ĐỐI THOẠI VỚI “TỔ QUỐC ĂN NĂN”
PHẦN II
GIẢI PHẪU LỊCH SỬ VIỆT NAM
CHƯƠNG 10
MẠC ĐĂNG DUNG: PHẢN QUỐC HAY NẠN NHÂN CỦA CÁCH VIẾT LỊCH SỬ?
Giữa chính danh, quyền lực, bảo quốc và sự tồn tại của một triều đại
ĐỀ TỰA CHƯƠNG
Có những nhân vật lịch sử bị phán xét bằng một hành động. Có những triều đại bị định đoạt số phận trong sách sử bởi một nhãn hiệu. Nhưng một con người cầm quyền trong thời loạn không thể được hiểu đầy đủ chỉ bằng một sự kiện, cũng không thể được minh oan chỉ vì một quyết định của họ đem lại kết quả có lợi cho quốc gia.
Mạc Đăng Dung là một trường hợp như vậy.
Ông đi lên từ một võ quan trong triều Lê sơ, từng bước nắm giữ quyền lực, rồi buộc vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi năm 1527 để lập ra nhà Mạc. Hành động ấy đặt ra một vấn đề chính trị và đạo lý không thể né tránh: một người có quyền lực thực tế đến đâu thì có quyền thay thế một triều đại đến đó? Sự suy yếu của nhà Lê có tự động trao cho người khác quyền đoạt ngôi hay không?
Mười ba năm sau, trước nguy cơ quân Minh tiến xuống biên giới, Mạc Đăng Dung thực hiện một cuộc thương lượng mang hình thức đầu hàng. Ông cùng thân thuộc và quan lại đến cửa quan, làm lễ nhận tội, nộp các sổ sách và chấp nhận những điều kiện của nhà Minh. Sự kiện ấy trở thành một trong những căn cứ quan trọng khiến ông bị phán xét là người bán nước.
Nhưng nếu ông không lựa chọn con đường ấy, điều gì có thể xảy ra? Quân Minh có thực sự tiến sâu vào Đại Việt không? Nhà Mạc có đủ sức chống đỡ không? Một cuộc chiến tranh mới sẽ gây ra những tổn thất nào? Và liệu việc tránh được một cuộc xâm lược có đủ để xóa bỏ trách nhiệm chính trị trong hành động đoạt ngôi trước đó?
Những câu hỏi ấy không thể được trả lời bằng lòng căm ghét, cũng không thể bằng ý muốn bênh vực.
Chương này không nhằm minh oan cho Mạc Đăng Dung. Cũng không nhằm đảo ngược phán quyết của sử học truyền thống bằng cách biến ông thành một anh hùng ngoại giao. Mục đích là đặt nhân vật vào toàn bộ hoàn cảnh lịch sử, xem xét cả nguồn gốc quyền lực, năng lực cai trị, lựa chọn đối ngoại, cái giá phải trả và những hệ quả lâu dài.
Bởi một quốc gia không chỉ cần những người dám chiến đấu. Quốc gia còn cần những người biết tính toán, biết giới hạn sức mạnh, biết khi nào phải thương lượng và quan trọng hơn, biết xây dựng một thể chế khiến vận mệnh đất nước không phụ thuộc vào sự lựa chọn đơn độc của một cá nhân.
Câu hỏi trung tâm của chương: Mạc Đăng Dung đã phản bội quốc gia, hay ông đã lựa chọn một phương án sinh tồn trong thế yếu? Và nếu một quyết định giúp tránh được chiến tranh nhưng làm tổn thương chủ quyền, chính danh và lòng tự trọng dân tộc, chúng ta phải đánh giá nó như thế nào?
10.1. Một nhân vật, nhiều lớp phán xét
Trong lịch sử Việt Nam, Mạc Đăng Dung thường được nhắc đến bằng những từ ngữ nặng nề: thoán ngôi, nghịch thần, tiếm quyền, hàng Minh, cắt đất. Những từ ấy không hoàn toàn vô căn cứ. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, chúng ta sẽ có một bản án mà chưa có một cuộc khảo cứu.
Có ít nhất ba vấn đề khác nhau thường bị nhập làm một khi đánh giá Mạc Đăng Dung.
Thứ nhất, ông đoạt quyền từ nhà Lê. Đây là vấn đề chính danh và đạo lý chính trị.
Thứ hai, ông tổ chức và điều hành một triều đại mới. Đây là vấn đề năng lực trị quốc và hiệu quả quản lý.
Thứ ba, ông xử lý sức ép quân sự – ngoại giao từ nhà Minh năm 1540. Đây là vấn đề chiến lược bảo quốc.
Ba vấn đề có liên quan nhưng không đồng nhất. Một người có thể sai trong cách giành quyền lực nhưng có năng lực điều hành. Một người có thể đạt được một kết quả ngoại giao có lợi trong tình thế nguy hiểm nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm về những điều kiện đã chấp nhận. Một triều đại có thể tồn tại và tổ chức được bộ máy nhà nước nhưng vẫn thiếu chính danh trong mắt một bộ phận xã hội.
Nếu không tách ba vấn đề này, chúng ta sẽ dễ rơi vào hai cách phán xét đối lập.
Cách thứ nhất: Vì Mạc Đăng Dung đoạt ngôi nhà Lê nên mọi việc ông làm sau đó đều đáng lên án. Đây là lối suy luận lấy nguồn gốc quyền lực để phủ định toàn bộ hoạt động của một triều đại.
Cách thứ hai: Vì ông tránh được một cuộc chiến tranh với nhà Minh nên hành động đoạt ngôi và cuộc đầu hàng năm 1540 đều có thể được giải thích, thậm chí được ca ngợi. Đây là lối suy luận lấy kết quả để hợp thức hóa phương tiện.
Cả hai đều thiếu một điều: đánh giá từng hành động trong hoàn cảnh cụ thể, bằng chứng cứ cụ thể và tiêu chuẩn nhất quán.
Lịch sử không phải là tòa án chỉ có hai chiếc ghế: anh hùng và tội đồ. Một nhân vật có thể vừa có công vừa có tội; có thể sáng suốt trong một quyết định và sai lầm trong một quyết định khác. Điều quan trọng là phải chỉ ra được ông đã làm gì, trong hoàn cảnh nào, vì mục tiêu gì, bằng phương tiện nào và để lại hậu quả gì.
10.2. Mạc Đăng Dung: Sản phẩm của khủng hoảng hay người khai thác khủng hoảng?
Mạc Đăng Dung sinh năm 1483, xuất thân trong một gia đình ở vùng ven biển Hải Dương. Ông trưởng thành trong một xã hội mà quyền lực quân sự và sự ổn định của triều đình ngày càng trở nên quan trọng.
Dưới thời Lê sơ, đặc biệt sau giai đoạn thịnh trị của Lê Thánh Tông, bộ máy chính trị dần suy yếu. Các vua kế tiếp không duy trì được kỷ cương và năng lực điều hành như trước. Triều đình xuất hiện tranh chấp, quyền thần lộng hành, các phe phái đấu đá, quân đội và địa phương nhiều nơi không còn chịu sự kiểm soát hiệu quả của trung ương.
Trong hoàn cảnh ấy, Mạc Đăng Dung tiến thân bằng con đường quân sự. Ông từng bước được trọng dụng, nắm giữ binh quyền và trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất triều đình.
Đến đây cần đặt một câu hỏi: Mạc Đăng Dung có phải chỉ là người tình cờ xuất hiện trong một thời đại hỗn loạn, hay chính ông đã chủ động sử dụng sự hỗn loạn ấy để xây dựng quyền lực riêng?
Không thể chỉ chọn một trong hai.
Ông là sản phẩm của một hệ thống chính trị suy yếu, nhưng cũng là người biết khai thác sự suy yếu ấy. Triều đình nhà Lê tạo ra khoảng trống quyền lực; Mạc Đăng Dung có năng lực quân sự và tổ chức để lấp vào khoảng trống đó. Tuy nhiên, việc một người có khả năng tập hợp quyền lực không đồng nghĩa người ấy có quyền chính đáng để chiếm lấy ngai vàng.
Đây là ranh giới cần giữ rõ.
Một triều đại suy yếu có thể mất khả năng cai trị. Nhưng sự suy yếu của triều đại không tự động làm mất quyền sống, quyền lợi và vị thế chính trị của toàn thể dân chúng. Cũng không có nghĩa bất kỳ lực lượng nào đủ mạnh đều được quyền thay thế triều đại cũ mà không cần một cơ chế xác lập chính danh mới.
Bài học đầu tiên không nằm ở việc Mạc Đăng Dung có giỏi hơn những người tiền nhiệm hay không. Nó nằm ở một vấn đề lớn hơn: khi thể chế suy yếu, xã hội có cơ chế thay đổi quyền lực hòa bình và có trách nhiệm hay không?
Nếu không có cơ chế ấy, quyền lực thường được chuyển giao bằng binh quyền, âm mưu, thanh trừng hoặc đảo chính. Người chiến thắng có thể lập ra một triều đại mới, nhưng xã hội phải trả giá bằng một cuộc khủng hoảng chính danh kéo dài.
10.3. Năm 1527: Đoạt ngôi và trách nhiệm không thể né tránh
Năm 1527, Mạc Đăng Dung buộc Lê Cung Hoàng nhường ngôi, chấm dứt triều Lê sơ và lập ra nhà Mạc.
Sự kiện này không thể chỉ gọi chung là một cuộc chuyển giao quyền lực.
Theo những ghi chép lịch sử, Lê Cung Hoàng bị ép nhường ngôi và sau đó bị buộc tự tử cùng Thái hậu Trịnh thị. Dù cần tiếp tục đối chiếu các bản sử và cách ghi chép của từng nguồn, trách nhiệm chính trị của người nắm quyền trong sự kiện này không thể bị xóa đi bằng lập luận rằng nhà Lê đã suy yếu.
Mạc Đăng Dung có thể cho rằng triều Lê không còn khả năng cai trị. Ông có thể viện dẫn tình trạng loạn lạc, quyền thần và sự bất lực của triều đình. Nhưng những lý do đó chỉ giải thích bối cảnh, không tự động chứng minh tính chính đáng của hành động phế lập.
Cần phân biệt hai câu hỏi:
- Vì sao nhà Lê mất quyền?
- Mạc Đăng Dung có quyền thay thế nhà Lê bằng cách ấy hay không?
Câu hỏi thứ nhất thuộc về nguyên nhân lịch sử. Câu hỏi thứ hai thuộc về chính danh và đạo lý chính trị.
Một người có thể giải thích rất thuyết phục vì sao một triều đại phải kết thúc, nhưng vẫn chưa chứng minh được rằng chính mình là người có quyền kết thúc nó.
Đây cũng là vấn đề thường xuất hiện trong lịch sử thế giới. Các cuộc cách mạng có thể lật đổ một chế độ bất công, nhưng lực lượng cách mạng sau khi nắm quyền vẫn phải chứng minh tính chính đáng của cách cai trị mới. Một cuộc đảo chính có thể chấm dứt sự hỗn loạn trước mắt, nhưng nếu không tạo ra được cơ chế chính trị đáng tin cậy, nó chỉ thay người nắm quyền chứ chưa giải quyết được căn nguyên khủng hoảng.
Mạc Đăng Dung không thể được miễn trách nhiệm chỉ vì nhà Lê đã suy yếu.
10.4. Nhà Mạc: Không thể đánh giá cả một triều đại bằng nguồn gốc của người sáng lập
Sau khi lên ngôi, nhà Mạc tổ chức bộ máy cai trị, duy trì hệ thống quan lại, quân đội, hành chính và khoa cử.
Nhà Mạc tồn tại ở Thăng Long đến năm 1592, sau đó tiếp tục duy trì lực lượng ở Cao Bằng trong một thời gian dài. Như vậy, đây không phải là một chính quyền chỉ tồn tại trong chốc lát hoặc không có khả năng tổ chức xã hội.
Một triều đại đã tồn tại nhiều thập niên, tổ chức thi cử, bổ nhiệm quan lại, điều hành địa phương và duy trì hoạt động ngoại giao thì phải được nghiên cứu như một thực thể chính trị – xã hội, chứ không chỉ như một vụ tiếm ngôi.
Trong lĩnh vực khoa cử, nhà Mạc tiếp tục sử dụng con đường Nho học để tuyển chọn nhân tài. Những trí thức như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Giáp Hải là những tên tuổi đáng chú ý trong đời sống văn hóa và chính trị thời kỳ này.
Tuy nhiên, cũng cần thận trọng khi sử dụng các con số về số khoa thi, số người đỗ tiến sĩ và thành tựu giáo dục. Các thống kê cần được kiểm chứng bằng danh mục khoa bảng và những nghiên cứu chuyên ngành, không nên lấy một con số được nhắc lại trên một tài liệu thứ cấp làm kết luận cuối cùng.
Điều cần nhận ra là: nhà Mạc có hoạt động quản trị, giáo dục và văn hóa. Những hoạt động đó cần được đánh giá độc lập với câu chuyện Mạc Đăng Dung đoạt ngôi.
Nhưng điều ngược lại cũng đúng: có thành tựu quản trị không có nghĩa nguồn gốc quyền lực đã trở nên chính đáng.
Một chính quyền có thể xây dựng đường sá, tổ chức thi cử, duy trì thương mại và bảo đảm trật tự. Nhưng nếu quyền lực không có cơ chế kiểm soát, nếu người dân không có khả năng bảo vệ quyền lợi và nếu sự chuyển giao quyền lực vẫn phụ thuộc vào sức mạnh của phe phái, thì những thành tựu ấy chưa đủ chứng minh một nền chính trị bền vững.
Cần tránh cả hai thái cực: phủ nhận toàn bộ nhà Mạc vì Mạc Đăng Dung đoạt ngôi, hoặc lấy một số thành tựu của nhà Mạc để xóa đi vấn đề chính danh.
10.5. Khủng hoảng nhà Lê và sự hình thành thế lực trung hưng
Một trong những yếu tố khiến nhà Mạc không thể ổn định chính trị là sự tồn tại của lực lượng trung thành với nhà Lê.
Sau khi nhà Lê sơ mất quyền, một số tướng lĩnh và quan lại không chấp nhận triều đại mới. Nguyễn Kim trở thành nhân vật quan trọng trong quá trình tập hợp lực lượng phò Lê. Lê Ninh, sau được tôn lập với danh hiệu Lê Trang Tông, trở thành biểu tượng chính trị của phong trào trung hưng.
Từ đây, đất nước bước vào một cuộc phân tranh kéo dài giữa nhà Mạc ở phía Bắc và lực lượng Lê – Trịnh ở phía Nam.
Điều này cho thấy vấn đề chính danh không thể được giải quyết chỉ bằng việc kiểm soát kinh thành.
Mạc Đăng Dung chiếm được quyền lực ở trung ương, nhưng không thể khiến tất cả lực lượng chính trị và xã hội thừa nhận triều đại mới. Nhà Lê mất kinh thành nhưng vẫn có một lực lượng phục hồi danh nghĩa và tổ chức quân sự. Cuộc tranh chấp vì thế không chỉ là cuộc chiến giữa hai dòng họ. Nó còn là cuộc xung đột về tính chính thống, quyền kế thừa và quyền cai trị.
Tuy nhiên, cũng cần tránh một cách diễn giải đơn giản khác: cứ lực lượng nào nhân danh triều đại cũ thì đương nhiên đại diện cho lợi ích quốc gia.
Lê trung hưng có thể dựa vào danh nghĩa phục hồi nhà Lê, nhưng phải được đánh giá bằng cách tổ chức quyền lực, chính sách và hậu quả cai trị của chính mình. Tương tự, nhà Mạc không thể được xem là chính đáng chỉ vì đã kiểm soát được một phần lớn lãnh thổ.
Trong lịch sử, chính danh thường là một cuộc tranh chấp. Nhưng sự tồn tại của nhiều bên tranh chấp không có nghĩa mọi bên đều có giá trị như nhau về đạo lý và năng lực chính trị.
10.6. Từ khủng hoảng nội trị đến sức ép của nhà Minh
Việc Mạc Đăng Dung thay thế nhà Lê tạo ra một vấn đề đối ngoại nghiêm trọng.
Nhà Minh có quan hệ bang giao lâu đời với Đại Việt và vẫn duy trì hệ thống phong tước, triều cống theo trật tự khu vực Đông Á đương thời. Khi một triều đại mới xuất hiện bằng cách phế bỏ triều đại cũ, nhà Minh có thể sử dụng vấn đề chính thống để gây sức ép.
Đặc biệt, lực lượng Lê trung hưng đã tìm cách dựa vào sự công nhận của nhà Minh. Họ trình bày Mạc Đăng Dung như một kẻ tiếm quyền và đề nghị nhà Minh can thiệp.
Từ góc nhìn của triều đình nhà Minh, đây không chỉ là vấn đề đạo lý. Nó còn là cơ hội để mở rộng ảnh hưởng và khẳng định vị thế của hoàng đế Trung Hoa đối với một quốc gia ở phía Nam.
Cần hiểu rõ rằng hệ thống phong kiến khu vực Đông Á không đồng nghĩa với việc Đại Việt hoàn toàn mất chủ quyền. Các triều đại Việt Nam vẫn có bộ máy cai trị, quân đội, luật lệ và quyền điều hành nội bộ. Việc cầu phong và triều cống là một phần của trật tự ngoại giao đương thời, nhưng không thể đồng nhất toàn bộ quan hệ ấy với sự lệ thuộc hành chính trực tiếp.
Tuy vậy, nhà Minh có khả năng biến vấn đề công nhận triều đại thành sức ép quân sự.
Từ năm 1537, triều đình Minh đẩy mạnh các kế hoạch chuẩn bị chinh phạt. Những nhân vật như Cừu Loan và Mao Bá Ôn được giao nhiệm vụ liên quan đến việc xử lý tình hình An Nam. Các cuộc bàn bạc quân sự, điều động lực lượng và chuẩn bị hậu cần cho thấy nguy cơ không chỉ là lời đe dọa ngoại giao.
Nhưng có một điểm cần phân biệt: nhà Minh có chuẩn bị chiến tranh không đồng nghĩa chắc chắn sẽ tiến hành một cuộc xâm lược toàn diện bằng mọi giá. Quyết định cuối cùng còn phụ thuộc vào tương quan lực lượng, tình hình trong nước, chi phí chiến tranh và khả năng đạt mục tiêu bằng biện pháp khác.
Chính trong khoảng không giữa chiến tranh và thương lượng ấy, Mạc Đăng Dung phải lựa chọn.
10.7. Năm 1540: Vấn đề biên giới và những con số không thống nhất
Một trong những nội dung gây tranh cãi nhất khi đánh giá Mạc Đăng Dung là việc trả lại hoặc nhượng các khu vực biên giới cho nhà Minh năm 1540.
Các thư tịch Việt Nam và tài liệu liên quan không hoàn toàn thống nhất về số lượng động được nhắc đến.
Một số ghi chép nói đến sáu động; một số tài liệu khác nêu năm động. Có nguồn ghi bốn động, gắn với những địa danh như Tê Phù, Kim Lặc, Cổ Sâm và Liễu Cát. Các bản chép và cách phiên âm địa danh cũng có những khác biệt.
Trong khi đó, những ghi chép liên quan đến Minh thực lục cho thấy vấn đề bốn động ở khu vực Khâm Châu được đặt ra trong quá trình thương lượng. Việc xử lý những khu vực này cần được nghiên cứu trong bối cảnh tranh chấp biên giới, cách xác định địa giới và quan hệ giữa các đơn vị hành chính thời kỳ đó.
Vì vậy, không nên vội vàng khẳng định một con số duy nhất rồi xem đó là kết luận đã được chứng minh hoàn toàn.
Nhưng sự thận trọng về số liệu không có nghĩa là né tránh vấn đề.
Điều có thể xác định là trong quá trình xin hàng năm 1540, phía nhà Mạc đã chấp nhận những yêu cầu liên quan đến một số khu vực biên giới và việc chuyển giao chúng cho nhà Minh. Đây là một sự nhượng bộ có ý nghĩa chính trị và chủ quyền, không thể chỉ gọi là một nghi thức ngoại giao thông thường.
Cần phân biệt bốn vấn đề:
- Một khu vực được ghi nhận trong sử liệu là đất tranh chấp hay đất thuộc quyền kiểm soát thực tế của bên nào?
- Việc chuyển giao được thực hiện bằng một thỏa thuận, một hành động đầu hàng hay một quyết định đơn phương?
- Sau khi chuyển giao, quyền quản lý thực tế thay đổi đến đâu?
- Việc nhượng bộ ấy có giới hạn trong một khu vực cụ thể hay tạo ra tiền lệ cho những yêu sách tiếp theo?
Đó là những câu hỏi cần được trả lời bằng địa danh, bản đồ lịch sử, thư tịch và nghiên cứu chuyên ngành.
Nếu không phân biệt các vấn đề ấy, người nghiên cứu có thể mắc hai sai lầm đối lập: hoặc phóng đại phạm vi đất đai bị mất, hoặc giảm nhẹ việc nhượng bộ bằng cách gọi đó chỉ là trả lại đất tranh chấp.
Một sự kiện biên giới phải được đánh giá bằng chứng cứ địa lý và lịch sử, không phải bằng cảm giác tự hào hay mặc cảm dân tộc.
10.8. Nghi thức đầu hàng: Không thể né tránh sự nhục nhã
Tháng 11 năm 1540, Mạc Đăng Dung cùng thân thuộc, quan lại và một số người đứng đầu địa phương đến khu vực cửa quan để xin hàng nhà Minh.
Theo những ghi chép được lưu truyền, đoàn người có hơn bốn mươi thành viên. Mạc Đăng Dung thực hiện nghi thức nhận tội, tự trói mình, cúi phục trước đại diện quân Minh, dâng biểu xin hàng và nộp các sổ sách liên quan đến đất đai, hộ tịch, quân số.
Đây là một sự kiện có tính biểu tượng rất lớn.
Không thể phủ nhận rằng hình ảnh người đứng đầu một triều đại phải tự trói mình và đến trước quân đội nước ngoài để xin tha tội là một hình ảnh nhục nhã đối với chính quyền nhà Mạc, đồng thời gây tổn thương đến lòng tự trọng chính trị của một quốc gia.
Nhưng cần hỏi: nghi thức ấy diễn ra trong hoàn cảnh nào?
Nhà Minh đã chuẩn bị lực lượng quân sự và tạo ra sức ép rất lớn. Mạc Đăng Dung đang phải đối diện với nguy cơ bị đánh từ bên ngoài, trong khi ở trong nước vẫn tồn tại lực lượng Lê trung hưng. Nếu xảy ra chiến tranh, nhà Mạc có thể phải chống đỡ trên nhiều mặt trận.
Trong hoàn cảnh ấy, Mạc Đăng Dung chọn cách xin hàng.
Điều này không đồng nghĩa ông không có lựa chọn khác. Có thể ông vẫn có khả năng kháng chiến, kéo dài thương lượng hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ từ các lực lượng khác. Nhưng mỗi lựa chọn đều có chi phí và rủi ro.
Vấn đề là: ông đã đánh giá những rủi ro ấy như thế nào? Ông ưu tiên bảo vệ triều đại, bảo vệ quyền cai trị của dòng họ hay bảo vệ sinh mạng và sự tồn tại của xã hội Đại Việt?
Chúng ta không thể đọc trực tiếp động cơ trong đầu một nhân vật lịch sử. Vì vậy, cần tránh khẳng định chắc chắn rằng ông hoàn toàn vì dân, cũng không nên mặc nhiên cho rằng ông chỉ vì lợi ích cá nhân.
Điều có thể phân tích là hành động, hoàn cảnh, những điều kiện đã chấp nhận và kết quả sau đó.
Một quyết định có thể giúp tránh chiến tranh nhưng vẫn gây tổn thương chủ quyền. Một hành động có thể mang tính chiến lược nhưng vẫn chứa đựng sự khuất phục. Không cần phải phủ nhận một mặt để thừa nhận mặt còn lại.
10.9. Nhà Minh muốn gì và nhà Mạc giữ được gì?
Nếu chỉ nhìn vào nghi thức đầu hàng, người ta dễ có cảm giác nhà Mạc đã hoàn toàn mất quyền tự chủ. Nhưng cần xem xét cả mục tiêu ban đầu của nhà Minh và kết quả cuối cùng của cuộc thương lượng.
Nhà Minh có những yêu sách nhằm trừng phạt Mạc Đăng Dung, phục hồi danh nghĩa nhà Lê hoặc áp đặt một trật tự chính trị có lợi cho triều đình Trung Hoa. Trong quá trình chuẩn bị quân sự, phía Minh cũng sử dụng biện pháp vừa đe dọa vừa dụ hàng.
Các ghi chép trong Minh thực lục cho thấy triều đình Minh đã bàn đến nhiều phương án quân sự và ngoại giao. Một trong những điều kiện được đặt ra là Mạc Đăng Dung phải trói mình chịu tội, nộp các sổ sách liên quan đến dân số và đất đai, chấp nhận triều cống và tuân theo mệnh lệnh của nhà Minh.
Tuy nhiên, kết quả cuối cùng không phải là việc nhà Minh đưa quân vào chiếm đóng toàn bộ Đại Việt và trực tiếp thay thế bộ máy cai trị nhà Mạc.
Năm 1541, nhà Minh xác lập một địa vị mới cho người đứng đầu chính quyền nhà Mạc với danh hiệu An Nam Đô thống sứ. Đây là địa vị thấp hơn rất nhiều so với danh nghĩa một quốc vương được công nhận trong trật tự phong kiến khu vực.
Nhà Mạc phải chấp nhận sự hạ thấp về danh nghĩa đối ngoại, nhưng vẫn tiếp tục điều hành bộ máy cai trị trên thực tế.
Đây là một kết quả có hai mặt.
Về phía nhà Minh, họ đạt được sự thần phục về nghi thức, buộc nhà Mạc chấp nhận địa vị thấp hơn và một số nghĩa vụ đối ngoại. Họ cũng có thể tuyên bố đã xử lý được vấn đề mà không cần tiến hành một cuộc chiến tranh tốn kém.
Về phía nhà Mạc, chính quyền tránh được nguy cơ bị tiêu diệt ngay lập tức, tiếp tục tồn tại và duy trì quyền kiểm soát thực tế.
Nhưng không nên gọi đây là một chiến thắng ngoại giao trọn vẹn. Nhà Mạc đã phải trả giá bằng sự hạ thấp chính danh đối ngoại và những nhượng bộ cụ thể.
Cũng không nên gọi đây là sự mất nước hoàn toàn. Nhà Mạc vẫn tồn tại như một chính quyền cai trị trên thực tế.
Muốn đánh giá đúng, phải phân biệt ba khái niệm:
- Chính danh nội trị: người cầm quyền có được xã hội trong nước thừa nhận hay không.
- Công nhận đối ngoại: chính quyền có được một quốc gia khác công nhận và đặt vào vị trí nào trong quan hệ ngoại giao.
- Chủ quyền thực tế: chính quyền có khả năng kiểm soát lãnh thổ, dân cư, bộ máy hành chính, quân đội và các quyết định nội bộ đến đâu.
Ba yếu tố này có liên quan nhưng không nhất thiết trùng nhau.
Một triều đại có thể kiểm soát thực tế nhưng thiếu chính danh. Một chính quyền có thể được nước ngoài công nhận nhưng không được toàn bộ dân chúng trong nước thừa nhận. Một quốc gia có thể duy trì bộ máy nội trị nhưng phải chấp nhận những ràng buộc đối ngoại.
Đó là nghịch lý mà nhà Mạc phải đối diện.
10.10. Tránh chiến tranh có đồng nghĩa với bảo quốc?
Đây là câu hỏi khó nhất của chương.
Trong lịch sử, có những người được ca ngợi vì dám chiến đấu đến cùng. Nhưng cũng có những người được đánh giá cao vì biết tránh một cuộc chiến không thể thắng.
Không thể lấy việc chiến đấu làm tiêu chuẩn duy nhất của lòng yêu nước. Nhưng cũng không thể lấy việc tránh chiến tranh làm bằng chứng tự động của tài năng chính trị.
Một cuộc chiến tranh có thể bảo vệ độc lập, nhưng cũng có thể khiến quốc gia kiệt quệ. Một cuộc thương lượng có thể cứu được hàng triệu sinh mạng, nhưng cũng có thể tạo ra những nhượng bộ nguy hiểm. Vấn đề không nằm ở việc chọn chiến tranh hay hòa bình theo một nguyên tắc bất biến. Vấn đề nằm ở mục tiêu, tương quan lực lượng, điều kiện thương lượng và hệ quả lâu dài.
Đối với Mạc Đăng Dung, có thể đặt ra bốn câu hỏi.
Thứ nhất, nguy cơ chiến tranh có thực sự nghiêm trọng không?
Những ghi chép về việc chuẩn bị quân sự của nhà Minh cho thấy nguy cơ không phải hoàn toàn tưởng tượng. Nhưng mức độ quyết tâm tiến quân, khả năng huy động lực lượng và tính khả thi của chiến dịch vẫn cần được đánh giá trên cơ sở sử liệu.
Thứ hai, nhà Mạc có đủ khả năng chống đỡ không?
Không thể chỉ nhìn vào số lượng quân được huy động trên giấy. Cần xem xét khả năng tổ chức, hậu cần, địa hình, tinh thần chiến đấu, sự ổn định trong nước và khả năng chống đỡ một cuộc chiến kéo dài.
Thứ ba, những điều kiện mà Mạc Đăng Dung chấp nhận có giới hạn hay không?
Một cuộc thương lượng có thể hợp lý nếu nó giúp bảo vệ phần cốt lõi của chủ quyền và tạo thời gian để củng cố quốc gia. Nhưng nếu nhượng bộ không có giới hạn, chính quyền có thể biến sự tồn tại trước mắt thành lệ thuộc lâu dài.
Thứ tư, kết quả có phục vụ lợi ích quốc gia hay chỉ bảo vệ triều đại?
Đây là câu hỏi đặc biệt quan trọng. Không thể đồng nhất lợi ích của một dòng họ với lợi ích của đất nước. Nếu một quyết định giúp triều đại tiếp tục cai trị nhưng khiến quốc gia phải chịu những tổn thất không cần thiết, đó không phải là một quyết định bảo quốc đầy đủ.
Vì vậy, cần đánh giá hành động năm 1540 bằng cả hai tiêu chuẩn: khả năng tránh một cuộc chiến tranh và cái giá chủ quyền phải trả.
Tránh chiến tranh là một giá trị. Nhưng bảo quốc không thể chỉ được đo bằng việc không có quân đội nước ngoài tiến vào kinh thành.
10.11. Đặt Hồ Quý Ly và Mạc Đăng Dung cạnh nhau
Hồ Quý Ly và Mạc Đăng Dung thường được đặt cạnh nhau vì cả hai đều thay thế triều đại cũ trong một thời kỳ khủng hoảng và đều phải đối diện với sức ép từ nhà Minh.
Nhưng hai trường hợp có những khác biệt đáng chú ý.
Hồ Quý Ly thực hiện một chương trình cải cách sâu rộng, thay đổi nhiều lĩnh vực từ chính trị, kinh tế đến quân sự. Ông phế bỏ nhà Trần, lập ra nhà Hồ và cuối cùng phải đối diện cuộc xâm lược của nhà Minh năm 1406–1407. Nhà Hồ thất bại và đất nước rơi vào thời kỳ Bắc thuộc lần thứ tư.
Mạc Đăng Dung cũng đoạt ngôi, lập ra một triều đại mới, nhưng khi đối diện sức ép quân sự của nhà Minh năm 1540, ông lựa chọn thương lượng và xin hàng. Kết quả là nhà Mạc tránh được cuộc chiến tranh xâm lược toàn diện vào thời điểm ấy.
Nếu chỉ so sánh kết quả, người ta có thể kết luận Hồ Quý Ly sai vì chống cự thất bại, còn Mạc Đăng Dung đúng vì tránh được chiến tranh.
Nhưng cách so sánh ấy không đủ cơ sở.
Thất bại quân sự không tự động chứng minh rằng quyết định kháng chiến là sai. Cũng như tránh được chiến tranh không tự động chứng minh rằng mọi điều kiện thương lượng đều đúng.
Cần so sánh:
- Mục tiêu chính trị của mỗi người.
- Tương quan lực lượng trong từng thời điểm.
- Khả năng huy động nhân lực và vật lực.
- Mức độ đoàn kết trong nước.
- Chất lượng tổ chức quân sự.
- Khả năng thương lượng và tìm kiếm đồng minh.
- Những nhượng bộ được chấp nhận.
- Hậu quả trước mắt và lâu dài.
Hồ Quý Ly có thể có những cải cách đáng nghiên cứu nhưng thất bại trong việc tạo dựng sự đồng thuận và tổ chức sức mạnh chống ngoại xâm. Mạc Đăng Dung có thể đã lựa chọn một phương án ngoại giao giúp nhà Mạc tồn tại, nhưng không giải quyết được khủng hoảng chính danh và xung đột trong nước.
Hai trường hợp cho thấy một vấn đề: quốc gia không thể chỉ dựa vào tài năng của người đứng đầu. Nó cần một nền tảng thể chế, xã hội và quốc lực đủ mạnh để hỗ trợ những quyết định khó khăn.
10.12. Chính danh không đồng nghĩa với năng lực trị quốc
Một trong những nhầm lẫn phổ biến khi viết lịch sử là coi chính danh và năng lực trị quốc như một.
Một người có thể được kế vị hợp pháp nhưng cai trị kém. Một người có thể lên nắm quyền bằng con đường không chính đáng nhưng vẫn tổ chức được bộ máy nhà nước. Hai điều này phải được đánh giá riêng.
Trong trường hợp Mạc Đăng Dung:
- Nguồn gốc quyền lực của ông có vấn đề nghiêm trọng về chính danh.
- Nhà Mạc có năng lực tổ chức một bộ máy cai trị trong nhiều thập niên.
- Chính quyền nhà Mạc không được toàn bộ lực lượng chính trị trong nước thừa nhận.
- Nhà Mạc phải chấp nhận sự hạ thấp địa vị đối ngoại năm 1541.
- Cuối cùng, nhà Mạc mất Thăng Long năm 1592.
Những dữ kiện ấy không tạo thành một bức tranh hoàn toàn đen hoặc trắng.
Một nhà nước không thể chỉ được đánh giá bằng việc người sáng lập có phải là người kế vị hợp pháp hay không. Nhưng một nhà nước cũng không thể lấy hiệu quả quản lý để thay thế hoàn toàn tính chính đáng.
Trong chính trị hiện đại, vấn đề này được giải quyết bằng những cơ chế như hiến pháp, bầu cử, phân quyền, trách nhiệm giải trình, tư pháp độc lập và giới hạn nhiệm kỳ. Những cơ chế ấy không bảo đảm mọi người cầm quyền đều tài giỏi, nhưng tạo ra con đường thay đổi quyền lực mà không cần phải dùng đến bạo lực hoặc âm mưu cung đình.
Bài học không phải là tìm một người vừa có tài vừa có đức để trao toàn bộ quyền lực. Bài học là xây dựng một thể chế trong đó người có quyền lực phải chịu trách nhiệm và không thể tự mình quyết định mọi thứ.
10.13. Vì sao Mạc Đăng Dung bị phán xét khắt khe?
Muốn hiểu cách hậu thế đánh giá Mạc Đăng Dung, cần đặt việc viết sử trong bối cảnh tranh chấp quyền lực giữa các triều đại.
Sau khi nhà Mạc mất Thăng Long năm 1592, lực lượng Lê – Trịnh trở thành thế lực kiểm soát phần lớn miền Bắc. Trong hoàn cảnh ấy, việc khẳng định tính chính thống của nhà Lê và phủ nhận tính chính thống của nhà Mạc có ý nghĩa chính trị rõ rệt.
Ngôn ngữ lịch sử vì vậy thường đặt các nhân vật vào những phạm trù đạo đức: trung thần, nghịch thần, chính thống, ngụy triều, thoán nghịch.
Những phạm trù ấy không phải hoàn toàn vô nghĩa. Chúng phản ánh quan niệm chính trị và đạo đức của thời đại. Nhưng khi trở thành khung duy nhất để diễn giải lịch sử, chúng có thể khiến người đọc không còn nhìn thấy những vấn đề khác.
Chẳng hạn, khi Mạc Đăng Dung bị xác định là kẻ tiếm quyền, hoạt động khoa cử, quản lý hành chính, văn hóa và ngoại giao của nhà Mạc có thể bị xem nhẹ. Khi nghi thức đầu hàng năm 1540 được đặt vào một bản án đạo đức, những tính toán chiến lược và tương quan lực lượng có thể bị bỏ qua.
Tuy nhiên, cũng không nên đi sang cực đoan đối lập, cho rằng mọi ghi chép bất lợi về nhà Mạc đều là sản phẩm tuyên truyền của triều đại chiến thắng.
Một nguồn sử liệu có thể chịu ảnh hưởng của quan điểm chính trị, nhưng điều đó không khiến mọi thông tin trong nguồn trở nên vô giá trị. Người nghiên cứu phải xem xét niên đại biên soạn, người biên soạn, nguồn tài liệu được sử dụng, mục đích ghi chép và khả năng đối chiếu với những nguồn khác.
Không thể chỉ vì một sự kiện được ghi trong chính sử mà xem nó là sự thật tuyệt đối. Nhưng cũng không thể chỉ vì chính sử được biên soạn dưới một triều đại đối địch mà phủ nhận toàn bộ nội dung.
Quyền lực có thể ảnh hưởng đến cách lịch sử được kể lại, nhưng chứng cứ vẫn có khả năng giới hạn quyền lực của người kể chuyện.
10.14. Giải ảo lịch sử không phải là đảo ngược huyền thoại
Có một xu hướng đáng chú ý trong việc nhìn lại lịch sử: khi một nhân vật từng bị phán xét quá nặng nề, người nghiên cứu muốn khôi phục danh dự cho nhân vật ấy bằng cách nhấn mạnh những điểm tích cực.
Đó là một phản ứng có thể hiểu được. Nhưng nếu không cẩn thận, chúng ta chỉ thay thế một huyền thoại bằng một huyền thoại khác.
Đối với Mạc Đăng Dung, giải ảo lịch sử không có nghĩa là chuyển từ hình ảnh một kẻ phản quốc sang hình ảnh một nhà chiến lược tài ba tuyệt đối.
Giải ảo có nghĩa là tách các lớp vấn đề:
Sự kiện: Mạc Đăng Dung đoạt ngôi nhà Lê năm 1527; năm 1540 thực hiện nghi thức xin hàng nhà Minh; năm 1541 nhà Minh xác lập địa vị An Nam Đô thống sứ cho ông.
Diễn giải: Việc đoạt ngôi có thể được xem là hành động tiếm quyền; cuộc xin hàng có thể được xem là sự khuất phục, hoặc một lựa chọn nhằm tránh chiến tranh trong thế yếu.
Giả thuyết: Nếu Mạc Đăng Dung lựa chọn kháng chiến, nhà Minh có thể tiến sâu vào Đại Việt; nhưng kết quả cụ thể của một kịch bản không xảy ra không thể được khẳng định như sự thật.
Đánh giá: Cần căn cứ vào mục tiêu, phương tiện, tương quan lực lượng, mức độ nhượng bộ và hậu quả.
Sự phân biệt này giúp người nghiên cứu không nhầm lẫn giữa điều đã xảy ra và điều mình nghĩ có thể đã xảy ra.
Một nhân vật lịch sử không cần được minh oan hoàn toàn mới xứng đáng được nghiên cứu công bằng. Một quyết định có thể đáng phê phán nhưng vẫn cần được giải thích đúng hoàn cảnh.
10.15. Ba khái niệm không thể nhập làm một: chính danh, công nhận và chủ quyền
Trường hợp nhà Mạc cho thấy ba khái niệm thường bị nhầm lẫn trong lịch sử chính trị.
Một là, chính danh nội trị.
Đây là câu hỏi người cầm quyền có được xã hội trong nước thừa nhận hay không. Một triều đại có thể nắm giữ kinh thành, có quân đội và bộ máy hành chính nhưng vẫn bị một bộ phận xã hội phủ nhận.
Nhà Mạc gặp đúng vấn đề này. Việc Mạc Đăng Dung đoạt ngôi khiến lực lượng Lê trung hưng có cơ sở để tập hợp những người không chấp nhận triều đại mới.
Hai là, công nhận đối ngoại.
Đây là việc một quốc gia khác thừa nhận tư cách của chính quyền đang nắm quyền và xác định địa vị của chính quyền ấy trong quan hệ ngoại giao.
Nhà Minh cuối cùng chấp nhận quan hệ với nhà Mạc, nhưng đặt Mạc Đăng Dung vào địa vị An Nam Đô thống sứ. Đây không phải sự công nhận ngang hàng theo nghĩa hiện đại, mà là sự xác lập địa vị trong trật tự phong kiến khu vực.
Ba là, chủ quyền thực tế.
Đây là khả năng tự quyết định những vấn đề nội bộ, kiểm soát lãnh thổ, điều hành dân cư, tổ chức quân đội và thực thi quyền lực nhà nước.
Nhà Mạc vẫn duy trì bộ máy cai trị trên thực tế sau năm 1541. Nhưng sự tồn tại ấy không có nghĩa họ không phải chịu những ràng buộc và nhượng bộ đối ngoại.
Ba khái niệm này cần được tách ra khi đánh giá bất kỳ triều đại nào.
Trong thế giới hiện đại, một chính quyền được quốc tế công nhận chưa chắc có tính chính danh dân chủ. Một chính quyền kiểm soát lãnh thổ chưa chắc có sự đồng thuận của người dân. Một quốc gia có chủ quyền pháp lý nhưng phụ thuộc quá lớn vào một cường quốc có thể bị hạn chế khả năng tự quyết.
Bài học từ thế kỷ XVI vẫn còn giá trị: công nhận của bên ngoài không thể thay thế sự thừa nhận của người dân bên trong; quyền kiểm soát thực tế cũng không tự động tạo ra chính danh.
10.16. Quan hệ Mạc – Minh: Không chỉ có một lần xin hàng
Nếu chỉ tập trung vào tháng 11 năm 1540, chúng ta sẽ dễ xem quan hệ giữa nhà Mạc và nhà Minh như một sự kiện đơn lẻ.
Nhưng quan hệ ngoại giao này kéo dài trong nhiều thập niên.
Một nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Thủy công bố năm 2025, khảo cứu các thư tịch cổ Việt Nam và Minh thực lục, thống kê tổng cộng 15 sứ đoàn nhà Mạc sang nhà Minh trong giai đoạn 1528–1590. Các chuyến đi diễn ra vào những năm 1528, 1538, 1540, 1542, 1543, 1544, 1545, 1548 (hai đoàn), 1575 (hai đoàn), 1576, 1580, 1584 và 1590.
Các sứ đoàn có nhiều mục đích: cầu phong, tiến cống, tạ ơn, báo tang, xin hàng và duy trì quan hệ ngoại giao. Trong đó, cầu phong và cống là những nhiệm vụ trọng tâm.
Thông tin này giúp chúng ta nhìn thấy một điều quan trọng: nhà Mạc không chỉ thực hiện một hành động đầu hàng rồi chấm dứt quan hệ với nhà Minh. Họ phải duy trì một quá trình bang giao liên tục để bảo vệ địa vị và sự tồn tại của chính quyền.
Đây là một vấn đề đáng nghiên cứu sâu hơn.
Một triều đại phải liên tục cử sứ đoàn, giải trình, cầu phong và tiến cống có thể đang sử dụng ngoại giao để duy trì một không gian tự chủ nhất định. Nhưng chính quá trình ấy cũng cho thấy mức độ phụ thuộc về danh nghĩa và áp lực từ trật tự bên ngoài.
Ngoại giao không chỉ là hoạt động trao đổi lễ vật. Nó là phương tiện quản lý nguy cơ, duy trì thời gian, bảo vệ lợi ích và tìm kiếm sự công nhận.
Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào số lượng sứ đoàn để kết luận nhà Mạc thành công hay thất bại. Cần nghiên cứu nội dung từng sứ đoàn, yêu cầu của hai bên, cống phẩm, kết quả thương lượng và sự thay đổi trong quan hệ theo từng giai đoạn.
Nghiên cứu năm 2025 là một đóng góp đáng chú ý vì giúp mở rộng việc khảo sát từ một sự kiện năm 1540 sang cả lịch sử bang giao của nhà Mạc.
10.17. Nhà Mạc đã xử lý được sức ép đối ngoại nhưng không giải quyết được khủng hoảng trong nước
Nếu xét riêng cuộc khủng hoảng với nhà Minh năm 1540, nhà Mạc đã tránh được nguy cơ bị tiêu diệt ngay lập tức.
Nhưng nếu nhìn toàn bộ lịch sử triều đại, kết quả ấy không đủ để giải quyết những mâu thuẫn bên trong.
Cuộc chiến giữa nhà Mạc và lực lượng Lê – Trịnh tiếp tục kéo dài. Những cuộc tranh chấp quân sự khiến đất nước bị chia cắt, nguồn lực xã hội bị tiêu hao và người dân phải sống trong tình trạng bất ổn.
Năm 1592, quân Lê – Trịnh chiếm được Thăng Long. Nhà Mạc mất trung tâm quyền lực ở miền Bắc, dù lực lượng họ Mạc vẫn tiếp tục tồn tại ở Cao Bằng trong một thời gian dài.
Điều này đặt ra một giới hạn trong cách đánh giá Mạc Đăng Dung.
Ông có thể đã xử lý được một cuộc khủng hoảng đối ngoại bằng thương lượng. Nhưng ông không tạo ra được một nền tảng chính trị đủ vững chắc để chấm dứt sự đối đầu giữa các lực lượng trong nước.
Tất nhiên, không thể quy toàn bộ cuộc chiến kéo dài đến năm 1592 cho riêng quyết định của Mạc Đăng Dung. Nhiều biến động xảy ra sau khi ông mất, dưới thời những người kế nhiệm và các thế lực chính trị khác.
Nhưng nguồn gốc chính danh của nhà Mạc là một trong những vấn đề khiến triều đại này phải đối diện với sự chống đối kéo dài.
Đây là khác biệt giữa giải quyết một cuộc khủng hoảng và giải quyết căn nguyên của khủng hoảng.
Một chính quyền có thể thoát khỏi nguy cơ chiến tranh bên ngoài nhưng vẫn không ổn định bên trong. Một người đứng đầu có thể cứu được triều đại khỏi một cuộc xâm lược nhưng không tạo được sự đồng thuận chính trị lâu dài.
Bảo vệ sự tồn tại trước mắt không đồng nghĩa với xây dựng được một quốc gia bền vững.
10.18. Một người có thể đúng trong việc này và sai trong việc khác
Khi đánh giá Mạc Đăng Dung, cần tránh yêu cầu nhân vật phải được xếp vào một phạm trù duy nhất.
Có thể tóm lược việc đánh giá qua sáu tầng.
Tầng thứ nhất: Nguồn gốc quyền lực.
Mạc Đăng Dung đoạt ngôi nhà Lê bằng sức mạnh chính trị và quân sự. Việc Lê Cung Hoàng bị ép nhường ngôi và cái chết sau đó đặt ra trách nhiệm nghiêm trọng đối với ông.
Tầng thứ hai: Năng lực tổ chức và cai trị.
Nhà Mạc duy trì bộ máy hành chính, quân đội, khoa cử và hoạt động văn hóa trong nhiều thập niên. Những thành tựu và giới hạn của bộ máy ấy cần được khảo cứu độc lập.
Tầng thứ ba: Mục tiêu trong khủng hoảng năm 1540.
Mạc Đăng Dung phải đối diện nguy cơ quân Minh can thiệp bằng vũ lực. Cần phân tích ông muốn bảo vệ triều đại, bảo vệ quyền kiểm soát thực tế hay bảo vệ sự tồn tại của xã hội Đại Việt. Không thể mặc nhiên đồng nhất ba mục tiêu này.
Tầng thứ tư: Phương tiện được lựa chọn.
Ông chọn con đường xin hàng và chấp nhận những điều kiện bất lợi. Đây là một hành động có thể giúp tránh chiến tranh, nhưng cũng tạo ra tổn thất về danh nghĩa và chủ quyền.
Tầng thứ năm: Kết quả trước mắt.
Nhà Mạc tránh được việc bị nhà Minh đánh chiếm ngay trong năm 1540 và tiếp tục tồn tại dưới một địa vị đối ngoại thấp hơn.
Tầng thứ sáu: Hệ quả lâu dài.
Nhà Mạc không giải quyết được khủng hoảng chính danh và cuối cùng mất Thăng Long năm 1592. Cuộc phân tranh trong nước tiếp tục gây ra những tổn thất lớn.
Sáu tầng này không nhất thiết dẫn đến một kết luận hoàn toàn thuận lợi hay bất lợi cho Mạc Đăng Dung.
Nhưng chúng giúp chúng ta không đánh tráo câu hỏi. Đoạt ngôi là một vấn đề; trị quốc là vấn đề khác; xử lý nguy cơ xâm lược lại là một vấn đề khác nữa.
10.19. Quốc lực quyết định không gian lựa chọn
Từ câu chuyện Mạc Đăng Dung, có thể rút ra một nguyên lý quan trọng của Hưng Quốc Học:
Quốc lực không chỉ quyết định một quốc gia có thể thắng hay thua. Quốc lực còn quyết định quốc gia có bao nhiêu lựa chọn khi lịch sử buộc phải lựa chọn.
Một quốc gia mạnh có thể có nhiều phương án:
- Đánh trả và bảo vệ lãnh thổ.
- Đàm phán từ vị thế tương đối bình đẳng.
- Tìm kiếm đồng minh.
- Kéo dài thời gian để củng cố lực lượng.
- Sử dụng kinh tế, thương mại và ngoại giao để tạo sức ép.
- Kết hợp nhiều phương thức nhằm giảm chi phí chiến tranh.
Một quốc gia yếu thường có ít lựa chọn hơn. Khi quân đội không đủ mạnh, kinh tế không đủ sức chịu đựng, xã hội chia rẽ và bộ máy cai trị thiếu uy tín, người cầm quyền có thể bị đẩy vào thế phải chấp nhận những điều kiện bất lợi.
Nhưng không thể vì quốc lực yếu mà miễn trừ trách nhiệm của người lãnh đạo.
Người lãnh đạo phải chịu trách nhiệm về cách sử dụng những nguồn lực hiện có, về khả năng chuẩn bị từ trước và về việc có làm suy yếu thêm quốc gia hay không.
Trong trường hợp nhà Mạc, cần đặt câu hỏi: nếu trước đó triều đại này có chính danh vững hơn, xã hội đoàn kết hơn và bộ máy quân sự mạnh hơn, liệu Mạc Đăng Dung có phải chấp nhận những điều kiện năm 1540 hay không?
Đây là câu hỏi giả định, không thể có câu trả lời chắc chắn. Nhưng nó chỉ ra một vấn đề có giá trị vượt khỏi trường hợp nhà Mạc: sức mạnh của quốc gia phải được xây dựng trước khi khủng hoảng xảy ra.
Khi nguy cơ đã đến sát biên giới, những thiếu hụt tích lũy trong nhiều năm có thể trở thành những điều kiện buộc người cầm quyền phải lựa chọn trong thế yếu.
10.20. Quốc lực không chỉ là quân đội
Khi nói đến quốc lực, người ta thường nghĩ trước tiên đến quân đội, vũ khí và khả năng chiến đấu. Đó là những yếu tố quan trọng nhưng chưa đầy đủ.
Quốc lực là tổng hợp năng lực của một quốc gia trong việc bảo vệ lợi ích, duy trì sự tồn tại, phát triển và tự quyết định vận mệnh của mình.
Có thể xem xét ít nhất tám thành tố:
Một là, kinh tế. Một nền kinh tế đủ mạnh có thể duy trì quốc phòng, chịu đựng khủng hoảng, bảo đảm hậu cần và giảm lệ thuộc vào bên ngoài.
Hai là, dân số và chất lượng con người. Dân số không chỉ là số lượng. Giáo dục, sức khỏe, kỹ năng, tinh thần trách nhiệm và năng lực sáng tạo mới quyết định chất lượng nguồn lực.
Ba là, quân sự. Quân đội phải có tổ chức, kỷ luật, năng lực chiến đấu, hậu cần, công nghệ và chiến lược phù hợp.
Bốn là, thể chế. Một bộ máy nhà nước có năng lực, minh bạch và chịu trách nhiệm sẽ huy động nguồn lực hiệu quả hơn một hệ thống bị chi phối bởi phe phái và lợi ích cá nhân.
Năm là, đoàn kết xã hội. Sự đoàn kết không thể chỉ được tạo ra bằng khẩu hiệu. Nó phải dựa trên công bằng, niềm tin, sự tôn trọng quyền lợi và cảm giác người dân thực sự là chủ thể của quốc gia.
Sáu là, khoa học và công nghệ. Quốc gia không có năng lực nghiên cứu và đổi mới sẽ khó duy trì sức cạnh tranh, khó tự chủ trong những lĩnh vực chiến lược.
Bảy là, ngoại giao. Khả năng hiểu đối phương, xây dựng quan hệ, tìm kiếm đồng minh, giảm xung đột và mở rộng không gian chiến lược là một bộ phận của sức mạnh quốc gia.
Tám là, chất lượng lãnh đạo. Người lãnh đạo phải có khả năng nhận diện nguy cơ, lắng nghe phản biện, phân biệt lợi ích quốc gia với lợi ích của nhóm cầm quyền và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Một quốc gia có thể sở hữu quân đội đông nhưng xã hội chia rẽ. Có thể có tài nguyên nhưng thể chế yếu. Có thể có tăng trưởng kinh tế nhưng không tạo được năng lực công nghệ. Có thể có quan hệ ngoại giao rộng nhưng thiếu khả năng tự quyết.
Đó là lý do quốc lực phải được nhìn như một hệ thống.
Bài học từ nhà Mạc không phải chỉ là phải có nhiều quân hơn nhà Minh. Bài học sâu hơn là phải có một quốc gia đủ mạnh để người đứng đầu không bị đặt trước quá ít lựa chọn khi khủng hoảng xảy ra.
10.21. Lòng yêu nước là giá trị, không phải một phương pháp chiến lược
Trong các cuộc tranh luận về lịch sử, có khi người ta đồng nhất lòng yêu nước với một kiểu hành động nhất định.
Người chọn chiến đấu được xem là yêu nước. Người chọn thương lượng bị nghi ngờ là khuất phục. Người chấp nhận nhượng bộ bị xem là phản bội. Người không chịu nhượng bộ dù tương quan lực lượng bất lợi lại được ca ngợi là bất khuất.
Nhưng chiến lược quốc gia không thể vận hành bằng những nhãn đạo đức đơn giản như vậy.
Lòng yêu nước có thể thúc đẩy con người chiến đấu. Nhưng lòng yêu nước cũng có thể khiến người ta biết tránh một cuộc chiến vô ích để bảo toàn sinh mạng và nguồn lực của dân tộc.
Ngược lại, một người có thể nhân danh yêu nước để đẩy xã hội vào một cuộc chiến mà mình không có khả năng thắng. Một người khác có thể nhân danh hòa bình để chấp nhận những nhượng bộ chỉ nhằm bảo vệ quyền lực của bản thân.
Do đó, cần phân biệt:
- Động cơ cá nhân.
- Mục tiêu quốc gia.
- Phương tiện chiến lược.
- Kết quả thực tế.
- Trách nhiệm đối với hậu quả.
Đối với Mạc Đăng Dung, chúng ta không thể khẳng định chắc chắn ông chỉ hành động vì dân chúng. Nhưng cũng không thể chỉ dựa vào nghi thức xin hàng để kết luận toàn bộ quyết định ấy là phản quốc.
Câu hỏi cần đặt ra là: những điều kiện ông chấp nhận có giúp bảo vệ lợi ích căn bản của Đại Việt hay không, và lợi ích ấy được bảo vệ đến mức nào?
Lòng yêu nước không miễn trừ người lãnh đạo khỏi trách nhiệm giải trình. Cũng không nên biến lòng yêu nước thành một công thức bắt buộc mọi người phải lựa chọn chiến tranh.
Một quốc gia trưởng thành cần có khả năng tranh luận về chiến lược mà không xem người bất đồng là kẻ phản bội.
10.22. Một ma trận để đánh giá nhân vật lịch sử
Trường hợp Mạc Đăng Dung gợi ý một phương pháp có thể áp dụng khi nghiên cứu các nhân vật cầm quyền khác.
Thay vì hỏi ngay một người là anh hùng hay tội đồ, hãy đặt họ trước một hệ thống câu hỏi.
| Tiêu chí |
Câu hỏi cần khảo sát |
| Chính danh |
Người đó nắm quyền bằng con đường nào? |
| Mục tiêu |
Họ muốn bảo vệ lợi ích cá nhân, triều đại hay quốc gia? |
| Phương tiện |
Họ sử dụng bạo lực, thương lượng, cải cách hay kết hợp nhiều cách? |
| Tương quan lực lượng |
Họ có những nguồn lực và giới hạn nào? |
| Năng lực trị quốc |
Họ tổ chức bộ máy và quản lý xã hội ra sao? |
| Bảo quốc |
Họ bảo vệ lãnh thổ và khả năng tự quyết đến mức nào? |
| Chi phí |
Người dân và quốc gia phải trả giá ra sao? |
| Hệ quả |
Quyết định tạo ra kết quả gì trước mắt và lâu dài? |
| Di sản |
Những gì còn lại có giá trị gì đối với các thế hệ sau? |
Ma trận này không nhằm tạo ra một phép tính cơ học để chấm điểm nhân vật lịch sử. Nó giúp người nghiên cứu tránh bỏ sót những mặt quan trọng và tránh dùng một tiêu chuẩn cho người này nhưng một tiêu chuẩn khác cho người kia.
Nếu một người được ca ngợi vì chiến đấu, cần hỏi cuộc chiến ấy có mục tiêu chính đáng và có khả năng bảo vệ lợi ích quốc gia hay không.
Nếu một người được ca ngợi vì thương lượng, cần hỏi họ đã nhượng bộ những gì, bảo vệ được những gì và ai phải chịu cái giá của sự thỏa hiệp.
Nếu một người được ca ngợi vì cải cách, cần hỏi cải cách có tạo ra năng lực tự vận hành cho xã hội hay chỉ phụ thuộc vào quyền lực cá nhân.
Lịch sử cần những tiêu chuẩn đánh giá nhất quán, không cần những bản án được viết theo cảm xúc của từng thời đại.
10.23. Ba cuộc đấu tranh của một quốc gia trong khủng hoảng
Từ trường hợp nhà Mạc, có thể nhận diện ba cuộc đấu tranh mà một quốc gia thường phải đối diện khi rơi vào khủng hoảng.
Cuộc đấu tranh thứ nhất: Tranh chấp quyền lực bên trong.
Ai có quyền cai trị? Quyền lực được chuyển giao bằng cách nào? Người cầm quyền có được xã hội thừa nhận không?
Nhà Mạc giải quyết được vấn đề kiểm soát triều đình nhưng không giải quyết được sự tranh chấp chính danh với lực lượng Lê trung hưng.
Cuộc đấu tranh thứ hai: Bảo vệ quyền kiểm soát thực tế.
Một chính quyền phải có khả năng kiểm soát lãnh thổ, dân cư, quân đội và bộ máy hành chính. Nếu không, danh nghĩa chính trị sẽ trở nên rỗng.
Nhà Mạc duy trì được quyền cai trị trong nhiều thập niên và tránh được việc bị nhà Minh trực tiếp chiếm đóng năm 1540. Nhưng họ không giữ được Thăng Long đến cuối cùng.
Cuộc đấu tranh thứ ba: Tồn tại trong trật tự quốc tế.
Một quốc gia không thể chỉ nhìn vào tình hình bên trong. Nó phải đối diện với các cường quốc, trật tự khu vực, lợi ích thương mại, nguy cơ quân sự và những sức ép ngoại giao.
Nhà Mạc phải xử lý vấn đề công nhận từ nhà Minh trong bối cảnh bị lực lượng Lê trung hưng thách thức.
Ba cuộc đấu tranh ấy có quan hệ mật thiết.
Một chính quyền thiếu chính danh có thể gặp khó khăn trong việc huy động toàn xã hội chống ngoại xâm. Một quốc gia bị chia rẽ có thể trở thành mục tiêu của thế lực bên ngoài. Một chính quyền được công nhận đối ngoại nhưng không có sự đồng thuận trong nước cũng khó duy trì ổn định lâu dài.
Vì vậy, bảo vệ quốc gia không thể chỉ là công việc của quân đội hoặc ngoại giao. Nó đòi hỏi một nền tảng chính trị và xã hội đủ vững chắc.
10.24. Giáo dục quốc lực: Không chỉ dạy thế hệ sau phải anh hùng
Một nền giáo dục lịch sử thường dành nhiều thời lượng cho những cuộc kháng chiến, những chiến thắng và những nhân vật anh hùng. Điều đó cần thiết. Nhưng nếu chỉ dạy về chiến thắng, chúng ta có thể khiến thế hệ sau hiểu rằng lòng yêu nước chỉ có một biểu hiện: chiến đấu.
Lịch sử còn phải dạy cách nhận diện nguy cơ, đánh giá tương quan lực lượng, tổ chức nguồn lực và lựa chọn chiến lược.
Một thế hệ có năng lực tư duy quốc gia phải biết đặt những câu hỏi khó:
- Khi nào cần chiến đấu?
- Khi nào nên đàm phán?
- Khi nào cần kéo dài thời gian?
- Nhượng bộ đến đâu thì trở thành nguy hiểm?
- Làm thế nào để tránh bị đặt vào thế phải lựa chọn giữa hai phương án đều bất lợi?
- Làm thế nào để xây dựng một nền kinh tế đủ sức chịu đựng khủng hoảng?
- Làm thế nào để người dân có niềm tin vào nhà nước và sẵn sàng bảo vệ quốc gia?
- Làm thế nào để người đứng đầu không thể đồng nhất lợi ích của mình với lợi ích của đất nước?
Một nền giáo dục chỉ tôn vinh người chiến thắng có thể tạo ra lòng tự hào. Nhưng một nền giáo dục biết phân tích cả những quyết định thất bại, những thỏa hiệp khó khăn và những sai lầm của người cầm quyền mới có thể tạo ra năng lực phán đoán.
Không phải mọi cuộc chiến đều đem lại độc lập. Không phải mọi hòa ước đều bảo đảm hòa bình. Không phải mọi cải cách đều thành công. Không phải mọi người cầm quyền có tài đều có chính danh.
Điều cần truyền lại không phải là một công thức bất biến, mà là khả năng tư duy độc lập trước những tình huống phức tạp.
Đó cũng là một phần của quốc lực.
10.25. Kết luận: Không minh oan, không kết án bằng một nhãn hiệu
Mạc Đăng Dung là một nhân vật khó đánh giá vì cuộc đời chính trị của ông chứa đựng những nghịch lý.
Ông xuất hiện trong một triều đại suy yếu, nắm được quyền lực bằng năng lực quân sự và tổ chức, rồi đoạt ngôi nhà Lê năm 1527. Hành động ấy đặt ra trách nhiệm nghiêm trọng về chính danh và đạo lý chính trị.
Ông lập ra nhà Mạc, duy trì một bộ máy cai trị trong nhiều thập niên, tổ chức khoa cử, hoạt động ngoại giao và xây dựng một triều đại có đời sống chính trị – văn hóa riêng. Những hoạt động ấy không thể bị xóa bỏ chỉ vì nguồn gốc quyền lực của người sáng lập.
Năm 1540, trước sức ép quân sự của nhà Minh, ông chọn xin hàng và chấp nhận những điều kiện bất lợi. Quyết định ấy giúp nhà Mạc tránh được một cuộc chiến tranh xâm lược toàn diện ngay lúc đó, nhưng cũng khiến triều đại phải chịu sự hạ thấp địa vị đối ngoại và những nhượng bộ liên quan đến biên giới.
Nhà Mạc tiếp tục tồn tại, nhưng không giải quyết được khủng hoảng chính danh và cuộc phân tranh trong nước. Năm 1592, họ mất Thăng Long.
Như vậy, không thể kết luận Mạc Đăng Dung chỉ là một kẻ phản quốc. Nhưng cũng không có cơ sở để biến ông thành một nhà chiến lược hoàn toàn sáng suốt, người đã cứu đất nước bằng một cuộc thương lượng không có tổn thất.
Cần giữ lại cả những điều khó chịu trong lịch sử.
Không thể dùng sự suy yếu của nhà Lê để xóa trách nhiệm của Mạc Đăng Dung khi đoạt ngôi.
Không thể dùng thành tựu của nhà Mạc để hợp thức hóa nguồn gốc quyền lực.
Không thể dùng nghi thức xin hàng để kết luận ông đã bán toàn bộ đất nước.
Không thể dùng việc tránh được chiến tranh để khẳng định mọi điều kiện thương lượng đều đúng.
Không thể dùng sự thất bại cuối cùng của nhà Mạc để phủ nhận mọi quyết định có tính toán trước đó.
Từ trường hợp này, có thể rút ra bảy nguyên tắc:
- Chính danh không đồng nghĩa với năng lực trị quốc. Một người có thể giỏi tổ chức nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm về cách giành quyền lực.
- Chiến tranh không phải tiêu chuẩn duy nhất của lòng yêu nước. Đánh hay hòa phải được đánh giá bằng mục tiêu, tương quan lực lượng và hậu quả.
- Hòa hoãn không tự động là phản quốc. Nhưng một cuộc thương lượng cũng không tự động là sáng suốt nếu nó nhượng bộ những lợi ích căn bản của quốc gia.
- Kết quả có lợi không xóa bỏ trách nhiệm về phương tiện. Một quyết định tránh được chiến tranh vẫn phải được xem xét về cái giá phải trả.
- Kết quả thất bại không chứng minh mọi quyết định trước đó đều sai. Lịch sử phải phân biệt sai lầm trong chiến lược với những yếu tố ngoài khả năng kiểm soát.
- Công nhận đối ngoại không thay thế chính danh nội trị. Một chính quyền được nước ngoài thừa nhận vẫn cần có sự thừa nhận và niềm tin của xã hội trong nước.
- Quốc lực quyết định không gian lựa chọn. Quốc gia càng yếu, người cầm quyền càng dễ bị đẩy vào những quyết định bất lợi; nhưng chính quyền vẫn phải chịu trách nhiệm về việc xây dựng hay làm suy yếu quốc lực.
Có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất từ Mạc Đăng Dung không phải là ông đáng được ca ngợi hay đáng bị kết án đến mức nào. Điều đáng suy nghĩ là tại sao một quốc gia lại để mình rơi vào tình thế mà người đứng đầu phải lựa chọn giữa chiến tranh có nguy cơ thất bại và một cuộc đầu hàng đầy nhục nhã?
Một quốc gia mạnh không chỉ cần người lãnh đạo giỏi trong thời khắc nguy hiểm. Quốc gia ấy phải có thể chế đủ tốt, kinh tế đủ vững, xã hội đủ đoàn kết và nhân dân đủ năng lực để không phải đặt toàn bộ vận mệnh vào một quyết định đơn độc của một cá nhân.
Quốc lực không chỉ quyết định quốc gia có thể thắng hay thua; quốc lực quyết định quốc gia có bao nhiêu lựa chọn khi lịch sử buộc phải lựa chọn.
Đó là bài học Hưng Quốc rút ra từ câu chuyện Mạc Đăng Dung.
Không phải để học cách đầu hàng. Cũng không phải để học cách chiến đấu bằng mọi giá. Mà để xây dựng một quốc gia đủ mạnh, đủ sáng suốt và đủ chính danh để không bị buộc phải lựa chọn trong tuyệt vọng.
QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI – BÀI HỌC HƯNG QUỐC
Từ câu chuyện Mạc Đăng Dung, có thể rút ra một quy luật:
Khi thể chế bên trong suy yếu, quốc gia không chỉ mất khả năng tự tổ chức mà còn mất dần khả năng lựa chọn trước sức ép bên ngoài.
Một triều đình chia rẽ, một xã hội thiếu niềm tin và một nền kinh tế không đủ sức chịu đựng khủng hoảng sẽ khiến mọi quyết định chiến lược trở nên khó khăn hơn. Khi ấy, người đứng đầu có thể phải lựa chọn giữa những phương án đều có tổn thất.
Nhưng quốc gia không thể chỉ trông chờ vào tài năng của một cá nhân để thoát khỏi tình trạng đó.
Muốn có nhiều lựa chọn hơn, phải xây dựng quốc lực từ trước:
- Người dân có tri thức, tư duy độc lập và khả năng tự chủ.
- Nhà nước có năng lực quản trị, minh bạch và chịu trách nhiệm.
- Pháp luật giới hạn quyền lực và bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân.
- Kinh tế có sức cạnh tranh, có khả năng đổi mới và chống chịu khủng hoảng.
- Quân đội có năng lực bảo vệ đất nước, không bị biến thành công cụ của phe phái.
- Xã hội có niềm tin và cơ chế giải quyết bất đồng bằng luật pháp.
- Ngoại giao có khả năng bảo vệ lợi ích quốc gia mà không tự cô lập mình.
Một quốc gia không thể mạnh nếu người dân chỉ được yêu cầu hy sinh nhưng không được tham gia quyết định những vấn đề liên quan đến vận mệnh của họ.
Cũng không thể mạnh nếu người cầm quyền đồng nhất lợi ích của triều đại, đảng phái hoặc nhóm lợi ích với lợi ích quốc gia.
Bài học Hưng Quốc không phải là tìm kiếm một Mạc Đăng Dung khác, một Hồ Quý Ly khác hay một vị minh quân có thể giải quyết mọi vấn đề. Bài học là xây dựng một thể chế trong đó không một cá nhân nào có thể tùy tiện đặt quốc gia vào tình thế nguy hiểm, và mọi quyết định hệ trọng đều phải có cơ sở thông tin, phản biện, trách nhiệm và giới hạn quyền lực.
Một dân tộc mạnh không phải là dân tộc không bao giờ gặp khủng hoảng. Đó là dân tộc có đủ năng lực để không biến khủng hoảng thành định mệnh.
Hoàng Phong Nhã
TÀI LIỆU THAM KHẢO
I. Sử liệu Việt Nam
- Đại Việt sử ký toàn thư, bản Nội các quan bản, các phần ghi chép về cuối thời Lê sơ và triều Mạc.
- Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, các phần liên quan đến Mạc Đăng Dung, sự kiện năm 1527 và năm 1540.
- Lê Quý Đôn, Đại Việt thông sử.
- Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí.
- Các tài liệu về khoa cử và nhân vật trí thức thời Mạc, cần đối chiếu với danh mục khoa bảng và nghiên cứu chuyên ngành.
II. Sử liệu Trung Quốc và quan hệ ngoại giao
- Minh thực lục, phần ghi chép về Minh Thế Tông, quan hệ với An Nam và sự kiện năm 1537–1541.
- Minh sử, các phần liên quan đến An Nam và quan hệ Minh – Việt.
- Nghiêm Tòng Giản, Thù vực chu tư lục.
III. Nghiên cứu hiện đại
- Nguyễn Thị Thu Thủy (2025), “Về các sứ đoàn triều Mạc (Việt Nam) đi sứ triều Minh (Trung Quốc) (1527–1592)”, HNUE Journal of Science: Social Sciences, tập 70, số 2, tr. 86–99. DOI: 10.18173/2354-1067.2025-0023.
- Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam – Viện Sử học – Hội đồng Lịch sử Hải Phòng (1996), Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử.
- Các nghiên cứu chuyên ngành về nhà Mạc, quan hệ bang giao Việt – Minh, lịch sử biên giới phía Bắc và khoa cử thời Mạc.
IV. Tài liệu về phương pháp nghiên cứu lịch sử
- Marc Bloch, The Historian’s Craft.
- Maurice Halbwachs, các công trình về ký ức tập thể.
- Eric Hobsbawm và Terence Ranger (chủ biên), The Invention of Tradition.
GHI CHÚ PHƯƠNG PHÁP
Chương này sử dụng ba tầng phân tích:
Tầng 1 – Dữ kiện lịch sử: Những sự kiện có thể đối chiếu qua sử liệu, như việc Mạc Đăng Dung lên ngôi năm 1527, sự kiện xin hàng năm 1540, việc nhà Minh xác lập địa vị An Nam Đô thống sứ năm 1541 và quá trình nhà Mạc mất Thăng Long năm 1592.
Tầng 2 – Diễn giải lịch sử: Những nhận định về chính danh, động cơ, tính toán chiến lược, mức độ nhượng bộ và ý nghĩa chính trị của các sự kiện. Đây là những vấn đề cần lập luận và đối chiếu, không phải dữ kiện tự thân.
Tầng 3 – Giả thuyết và phản chứng: Những câu hỏi như nếu Mạc Đăng Dung lựa chọn kháng chiến thì kết quả ra sao, nếu nhà Mạc có chính danh vững hơn thì có tránh được sức ép của nhà Minh hay không. Những câu hỏi này có giá trị phân tích nhưng không thể được trình bày như sự thật đã xảy ra.
Riêng vấn đề biên giới năm 1540, các thư tịch có cách ghi khác nhau về số lượng động và địa danh. Vì vậy, chương không tuyệt đối hóa một con số khi chưa đối chiếu đầy đủ các bản sử, bản đồ lịch sử và nghiên cứu chuyên ngành.
Nghiên cứu về 15 sứ đoàn nhà Mạc sang nhà Minh giai đoạn 1528–1590 được sử dụng như một hướng tiếp cận bổ sung. Con số này là kết quả thống kê của một công trình nghiên cứu cụ thể, không nên mặc nhiên xem là danh mục đã loại trừ mọi khả năng bổ sung từ những phát hiện tư liệu mới.
Nguyên tắc xuyên suốt: Không dùng kết quả để thay thế việc phân tích động cơ; không dùng động cơ suy đoán để thay thế chứng cứ; không dùng một nhãn đạo đức để thay thế toàn bộ lịch sử của một con người và một triều đại.
Dollar Exchange Rate
23:14
Hoàng Phong Nhã
Bài đăng
