dòng Kitô Vua ghi nhận từ năm 1939 Thục đã tạo điều kiện cho một số tu sĩ được tiếp tục đào tạo để sau này đảm trách công việc giáo dục và đào tạo trong dòng.
Như vậy, cách xây dựng của Thục có thể nhìn thành một chuỗi:
đào tạo → nhân sự → tổ chức → cơ sở → hoạt động xã hội.
Đây là một cách tiếp cận có tính thể chế.
Không phải:
“Có một vị giám mục tài giỏi thì giáo phận sẽ mạnh.”
Mà là:
“Phải tạo ra một hệ thống có thể sản sinh những con người đủ khả năng tiếp tục công việc.”
Đây là một điểm mà Hưng Quốc Học có thể đối thoại với Thục một cách nghiêm túc.
Một quốc gia cũng không thể sống bằng “người hùng”.
Một Giáo hội cũng không thể sống bằng một vị giám mục.
Một thể chế cũng không thể dựa vào một lãnh tụ.
Người lãnh đạo giỏi là lợi thế; hệ thống đào tạo người kế nhiệm mới là sức mạnh lâu dài.
4. Giáo dục: mở cửa hay chỉ phục vụ người có đạo?
Một chi tiết đáng chú ý trong quá trình xây dựng giáo dục tại Vĩnh Long là việc các cơ sở giáo dục Công giáo không hoàn toàn giới hạn cho người Công giáo.
Một hồi ức của một cựu học sinh Vĩnh Long cho biết Tiểu Chủng viện Thánh Philipphê Minh từng cho một nhóm học sinh không Công giáo vào học ngoại trú các môn văn hóa, trong đó có chính người viết hồi ức ấy. Tư liệu này là hồi ức cá nhân nên không thể dùng để khái quát toàn bộ chính sách giáo dục của giáo phận, nhưng nó cung cấp một chứng cứ cụ thể về một hình thức mở cửa giáo dục tại địa phương.
Điểm này đáng được ghi nhận nhưng cũng cần đặt đúng giới hạn.
Không nên từ một hồi ức mà kết luận rằng toàn bộ hệ thống trường học Công giáo của Thục đã thực hiện một chính sách giáo dục hoàn toàn phi tôn giáo.
Điều có thể nói chắc chắn hơn là:
Giáo dục đối với Thục không chỉ là việc đào tạo chủng sinh.
Nó còn là một phương tiện xây dựng cộng đồng.
Và trong xã hội thuộc địa, giáo dục cũng là một trong những con đường quan trọng nhất để người Việt tạo ra tầng lớp trí thức, giáo viên, linh mục và nhân sự xã hội của chính mình.
5. Công giáo Tiến hành và vai trò của giáo dân
Đây có lẽ là một trong những khía cạnh quan trọng nhất của thời kỳ Vĩnh Long.
Nếu Giáo hội chỉ dựa vào hàng giáo sĩ thì khả năng phát triển sẽ bị giới hạn bởi số lượng linh mục.
Thục vì vậy quan tâm đến giáo dân.
Charles Keith cho rằng Catholic Action là một động lực quan trọng trong việc mở rộng các hội đoàn Công giáo tại Nam Kỳ; Thục là một trong những nhân vật quan trọng trong quá trình này sau khi trở thành giám mục Vĩnh Long năm 1938. Theo Keith, chính hoàn cảnh thiếu nhân lực và tài nguyên của giáo phận mới đã thúc đẩy Thục dựa nhiều hơn vào các tổ chức giáo dân để mở rộng hoạt động của Giáo hội.
Điều này đáng chú ý ở hai cấp độ.
- Cấp độ thứ nhất – mục vụ: Giáo dân không còn chỉ là người nhận sự chăm sóc của giáo sĩ. Họ trở thành người tham gia công việc của Giáo hội.
- Cấp độ thứ hai – xã hội: Một khi giáo dân được tổ chức, đào tạo và đưa vào các hội đoàn, Giáo hội trở thành một mạng lưới xã hội rộng hơn nhiều so với hệ thống nhà thờ.
Đây chính là lúc sức mạnh tôn giáo bắt đầu có khả năng chuyển hóa thành sức mạnh xã hội.
Và từ đây, một vấn đề Hưng Quốc phải đặt ra:
Khi một tổ chức tôn giáo có mạng lưới xã hội lớn, ranh giới giữa hoạt động tôn giáo và ảnh hưởng chính trị phải được xác định như thế nào?
Câu hỏi ấy chưa phải là vấn đề trung tâm ở Vĩnh Long năm 1938.
Nhưng nó sẽ trở thành vấn đề rất lớn sau khi đất bước sang những trang sử mới.
6. Chiến tranh và năm 1946: Ngô Đình Thục đứng ở đâu?
Đây là một điểm không thể bỏ qua.
Ngô Đình Thục không phải người chỉ quan tâm đến công việc giáo phận.
Các nguồn sử liệu ghi nhận rằng năm 1946, ông đã vận động với Đức Giáo hoàng và với các Kitô hữu tại Anh và Hoa Kỳ nhằm chấm dứt Chiến tranh Đông Dương và ủng hộ một Việt Nam độc lập nhưng không cộng sản. Đồng thời, các tư liệu này cũng mô tả ông là người chống cộng mạnh mẽ.
Hai điều này không nhất thiết mâu thuẫn.
Có thể có một lập trường:
Chống chủ nghĩa cộng sản nhưng đồng thời chống sự tiếp tục của chế độ thuộc địa.
Điều này giúp chúng ta tránh một cách giải thích đơn giản rằng:
“Thục chống cộng nên đứng về Pháp.”
Hoặc ngược lại:
“Thục chống Pháp nên đứng về Việt Minh.”
Thực tế có thể phức tạp hơn.
Thục dường như tìm kiếm một con đường thứ ba: độc lập dân tộc nhưng không cộng sản.
Tuy nhiên, ở đây chúng ta phải giữ nguyên tắc nguồn sử liệu. Tuyên bố về hoạt động năm 1946 cần tiếp tục được đối chiếu với văn bản nguyên bản của Thục, hồ sơ Vatican và các tài liệu ngoại giao cùng thời trước khi biến nó thành một luận điểm trung tâm về tư tưởng chính trị của ông.
Không nên để một dòng tiểu sử thay thế cho một hồ sơ lịch sử.
7. Vĩnh Long không chỉ là giáo phận: nó dần trở thành một mạng lưới
Qua hơn hai thập niên, Vĩnh Long phát triển nhiều cơ sở giáo dục, đào tạo chủng sinh, dòng tu và các hoạt động xã hội.
Các nguồn Công giáo địa phương ghi nhận những công trình như Tiểu Chủng viện, các cơ sở đào tạo tu sĩ, trường học, cơ sở y tế và các hoạt động xã hội được phát triển dưới thời Thục.
Nhưng điều quan trọng hơn từng công trình riêng lẻ là mạng lưới.
Một giáo phận mạnh không chỉ có nhà thờ.
Nó có:
- linh mục;
- chủng sinh;
- tu sĩ;
- giáo dân;
- trường học;
- hội đoàn;
- cơ sở xã hội;
- hệ thống đào tạo;
- các mối liên hệ với những giáo phận khác;
- và quan hệ với Roma.
Đến đây, Ngô Đình Thục đã xây dựng được một loại vốn xã hội Công giáo đáng kể.
Chính mạng lưới ấy sau này giúp ông có khả năng tiếp cận nhiều tầng lớp xã hội và chính trị.
Nhưng cũng chính mạng lưới ấy khiến ông trở thành một nhân vật có ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi thuần túy giáo hội.
8. Ranh giới giữa ảnh hưởng tôn giáo và quyền lực chính trị
Đây là chỗ chúng ta phải rất công bằng với nhân vật.
Một số nguồn chống Ngô Đình Thục về sau mô tả ông như một người chủ động xây dựng “chế độ gia đình họ Ngô” từ Vĩnh Long. Đây là một cách diễn giải có tính tranh luận, không thể dùng như sự kiện đã được chứng minh nếu không có hồ sơ cụ thể đi kèm.
Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng đến thập niên 1950, Thục đã có một vị trí đủ quan trọng để các nhà ngoại giao Mỹ xem ông không chỉ với tư cách giám mục.
Một bản ghi nhớ của Đại sứ quán Hoa Kỳ năm 1955 cho thấy Đại sứ J. Lawton Collins chủ động gặp Thục và nói rõ rằng ông muốn trao đổi với Thục “not as a Bishop but as the brother of the Prime Minister” – không phải với tư cách một giám mục mà với tư cách anh của Thủ tướng Diệm.
Chi tiết này cực kỳ quan trọng.
Nó cho thấy đến năm 1955, bản thân các nhà ngoại giao Mỹ đã nhìn thấy hai thân phận chồng lên nhau:
Ngô Đình Thục – Giám mục Vĩnh Long.
và
Ngô Đình Thục – anh của Ngô Đình Diệm.
Chính sự chồng lấn ấy sẽ trở thành một trong những vấn đề lớn nhất của cuộc đời ông.
Không phải vì làm anh của một nhà lãnh đạo là sai.
Mà bởi vì khi người thân nắm quyền nhà nước, mọi hành động của người còn lại rất dễ bị đọc dưới lăng kính chính trị.
Đây là bài toán mà Thục sẽ không thể tránh được sau năm 1954.
9. Một nghịch lý lớn: xây dựng Giáo hội hay xây dựng quyền lực?
Đến cuối thời kỳ Vĩnh Long, chúng ta nhìn thấy hai khả năng giải thích.
Cách giải thích thứ nhất: Thục là một giám mục xây dựng Giáo hội. Ông phát triển chủng viện, đào tạo giáo sĩ, mở rộng giáo dục, tổ chức giáo dân và xây dựng cơ sở xã hội. Theo cách nhìn này, ảnh hưởng xã hội của ông là hệ quả tự nhiên của một Giáo hội đang trưởng thành.
Cách giải thích thứ hai: Thục đã xây dựng một mạng lưới xã hội và nhân sự mà sau này có thể chuyển hóa thành ảnh hưởng chính trị cho gia đình họ Ngô. Theo cách nhìn này, Vĩnh Long không chỉ là công trình mục vụ mà còn là nền tảng quyền lực.
Nhưng lịch sử chưa cho phép chúng ta chọn một trong hai cách giải thích quá sớm.
Có thể cả hai yếu tố cùng tồn tại.
Đây chính là điểm cần giữ cho cuốn sách:
Không thần thánh hóa công trình giáo hội để phủ nhận ảnh hưởng chính trị; cũng không chính trị hóa mọi công trình giáo hội để phủ nhận giá trị mục vụ và giáo dục.
Muốn hiểu Thục, phải giữ được cả hai mặt.
Đối thoại Hưng Quốc
Học giả Hưng Quốc: — Thưa Đức Tổng Giám mục, ngài xây dựng Vĩnh Long để làm gì?
Ngô Đình Thục: — Để có linh mục, có chủng sinh, có giáo dân được đào tạo, có trường học và có một Giáo hội Việt Nam đủ sức đứng trên đôi chân của mình.
Học giả Hưng Quốc: — Nhưng một mạng lưới giáo dân, trường học và hội đoàn cũng tạo ra ảnh hưởng xã hội.
Ngô Đình Thục: — Ảnh hưởng xã hội không nhất thiết là quyền lực chính trị.
Học giả Hưng Quốc: — Đúng. Nhưng khi người đứng đầu mạng lưới ấy lại là anh ruột của người đứng đầu chính phủ, ranh giới ấy có còn rõ không?
Ngô Đình Thục: — Đó là câu hỏi mà lịch sử sẽ đặt ra với tôi.
Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc
- Muốn xây một cộng đồng bền vững phải xây con người trước: Cơ sở vật chất có thể được xây trong vài năm. Con người cần nhiều thế hệ. Một tổ chức muốn tồn tại lâu dài phải có khả năng đào tạo người kế nhiệm.
- Mạng lưới xã hội là một dạng quyền lực: Quyền lực không chỉ nằm trong quân đội, ngân sách hay chức vụ. Một mạng lưới trường học, hội đoàn, truyền thông, tôn giáo và nhân sự cũng tạo ra ảnh hưởng. Vì vậy, nhà nước hiện đại phải hiểu cả quyền lực chính thức lẫn quyền lực xã hội.
- Ảnh hưởng không đồng nghĩa với quyền lực pháp lý: Một giám mục có thể có ảnh hưởng lớn. Nhưng ảnh hưởng ấy không tự động tạo ra quyền quyết định thay cho cơ quan nhà nước. Đây là ranh giới căn bản của pháp quyền.
- Gia đình càng gần quyền lực, ranh giới càng phải rõ: Khi người thân của một lãnh đạo quốc gia đồng thời là người đứng đầu một tổ chức xã hội lớn, cần có những giới hạn minh bạch để tránh việc gia đình hóa mạng lưới, tạo ra đặc quyền và quyền lực không chính thức. Đó là một trong những bài học quan trọng nhất từ trường hợp Ngô Đình Thục.
Kết luận chương III
Hai mươi ba năm ở Vĩnh Long là giai đoạn không thể bỏ qua nếu muốn hiểu Ngô Đình Thục.
Ở đây ông không còn chỉ là một linh mục được đào tạo ở châu Âu.
Ông trở thành một nhà tổ chức.
Ông phải giải bài toán thiếu người, thiếu tiền, thiếu cơ sở.
Ông xây dựng chủng viện.
Ông phát triển giáo dục.
Ông chú trọng đào tạo giáo sĩ và tu sĩ.
Ông huy động giáo dân.
Ông phát triển các hội đoàn.
Ông tham gia những vấn đề xã hội và dân tộc rộng hơn phạm vi giáo phận.
Và qua tất cả những điều đó, ông góp phần vào một quá trình lớn hơn: từ một Giáo hội có nguồn gốc truyền giáo và chịu ảnh hưởng mạnh của các giáo sĩ ngoại quốc tiến đến một Giáo hội ngày càng có hàng giáo phẩm, nhân sự và mạng lưới xã hội Việt Nam.
Nhưng Vĩnh Long cũng gieo một hạt giống khác.
Đó là sự giao thoa giữa Giáo hội và quyền lực xã hội.
Khi Thục trở thành người anh của một chính khách ngày càng tiến gần trung tâm quyền lực, mạng lưới mà ông xây dựng với tư cách giám mục sẽ không còn được nhìn hoàn toàn như một mạng lưới tôn giáo.
Đến năm 1954, Việt Nam bị chia đôi.
Ngô Đình Diệm bước vào một cuộc tranh đấu chính trị mới.
Và Ngô Đình Thục, dù vẫn là Giám mục Vĩnh Long, bắt đầu bước ra khỏi phạm vi một giáo phận.
Chương IV sẽ là điểm khó nhất của Phần I:
THỤC – DIỆM – NHU – CẨN: MỘT GIA ĐÌNH, BỐN CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC
Ở đó, chúng ta sẽ không hỏi đơn giản “gia đình họ Ngô có quyền lực hay không?”
Mà phải hỏi chính xác hơn:
Ai có quyền lực gì?
Quyền lực ấy đến từ đâu?
Được trao bằng chức vụ nào?
Hoạt động chính thức hay không chính thức?
Và ranh giới giữa tình thân, Giáo hội và nhà nước đã bắt đầu thay đổi từ lúc nào?
Tài liệu và nguồn sử dụng – Chương III
- Charles Keith, Catholic Vietnam: A Church from Empire to Nation (University of California Press, 2012): Đặc biệt các chương về Giáo hội quốc gia và văn hóa – chính trị của chủ nghĩa dân tộc Công giáo Việt Nam. Nguồn này được dùng để phân tích Catholic Action, vai trò giáo dân và hoàn cảnh xây dựng Giáo phận Vĩnh Long.
- UQAM – Dictionnaire de la guerre d'Indochine: Mục từ Ngô Đình Thục, Pierre Martin (1897–1994). Dùng để đối chiếu quá trình Thục trở thành Giám mục Vĩnh Long, quan điểm dân tộc/chống cộng và hoạt động năm 1946.
- Tư liệu lịch sử Giáo hội địa phương:
- Lịch sử Giáo phận Vĩnh Long (Tư liệu Giáo phận Bà Rịa) về ngày thành lập, quy mô ban đầu và các vị lãnh đạo đầu tiên của Giáo phận Vĩnh Long.
- Tư liệu lịch sử về quá trình đào tạo tu sĩ dưới thời Ngô Đình Thục từ dòng Kitô Vua Vĩnh Long.
- Tư liệu lịch sử Tiểu Chủng viện Thánh Philipphê Phan Văn Minh Vĩnh Long, dùng để đối chiếu quá trình hình thành cơ sở đào tạo chủng sinh năm 1943–1944.
- U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1955–1957, Vietnam, Vol. I, Document 72: “Memorandum of a Conversation Between the Special Representative in Vietnam (Collins) and Bishop Ngo Dinh Thuc, Saigon, March 25, 1955.” Đây là nguồn ngoại giao sơ cấp đặc biệt quan trọng cho chương này và sẽ còn được sử dụng ở Chương IV.
Ghi chú phương pháp: Chương này cố ý không kết luận rằng các công trình Giáo hội của Thục tại Vĩnh Long được xây dựng nhằm phục vụ một “chế độ gia đình họ Ngô”. Có những nguồn đưa ra cách diễn giải đó, nhưng đây là một nhận định cần được kiểm chứng bằng hồ sơ cụ thể. Ngược lại, tài liệu ngoại giao Mỹ năm 1955 đã cho thấy một thực tế có thể kiểm chứng: các nhà ngoại giao Mỹ đã xem Thục đồng thời với tư cách giám mục và anh của Thủ tướng Diệm. Đây sẽ là điểm xuất phát của Chương IV: không phán xét trước, mà dựng bản đồ quyền lực của từng người trong gia đình họ Ngô.


14:10
Hoàng Phong Nhã