CHƯƠNG 17 - CUỘC ĐÀO THOÁT NĂM 1979

ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN

CHƯƠNG XVII

CUỘC ĐÀO THOÁT NĂM 1979

Từ một chuyến đi chữa bệnh đến cuộc sống lưu vong ở Bắc Kinh

Có những cuộc ra đi chỉ là một chuyến đi. Có những cuộc ra đi làm thay đổi cuộc đời một con người. Và có những cuộc ra đi, dù diễn ra trong vài ngày, lại trở thành dấu mốc khiến người đời phải đọc lại toàn bộ sự nghiệp chính trị của người trong cuộc.

Cuộc ra đi của Hoàng Văn Hoan tháng 7 năm 1979 thuộc trường hợp thứ ba.

Ông không phải một cán bộ bình thường. Ông từng là Ủy viên Bộ Chính trị, Đại sứ đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Trung Quốc, giữ những chức vụ cao trong Quốc hội và có quan hệ lâu năm với giới lãnh đạo Trung Quốc. Nhưng đến năm 1979, ông đã không còn ở trung tâm quyền lực của Đảng. Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc chuyển từ đồng minh sang đối đầu. Cuộc chiến tranh biên giới tháng 2 năm 1979 vừa kết thúc, để lại một cuộc khủng hoảng sâu sắc giữa hai quốc gia từng cùng đứng trong một hệ thống liên minh xã hội chủ nghĩa.

Trong bối cảnh ấy, Hoàng Văn Hoan rời Việt Nam, trên danh nghĩa là đi chữa bệnh tại Đông Đức, nhưng cuối cùng lại đến Bắc Kinh.

Câu hỏi lịch sử không chỉ là ông đã đi bằng cách nào. Câu hỏi quan trọng hơn là: tại sao ông lựa chọn rời Việt Nam vào thời điểm ấy? Đây là một quyết định đã được chuẩn bị từ trước, phản ứng trước sự suy giảm vị thế chính trị, hay kết quả của một quá trình đổ vỡ kéo dài giữa ông và trung tâm quyền lực Hà Nội?

Muốn trả lời, cần phân biệt ba lớp vấn đề: hoàn cảnh chính trị trước cuộc ra đi, hành động cụ thể của Hoàng Văn Hoan và những hệ quả chính trị sau khi ông đến Trung Quốc.

I. Năm 1978: Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc đi đến điểm gãy

Không thể hiểu cuộc đào thoát của Hoàng Văn Hoan nếu tách nó khỏi cuộc khủng hoảng Việt – Trung.

Đến năm 1978, quan hệ giữa Hà Nội và Bắc Kinh đã suy giảm nghiêm trọng. Những bất đồng về biên giới, vấn đề người Hoa tại Việt Nam, cuộc xung đột ở Campuchia và quan hệ ngày càng chặt chẽ giữa Việt Nam với Liên Xô cùng tồn tại trong một cuộc khủng hoảng chiến lược rộng lớn hơn.

Đối với Bắc Kinh, việc Việt Nam tăng cường quan hệ với Moscow làm thay đổi cán cân ảnh hưởng tại Đông Dương. Đối với Hà Nội, quan hệ với Liên Xô là một lựa chọn chiến lược trong bối cảnh an ninh ngày càng bất ổn. Hai bên không chỉ bất đồng về chính sách đối ngoại mà còn nhìn nhận khác nhau về trật tự khu vực và lợi ích của mỗi nước.

Cuối năm 1978, cuộc khủng hoảng chuyển sang cấp độ quân sự. Việt Nam đưa quân vào Campuchia, lật đổ chính quyền Khmer Đỏ và thiết lập một chính quyền mới tại Phnom Penh. Trung Quốc phản đối mạnh mẽ hành động này. Ngày 17 tháng 2 năm 1979, Trung Quốc mở cuộc tiến công trên toàn tuyến biên giới phía Bắc Việt Nam.

Cuộc chiến tranh kéo dài trong chưa đầy một tháng ở giai đoạn tiến công chủ yếu, nhưng hậu quả chính trị và quân sự còn kéo dài nhiều năm.

Đối với Hoàng Văn Hoan, đây là một bước ngoặt đặc biệt. Ông từng có nhiều năm hoạt động trong môi trường cách mạng Trung Quốc, từng là đại sứ tại Bắc Kinh và có quan hệ với giới lãnh đạo Trung Quốc. Những hiểu biết và quan hệ ấy từng là vốn chính trị có giá trị đối với Việt Nam. Nhưng khi hai nước trở thành đối thủ, chính sự gần gũi với Trung Quốc có thể khiến ông bị nhìn nhận bằng một con mắt khác.

Nghịch lý nằm ở chỗ: một người từng được đánh giá cao vì hiểu Trung Quốc có thể trở thành đối tượng bị nghi ngờ khi quan hệ với Trung Quốc chuyển sang đối đầu.

Tuy nhiên, không thể từ bối cảnh chung ấy suy ra rằng Hoàng Văn Hoan đương nhiên bị xem là người thân Trung Quốc nguy hiểm, càng không thể kết luận ông đã bị chuẩn bị xử lý. Đó là những vấn đề cần chứng cứ riêng.

II. Hoàng Văn Hoan còn giữ vị trí nào trong hệ thống?

Một điểm cần xác định rõ là vị thế của Hoàng Văn Hoan trước khi rời Việt Nam.

Sau Đại hội IV năm 1976, ông không còn là Ủy viên Bộ Chính trị. Đây là thay đổi quan trọng, bởi Bộ Chính trị là trung tâm quyền lực cao nhất trong hệ thống lãnh đạo Đảng lúc bấy giờ.

Tuy nhiên, nói ông đã hoàn toàn mất quyền lực cũng không chính xác. Ông vẫn giữ chức Phó Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Chức vụ này cho thấy ông vẫn còn vị trí nhà nước đáng kể, dù không còn tham gia trung tâm quyết định đường lối của Đảng như trước.

Sau khi Hoàng Văn Hoan đào thoát, Nguyễn Cơ Thạch nhấn mạnh với báo chí nước ngoài rằng ông đã rời khỏi lãnh đạo từ năm 1976. Phía Việt Nam cũng sử dụng chi tiết này để giảm nhẹ ý nghĩa chính trị của sự kiện.

Nhưng cần phân biệt ba phương diện:

Thứ nhất, Hoàng Văn Hoan không còn là thành viên Bộ Chính trị, tức đã mất vị trí trong trung tâm quyền lực của Đảng.

Thứ hai, ông vẫn giữ một chức vụ cao trong cơ cấu nhà nước.

Thứ ba, ông còn có vốn quan hệ quốc tế đặc biệt, nhất là với Trung Quốc, mà rất ít chính trị gia Việt Nam cùng thế hệ có được.

Ba phương diện ấy không đồng nhất. Một người có thể mất quyền quyết định đường lối nhưng vẫn giữ chức vụ nhà nước và có ảnh hưởng biểu tượng trong quan hệ quốc tế.

Chính vị trí đặc biệt đó khiến cuộc ra đi của Hoàng Văn Hoan trở thành một sự kiện có ý nghĩa vượt xa một vụ đào thoát thông thường.

III. Sau chiến tranh: Ông có bị cô lập hoặc giám sát?

Đây là một trong những vấn đề khó nhất của hồ sơ Hoàng Văn Hoan.

Ngày 5 tháng 8 năm 1979, khi Hà Nội chính thức xác nhận việc ông sang Trung Quốc, Tổng Thư ký Quốc hội Xuân Thủy nói rằng Hoàng Văn Hoan đã mất uy tín chính trị trong khoảng hai năm vì quan điểm thân Trung Quốc. Đây là lời giải thích của phía Việt Nam, được báo chí quốc tế ghi nhận. Nó phản ánh cách Hà Nội lý giải sự suy giảm vị thế của ông, nhưng chưa đủ để tự nó chứng minh toàn bộ nguyên nhân.

Một bài viết của The Washington Post ngày 13 tháng 8 năm 1979 dẫn các nguồn ngoại giao tại Hà Nội cho biết Hoàng Văn Hoan chịu sức ép chính trị lớn. Bài báo đề cập khả năng ông quyết định ra đi sau một sự kiện vào tháng 4, khi được yêu cầu tham dự một cuộc triển lãm về chiến thắng trước quân Trung Quốc.

Tuy nhiên, những thông tin này chủ yếu dựa trên nguồn ngoại giao và các nhận định đương thời. Chúng không tương đương với hồ sơ nội bộ của Đảng, tài liệu an ninh hay lời khai trực tiếp của những người liên quan.

Vì vậy, cần phân biệt ba mức độ:

• Sự suy giảm vị thế chính trị: có căn cứ để xác định qua việc ông rời Bộ Chính trị năm 1976 và những phát biểu chính thức sau khi ông đào thoát.
• Sự cô lập hoặc sức ép chính trị: có những thông tin đương thời cho thấy khả năng này, nhưng cần thêm chứng cứ độc lập.
• Việc giám sát an ninh, chuẩn bị bắt giữ hoặc có kế hoạch xử lý ông: chưa thể kết luận nếu không có hồ sơ trực tiếp.

Không nên biến một nguồn ngoại giao thành chứng cứ pháp lý. Cũng không thể lấy chính việc Hoàng Văn Hoan đào thoát làm bằng chứng ngược rằng nếu ở lại, chắc chắn ông sẽ bị bắt.

Có thể ông cảm thấy vị trí của mình không còn an toàn. Nhưng cảm nhận của một cá nhân, dù có thể hợp lý trong hoàn cảnh ấy, vẫn cần được phân biệt với tình trạng giám sát thực tế.

IV. Chuyến đi chữa bệnh sang Đông Đức

Theo thông tin được phía Việt Nam công bố sau khi Hoàng Văn Hoan đào thoát, ông rời Việt Nam trên đường sang Đông Đức để chữa bệnh.

Hành trình có điểm dừng tại Karachi, Pakistan. Tại đây, ông không tiếp tục chuyến đi như dự kiến.

Ngày 5 tháng 8 năm 1979, The Washington Post ghi lại lời Xuân Thủy cho biết Hoàng Văn Hoan đã rời máy bay tại Karachi ngày 5 tháng 7 và sau đó đến Bắc Kinh.

Một số tài liệu thứ cấp về sau mô tả chi tiết hơn về hành trình: ông lấy lý do sức khỏe, ở lại Karachi, tìm cách tách khỏi đoàn đi cùng rồi tìm đến phía Trung Quốc. Những câu chuyện về phương tiện di chuyển, người đi cùng, cách ông rời khỏi nơi lưu trú hay từng giờ trong hành trình cần được kiểm tra riêng.

Ở thời điểm này, điều có thể xác định chắc chắn hơn là ông đã không tiếp tục hành trình sang Đông Đức mà chuyển hướng đến Trung Quốc.

Karachi trở thành điểm chuyển tiếp giữa hai cuộc đời chính trị của Hoàng Văn Hoan: một bên là cuộc đời của một cán bộ cấp cao trong hệ thống Việt Nam; bên kia là cuộc đời của một chính trị gia lưu vong hoạt động từ Trung Quốc.

V. Karachi: Từ hoàn cảnh đến quyết định cá nhân

Trước khi đến Karachi, Hoàng Văn Hoan vẫn còn nằm trong hệ thống chính trị Việt Nam, dù đã mất vị trí trong Bộ Chính trị. Sau khi rời hành trình sang Đông Đức và tìm đến phía Trung Quốc, ông bước ra khỏi hệ thống ấy.

Đây là sự chuyển đổi có tính quyết định.

Cần nhìn nhận đồng thời hai phương diện: hoàn cảnh và hành động.

Về hoàn cảnh, Hoàng Văn Hoan đã mất vị trí trong Bộ Chính trị từ năm 1976. Quan hệ Việt – Trung ngày càng xấu đi. Lập trường gần Trung Quốc của ông có thể trở thành một bất lợi chính trị trong bối cảnh Hà Nội và Bắc Kinh đối đầu. Những yếu tố ấy có thể giúp giải thích vì sao ông không còn cảm thấy mình có tương lai chính trị thuận lợi trong hệ thống Việt Nam.

Về hành động, ông vẫn là người đưa ra lựa chọn. Ông không tiếp tục sang Đông Đức. Ông không trở về Việt Nam. Ông tìm đến Trung Quốc, quốc gia vừa tiến hành chiến tranh với Việt Nam.

Không nên xóa bỏ một trong hai phương diện.

Nếu chỉ nói ông bị đẩy sang Trung Quốc, ta đã làm mất năng lực lựa chọn và trách nhiệm cá nhân của ông. Nhưng nếu chỉ gọi ông là người phản bội rồi bỏ qua toàn bộ quá trình chính trị trước đó, ta cũng đã giản lược lịch sử.

Hoàn cảnh có thể giải thích hành động, nhưng không tự động xóa bỏ trách nhiệm của người hành động. Ngược lại, trách nhiệm cá nhân cũng không thể được đánh giá chính xác nếu tách khỏi hoàn cảnh đã định hình lựa chọn.

VI. Từ Karachi đến Bắc Kinh

Sau khi rời khỏi hành trình sang Đông Đức, Hoàng Văn Hoan tìm đến phía Trung Quốc và được đưa tới Bắc Kinh.

Hồ sơ lưu trữ của Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive có tài liệu mang tên “The Defection of Hoang Van Hoan”, lập ngày 1 tháng 8 năm 1979. Báo chí quốc tế cũng đưa tin về việc ông xuất hiện tại Trung Quốc. Như vậy, đến đầu tháng 8 năm 1979, sự kiện ông sang Trung Quốc đã trở thành một vấn đề ngoại giao và chính trị công khai.

Điều đáng chú ý là ông đến Bắc Kinh đúng vào thời điểm quan hệ Việt – Trung đang ở mức đối đầu nghiêm trọng.

Trung Quốc vừa tiến hành chiến tranh với Việt Nam. Bắc Kinh đang tìm cách bảo vệ lập trường của mình trước dư luận quốc tế, trong đó có những vấn đề như cuộc chiến tranh biên giới, chính sách của Việt Nam đối với người Hoa, quan hệ Việt Nam – Liên Xô và cuộc chiến tại Campuchia.

Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của một cựu Ủy viên Bộ Chính trị Việt Nam có giá trị chính trị đặc biệt.

Hoàng Văn Hoan không phải một người quan sát bên ngoài. Ông từng tham gia phong trào cách mạng Việt Nam, từng ở trong trung tâm lãnh đạo, từng là đại sứ tại Bắc Kinh và có hiểu biết sâu về quan hệ Việt – Trung. Tiếng nói của ông có thể được trình bày như lời chứng từ bên trong lịch sử chính trị Việt Nam.

Điều đó không chứng minh Bắc Kinh đã tổ chức cuộc đào thoát của ông. Nhưng nó cho thấy Trung Quốc có lợi ích rõ ràng khi tiếp nhận và khai thác giá trị chính trị từ sự xuất hiện của ông.

VII. Từ người đào thoát thành tiếng nói chính trị ở Bắc Kinh

Hoàng Văn Hoan không im lặng sau khi đến Trung Quốc.

Chỉ ít lâu sau, ông đã xuất hiện công khai và đưa ra những phát biểu chỉ trích Hà Nội. Tạp chí TIME tháng 8 năm 1979 ghi nhận ông cáo buộc chính quyền Việt Nam đối xử nghiêm khắc với người Hoa và cho rằng Việt Nam đã lệ thuộc vào một cường quốc bên ngoài, hàm ý Liên Xô.

Sau đó, ông tiếp tục xuất hiện trên các phương tiện truyền thông Trung Quốc. Những phát biểu của ông tập trung vào một số chủ đề: quan hệ Việt – Trung, chính sách của Hà Nội đối với người Hoa, cuộc chiến tại Campuchia và quan hệ giữa Việt Nam với Liên Xô.

Đến đây, vai trò của Hoàng Văn Hoan đã thay đổi rõ rệt.

Trước năm 1979, ông là một chính trị gia Việt Nam có quan hệ sâu với Trung Quốc. Sau khi đến Bắc Kinh, ông trở thành một chính trị gia Việt Nam lưu vong, công khai phản đối đường lối của chính quyền mà ông từng phục vụ.

Cần phân biệt hai khả năng khi đánh giá những phát biểu ấy.

Một là, Hoàng Văn Hoan vốn đã có những quan điểm đó và tiếp tục công khai chúng sau khi rời Việt Nam.

Hai là, những quan điểm ấy đồng thời phù hợp với lợi ích tuyên truyền và đối ngoại của Bắc Kinh, nên được truyền thông Trung Quốc khuếch đại.

Hai khả năng không loại trừ nhau. Một người có thể chủ động phát biểu điều mình tin tưởng, đồng thời trở thành tiếng nói có lợi cho một chính phủ khác.

Vì thế, việc truyền thông Trung Quốc đăng tải phát biểu của Hoàng Văn Hoan không đủ để chứng minh ông bị điều khiển. Nhưng cũng không thể bỏ qua thực tế rằng những phát biểu ấy đã góp phần vào cuộc đấu tranh chính trị giữa Bắc Kinh và Hà Nội.

VIII. Những cáo buộc gây chấn động và vấn đề kiểm chứng

Một trong những phát biểu gây tranh cãi nhất của Hoàng Văn Hoan là cáo buộc chính quyền Hà Nội đối xử với người Hoa còn tệ hơn cách Hitler đối xử với người Do Thái. TIME ghi nhận phát biểu này trong tháng 8 năm 1979.

Đây là một so sánh đặc biệt nặng nề. Nó không đơn thuần là lời phê phán chính sách mà còn đặt chính quyền Việt Nam vào một phép so sánh lịch sử cực đoan.

Người nghiên cứu không thể lấy câu nói ấy làm phán quyết của mình. Cần xác định ba vấn đề riêng biệt:

Thứ nhất, tình trạng thực tế của cộng đồng người Hoa tại Việt Nam trong giai đoạn 1978–1979 là gì? Những chính sách nào được ban hành, được thực hiện ở đâu, với quy mô nào và gây ra hậu quả gì?

Thứ hai, Hoàng Văn Hoan dựa vào những nguồn thông tin nào để đưa ra cáo buộc? Ông trực tiếp chứng kiến, tiếp nhận báo cáo, sử dụng tài liệu của phía Trung Quốc hay dựa vào ký ức và đánh giá cá nhân?

Thứ ba, Bắc Kinh đã sử dụng phát biểu ấy trong chiến dịch thông tin đối ngoại như thế nào?

Ba vấn đề này không thể nhập làm một. Một cáo buộc có thể chứa đựng một phần sự thật nhưng được diễn đạt quá mức; cũng có thể phản ánh một vấn đề thực tế nhưng bị đặt trong một khuôn khổ tuyên truyền. Ngược lại, việc một cáo buộc được sử dụng cho mục đích chính trị không có nghĩa nội dung của nó đương nhiên sai.

Đây sẽ là nguyên tắc quan trọng của chương tiếp theo: không bác bỏ một cáo buộc chỉ vì người nói đã đào thoát, nhưng cũng không chấp nhận nó chỉ vì người nói từng giữ chức vụ cao.

IX. “Tôi là người Việt Nam 100%”

Trong những năm sống lưu vong, Hoàng Văn Hoan từng tuyên bố: “Tôi là người Việt Nam 100%.”

Los Angeles Times ghi lại câu nói này trong bài viết về cái chết của ông năm 1991. Câu nói đáng được giữ lại trong cuốn sách, không phải để chứng minh ông đúng hay sai, mà vì nó đặt ra một vấn đề căn bản về quan hệ giữa căn tính dân tộc và lựa chọn chính trị.

Quốc tịch, căn tính dân tộc, lòng yêu nước và lập trường đối ngoại không phải là những khái niệm đồng nhất.

Một người có thể tự nhận mình hoàn toàn là người Việt Nam nhưng có quan điểm đối ngoại gần Trung Quốc. Một người có thể phản đối chính sách của chính quyền Việt Nam mà vẫn tự xem mình là người Việt Nam. Một người cũng có thể chân thành tin rằng mình đang bảo vệ lợi ích dân tộc, nhưng lựa chọn chính trị của họ lại dẫn đến những hậu quả bất lợi cho đất nước.

Vì vậy, không thể lấy lời tự nhận yêu nước làm bằng chứng cuối cùng về tính đúng đắn của hành động. Cũng không thể lấy việc một người sống ở nước ngoài hoặc có quan hệ với một cường quốc để phủ nhận căn tính dân tộc của họ.

Muốn đánh giá Hoàng Văn Hoan, phải đi từ lời nói đến hành động, từ động cơ được tuyên bố đến hậu quả thực tế. Câu nói “100% Việt Nam” có thể phản ánh căn tính mà ông muốn khẳng định. Nhưng nó không thay thế được việc kiểm tra những lựa chọn chính trị của ông sau năm 1979.

X. Hà Nội và Bắc Kinh: Hai cách kể về một cuộc đào thoát

Ngày 5 tháng 8 năm 1979, phía Việt Nam chính thức xác nhận Hoàng Văn Hoan đã sang Trung Quốc. Hà Nội xem đây là một hành động nghiêm trọng và cho biết đang xem xét việc truy tố ông.

Đồng thời, phía Việt Nam nhấn mạnh rằng Hoàng Văn Hoan đã không còn ở Bộ Chính trị từ năm 1976. Nguyễn Cơ Thạch đưa ra chi tiết này khi trả lời phóng viên nước ngoài.

Cách phản ứng ấy cho thấy Hà Nội phải xử lý hai vấn đề cùng lúc.

Một mặt, không thể phủ nhận rằng một cựu lãnh đạo cấp cao đã rời Việt Nam và xuất hiện tại quốc gia vừa tiến hành chiến tranh với Việt Nam.

Mặt khác, Hà Nội không muốn để sự kiện được hiểu như bằng chứng rằng một bộ phận đáng kể trong giới lãnh đạo vẫn bất đồng với đường lối của Lê Duẩn hoặc có quan hệ chính trị đặc biệt với Bắc Kinh.

Trong khi đó, Bắc Kinh có thể trình bày sự xuất hiện của Hoàng Văn Hoan như một sự kiện có ý nghĩa chính trị: một cựu lãnh đạo Việt Nam rời bỏ chính quyền Hà Nội và công khai phản đối đường lối của chính quyền ấy.

Như vậy, cùng một sự kiện có thể được đặt trong hai câu chuyện khác nhau.

Hà Nội nhấn mạnh rằng Hoàng Văn Hoan đã mất vai trò lãnh đạo từ trước. Bắc Kinh có thể nhấn mạnh rằng ông từng là một nhân vật cấp cao trong hệ thống Việt Nam nhưng đã rời bỏ đường lối của Hà Nội.

Người nghiên cứu không nên đứng trong câu chuyện của bên nào. Nhiệm vụ là xác định những dữ kiện có thể kiểm chứng, nhận diện lợi ích chính trị của từng bên và đánh giá mức độ đáng tin cậy của từng lời giải thích.

XI. Ông đã chuẩn bị đào thoát từ trước?

Đây là câu hỏi quan trọng nhưng hiện chưa thể kết luận dứt khoát.

Một số nguồn ngoại giao được The Washington Post dẫn lại vào tháng 8 năm 1979 cho rằng Hoàng Văn Hoan chịu sức ép chính trị lớn và có thể đã quyết định rời Việt Nam sau một sự kiện vào tháng 4 cùng năm.

Thông tin ấy gợi ra khả năng ông đã suy tính về việc ra đi trước tháng 7. Tuy nhiên, nó chưa chứng minh được một kế hoạch đào thoát đã hình thành từ trước, càng chưa chứng minh có sự phối hợp cụ thể với phía Trung Quốc.

Muốn xác định điều đó, cần tìm những chứng cứ trực tiếp hơn:

• Thư từ hoặc ghi chép của Hoàng Văn Hoan trước khi rời Việt Nam.
• Liên lạc giữa ông với phía Trung Quốc hoặc người trung gian.
• Hồ sơ tổ chức chuyến đi chữa bệnh sang Đông Đức.
• Lời khai của bác sĩ, người đi cùng hoặc những người liên quan.
• Hồ sơ xuất nhập cảnh và ngoại giao của Pakistan.
• Tài liệu của cơ quan đại diện Trung Quốc tại Karachi.
• Hồ sơ an ninh hoặc báo cáo nội bộ của Việt Nam.
• Những đoạn hồi ký trong đó Hoàng Văn Hoan mô tả cụ thể quá trình chuẩn bị và quyết định ra đi.

Nếu chưa có những tài liệu ấy, cách diễn đạt chính xác nhất là: khả năng Hoàng Văn Hoan đã suy tính về việc rời Việt Nam từ trước là một giả thuyết đáng nghiên cứu, nhưng chưa phải kết luận được chứng minh.

Cũng cần đọc hồi ký Giọt nước trong biển cả trong tinh thần ấy. Hồi ký có thể cung cấp lời giải thích của chính người trong cuộc, nhưng được viết sau sự kiện và trong hoàn cảnh lưu vong. Nó là nguồn tư liệu quan trọng, không phải bản ghi khách quan tuyệt đối về mọi diễn biến.

XII. Ông bị dồn vào đường cùng hay vẫn có lựa chọn?

Có thể nhận diện một quá trình chính trị trước cuộc đào thoát:

Hoàng Văn Hoan mất vị trí trong Bộ Chính trị năm 1976. Quan hệ Việt – Trung tiếp tục xấu đi. Lập trường gần Trung Quốc của ông trở nên bất lợi trong hệ thống Hà Nội. Chiến tranh biên giới năm 1979 làm cho mâu thuẫn giữa hai nước trở nên gay gắt hơn. Sau đó, ông rời Việt Nam và đến Trung Quốc.

Chuỗi sự kiện này cho phép đặt giả thuyết rằng vị thế chính trị của Hoàng Văn Hoan đã suy giảm và môi trường hoạt động của ông ngày càng bất lợi.

Nhưng có một khoảng cách giữa việc bị suy giảm vị thế và việc không còn bất kỳ lựa chọn nào.

Ông có thể ở lại Việt Nam. Ông có thể tiếp tục giữ chức vụ nhà nước. Ông có thể không công khai bất đồng. Ông cũng có thể tìm một phương thức khác để thể hiện sự phản đối đường lối của Lê Duẩn.

Ông đã chọn rời Việt Nam và sang Trung Quốc.

Đây là lựa chọn có hậu quả rất lớn. Nó khiến ông không còn là một người bất đồng ở bên trong hệ thống mà trở thành một chính trị gia lưu vong công khai đối đầu với hệ thống ấy.

Do đó, không nên mô tả Hoàng Văn Hoan chỉ như một nạn nhân bị hoàn cảnh đẩy đi. Nhưng cũng không nên tách quyết định của ông khỏi những biến động quyền lực và xung đột chiến lược đã diễn ra trước đó.

XIII. Đào thoát, phản đối chính trị và trách nhiệm lịch sử

Sau khi Hoàng Văn Hoan rời Việt Nam, vấn đề trách nhiệm trở nên phức tạp.

Cần phân biệt trách nhiệm pháp lý theo pháp luật và cách diễn giải chính trị của nhà nước Việt Nam lúc bấy giờ với trách nhiệm lịch sử mà người nghiên cứu phải đánh giá bằng chứng cứ.

Những câu hỏi cần đặt ra là:

Ông đã mang theo những thông tin gì khi rời Việt Nam? Ông có tiết lộ bí mật nhà nước hay tài liệu quân sự, ngoại giao nào không? Những phát biểu của ông tại Trung Quốc đã tác động thế nào đến lợi ích và vị thế quốc tế của Việt Nam? Ông chỉ công khai phản đối đường lối của Hà Nội, hay còn tham gia những hoạt động cụ thể gây thiệt hại cho Việt Nam?

Đây là những câu hỏi có thể nghiên cứu bằng hồ sơ và tài liệu. Không thể trả lời chúng chỉ bằng một nhãn gọi.

Đặc biệt, phải phân biệt việc đào thoát sang một quốc gia đối địch với hành vi làm gián điệp cho quốc gia ấy.

Hai hành động có thể liên quan trong một số trường hợp, nhưng không đồng nhất về bản chất. Việc Hoàng Văn Hoan sang Trung Quốc năm 1979 không tự động chứng minh ông đã làm gián điệp cho Trung Quốc trước đó. Muốn kết luận như vậy cần có chứng cứ về hoạt động, nhiệm vụ, quan hệ chỉ đạo hoặc trao đổi thông tin cụ thể.

Ngược lại, việc ông tự nhận mình là người Việt Nam cũng không thể được sử dụng để phủ nhận mọi hậu quả chính trị từ những hành động của ông sau khi đến Bắc Kinh.

Lịch sử cần đánh giá hành vi bằng chứng cứ, không bằng nhãn gọi.

XIV. Bắc Kinh lựa chọn Hoàng Văn Hoan như thế nào?

Từ khi đến Bắc Kinh, Hoàng Văn Hoan không chỉ là một người lưu vong. Ông trở thành một nhân vật có giá trị trong cuộc tranh luận chính trị giữa Trung Quốc và Việt Nam.

Giá trị ấy xuất phát từ chính sự nghiệp trước đây của ông.

Ông từng là Ủy viên Bộ Chính trị, từng làm đại sứ tại Bắc Kinh, từng tham gia phong trào cách mạng Việt Nam và có nhiều năm tiếp xúc với giới lãnh đạo Trung Quốc. Ông có thể nói về Việt Nam bằng tư cách một người từng tham gia vào quá trình hình thành và vận hành hệ thống chính trị mà ông đang phê phán.

Đó là một lợi thế mà người phát ngôn thông thường của Trung Quốc không thể thay thế.

Bắc Kinh có lợi ích khi giới thiệu tiếng nói của ông như một lời chứng từ bên trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Những phát biểu của ông có thể được sử dụng để củng cố lập luận của Trung Quốc về quan hệ Việt – Trung, Campuchia, Liên Xô và chính sách của Hà Nội đối với người Hoa.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc được sử dụng và việc bị điều khiển.

Một người có thể chủ động tìm đến một quốc gia vì có cùng quan điểm chính trị với quốc gia ấy. Quốc gia tiếp nhận có thể khai thác tiếng nói của người đó vì nó phù hợp với lợi ích của mình. Quan hệ ấy có thể dựa trên sự tương đồng về quan điểm và lợi ích mà không nhất thiết phải có một cơ chế chỉ huy trực tiếp.

Muốn chứng minh Hoàng Văn Hoan bị Bắc Kinh điều khiển, phải có tài liệu về sự chỉ đạo, phối hợp hoặc phụ thuộc cụ thể. Việc ông được báo chí Trung Quốc đăng tải và được tiếp nhận tại Bắc Kinh chỉ chứng minh giá trị chính trị của ông đối với Trung Quốc, chưa đủ chứng minh quan hệ điều khiển.

XV. Điểm không thể đảo ngược

Sau Karachi, vị trí chính trị của Hoàng Văn Hoan đã thay đổi căn bản.

Trước năm 1979, ông là một cán bộ cấp cao trong hệ thống Việt Nam, dù đã mất vị trí trong Bộ Chính trị. Những bất đồng của ông, nếu có, vẫn diễn ra trong phạm vi một tổ chức mà ông từng góp phần xây dựng và phục vụ.

Sau năm 1979, ông sống bên ngoài hệ thống ấy và công khai phản đối đường lối của Hà Nội từ lãnh thổ Trung Quốc.

Khoảng cách chính trị đã trở thành khoảng cách địa lý. Việc lựa chọn một quốc gia đang đối đầu với Việt Nam khiến sự chia rẽ không còn đơn thuần là bất đồng nội bộ.

Đây là lý do cuộc đào thoát năm 1979 phải được xem là một bước ngoặt độc lập trong tiểu sử chính trị của Hoàng Văn Hoan. Nó không chỉ kết thúc một giai đoạn hoạt động trong nước mà còn mở đầu cho một vai trò mới: nhân vật lưu vong tham gia trực tiếp vào cuộc tranh luận chính trị và lịch sử giữa hai quốc gia.

XVI. Đặt lại vấn đề: Hoàng Văn Hoan chọn Trung Quốc hay Trung Quốc chọn Hoàng Văn Hoan?

Có lẽ câu hỏi này không nên được đặt theo cách buộc phải chọn một trong hai khả năng.

Hoàng Văn Hoan đã có quan hệ sâu sắc với Trung Quốc từ nhiều thập niên trước. Ông có kinh nghiệm hoạt động trong phong trào cách mạng Trung Quốc, từng là đại sứ tại Bắc Kinh và có những quan điểm chính trị gần với giới lãnh đạo Trung Quốc.

Ông cũng có những bất đồng với đường lối của Hà Nội và đã mất vị trí trong Bộ Chính trị trước khi đào thoát.

Khi chiến tranh Việt – Trung xảy ra, những yếu tố ấy hội tụ. Hoàng Văn Hoan rời Việt Nam và tìm đến Trung Quốc. Bắc Kinh tiếp nhận ông, rồi nhanh chóng tạo điều kiện để ông xuất hiện như một tiếng nói có trọng lượng trong cuộc tranh luận với Hà Nội.

Có thể nhìn quá trình này như sự gặp nhau của hai lợi ích chính trị.

Hoàng Văn Hoan tìm thấy tại Trung Quốc một nơi để tiếp tục hoạt động và công khai quan điểm của mình. Trung Quốc tìm thấy ở ông một nhân vật có thể hỗ trợ lập luận của Bắc Kinh về Việt Nam.

Không nhất thiết phải giả định rằng một bên hoàn toàn điều khiển bên kia. Nhưng cũng không nên bỏ qua sự phụ thuộc lợi ích có thể hình thành giữa một chính trị gia lưu vong và quốc gia tiếp nhận ông.

Đây là vấn đề cần được nghiên cứu tiếp bằng những phát biểu, tài liệu và hoạt động cụ thể của Hoàng Văn Hoan sau năm 1979.

XVII. Phán định lịch sử tạm thời

Từ những tư liệu được dẫn trong chương này, có thể đưa ra một số nhận định với mức độ chắc chắn khác nhau.

Thứ nhất, về sự kiện: Hoàng Văn Hoan rời Việt Nam tháng 7 năm 1979 trong hành trình được giới thiệu là đi chữa bệnh tại Đông Đức, nhưng không tiếp tục chuyến đi từ Karachi mà chuyển hướng sang Trung Quốc. Sự kiện này được phía Việt Nam xác nhận và báo chí quốc tế đưa tin.

Thứ hai, về vị thế chính trị: Ông đã không còn là Ủy viên Bộ Chính trị sau Đại hội IV năm 1976, nhưng vẫn giữ chức vụ cao trong Quốc hội. Vì vậy, không thể mô tả ông là người đã hoàn toàn mất mọi vị trí trong hệ thống.

Thứ ba, về hoàn cảnh: Cuộc đào thoát diễn ra trong bối cảnh quan hệ Việt – Trung đã chuyển sang đối đầu và lập trường gần Trung Quốc của Hoàng Văn Hoan có thể trở thành bất lợi chính trị tại Hà Nội.

Thứ tư, về sức ép: Có những thông tin ngoại giao đương thời cho rằng ông chịu sức ép và bị cô lập. Tuy nhiên, chưa đủ chứng cứ để khẳng định ông đã bị giám sát an ninh, chuẩn bị bắt giữ hoặc bị buộc phải đào thoát.

Thứ năm, về kế hoạch: Khả năng Hoàng Văn Hoan đã suy tính việc rời Việt Nam từ trước là giả thuyết đáng nghiên cứu. Nhưng chưa thể kết luận ông đã chuẩn bị một kế hoạch đào thoát có phối hợp với phía Trung Quốc nếu chưa có tài liệu trực tiếp.

Thứ sáu, về lựa chọn cá nhân: Việc ông chuyển hướng sang Trung Quốc là một hành động có chủ ý. Hoàn cảnh chính trị có thể giải thích lựa chọn ấy, nhưng không xóa bỏ trách nhiệm cá nhân của người đưa ra quyết định.

Thứ bảy, về vai trò sau đào thoát: Hoàng Văn Hoan nhanh chóng trở thành một tiếng nói công khai phản đối đường lối của Hà Nội và có giá trị chính trị đối với Bắc Kinh. Tuy nhiên, việc ông được Trung Quốc sử dụng không tự động chứng minh ông bị Trung Quốc điều khiển.

Thứ tám, về cáo buộc làm gián điệp: Chỉ từ sự kiện ông sang Trung Quốc không thể kết luận ông đã làm gián điệp cho Trung Quốc trước năm 1979. Muốn đưa ra kết luận ấy phải có chứng cứ riêng về hoạt động và quan hệ chỉ đạo cụ thể.

Đó là giới hạn của những gì có thể khẳng định ở thời điểm này. Một công trình lịch sử có trách nhiệm không cần phải lấp đầy mọi khoảng trống bằng suy đoán.

XVIII. Quy luật vận hành Hưng Quốc: Quan hệ với cường quốc không thể thay thế năng lực tự chủ quốc gia

Cuộc đời Hoàng Văn Hoan đặt ra một vấn đề vượt ra ngoài tiểu sử của một cá nhân: quan hệ giữa quyền lực trong nước, quan hệ quốc tế và lợi ích quốc gia.

Một quốc gia có thể cần những người hiểu sâu về một cường quốc láng giềng. Trong thời kỳ hai nước hợp tác, hiểu biết và quan hệ cá nhân với giới lãnh đạo nước bạn có thể trở thành một tài sản ngoại giao. Nhưng khi lợi ích hai quốc gia xung đột, chính những mối quan hệ ấy có thể trở thành nguồn nghi ngờ hoặc rủi ro chính trị.

Điều đó không có nghĩa một quốc gia nhỏ phải tránh xa nước lớn. Cũng không có nghĩa mọi người có quan hệ thân thiết với một cường quốc đều thiếu lòng yêu nước.

Vấn đề nằm ở chỗ: quan hệ với nước ngoài có được đặt dưới lợi ích quốc gia và chịu sự kiểm soát của những thiết chế có trách nhiệm hay không?

Một quốc gia có năng lực tự chủ phải bảo đảm rằng chính sách đối ngoại được quyết định bằng lợi ích lâu dài của đất nước, chứ không phụ thuộc vào quan hệ cá nhân, sự bảo trợ của cường quốc hoặc lợi ích của một nhóm lãnh đạo.

Từ trường hợp Hoàng Văn Hoan, có thể rút ra ba nguyên tắc.

Một là, hợp tác với cường quốc nhưng không đồng nhất lợi ích của cường quốc với lợi ích quốc gia. Một nước có thể là đồng minh trong giai đoạn này nhưng trở thành đối thủ trong giai đoạn khác. Chính sách phải được đánh giá theo lợi ích thực tế, không theo tình cảm hay ký ức liên minh.

Hai là, không để quan hệ đối ngoại trở thành nền tảng thay thế cho tính chính danh và vị thế chính trị trong nước. Một cá nhân không nên có ảnh hưởng quá lớn chỉ vì được một cường quốc bảo trợ; ngược lại, nhà nước cũng không nên xem mọi quan hệ quốc tế độc lập là dấu hiệu bất trung.

Ba là, phải có cơ chế xác định và kiểm soát lợi ích quốc gia. Khi một cá nhân bất đồng với đường lối của lãnh đạo, cần có cơ chế để phân biệt bất đồng chính sách với hành vi gây tổn hại cho quốc gia. Nếu không, sự khác biệt chính kiến dễ bị biến thành vấn đề trung thành, còn lòng trung thành lại có thể bị sử dụng để bảo vệ quyền lực của một nhóm người.

Bài học Hưng Quốc không phải là không được gần nước lớn. Bài học là phải đủ năng lực để hợp tác mà không lệ thuộc, đủ bản lĩnh để bất đồng mà không đánh mất lợi ích quốc gia, và đủ thiết chế để quyền lực cá nhân không thay thế ý chí chung của đất nước.

Câu hỏi cuối cùng không chỉ là Hoàng Văn Hoan thân Trung Quốc hay thân Việt Nam. Câu hỏi sâu hơn là: lợi ích quốc gia được xác định bằng cơ chế nào, ai có quyền quyết định và ai chịu trách nhiệm khi những quyết định ấy gây tổn hại cho đất nước?

XIX. Kết luận: Từ Karachi đến Bắc Kinh

Khi Hoàng Văn Hoan rời khỏi hành trình sang Đông Đức tại Karachi, ông đã đưa ra một quyết định làm thay đổi phần đời còn lại của mình.

Ông chọn Trung Quốc.

Từ thời điểm ấy, ông không còn là một cán bộ cấp cao đang bất đồng bên trong hệ thống Việt Nam. Ông trở thành một chính trị gia lưu vong, công khai phê phán đường lối của Hà Nội và hoạt động từ một quốc gia đang đối đầu với Việt Nam.

Nhưng lịch sử không nên bắt đầu bằng phán quyết rằng ông là người phản bội. Cũng không nên bắt đầu bằng kết luận rằng ông chỉ là một người bị đẩy vào đường cùng.

Cả hai cách giải thích đều quá đơn giản.

Cần nhìn thấy một con người đã trải qua nhiều chặng đường: từ Quỳnh Đôi đến Xiêm, từ Quảng Châu đến Bắc Kinh, từ một cán bộ cách mạng đến thành viên Bộ Chính trị, rồi từ trung tâm quyền lực Việt Nam đến cuộc sống lưu vong tại Trung Quốc.

Trong hành trình ấy, Trung Quốc từng là nơi ông hoạt động cách mạng, là đồng minh của phong trào mà ông tham gia, là đối tác ngoại giao của Việt Nam, rồi trở thành đối thủ của Hà Nội và cuối cùng là nơi ông chọn để sống lưu vong.

Những vai trò ấy không thể bị nhập làm một.

Có thể xác định rằng Hoàng Văn Hoan là một người Việt Nam có quan hệ chính trị sâu sắc với Trung Quốc; ông đã mất vị trí trong trung tâm quyền lực của Đảng trước khi đào thoát; ông chủ động chuyển hướng sang Trung Quốc năm 1979; và sau khi đến Bắc Kinh, ông trở thành tiếng nói công khai phản đối đường lối của Hà Nội.

Những sự kiện ấy có thể cùng tồn tại mà không cần phải ép chúng vào một nhãn gọi duy nhất.

Nhưng cuộc đào thoát mới chỉ là điểm khởi đầu của giai đoạn quan trọng hơn trong cuộc đời chính trị của ông. Sau khi đến Bắc Kinh, Hoàng Văn Hoan đã viết, phát biểu và đưa ra hàng loạt cáo buộc nhằm vào Lê Duẩn, Liên Xô, chính sách của Hà Nội đối với người Hoa và cuộc chiến tại Campuchia.

Những lời nói ấy có thể chứa đựng ký ức cá nhân, thông tin từ bên trong hệ thống, nhận định chính trị và cả những lập luận phục vụ cuộc đối đầu giữa hai quốc gia.

Muốn hiểu Hoàng Văn Hoan sau năm 1979, không thể chỉ đọc lời ông như lời chứng của một người trong cuộc. Cũng không thể bác bỏ mọi điều ông nói chỉ vì ông đã đào thoát sang Trung Quốc.

Phải đối chiếu từng cáo buộc với hồ sơ độc lập, tài liệu đương thời và những nghiên cứu có thể kiểm chứng.

Đó là nhiệm vụ của chương tiếp theo.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HỒ SƠ CẦN ĐỐI CHIẾU

1. Tư liệu đương thời

1. The Washington Post, ngày 5 tháng 8 năm 1979, tin về việc Việt Nam xác nhận Hoàng Văn Hoan đào thoát sang Trung Quốc.
2. The Washington Post, ngày 13 tháng 8 năm 1979, bài viết về những thông tin ngoại giao liên quan đến sức ép chính trị đối với Hoàng Văn Hoan trước khi ông rời Việt Nam.
3. TIME, tháng 8 năm 1979, các bài viết về sự xuất hiện của Hoàng Văn Hoan tại Bắc Kinh và những cáo buộc của ông đối với chính quyền Hà Nội.
4. Los Angeles Times, ngày 23 tháng 5 năm 1991, bài viết về Hoàng Văn Hoan sau khi ông qua đời, trong đó có ghi lại tuyên bố “Tôi là người Việt Nam 100%”.
5. Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, tài liệu “The Defection of Hoang Van Hoan”, ngày 1 tháng 8 năm 1979. Cần kiểm tra bản gốc, xuất xứ và nội dung đầy đủ trước khi trích dẫn chi tiết.

2. Hồi ký và lời kể của người trong cuộc

6. Hoàng Văn Hoan, Giọt nước trong biển cả. Cần đối chiếu đúng ấn bản, năm xuất bản, số trang và các đoạn liên quan đến giai đoạn 1976–1979.
7. Các cuộc phỏng vấn và phát biểu công khai của Hoàng Văn Hoan tại Bắc Kinh từ năm 1979 trở đi. Cần phân biệt bản ghi nguyên văn, bản dịch và bản tường thuật của báo chí.

3. Hồ sơ cần tiếp tục tìm kiếm

8. Tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc năm 1978–1979.
9. Hồ sơ ngoại giao Pakistan liên quan đến việc Hoàng Văn Hoan quá cảnh tại Karachi.
10. Tài liệu của Trung Quốc về việc tiếp nhận Hoàng Văn Hoan và các hoạt động công khai của ông sau khi đến Bắc Kinh.
11. Hồ sơ Việt Nam về chức vụ, hoạt động và tình trạng chính trị của Hoàng Văn Hoan từ Đại hội IV năm 1976 đến tháng 7 năm 1979.
12. Lời kể của những người trực tiếp tham gia chuyến đi chữa bệnh, nếu có thể tiếp cận và kiểm chứng.

4. Những vấn đề chưa thể kết luận

• Hoàng Văn Hoan có bị giám sát an ninh trước khi đào thoát hay không.
• Ông đã quyết định rời Việt Nam từ thời điểm nào.
• Có hay không sự phối hợp trước giữa ông và phía Trung Quốc.
• Những thông tin cụ thể nào ông mang theo khi đến Bắc Kinh.
• Mức độ độc lập trong các hoạt động chính trị của ông sau khi được Trung Quốc tiếp nhận.

Read more »

CHƯƠNG 10 - DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN - CÂY CẦU VỀ TƯƠNG LAI

DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN

CHƯƠNG 10

CÂY CẦU VỀ TƯƠNG LAI

Người Việt trong nước – người Việt hải ngoại và cơ chế hội tụ nguồn lực dân tộc

Một dân tộc chỉ thực sự hòa giải khi những người từng xa nhau có thể cùng xây dựng một tương lai chung.

I. LUẬN ĐỀ: HÒA GIẢI PHẢI MỞ ĐƯỜNG CHO HỘI TỤ

Hòa giải có thể làm giảm nghi kỵ, mở lại đối thoại và giúp những người từng xa cách nhìn nhận nhau như những con người có quyền lựa chọn tương lai. Nhưng hòa giải chưa tự động tạo ra hợp tác. Giữa thiện chí và kết quả còn có những trở ngại về lợi ích, tổ chức, pháp luật và năng lực thực hiện.

Một nhà khoa học ở nước ngoài có thể muốn hợp tác với trường đại học trong nước nhưng không tìm được nhóm nghiên cứu phù hợp. Một doanh nhân có thể muốn đầu tư nhưng thiếu thông tin đáng tin cậy về đối tác. Một chuyên gia có thể sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm nhưng không biết cơ quan nào có nhu cầu hoặc kết quả đóng góp sẽ được sử dụng ra sao.

Đó không chỉ là vấn đề tình cảm. Đó là vấn đề tổ chức nguồn lực.

Luận đề trung tâm của chương này là: Việt Nam chỉ có thể chuyển tiềm năng của cộng đồng người Việt toàn cầu thành sức mạnh phát triển khi xây dựng được hai cơ chế bổ sung cho nhau: mạng lưới hợp tác tự nguyện của cộng đồng và môi trường thể chế do Nhà nước bảo đảm.

Hai cơ chế này có quan hệ mật thiết nhưng không thể nhập làm một. Cộng đồng có thể tự tổ chức những dự án hợp tác, kết nối chuyên gia và huy động nguồn lực theo quy định pháp luật. Nhà nước có trách nhiệm tạo môi trường pháp lý, bảo vệ quyền lợi hợp pháp, cung cấp dịch vụ công và chịu trách nhiệm về việc thực thi quyền lực công. Nhà nước không thể thay thế toàn bộ sáng kiến xã hội; cộng đồng cũng không thể tự mình thay thế chức năng quản lý và bảo đảm pháp luật của Nhà nước.

Từ luận đề ấy, chương đặt ra bốn câu hỏi nghiên cứu:

1. Những nguồn lực nào của người Việt trong nước và ngoài nước có thể kết nối để tạo ra giá trị chung?
2. Cơ chế nào giúp các cá nhân và tổ chức tự nguyện hợp tác mà không phụ thuộc vào quan hệ cá nhân hoặc những lời kêu gọi nhất thời?
3. Nhà nước cần cải thiện những điều kiện thể chế nào để người dân, chuyên gia và doanh nghiệp an tâm tham gia?
4. Làm thế nào đo lường hiệu quả hội tụ, nhận diện thất bại và ngăn nguồn lực chung bị sử dụng sai mục đích?

Đây là những câu hỏi cần được giải quyết bằng nghiên cứu thực tế, so sánh các mô hình và đánh giá kết quả, chứ không chỉ bằng khẳng định về lòng yêu nước.

II. NHẬN DIỆN NGUỒN LỰC VÀ GIỚI HẠN CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI VIỆT TOÀN CẦU

Người Việt ở nước ngoài không phải một nhóm đồng nhất. Họ khác nhau về thế hệ, nghề nghiệp, điều kiện kinh tế, quốc tịch, quan điểm lịch sử và mức độ gắn bó với Việt Nam. Có người là nhà khoa học, bác sĩ, kỹ sư, doanh nhân, nhà quản trị, nghệ sĩ hoặc chuyên gia pháp luật. Có người làm công việc phổ thông, kinh doanh nhỏ, chăm sóc gia đình hoặc đang học tập.

Không thể mặc nhiên cho rằng tất cả đều có vốn, chuyên môn cao hoặc mong muốn tham gia phát triển Việt Nam. Mỗi người có quyền lựa chọn hình thức gắn bó phù hợp với cuộc đời mình.

Tuy nhiên, trong cộng đồng phân tán về địa lý ấy có những nguồn lực đáng nghiên cứu và kết nối:

• Nhân lực và chuyên môn: kỹ năng nghề nghiệp, kinh nghiệm quản trị, năng lực đào tạo.
• Tri thức và công nghệ: nghiên cứu khoa học, dữ liệu, sáng kiến, phương pháp và công nghệ.
• Vốn và năng lực kinh doanh: đầu tư, phát triển sản phẩm, tiếp cận thị trường, quản trị rủi ro.
• Mạng lưới quốc tế: quan hệ học thuật, thương mại, nghề nghiệp và văn hóa.
• Nguồn lực văn hóa: tiếng Việt, văn học, nghệ thuật, di sản và kinh nghiệm sống giữa nhiều nền văn hóa.
• Năng lực cộng đồng: giáo dục, thiện nguyện, hỗ trợ xã hội, bảo tồn lịch sử và kết nối thế hệ trẻ.

Những nguồn lực này không tự động tạo thành sức mạnh chung. Tri thức cần môi trường nghiên cứu; vốn cần dự án khả thi; quan hệ quốc tế cần đối tác có năng lực; hoạt động cộng đồng cần quản trị minh bạch.

Do đó, cần phân biệt tiềm năng nguồn lực với năng lực thực tế đã được huy động. Một danh sách chuyên gia, một hội nghị hoặc một khoản tiền được công bố chưa chứng minh rằng hợp tác đã tạo ra giá trị. Muốn kết luận, cần kiểm tra dự án nào đã được thực hiện, sản phẩm nào được tạo ra, lợi ích được phân bổ ra sao và quan hệ hợp tác có tiếp tục hay không.

III. MÔ HÌNH CỘNG ĐỒNG: KẾT NỐI TỰ NGUYỆN, QUẢN TRỊ MINH BẠCH

Mô hình cộng đồng là mạng lưới do cá nhân và tổ chức tự nguyện xây dựng để thực hiện những mục tiêu chung. Nó không phải một cơ quan nhà nước và không mặc nhiên có quyền đại diện cho toàn thể người Việt.

Mạng lưới này có thể bao gồm hiệp hội nghề nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, tổ chức văn hóa, nhóm thiện nguyện và các sáng kiến cộng đồng. Mỗi tổ chức giữ tư cách pháp lý và quyền tự chủ của mình, đồng thời hợp tác với những tổ chức khác khi có nhu cầu phù hợp.

Mô hình nên có năm thành phần vận hành.

1. Nơi xác định nhu cầu. Các trường đại học, bệnh viện, doanh nghiệp, địa phương hoặc tổ chức cộng đồng công bố vấn đề cần giải quyết. Nhu cầu phải đủ cụ thể để có thể tìm đối tác và đánh giá kết quả.

2. Mạng lưới kết nối năng lực. Chuyên gia và tổ chức đăng ký tham gia tự nguyện, nêu rõ lĩnh vực chuyên môn, khả năng đóng góp và hình thức hợp tác mong muốn. Dữ liệu cá nhân phải được bảo vệ, chỉ sử dụng theo mục đích đã thông báo và có căn cứ phù hợp.

3. Đơn vị thực hiện. Tùy dự án, có thể là một trường đại học, doanh nghiệp, hiệp hội hoặc pháp nhân được thành lập hợp pháp. Không phải mọi sáng kiến đều cần lập tổ chức mới.

4. Cơ chế quản trị và giám sát. Các bên thỏa thuận rõ về trách nhiệm, tài chính, quyền sở hữu trí tuệ, xung đột lợi ích, công bố kết quả và xử lý tranh chấp. Dự án có quy mô hoặc rủi ro lớn cần cơ chế kiểm tra độc lập tương xứng.

5. Đánh giá và mở rộng. Dự án được đánh giá bằng kết quả thực tế. Mô hình hiệu quả có thể được mở rộng; mô hình không đạt mục tiêu phải được điều chỉnh hoặc chấm dứt theo quy trình đã thống nhất.

Ví dụ, một nhóm chuyên gia người Việt ở nước ngoài muốn hỗ trợ đào tạo trí tuệ nhân tạo cho sinh viên trong nước. Mạng lưới có thể kết nối họ với một trường đại học, xác định chương trình đào tạo, thỏa thuận thời gian và quyền sử dụng tài liệu, bố trí kinh phí nếu cần, rồi đánh giá chất lượng đào tạo và khả năng duy trì chương trình.

Nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp điều hành dự án ấy. Nhưng nếu dự án cần giấy phép, sử dụng ngân sách công hoặc xử lý dữ liệu thuộc diện được bảo vệ, các quy định liên quan vẫn phải được tuân thủ.

Đó là ranh giới quan trọng: cộng đồng chủ động tổ chức hợp tác; pháp luật xác lập khuôn khổ và giới hạn hợp pháp cho hoạt động ấy.

IV. CƠ CHẾ NHÀ NƯỚC: TẠO MÔI TRƯỜNG ĐỂ NGUỒN LỰC CÓ THỂ PHÁT HUY

Nếu mô hình cộng đồng trả lời câu hỏi “Các bên hợp tác với nhau bằng cách nào?”, thì cơ chế Nhà nước phải trả lời câu hỏi “Môi trường công quyền cần bảo đảm những điều kiện gì để hợp tác có thể diễn ra công bằng và bền vững?”.

Trách nhiệm này thuộc về các cơ quan công quyền theo chức năng và thẩm quyền được pháp luật quy định. Nó không thể được chuyển hoàn toàn cho các hội đoàn hoặc mạng lưới người Việt ở nước ngoài.

Có bốn nhóm điều kiện cần chú trọng.

Thứ nhất, pháp luật rõ ràng và có thể dự đoán. Người dân và tổ chức cần biết điều kiện đầu tư, đăng ký, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, tuyển dụng và thực hiện hợp đồng. Quy định phải được công bố minh bạch và áp dụng nhất quán.

Thứ hai, bảo vệ quyền và giải quyết tranh chấp. Quyền sở hữu, hợp đồng, quyền lợi hợp pháp và các quyền liên quan phải được bảo vệ bằng những cơ chế có khả năng thực thi. Khi xảy ra tranh chấp, các bên cần được tiếp cận thủ tục công bằng và cơ chế tài phán theo pháp luật.

Thứ ba, cải thiện dịch vụ công và phối hợp liên cơ quan. Thủ tục cần rõ đầu mối, thời hạn, yêu cầu hồ sơ và trách nhiệm giải quyết. Nếu một dự án phải đi qua nhiều cơ quan, cần có cơ chế phối hợp để giảm chi phí và tránh tình trạng không cơ quan nào chịu trách nhiệm cuối cùng.

Thứ tư, tạo môi trường cho tri thức và sáng tạo. Chính sách khoa học, giáo dục, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh và khởi nghiệp phải giúp người có năng lực có cơ hội phát triển. Phản biện chuyên môn cần được tiếp nhận như một nguồn thông tin có thể giúp phát hiện sai sót và cải thiện chính sách.

Những điều kiện ấy không nên chỉ dành riêng cho người Việt ở nước ngoài. Một môi trường pháp lý tốt cho chuyên gia trở về cũng phải là môi trường tốt cho nhà khoa học trong nước, doanh nghiệp nhỏ, người lao động và các tổ chức xã hội hoạt động hợp pháp.

Cần tránh biến chính sách thu hút kiều bào thành một hệ thống ưu đãi tùy tiện cho người có vốn hoặc quan hệ. Chính sách có thể hỗ trợ những hoạt động mang lại lợi ích công cộng rõ ràng, nhưng tiêu chí phải minh bạch, có thời hạn và có cơ chế đánh giá.

Pháp quyền trong chương này vì thế không phải một chủ đề được lặp lại ở mọi mục. Nó là điều kiện thể chế bao trùm, giúp các mô hình cộng đồng và các chương trình công quyền vận hành trong những giới hạn rõ ràng.

V. RANH GIỚI GIỮA CỘNG ĐỒNG VÀ NHÀ NƯỚC

Cộng đồng và Nhà nước có thể cùng hướng đến mục tiêu phát triển, nhưng khác nhau về nguồn gốc quyền hạn, trách nhiệm và cách thức hoạt động.

Nội dung	Mô hình cộng đồng	Cơ chế Nhà nước
Nguồn gốc quyền hạn	Sự tự nguyện tham gia, điều lệ, hợp đồng và pháp luật áp dụng	Hiến pháp và pháp luật trao thẩm quyền công
Vai trò chính	Kết nối, hợp tác, huy động sáng kiến, thực hiện dự án	Xây dựng và thực thi chính sách, cung cấp dịch vụ công, bảo vệ quyền
Phạm vi đại diện	Thành viên hoặc chủ thể đã ủy quyền	Chủ thể công quyền trong phạm vi thẩm quyền pháp luật
Nguồn lực	Đóng góp, tài trợ, doanh thu, vốn tư nhân và nguồn hợp pháp khác	Ngân sách công, tài sản công và các nguồn lực được pháp luật quy định
Trách nhiệm	Với thành viên, đối tác, người tài trợ và pháp luật	Trách nhiệm công vụ, giám sát và giải trình theo pháp luật
Cơ chế kiểm soát	Điều lệ, kiểm toán, công khai, giám sát thành viên, tài phán	Giám sát theo luật định, kiểm tra, cơ chế khiếu nại và tài phán
Giới hạn	Không được tự nhận quyền lực công hoặc đại diện cho toàn thể dân tộc nếu không có căn cứ	Không được sử dụng quyền lực vượt thẩm quyền hoặc tùy tiện xâm phạm quyền hợp pháp

Bảng này không có nghĩa cộng đồng đứng ngoài pháp luật hoặc Nhà nước không được hợp tác với các tổ chức xã hội. Nó làm rõ rằng hai bên có thể phối hợp nhưng không nên nhập nhằng chức năng.

Chẳng hạn, một hiệp hội chuyên gia có thể xây dựng chương trình cố vấn và lựa chọn dự án theo điều lệ của mình. Nếu chương trình nhận ngân sách công, sử dụng tài sản công hoặc thực hiện nhiệm vụ được cơ quan công quyền giao, các điều kiện về tài chính, đấu thầu, báo cáo và giám sát tương ứng phải được áp dụng.

Ngược lại, một cơ quan Nhà nước có thể công bố nhu cầu nghiên cứu và mời các tổ chức tham gia. Nhưng việc lựa chọn đối tác phải theo tiêu chí công khai, không thể chỉ dựa vào quan hệ cá nhân hoặc sự ủng hộ chính trị.

Ranh giới rõ ràng giúp ngăn hai nguy cơ: cộng đồng bị hành chính hóa, mất tính chủ động; hoặc tổ chức cộng đồng tự nhận quyền đại diện và quyền quyết định vượt quá thẩm quyền hợp pháp của mình.

VI. CƠ CHẾ TÀI CHÍNH VÀ PHÂN BỔ LỢI ÍCH

Hội tụ nguồn lực không thể vận hành lâu dài nếu không làm rõ tiền đến từ đâu, ai quản lý, ai chịu trách nhiệm và kết quả thuộc về ai.

Các hình thức đóng góp cần được phân biệt: tài trợ không hoàn lại, vốn góp, khoản vay, thù lao chuyên môn, đóng góp hiện vật và tình nguyện. Mỗi hình thức có quyền lợi, nghĩa vụ và rủi ro khác nhau.

Trong một dự án kinh doanh, lợi ích có thể được phân chia theo vốn góp, hợp đồng, rủi ro và kết quả thực hiện. Trong nghiên cứu khoa học, quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và quyền sử dụng dữ liệu phải được thỏa thuận rõ. Trong hoạt động thiện nguyện, người tài trợ không mặc nhiên có quyền kiểm soát người thụ hưởng hoặc sử dụng nguồn tài trợ cho mục tiêu khác với cam kết ban đầu.

Cần có sổ sách minh bạch, phân quyền phê duyệt chi tiêu, công khai những khoản giao dịch có liên quan và kiểm toán phù hợp với quy mô. Tài sản của tổ chức phải được tách biệt với tài sản cá nhân của người sáng lập hoặc người quản lý.

Đồng thời, không nên biến mọi quan hệ cộng đồng thành giao dịch thuần túy. Những đóng góp tự nguyện, hoạt động thiện nguyện và sự sẻ chia không vì lợi nhuận vẫn có giá trị. Điều cần thiết là làm rõ tính chất đóng góp ngay từ đầu để không ai bị gây áp lực phải cho đi, cũng không ai có thể lợi dụng tình cảm đồng bào để huy động nguồn lực thiếu minh bạch.

VII. KINH NGHIỆM SO SÁNH: HỌC CƠ CHẾ, KHÔNG SAO CHÉP MÔ HÌNH

1. Các mạng lưới Hoa kiều

Dữ kiện: Các cộng đồng người Hoa ở nước ngoài hình thành trong những hoàn cảnh lịch sử và thể chế khác nhau. Tại một số quốc gia và lĩnh vực, quan hệ gia đình, ngôn ngữ, thương mại và nghề nghiệp đã góp phần tạo ra mạng lưới kinh doanh xuyên biên giới.

Nhận định: Mạng lưới có thể giảm chi phí tìm kiếm đối tác và tạo lòng tin ban đầu. Tuy nhiên, quan hệ cá nhân không thay thế được quản trị chuyên nghiệp, pháp luật hoặc sự minh bạch. Mạng lưới khép kín cũng có thể dẫn đến thiên vị và hạn chế cơ hội của người ngoài.

Bài học nghiên cứu: Việt Nam có thể khảo sát cách xây dựng mạng lưới chuyên gia, hiệp hội nghề nghiệp và kết nối doanh nghiệp xuyên quốc gia. Không nên mặc nhiên xem cộng đồng Hoa kiều là một khối đồng nhất hoặc cho rằng mô hình của họ có thể được sao chép nguyên vẹn.

2. Ireland và tiến trình hòa bình tại Bắc Ireland

Dữ kiện: Thỏa thuận Belfast, còn gọi là Thỏa thuận Thứ Sáu Tuần Thánh, được ký ngày 10 tháng 4 năm 1998. Tiến trình hòa bình có sự tham gia của các bên tại Bắc Ireland, chính phủ Anh và Ireland cùng những chủ thể quốc tế. Một số nhân vật và mạng lưới người Mỹ gốc Ireland đã tham gia các hoạt động chính trị, vận động và hỗ trợ hòa bình.

Giới hạn: Không thể quy kết quả hòa bình cho cộng đồng hải ngoại đơn độc. Tiến trình phụ thuộc vào thỏa hiệp của các bên trực tiếp, cơ chế chia sẻ quyền lực và nhiều điều kiện chính trị, xã hội khác.

Bài học nghiên cứu: Cộng đồng hải ngoại có thể tạo cầu nối và hỗ trợ đối thoại, nhưng không thể thay thế quyền quyết định của những người trực tiếp chịu ảnh hưởng của xung đột.

Hai trường hợp trên gợi ý những câu hỏi cho Việt Nam, không phải bằng chứng rằng một mô hình duy nhất sẽ thành công. Muốn đánh giá sâu hơn, cần nghiên cứu từng mạng lưới, cơ chế quản trị, điều kiện pháp lý và kết quả thực tế, kể cả những trường hợp thất bại.

VIII. LỘ TRÌNH THỰC HIỆN: BẮT ĐẦU NHỎ, ĐÁNH GIÁ THẬT

Không cần bắt đầu bằng một tổ chức đại diện cho toàn thể người Việt toàn cầu. Cách tiếp cận thận trọng hơn là thí điểm ở những lĩnh vực có nhu cầu rõ ràng và khả năng đo lường kết quả.

Giai đoạn đầu: xác định nhu cầu và đối tác. Lựa chọn một số lĩnh vực như đào tạo chuyên môn, nghiên cứu khoa học, kết nối doanh nghiệp hoặc bảo tồn văn hóa. Công bố nhu cầu, tiêu chí lựa chọn và đơn vị chịu trách nhiệm.

Giai đoạn hai: thực hiện dự án thí điểm. Mỗi dự án phải có mục tiêu, ngân sách, thời hạn, thỏa thuận về quyền lợi, cơ chế giám sát và tiêu chí đánh giá.

Giai đoạn ba: đánh giá độc lập. Kiểm tra xem dự án có đạt mục tiêu không, nguồn lực có được sử dụng đúng không, các bên có muốn tiếp tục hợp tác không và cơ chế nào cần sửa đổi.

Giai đoạn bốn: mở rộng có điều kiện. Chỉ nhân rộng những mô hình có bằng chứng về hiệu quả, khả năng duy trì và sự tuân thủ pháp luật. Những dự án không đạt mục tiêu phải được điều chỉnh hoặc kết thúc theo quy trình rõ ràng.

Việc đo lường cần phân biệt bốn tầng:

• Đầu vào: số chuyên gia, nguồn vốn, thời gian và tổ chức tham gia thực tế.
• Sản phẩm trực tiếp: khóa đào tạo, công trình nghiên cứu, công nghệ, hợp đồng hoặc dự án được hoàn thành.
• Kết quả phát triển: năng lực được nâng lên, doanh nghiệp mở rộng thị trường, chất lượng dịch vụ được cải thiện hoặc mạng lưới hợp tác được duy trì.
• Chất lượng quản trị: tài chính minh bạch, quyền lợi được bảo vệ, tranh chấp được giải quyết và sai sót được sửa chữa.

Không nên lấy số cuộc hội nghị hoặc số tiền công bố làm thước đo duy nhất. Giá trị của hội tụ nằm ở những kết quả có thể kiểm chứng và duy trì sau khi chương trình ban đầu kết thúc.

IX. THẾ HỆ TRẺ VÀ VĂN HÓA: NỀN TẢNG DÀI HẠN CỦA HỘI TỤ

Thế hệ trẻ có thể học tập, nghiên cứu và làm việc ở nhiều quốc gia, đồng thời duy trì quan hệ với tiếng Việt và văn hóa Việt Nam. Nhưng khả năng kết nối toàn cầu không tự động biến thành đóng góp cho quê hương. Điều đó còn tùy thuộc vào cơ hội, môi trường phát triển và lựa chọn của mỗi cá nhân.

Cần tạo ra những con đường hợp tác thực chất: chương trình trao đổi học thuật, cố vấn nghề nghiệp, nghiên cứu chung, khởi nghiệp, đào tạo ngôn ngữ và dự án bảo tồn di sản. Những chương trình này phải cho phép người trẻ đặt câu hỏi, tìm hiểu các nguồn sử liệu khác nhau và hình thành nhận thức riêng về lịch sử.

Văn hóa có thể tạo ra điểm gặp gỡ giữa những người có quan điểm khác nhau. Một lớp tiếng Việt, một dự án số hóa tư liệu gia đình hoặc một chương trình văn học có thể mở ra đối thoại. Nhưng văn hóa không thay thế việc giải quyết các tranh chấp về quyền lợi, trách nhiệm hoặc công bằng.

Mục tiêu không phải buộc người trẻ kế thừa nguyên vẹn những đối lập của thế hệ trước. Mục tiêu là trao cho họ tri thức, khả năng kiểm chứng và quyền lựa chọn cách đóng góp cho tương lai.

X. QUY LUẬT HƯNG QUỐC: TỪ TIỀM NĂNG ĐẾN NĂNG LỰC QUỐC GIA

Từ những phân tích trên, có thể đề xuất nguyên lý Đại hội tụ nguồn lực dân tộc trong tư duy Hưng Quốc.

Nguồn lực phân tán chỉ trở thành sức mạnh chung khi được kết nối với nhu cầu thực tế, tổ chức theo cơ chế phù hợp, quản lý minh bạch và đánh giá bằng kết quả.

Cộng đồng cung cấp sáng kiến, tri thức, quan hệ và khả năng hợp tác tự nguyện. Nhà nước bảo đảm khuôn khổ pháp luật, quyền lợi hợp pháp và chất lượng thực thi công quyền. Các tổ chức thực hiện dự án chuyển những nguồn lực ấy thành sản phẩm và năng lực mới. Cơ chế đánh giá giúp xã hội nhận biết điều gì hiệu quả, điều gì cần sửa chữa.

Mối quan hệ đó có thể khái quát:

Nhu cầu thực tế → Kết nối nguồn lực → Hợp tác tự nguyện → Cơ chế thực hiện minh bạch → Kết quả đo lường được → Học hỏi và mở rộng.

Niềm tin là điều kiện quan trọng, nhưng không thể chỉ dựa vào tình cảm. Niềm tin được củng cố khi quyền lợi được bảo vệ, tài chính rõ ràng, trách nhiệm được xác định và kết quả có thể kiểm chứng.

Hội tụ cũng không đòi hỏi mọi người phải cùng quan điểm. Một nhà khoa học có thể hợp tác với người khác về nghiên cứu mà không cần đồng ý với toàn bộ quan điểm chính trị của họ. Một doanh nghiệp có thể cùng thực hiện dự án với đối tác khác biệt về văn hóa. Một tổ chức cộng đồng có thể phục vụ lợi ích xã hội mà không tự nhận quyền đại diện cho toàn dân.

Đó là sự chuyển đổi từ tiềm năng dân tộc sang năng lực dân tộc.

XI. KẾT CHƯƠNG: CÂY CẦU CẦN CẢ HAI BỜ VÀ NHỮNG TRỤ MÓNG VỮNG

Có thể người Việt từng đứng ở những bờ khác nhau của lịch sử. Nhưng con cháu chúng ta không nhất thiết phải tiếp tục đứng ở những bờ khác nhau của tương lai.

Người Việt trong nước và người Việt ở nước ngoài có những kinh nghiệm, điều kiện sống và nguồn lực khác nhau. Không bên nào có thể thay thế hoàn toàn bên nào. Điều cần xây dựng là những cơ chế giúp người muốn hợp tác có thể tìm được nhau, cùng thực hiện dự án và chia sẻ thành quả theo những quy tắc rõ ràng.

Cộng đồng phải có quyền chủ động sáng kiến, tổ chức hợp tác và quản trị nguồn lực của mình. Nhà nước phải chịu trách nhiệm về chất lượng pháp luật, việc bảo vệ quyền và cách thực thi quyền lực công. Hai bên có thể phối hợp, nhưng không nên nhập nhằng quyền hạn hoặc dùng danh nghĩa đoàn kết để né tránh trách nhiệm.

Cây cầu về tương lai không thể chỉ được xây bằng những lời kêu gọi. Nó cần những trường đại học biết hợp tác, những doanh nghiệp biết chia sẻ cơ hội, những tổ chức biết quản lý minh bạch, những cơ quan công quyền biết phục vụ và những người sẵn sàng bắt đầu từ những dự án nhỏ nhưng có kết quả thật.

Hòa giải mở đường cho gặp gỡ. Thể chế tạo điều kiện cho hợp tác. Cơ chế tổ chức biến hợp tác thành giá trị. Và những giá trị được tạo ra một cách công bằng sẽ giúp niềm tin có cơ sở để lớn lên.

Hòa giải để cùng đứng lên.
Hội tụ để cùng đi xa.
Hưng Quốc để thế hệ sau không chỉ thừa hưởng lịch sử của cha ông, mà còn có quyền tự hào về những gì cha ông đã cùng nhau xây dựng.

Hoàng Phong Nhã

Read more »

CHƯƠNG 5 - ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

 

ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

Từ tư tưởng Thông Luận đến con đường dân chủ đa nguyên cho Việt Nam

Hoàng Phong Nhã 

PHẦN I – SỰ RA ĐỜI CỦA MỘT TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ

CHƯƠNG 5

THÔNG LUẬN RA ĐỜI: MỘT DIỄN ĐÀN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ

Không phải một tờ báo có thể thay đổi một quốc gia, nhưng một diễn đàn có thể góp phần thay đổi cách người ta suy nghĩ về quốc gia ấy.

1. Từ một nhóm thảo luận đến nhu cầu bước ra công chúng

Trong Chương 3, chúng ta đã tìm hiểu những cuộc thảo luận của một nhóm người Việt tại Paris từ đầu thập niên 1980. Trong Chương 4, chúng ta đã nhìn lại con đường cá nhân của Nguyễn Gia Kiểng, một trong những nhân vật có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành nhóm.

Nhưng một nhóm người dù có suy nghĩ nghiêm túc đến đâu cũng khó tạo ra ảnh hưởng xã hội nếu tư tưởng của họ chỉ lưu hành trong những cuộc gặp gỡ riêng tư.

Muốn một quan điểm chính trị trở thành đối tượng thảo luận, nó phải được viết ra, công bố, phản biện và đặt trước công chúng.

Đó là một trong những nhu cầu dẫn đến sự ra đời của Thông Luận.

Theo các tư liệu lịch sử được dẫn lại, Thông Luận bắt đầu xuất hiện từ tháng 1 năm 1988. Một nghiên cứu của Giáo sư Nguyễn Huệ Chi về văn học Việt Nam hải ngoại cũng ghi nhận tờ báo chính trị này ra mắt tại Pháp vào thời điểm đó, do Nguyễn Gia Kiểng chủ trương.

Cần lưu ý rằng đây là một mốc được ghi nhận trong tài liệu nghiên cứu thứ cấp. Muốn xác lập đầy đủ lịch sử xuất bản, vẫn cần đối chiếu trực tiếp số đầu tiên, trang tên báo, lời tòa soạn và các số liên tiếp trong bộ sưu tập nguyên bản.

Dẫu vậy, mốc năm 1988 có ý nghĩa đáng chú ý.

Việt Nam khi ấy đang ở giai đoạn cuối của sự tan rã chủ nghĩa cộng sản quốc tế. Đời sống kinh tế buộc đất nước phải thay đổi, nhưng đổi mới kinh tế không đồng nghĩa với đổi mới chính trị. Trong cộng đồng người Việt hải ngoại, ký ức năm 1975 vẫn còn rất sâu đậm. Nhiều người xem hòa giải với phía cộng sản là điều không thể chấp nhận, trong khi một số người khác bắt đầu đặt câu hỏi: nếu chỉ tiếp tục duy trì tâm thế đối đầu, người Việt sẽ tìm đâu ra một con đường chung cho tương lai?

Thông Luận xuất hiện giữa những mâu thuẫn ấy.

2. Một lựa chọn khác với báo chí lưu vong thông thường

Báo chí của người Việt ở nước ngoài sau năm 1975 rất đa dạng. Có những tờ báo tập trung vào sinh hoạt cộng đồng, văn hóa, văn học, đời sống người Việt. Có những ấn phẩm đặt trọng tâm vào đấu tranh chống chế độ cộng sản. Có những diễn đàn bảo vệ ký ức Việt Nam Cộng hòa, lên tiếng về người bị tù đày, tài sản bị tịch thu, quyền hồi hương và tình cảnh thuyền nhân.

Những nhu cầu đó đều có cơ sở lịch sử và xã hội riêng.

Thông Luận lựa chọn một hướng đi có phần khác biệt: đưa các vấn đề về tương lai chính trị Việt Nam, hòa giải dân tộc, dân chủ, đa nguyên và trách nhiệm của trí thức trở thành những chủ đề trung tâm.

Điểm đáng chú ý không chỉ là tờ báo nói điều gì, mà còn là điều nó muốn thay đổi trong cách cộng đồng người Việt thảo luận về chính trị.

Một cộng đồng từng trải qua chiến tranh, mất nước, lưu vong và chia rẽ thường có xu hướng hình thành những ranh giới tư tưởng rất rõ. Người ta dễ đánh giá một quan điểm bằng việc người phát biểu đứng về phía nào trong quá khứ, thay vì xem xét lập luận ấy có hợp lý hay không.

Thông Luận muốn phá vỡ phần nào tình trạng đó.

Trong nghiên cứu của Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, tờ báo được mô tả là chủ trương trở thành một diễn đàn của nhiều lập trường khác nhau, phá bỏ những điều cấm kỵ trong một cộng đồng có nhiều tổn thương lịch sử. Tác giả cũng ghi nhận rằng chủ trương này nhận được sự hưởng ứng nhưng đồng thời gây ra những phản ứng gay gắt từ một bộ phận người Việt chống cộng quyết liệt.

Đây là một nhận xét có giá trị tham khảo từ góc nhìn nghiên cứu văn học và văn hóa hải ngoại. Tuy nhiên, nó chưa thay thế được việc khảo sát trực tiếp độc giả, thư từ, phản hồi và tranh luận trên từng số báo.

Dù vậy, có thể nhận ra một vấn đề quan trọng: Thông Luận không chỉ muốn truyền đạt một lập trường chính trị, mà còn muốn thay đổi không gian tranh luận chính trị.

Đó là hai mục tiêu khác nhau.

Một tờ báo tuyên truyền chủ yếu tìm cách thuyết phục người đọc chấp nhận một quan điểm. Một diễn đàn đa nguyên, nếu thực sự đúng với tên gọi, còn phải tạo điều kiện để những quan điểm khác nhau được trình bày, chất vấn và phản biện.

Thông Luận đã đặt ra tham vọng thứ hai.

3. Hòa giải dân tộc: Chủ đề gây tranh luận ngay từ đầu

Một trong những chủ đề nổi bật của Thông Luận là hòa giải dân tộc.

Đây không phải là một chủ đề dễ dàng đối với cộng đồng người Việt hải ngoại trong thập niên 1980.

Đối với nhiều người, ngày 30 tháng 4 năm 1975 không chỉ đánh dấu sự sụp đổ của một chính thể. Đó còn là ngày mất nước, ngày chia lìa gia đình, ngày bắt đầu những cuộc cải tạo, những đợt di cư, những chuyến vượt biển và những năm tháng sống xa quê hương.

Trong hoàn cảnh ấy, kêu gọi hòa giải có thể bị hiểu là yêu cầu người từng chịu mất mát phải quên đi những gì đã xảy ra.

Thông Luận phải đối diện với một câu hỏi khó: làm thế nào để nói về hòa giải mà không phủ nhận đau khổ của những người đã trải qua chiến tranh và hậu chiến?

Trong bài viết “Vượt lên trên ngày 30 tháng 4”, được đăng trên Thông Luận số 5, tháng 5 năm 1988, Nguyễn Gia Kiểng đã thể hiện rõ hướng suy nghĩ này. Bài viết kêu gọi người Việt vượt lên trên tâm lý đắc thắng và tâm lý bại trận, hướng đến một tương lai trong đó người Việt có thể cùng nhau xây dựng đất nước.

Đây là một tư tưởng có tính chất khai mở, nhưng cũng chứa đựng một thách thức lớn.

Bởi vì hòa giải không thể chỉ được thực hiện bằng lời kêu gọi.

Một người từng bị tù đày không thể được yêu cầu quên đi nhà tù chỉ vì đất nước cần đoàn kết. Một gia đình có người chết trên biển không thể bị yêu cầu xóa bỏ ký ức chỉ vì muốn hướng tới tương lai. Một người từng bị tước đoạt tài sản cũng có quyền đặt câu hỏi về trách nhiệm và công lý.

Ngược lại, một xã hội không thể mãi bị giam giữ trong những ký ức đối đầu. Nếu mọi thế hệ sau đều phải kế thừa nguyên vẹn sự thù hận của thế hệ trước, đất nước sẽ khó có một tương lai chung.

Vì thế, hòa giải phải có hai mặt: nhìn thẳng vào quá khứ và mở đường cho tương lai.

Thông Luận đã góp phần đưa vấn đề này vào cuộc thảo luận chính trị của người Việt hải ngoại. Nhưng mức độ thuyết phục của tư tưởng hòa giải cần được kiểm nghiệm bằng những nội dung cụ thể hơn: sự thật lịch sử, trách nhiệm chính trị, công lý, quyền lợi của nạn nhân và những bảo đảm để sai lầm cũ không tái diễn.

4. Một bài báo có thể trở thành dấu mốc tư tưởng

“Vượt lên trên ngày 30 tháng 4” là một trường hợp đáng khảo sát.

Theo kho tư liệu được Thông Luận công bố, bài viết xuất hiện trong số 5, tháng 5 năm 1988. Điều này cho thấy chủ đề hòa giải không phải là một ý tưởng chỉ xuất hiện nhiều năm sau khi tổ chức đã phát triển.

Nó đã có mặt khá sớm trong quá trình hình thành diễn đàn.

Nhìn từ góc độ lịch sử tư tưởng, một bài báo như vậy có thể mang ba ý nghĩa.

Thứ nhất, nó cho thấy nhóm chủ trương Thông Luận muốn vượt ra khỏi cách nhìn chính trị chỉ xoay quanh thắng và thua của cuộc chiến.

Thứ hai, nó đặt vấn đề về một bản sắc dân tộc rộng hơn bản sắc của từng chính thể. Người Việt không chỉ là người thuộc một phía trong cuộc chiến, mà còn là những công dân có trách nhiệm với tương lai của một quốc gia.

Thứ ba, nó mở ra một cuộc tranh luận về trách nhiệm của thế hệ trí thức. Nếu trí thức chỉ lặp lại những cảm xúc và định kiến của cộng đồng mình, họ có thể trở thành người bảo vệ quá khứ hơn là người kiến tạo tương lai.

Tuy nhiên, cũng cần tránh một cách đánh giá đơn giản: cứ kêu gọi hòa giải là đã có tư tưởng chính trị tiến bộ.

Hòa giải chỉ có giá trị khi nó không che giấu sự thật, không phủ nhận quyền được đòi hỏi công lý và không biến thành một phương thức buộc người chịu thiệt thòi phải im lặng.

Đó là tiêu chuẩn mà chính tư tưởng của Thông Luận cần được đặt vào.

5. Thông Luận và những vấn đề chính trị của thời đại

Thông Luận không chỉ đề cập đến ngày 30 tháng 4 hay quan hệ giữa người Việt trong và ngoài nước.

Qua những tư liệu hiện còn có thể tiếp cận, các chủ đề được đăng tải trên diễn đàn này bao gồm:

• Dân chủ và con đường thay đổi thể chế tại Việt Nam.
• Vai trò của các lực lượng đối lập.
• Chiến lược đấu tranh bất bạo động.
• Quan hệ giữa dân tộc và chủ nghĩa cộng sản.
• Tương lai của cộng đồng người Việt hải ngoại.
• Hòa giải, hòa hợp và trách nhiệm lịch sử.
• Vai trò của trí thức trong đời sống chính trị.
• Xây dựng một mô hình quốc gia có khả năng dung nạp nhiều khuynh hướng tư tưởng.

Một bài viết khác đáng chú ý là “Để đóng góp cho thắng lợi của dân chủ”, đăng trên Thông Luận số 38, tháng 5 năm 1991.

Bài viết cho thấy diễn đàn không dừng lại ở những suy tư về quá khứ, mà ngày càng quan tâm đến chiến lược chính trị, lực lượng đối lập và những điều kiện để dân chủ có thể trở thành một khả năng thực tế.

Nhìn vào các bài viết được lưu trữ, có thể thấy Thông Luận đã xây dựng một dòng thảo luận tương đối nhất quán quanh những vấn đề lớn của Việt Nam.

Nhưng cần phân biệt giữa tính nhất quán về chủ đề và tính đa dạng về quan điểm.

Một diễn đàn có thể đăng nhiều bài về dân chủ nhưng vẫn chỉ phản ánh một khuynh hướng chính trị. Một tờ báo có thể thường xuyên nhắc đến đa nguyên nhưng chưa chắc đã thực sự tạo điều kiện cho những quan điểm đối lập với chính ban biên tập.

Muốn đánh giá Thông Luận có thực sự là một diễn đàn đa nguyên hay không, phải khảo sát những người viết, lập trường của họ, những tranh luận được đăng tải và cách tờ báo xử lý các ý kiến bất đồng.

Đây là một công việc nghiên cứu cần thiết, không thể thay thế bằng những lời giới thiệu của chính tờ báo.

6. Thông Luận có phải là tiếng nói của riêng Nguyễn Gia Kiểng?

Nguyễn Gia Kiểng là nhân vật nổi bật trong quá trình hình thành và phát triển Thông Luận. Ông là tác giả của nhiều bài bình luận chính trị, có ảnh hưởng lớn đến đường hướng tư tưởng của nhóm.

Nhưng nếu đồng nhất Thông Luận với Nguyễn Gia Kiểng, chúng ta sẽ bỏ qua một câu hỏi quan trọng: những người khác đã đóng góp như thế nào vào sự hình thành và phát triển của diễn đàn?

Một tờ báo không thể tồn tại chỉ bằng một người viết.

Nó cần người biên tập, người tổ chức xuất bản, người cộng tác, người nghiên cứu, người dịch thuật, người phổ biến và độc giả. Trong trường hợp một diễn đàn chính trị, những người tham gia còn có thể đóng góp bằng cách đặt câu hỏi, phản biện và đưa ra những cách nhìn khác với người chủ trương.

Đáng tiếc, các tư liệu hiện có chưa đủ để lập một danh sách đầy đủ, có kiểm chứng về toàn bộ đội ngũ cộng tác viên, biên tập viên và những người tham gia Thông Luận trong những năm đầu.

Vì vậy, không nên vội vàng khẳng định rằng một cá nhân đã tạo ra toàn bộ thành quả của diễn đàn. Cũng không nên suy đoán về thành phần và vai trò của những người khác khi chưa có tài liệu xác nhận.

Điều cần làm trong một nghiên cứu nghiêm túc là lần theo từng số báo, ghi nhận tên tác giả, chuyên mục, bài xã luận, thư độc giả, những cuộc tranh luận và sự thay đổi của đội ngũ cộng tác.

Lịch sử một diễn đàn tư tưởng phải được viết từ những đóng góp cụ thể, chứ không chỉ từ hồi ức của người sáng lập.

7. Một diễn đàn mở có thể tạo ra ảnh hưởng như thế nào?

Thông Luận có một lợi thế quan trọng: nó tồn tại trong một môi trường chính trị tự do hơn so với Việt Nam lúc bấy giờ.

Tại Pháp, những người Việt có thể xuất bản, tranh luận, phê bình chính quyền Việt Nam và trao đổi về những mô hình chính trị khác nhau mà không phải hoạt động trong cùng điều kiện kiểm soát thông tin như ở trong nước.

Không gian ấy giúp những người tham gia tiếp cận các tư tưởng chính trị quốc tế, theo dõi những biến động ở Đông Âu, Liên Xô và các quốc gia dân chủ phương Tây.

Nhưng tự do xuất bản không tự động tạo ra ảnh hưởng xã hội.

Một tờ báo có thể có những bài viết rất sâu sắc nhưng số người đọc hạn chế. Một tư tưởng có thể được trình bày mạch lạc nhưng không tìm được phương thức tiếp cận thế hệ trẻ. Một diễn đàn có thể tạo ra sự đồng thuận trong nhóm độc giả quen thuộc nhưng khó vượt qua những ranh giới chính trị đã hình thành từ trước.

Đây là bài toán mà Thông Luận phải đối diện.

Cần phân biệt ít nhất ba cấp độ ảnh hưởng:

Ảnh hưởng tư tưởng: Tờ báo có đưa ra những luận điểm mới, tạo ra cách nhìn khác hoặc làm thay đổi nhận thức của độc giả hay không?

Ảnh hưởng cộng đồng: Tờ báo có tạo được một không gian trao đổi giữa những người thuộc các khuynh hướng khác nhau hay không?

Ảnh hưởng chính trị: Những tư tưởng được truyền bá có chuyển hóa thành lực lượng, tổ chức, chương trình hành động hoặc tác động cụ thể đến đời sống chính trị hay không?

Ba cấp độ này không nhất thiết phát triển đồng đều.

Một diễn đàn có thể có ảnh hưởng tư tưởng đáng kể nhưng chưa tạo ra ảnh hưởng chính trị tương xứng. Đây không phải là một thất bại tất yếu, nhưng là giới hạn cần được nhận diện.

8. Từ nguyệt san đến kho tư liệu chính trị

Một giá trị khác của Thông Luận nằm ở khả năng lưu giữ những bài viết và tranh luận qua nhiều thời kỳ.

Qua các tài liệu được lưu trữ trên trang của mình, Thông Luận cho thấy một số bài viết cũ đã được tập hợp lại theo chủ đề, tác giả và dấu mốc lịch sử.

Chẳng hạn, tuyển tập các bài viết về ngày 30 tháng 4 của Nguyễn Gia Kiểng ghi nhận những bài đăng từ năm 1988, 1990, 1991, 1995, 1997, 1998 và 1999, cùng nhiều bài viết về sau.

Những tài liệu này giúp người nghiên cứu theo dõi sự vận động của tư tưởng qua thời gian.

Một luận điểm được đưa ra năm 1988 có thể được bổ sung, điều chỉnh hoặc phát triển như thế nào trong những năm tiếp theo? Một nhận định về tình hình Việt Nam năm 1991 có còn phù hợp với thực tế năm 2000 hay không? Những dự báo chính trị nào đã đúng, những dự báo nào đã sai?

Đó là những câu hỏi mà một kho tư liệu có thể giúp chúng ta trả lời.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng kho lưu trữ do chính một tổ chức hoặc diễn đàn quản lý không nhất thiết phản ánh đầy đủ toàn bộ lịch sử xuất bản. Những bài được lựa chọn đăng lại có thể là những bài mà ban biên tập xem là tiêu biểu hoặc còn giá trị.

Muốn phục dựng lịch sử đầy đủ hơn, cần đối chiếu bản lưu trữ trực tuyến với các số báo nguyên bản, danh mục xuất bản và những nguồn lưu trữ độc lập.

Dẫu còn những giới hạn ấy, việc bảo tồn các bài viết cũ vẫn có giá trị lớn. Nó giúp tư tưởng chính trị không bị đánh giá chỉ bằng ký ức chủ quan hoặc những lời giới thiệu về sau.

9. Từ Thông Luận đến một tổ chức chính trị: Một bước chuyển không đơn giản

Một diễn đàn tư tưởng và một tổ chức chính trị có những yêu cầu khác nhau.

Diễn đàn có thể tập trung vào việc công bố quan điểm, khơi mở tranh luận và tạo ảnh hưởng nhận thức. Tổ chức chính trị phải giải quyết những vấn đề khó hơn: cơ cấu lãnh đạo, kỷ luật, phân công trách nhiệm, chiến lược, nhân sự, tài chính, tính chính danh và năng lực hành động.

Một người viết bài giỏi chưa chắc đã là một nhà tổ chức giỏi.

Một nhóm có thể đồng thuận về tư tưởng nhưng chưa chắc đã có khả năng cùng nhau đưa ra quyết định khi xuất hiện bất đồng về chiến lược.

Một diễn đàn có thể dung nạp nhiều tiếng nói, nhưng một tổ chức chính trị phải tìm được phương thức phối hợp giữa những người có quan điểm khác nhau mà vẫn có thể hành động chung.

Đây chính là bước chuyển quan trọng trong lịch sử nhóm Thông Luận.

Theo hồi tưởng của Nguyễn Gia Kiểng trong phần viết về phương pháp và sự gắn bó, khi ông đến Paris cuối năm 1982, một số thân hữu đã đề nghị thành lập tổ chức. Ông đề nghị dành khoảng hai năm để thảo luận, xây dựng tài liệu tư tưởng và chỉ tiến tới tổ chức khi đã đạt được sự đồng thuận căn bản.

Tài liệu “Cơ Sở Tư Tưởng” là kết quả của quá trình đó.

Sau này, Thông Luận trở thành diễn đàn công khai của khuynh hướng chính trị này. Tên gọi “nhóm Thông Luận” cũng dần được sử dụng để nhận diện những người có liên hệ với diễn đàn và hoạt động tư tưởng của nhóm.

Nhưng một điều cần nhấn mạnh: không thể chỉ vì Thông Luận trở thành diễn đàn của nhóm mà kết luận rằng mọi tác giả đăng bài trên đó đều là thành viên tổ chức. Cũng không thể xem mọi bài viết được đăng tải là văn kiện chính thức của Tập Hợp.

Đây là ranh giới quan trọng khi nghiên cứu lịch sử tổ chức.

10. Phản đề: Một diễn đàn chủ trương đa nguyên có thực sự đa nguyên?

Đây là câu hỏi có lẽ quan trọng nhất của chương này.

Thông Luận muốn trở thành một diễn đàn của nhiều lập trường khác nhau. Nhưng muốn kiểm nghiệm tuyên bố ấy, chúng ta phải đi xa hơn việc đọc những bài viết đồng tình với đường hướng của ban chủ trương.

Cần đặt ra một loạt câu hỏi:

• Thông Luận có đăng tải những bài phản biện trực tiếp đối với Nguyễn Gia Kiểng hay không?
• Có những tác giả bất đồng với đường lối hòa giải của nhóm được trình bày quan điểm một cách bình đẳng hay không?
• Ban biên tập có sẵn sàng công bố những lập luận đi ngược lại quan điểm của mình không?
• Những người có quan điểm khác biệt có được quyền trả lời khi bị phê bình không?
• Có cơ chế phân biệt giữa quan điểm cá nhân của tác giả và lập trường chính thức của diễn đàn hay không?

Chúng ta không nên vội kết luận rằng Thông Luận không đa nguyên chỉ vì chưa có đủ tư liệu về những cuộc tranh luận nội bộ. Nhưng cũng không nên mặc nhiên xem một diễn đàn là đa nguyên chỉ vì nó tự tuyên bố như vậy.

Đa nguyên không phải là số lượng người viết. Đa nguyên là khả năng tồn tại thực chất của những quan điểm khác nhau, kể cả những quan điểm làm cho người chủ trương phải khó chịu.

Một diễn đàn chính trị có thể rất cởi mở với những người bên ngoài nhưng vẫn thiếu khả năng chấp nhận bất đồng ngay trong nhóm của mình. Ngược lại, một nhóm có thể duy trì sự đồng thuận về một số mục tiêu chung mà vẫn bảo vệ quyền phản biện của từng thành viên.

Điều quyết định không nằm ở việc có bất đồng hay không, mà nằm ở cách xử lý bất đồng.

Đây sẽ là một trong những tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên ở những chương sau.

11. Bài học Hưng Quốc: Tư tưởng cần có diễn đàn, diễn đàn cần có phản biện

Nhìn từ góc độ kiến tạo quốc gia, sự ra đời của Thông Luận gợi ra một bài học đáng suy nghĩ.

Một đất nước không thể chỉ dựa vào bộ máy nhà nước để sản xuất tư tưởng. Xã hội cần những không gian độc lập, nơi người dân có thể đặt câu hỏi, tranh luận, phê bình và đề xuất những con đường khác nhau.

Một quốc gia có sức sống không phải là quốc gia không có bất đồng. Đó là quốc gia có khả năng biến bất đồng thành tri thức và biến tranh luận thành những quyết định tốt hơn.

Diễn đàn tư tưởng có thể đóng góp vào quá trình ấy bằng cách:

Thứ nhất, tạo điều kiện để những quan điểm khác nhau được công bố.

Thứ hai, giúp xã hội phân biệt giữa lập luận có căn cứ và cảm xúc chính trị.

Thứ ba, khuyến khích trí thức chịu trách nhiệm trước những điều mình viết ra.

Thứ tư, lưu giữ tư liệu để các thế hệ sau có thể kiểm nghiệm những nhận định và dự báo của thế hệ trước.

Thứ năm, tạo ra cầu nối giữa suy nghĩ cá nhân và hoạt động tổ chức.

Nhưng diễn đàn cũng phải tự đặt mình dưới sự phản biện. Nếu một tờ báo chỉ muốn người khác lắng nghe mình mà không sẵn sàng lắng nghe người khác, nó có thể trở thành một cơ quan truyền bá lập trường hơn là một không gian đa nguyên.

Bài học không chỉ dành cho Thông Luận hay Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên.

Nó còn dành cho bất kỳ lực lượng chính trị nào muốn xây dựng một nền dân chủ tại Việt Nam.

Một phong trào đòi quyền tự do cho xã hội phải chứng minh rằng chính mình biết tôn trọng tự do. Một tổ chức muốn thay thế độc quyền tư tưởng phải chứng minh rằng bên trong tổ chức không hình thành một độc quyền mới.

12. Những tư liệu cần tiếp tục kiểm chứng

Để viết một lịch sử đầy đủ hơn về Thông Luận, cần tiếp tục thu thập và đối chiếu:

1. Bản nguyên gốc số đầu tiên năm 1988, bao gồm lời giới thiệu, tôn chỉ và thành phần ban biên tập.
2. Bộ sưu tập các số báo từ năm 1988 đến khi chuyển đổi hình thức xuất bản.
3. Danh sách tác giả, cộng tác viên và người phụ trách từng chuyên mục.
4. Những thư độc giả, bài phản biện và tranh luận giữa các khuynh hướng.
5. Tư liệu về độc giả, phạm vi phát hành và phương thức phân phối.
6. Những bài viết phản ánh quan hệ giữa Thông Luận, nhóm sinh hoạt và Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên.
7. Các tài liệu độc lập đánh giá ảnh hưởng của diễn đàn trong cộng đồng người Việt hải ngoại.

Đặc biệt, cần phân biệt ba loại tài liệu: tài liệu do Thông Luận tự công bố; hồi ký và lời kể của những người tham gia; nghiên cứu độc lập của các học giả hoặc cơ quan báo chí.

Không loại nào có thể thay thế hoàn toàn loại nào.

Một lịch sử đáng tin cậy phải đặt chúng cạnh nhau, tìm điểm thống nhất, chỉ ra chỗ khác biệt và giải thích vì sao có sự khác biệt ấy.

13. Kết luận: Một tờ báo có thể mở đường cho một tổ chức, nhưng không thể thay thế tổ chức

Thông Luận là một dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển tư tưởng dân chủ đa nguyên của nhóm người Việt tại Paris.

Từ một nhóm thảo luận, những ý tưởng được đưa ra công chúng. Từ những suy tư về quá khứ, diễn đàn mở rộng sang những vấn đề về dân chủ, thể chế và tương lai quốc gia. Từ một không gian xuất bản, một khuynh hướng chính trị dần được nhận diện rõ hơn.

Đó là đóng góp lịch sử đáng được nghiên cứu.

Nhưng lịch sử của một tổ chức không thể chỉ được đánh giá qua những bài viết hay. Tư tưởng phải được kiểm nghiệm bằng khả năng tổ chức, hành động, tự điều chỉnh và chịu trách nhiệm.

Một diễn đàn có thể nói về đa nguyên. Một tổ chức có thể tuyên bố tôn trọng bất đồng. Nhưng chỉ khi những nguyên tắc ấy được thực hành trong những tình huống khó khăn, chúng mới trở thành văn hóa chính trị thực sự.

Và đây là câu hỏi chúng ta cần mang sang chương tiếp theo:

Làm thế nào một nhóm trí thức và một diễn đàn tư tưởng chuyển thành một tổ chức chính trị có mục tiêu, cơ cấu, nguyên tắc và trách nhiệm chung?

Đó không chỉ là câu chuyện về việc đặt tên cho một tổ chức. Đó là câu chuyện về bước chuyển từ tư tưởng sang quyền lực tổ chức, từ những người cùng suy nghĩ sang những người cùng hành động.

CHUYỂN SANG CHƯƠNG 6

TỪ NHÓM TRÍ THỨC ĐẾN TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

Chương tiếp theo sẽ khảo sát quá trình hình thành tổ chức, tài liệu nền tảng, những bước chuẩn bị về tư tưởng và tổ chức, cùng những điều kiện dẫn đến việc xác lập danh xưng Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên ngày 19 tháng 12 năm 1999.

Mục tiêu không phải chỉ xác định tổ chức ra đời khi nào, mà còn tìm hiểu một câu hỏi sâu hơn: một nhóm người có chung lý tưởng đã làm thế nào để biến sự đồng thuận tư tưởng thành một cơ cấu chính trị có khả năng tồn tại lâu dài?

---

TƯ LIỆU THAM KHẢO VÀ GHI CHÚ NGHIÊN CỨU

1. Tư liệu về lịch sử và đường hướng Thông Luận

• Nguyễn Huệ Chi, “Thử tìm một lối tiếp cận văn sử học về Hai mươi nhăm năm văn học Việt Nam hải ngoại 1975–2000”, phần phân định các giai đoạn văn học hải ngoại. Tác giả ghi nhận Thông Luận ra mắt tháng 1 năm 1988 và chủ trương mở rộng diễn đàn cho nhiều lập trường khác nhau.
• “Vượt lên trên ngày 30 tháng 4”, Nguyễn Gia Kiểng, Thông Luận số 5, tháng 5 năm 1988. Bài viết thể hiện một trong những hướng tư tưởng sớm về việc vượt qua tâm lý chiến thắng và bại trận.
• “Để đóng góp cho thắng lợi của dân chủ”, Nguyễn Gia Kiểng, Thông Luận số 38, tháng 5 năm 1991. Tư liệu phản ánh những suy nghĩ về chiến lược và lực lượng dân chủ.

2. Tư liệu về lịch sử nhóm và tổ chức

• Nguyễn Gia Kiểng, “Phương pháp và gắn bó”, trong Tổ Quốc Ăn Năn. Tư liệu hồi tưởng về quá trình thảo luận và hình thành tài liệu “Cơ Sở Tư Tưởng”.
• Hồ sơ Nguyễn Gia Kiểng trên Memory of Nations. Đây là nguồn ghi lời kể nhân chứng, không phải một công trình nghiên cứu lịch sử độc lập.
• Các tài liệu tự giới thiệu lịch sử của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên. Cần sử dụng với tư cách nguồn từ chính tổ chức và đối chiếu với tư liệu bên ngoài.

3. Ghi chú phương pháp

• Mốc Thông Luận ra mắt tháng 1 năm 1988 hiện được ghi nhận qua nghiên cứu thứ cấp; cần đối chiếu số báo đầu tiên để xác minh đầy đủ.
• Chưa có đủ căn cứ để xác định toàn bộ đội ngũ biên tập và cộng tác viên trong giai đoạn đầu.
• Chưa có dữ liệu độc lập đầy đủ về số lượng phát hành, độc giả và mức độ ảnh hưởng xã hội.
• Không đồng nhất quan điểm của Nguyễn Gia Kiểng với toàn bộ nội dung Thông Luận.
• Không đồng nhất người viết bài trên Thông Luận với thành viên Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên.
• Việc đánh giá tính đa nguyên của diễn đàn phải dựa trên khảo sát thực tế các bài phản biện và cách xử lý bất đồng, không chỉ dựa vào tuyên bố về tôn chỉ.

Read more »