CHƯƠNG 38 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - VŨ THƯ HIÊN NHÌN LÊ ĐỨC THỌ

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

CHƯƠNG XXXVIII

VŨ THƯ HIÊN NHÌN LÊ ĐỨC THỌ

Một nhân chứng, một ký ức và câu hỏi về quyền lực

Có những người biết một nhân vật lịch sử vì họ từng ngồi cùng bàn với ông ta. Có người biết vì họ từng làm việc dưới quyền ông ta. Có người biết qua hồ sơ, văn kiện và những quyết định được lưu lại trong lịch sử.

Vũ Thư Hiên biết Lê Đức Thọ theo một cách khác: ông biết Lê Đức Thọ từ phía người bị quyền lực nhìn đến.

Đó là một vị trí đặc biệt, nhưng cũng là một vị trí đòi hỏi sự thận trọng cao độ đối với người nghiên cứu lịch sử. Người từng chịu tác động của quyền lực có thể nhìn thấy những điều mà hồ sơ hành chính không nói đến. Họ biết những gì diễn ra trong phòng thẩm vấn, trong nhà tù, trong những cuộc gặp gỡ mà người ngoài không thể tiếp cận. Nhưng nỗi đau, sự phẫn uất và khoảng cách thời gian cũng có thể ảnh hưởng đến cách ký ức được tái hiện và diễn giải.

Vì vậy, đọc Đêm giữa ban ngày không thể chỉ đặt câu hỏi: Vũ Thư Hiên nói đúng hay sai?

Câu hỏi cần thiết hơn là: Điều gì ông trực tiếp chứng kiến? Điều gì ông được nghe từ người khác? Điều gì là suy luận của chính ông? Và điều gì có thể được đối chiếu với những nguồn tư liệu độc lập?

Chỉ khi phân biệt được những tầng thông tin ấy, chúng ta mới có thể sử dụng Vũ Thư Hiên như một nhân chứng lịch sử có giá trị, thay vì biến hồi ký thành một bản cáo trạng hoặc một chân lý không cần kiểm chứng.

1. Người kể chuyện đứng ở đâu?

Vũ Thư Hiên không phải một quan chức cấp cao của Đảng, cũng không phải người trực tiếp tham gia bộ máy tổ chức hay an ninh. Ông là nhà văn, nhà báo và người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa; đồng thời là con của Vũ Đình Huỳnh, một cán bộ cách mạng từng có thời gian làm thư ký cho Hồ Chí Minh.

Chính mối quan hệ gia đình ấy tạo nên vị trí đặc biệt của ông.

Ông không hoàn toàn đứng ngoài đời sống chính trị. Ông có cơ hội tiếp xúc với một số nhân vật thuộc thế hệ cách mạng trước, biết những câu chuyện trong các gia đình cán bộ và hiểu phần nào không khí chính trị bên trong tổ chức. Nhưng ông cũng không phải người có quyền quyết định những vấn đề thuộc cấp lãnh đạo.

Cuối năm 1967, ông bị bắt trong vụ việc về sau được biết đến rộng rãi với tên gọi “Xét lại chống Đảng”.

Sophie Quinn-Judge, trong nghiên cứu về tranh luận ý thức hệ tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và vụ án chống Đảng năm 1967–1968, đã sử dụng hồi ký của Vũ Thư Hiên như một nguồn tư liệu quan trọng. Tuy nhiên, giá trị của hồi ký cần được đặt bên cạnh những tài liệu khác, bao gồm thư từ, kiến nghị, hồ sơ đương thời và các nghiên cứu về bối cảnh chính trị.

Điều cần xác định ngay từ đầu là: Vũ Thư Hiên là một nhân chứng quan trọng, nhưng không phải toàn bộ hồ sơ lịch sử.

2. Một đêm cuối năm 1967

Theo hồi ký của mình, Vũ Thư Hiên bị bắt ngay trước lễ Giáng sinh năm 1967.

Đó là thời điểm miền Bắc đang ở trong chiến tranh. Hà Nội đã trải qua những đợt sơ tán lớn, đời sống xã hội chịu tác động của các cuộc không kích và những yêu cầu nghiêm ngặt về an ninh, bảo mật.

Hoàn cảnh ấy không thể bị bỏ qua khi nghiên cứu vụ án.

Một quốc gia đang chiến tranh có những lo ngại thực tế về an ninh, tình báo, hoạt động phá hoại và sự thống nhất trong chỉ huy. Những người lãnh đạo có thể nhìn các quan hệ chính trị nội bộ bằng sự cảnh giác đặc biệt.

Nhưng chiến tranh không phải là lời giải thích mặc nhiên cho mọi biện pháp.

Một quốc gia đang chiến tranh vẫn phải phân biệt giữa người bất đồng và người phản bội; giữa người bị nghi ngờ và người có chứng cứ phạm tội; giữa người có quan hệ với một nhân vật chính trị và người thực sự tham gia một tổ chức bí mật.

Nếu những ranh giới ấy bị xóa bỏ, an ninh quốc gia có thể trở thành lý do để mở rộng quyền lực không giới hạn.

Đó là vấn đề lớn mà trường hợp Vũ Thư Hiên đặt ra.

3. Vũ Thư Hiên nhìn thấy Lê Đức Thọ từ đâu?

Trong Đêm giữa ban ngày, Lê Đức Thọ không chỉ xuất hiện như một nhân vật chính trị riêng lẻ. Ông xuất hiện trong nhận thức của tác giả như gương mặt gắn với một hệ thống quyền lực và những quyết định chính trị mà Vũ Thư Hiên cho rằng đã dẫn đến vụ bắt bớ.

Nhưng cần phân biệt những nguồn hình thành nhận thức ấy.

Có những câu chuyện ông biết qua gia đình. Có những lời kể từ người từng hoạt động cách mạng. Có những thông tin ông nghe trong thời gian bị giam giữ. Và có những nhận định ông tự hình thành sau khi nhìn lại toàn bộ sự việc.

Chẳng hạn, trong hồi ký có những lời kể của người tù cũ liên quan đến khả năng Lê Đức Thọ có thái độ đối với những người từng cùng hoạt động hoặc từng bị giam giữ tại Sơn La.

Đây là chi tiết đáng nghiên cứu, nhưng phải gọi đúng bản chất tư liệu: đó là lời kể được ghi lại trong hồi ký, chưa phải chứng cứ độc lập xác nhận động cơ cá nhân của Lê Đức Thọ.

Không thể chuyển từ việc một người kể rằng mình từng nghe một nhận xét sang kết luận rằng nhận xét ấy phản ánh chính xác động cơ của nhân vật lịch sử.

Lịch sử bắt đầu sai lệch từ những bước chuyển nhỏ như vậy.

4. Ký ức về một Lê Đức Thọ khác

Một phần đáng chú ý trong hồi ký là những lời kể về Lê Đức Thọ trước khi ông trở thành nhân vật có quyền lực lớn.

Một số người từng biết ông trong thời kỳ hoạt động cách mạng được Vũ Thư Hiên dẫn lại với những nhận xét khác nhau về tính cách và vị thế của ông thời trẻ.

Những hồi ức ấy không đủ để xác định bản chất con người Lê Đức Thọ. Một cá nhân có thể thay đổi theo thời gian, hoàn cảnh và vị trí xã hội.

Tuy nhiên, chúng có giá trị ở một phương diện khác: giúp người nghiên cứu đặt câu hỏi về mối quan hệ giữa con người và quyền lực.

Lê Đức Thọ của những năm hoạt động bí mật không đồng nhất với Lê Đức Thọ của thời kỳ giữ những vị trí quan trọng trong Ban Tổ chức Trung ương và Bộ Chính trị.

Một người từng chịu sự kiểm soát của nhà tù thực dân sau này trở thành người có ảnh hưởng lớn đến việc tổ chức, lựa chọn và xử lý cán bộ trong hệ thống chính trị.

Sự chuyển đổi vị thế ấy đáng được nghiên cứu không phải để mặc nhiên kết luận rằng quyền lực đã làm biến đổi nhân cách ông, mà để tìm hiểu quyền lực đã tạo ra những khả năng hành động, những giới hạn và những trách nhiệm mới như thế nào.

5. Điều Vũ Thư Hiên trực tiếp biết

Đây là ranh giới quan trọng nhất khi sử dụng hồi ký.

Vũ Thư Hiên trực tiếp trải qua việc bị bắt, bị thẩm vấn và bị giam giữ. Ông biết những câu hỏi được đặt ra với mình, biết những người tham gia quá trình thẩm vấn mà ông tiếp xúc và biết những điều kiện giam giữ mà bản thân đã trải qua.

Những trải nghiệm ấy có giá trị chứng cứ trực tiếp đối với lịch sử đời sống của người bị bắt.

Trong hồi ký, ông kể rằng một điều tra viên yêu cầu ông viết báo cáo về Nguyễn Lương Bằng.

Nếu lời kể này được đối chiếu và xác nhận bằng tài liệu độc lập, nó có thể giúp làm sáng tỏ một khía cạnh đáng chú ý của quá trình điều tra: người bị giam không chỉ được hỏi về hành vi của bản thân mà còn có thể bị yêu cầu cung cấp thông tin về những nhân vật khác.

Tuy nhiên, ngay cả khi sự việc được xác nhận, vẫn phải phân biệt hai vấn đề.

Vũ Thư Hiên có thể biết điều tra viên đã yêu cầu mình viết báo cáo về Nguyễn Lương Bằng. Nhưng ông không nhất thiết biết ai đã quyết định đặt câu hỏi ấy, ai đã yêu cầu điều tra viên thực hiện, ai đọc báo cáo và báo cáo được sử dụng vào mục đích gì.

Đây là sự khác biệt giữa biết một hành động và biết người quyết định hành động.

6. Từ một người bị bắt đến một mạng lưới quan hệ

Nếu đặt lời kể của Vũ Thư Hiên cạnh cấu trúc vụ án được nghiên cứu ở các chương trước, chúng ta có thể nhận ra một khả năng vận hành đáng chú ý.

Một cuộc điều tra chính trị có thể mở rộng theo chuỗi:

Một cá nhân → một quan hệ → một nhóm quan hệ → một mạng lưới → một giả thuyết về tổ chức.

Quá trình ấy không nhất thiết chứng minh rằng mạng lưới được phát hiện là một tổ chức thực tế.

Một người có quan hệ với người khác. Người ấy lại quen biết một nhân vật thứ ba. Những mối liên hệ được đưa vào hồ sơ, sau đó có thể được tổng hợp và diễn giải thành một cấu trúc chính trị.

Nhưng quan hệ xã hội không tự động là quan hệ tổ chức. Trao đổi tư tưởng không tự động là âm mưu. Bất đồng về đường lối không tự động là hoạt động phản quốc.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra là: Mạng lưới ấy tồn tại như một tổ chức có mục tiêu, cơ cấu và hành động thực tế, hay chỉ tồn tại trong cách cơ quan điều tra kết nối những quan hệ cá nhân?

Muốn trả lời, phải có chứng cứ về hành vi, sự phối hợp, mục tiêu và cơ cấu tổ chức, chứ không thể chỉ dựa vào danh sách những người quen biết nhau.

7. Điều Vũ Thư Hiên nghe được

Hồi ký không chỉ ghi lại những điều tác giả trực tiếp trải qua. Nó còn chứa nhiều lời kể của người thân, bạn bè, người tù và những người từng hoạt động cách mạng.

Một ví dụ đáng chú ý là những suy đoán liên quan đến vai trò của Hồ Chí Minh trong vụ bắt bớ.

Trong hồi ký, Vũ Thư Hiên ghi lại những nhận định của người thân về khả năng Hồ Chí Minh biết hoặc không biết đầy đủ diễn biến vụ việc; đồng thời có những suy đoán về quan hệ giữa Hồ Chí Minh, Lê Duẩn và Lê Đức Thọ trong quá trình xử lý những người bị xem là xét lại.

Những lời kể ấy có giá trị khi nghiên cứu tâm trạng và nhận thức của những người ở trong cuộc. Chúng cho thấy người thân của những người bị bắt đã cố gắng lý giải sự việc bằng những hiểu biết và niềm tin mà họ có.

Nhưng chúng không tự chứng minh được Hồ Chí Minh đã biết đầy đủ hay Lê Đức Thọ đã xin phép ông trước khi tiến hành bắt giữ.

Cần giữ ba tầng thông tin:

Người thân của Vũ Thư Hiên nghĩ như vậy.

Vũ Thư Hiên ghi lại điều ấy trong hồi ký.

Hồ sơ lịch sử xác nhận hoặc bác bỏ nhận định ấy.

Ba tầng này không thể nhập làm một.

8. Vũ Thư Hiên và cáo buộc đối với Lê Đức Thọ

Trong Đêm giữa ban ngày, Vũ Thư Hiên có những nhận xét rất mạnh về Lê Đức Thọ. Ông nhìn nhân vật này như một người có vai trò lớn trong vụ “Xét lại” và trong hệ thống chính trị đã gây ra những tổn thất mà ông cùng nhiều người khác phải chịu đựng.

Một cuộc phỏng vấn với BBC năm 2021 cũng cho thấy Vũ Thư Hiên không muốn nói thêm nhiều về Lê Đức Thọ, bởi theo ông, những điều cần nói đã được viết trong hồi ký.

Đây là một lập trường rõ ràng của nhân chứng.

Nhưng càng là một cáo buộc nghiêm trọng, yêu cầu kiểm chứng càng phải cao.

Một người từng bị giam giữ nhiều năm có lý do để mang ký ức sâu sắc về những người mà họ cho rằng chịu trách nhiệm về hệ thống đã giam mình. Điều đó không làm lời chứng trở nên vô giá trị. Ngược lại, nó khiến người nghiên cứu phải phân tích kỹ hơn nguồn gốc của từng nhận định.

Đâu là điều được chứng kiến? Đâu là thông tin được nghe? Đâu là suy luận? Và đâu là phán xét được hình thành sau nhiều năm nhìn lại?

Đọc hồi ký với tư cách văn học có thể chú trọng đến cảm xúc, giọng kể và cách tác giả tái hiện quá khứ. Nhưng đọc hồi ký với tư cách sử liệu phải đặt thêm câu hỏi về nguồn tin, thời điểm, khả năng kiểm chứng và mức độ độc lập của chứng cứ.

9. Có phải Lê Đức Thọ trực tiếp nhắm vào Vũ Thư Hiên?

Đây là một câu hỏi cần được xử lý đặc biệt thận trọng.

Vũ Thư Hiên bị bắt trong đợt bắt bớ cuối năm 1967. Ông thuộc nhóm những người chịu tác động trực tiếp của vụ việc mà về sau được gọi là “Xét lại chống Đảng”.

Lê Đức Thọ giữ vị trí quan trọng trong hệ thống tổ chức và lãnh đạo chính trị của Đảng ở thời kỳ ấy. Vai trò của ông trong việc xử lý vấn đề cán bộ và những tranh luận chính trị nội bộ cần được nghiên cứu nghiêm túc.

Nhưng từ những dữ kiện ấy đến kết luận rằng Lê Đức Thọ đích thân ra lệnh bắt Vũ Thư Hiên là một khoảng cách chứng cứ đáng kể.

Một người bị bắt trong chiến dịch mà một lãnh đạo có trách nhiệm chính trị không tự động chứng minh lãnh đạo ấy trực tiếp ra lệnh bắt người đó.

Muốn xác định trách nhiệm trực tiếp, cần tìm kiếm những tài liệu như:

• Chỉ thị hoặc mệnh lệnh bắt giữ.
• Biên bản các cuộc họp có liên quan.
• Báo cáo đề xuất và văn bản phê chuẩn.
• Lời khai của người trực tiếp nhận lệnh.
• Hồ sơ thể hiện quá trình chuyển giao quyết định từ cấp lãnh đạo đến cơ quan thực hiện.
• Những tài liệu độc lập cho phép xác định mối quan hệ chỉ huy.

Khi chưa có những chứng cứ ấy, cách diễn đạt thận trọng nhất là: Vũ Thư Hiên bị bắt trong vụ án chính trị mà Lê Đức Thọ giữ một vị trí quan trọng trong hệ thống lãnh đạo; mức độ chỉ đạo trực tiếp của ông đối với trường hợp cụ thể này chưa được chứng minh đầy đủ bằng những nguồn tư liệu đang được đối chiếu.

Sự thận trọng ấy không nhằm giảm nhẹ trách nhiệm của bất kỳ ai. Nó nhằm bảo đảm rằng kết luận lịch sử không đi xa hơn chứng cứ.

10. Giá trị lớn nhất trong lời kể của Vũ Thư Hiên

Có lẽ giá trị lớn nhất của hồi ký không nằm ở những phán đoán về động cơ cá nhân của Lê Đức Thọ, mà nằm ở trải nghiệm của chính tác giả trong hệ thống giam giữ.

Một người có thể không biết ai đã quyết định bắt mình, nhưng họ biết mình bị bắt.

Họ có thể không biết toàn bộ quá trình hình thành quyết định, nhưng họ biết những câu hỏi được đặt ra trong phòng thẩm vấn.

Họ có thể không biết ai đọc báo cáo của mình, nhưng họ biết mình đã bị yêu cầu viết những gì.

Họ có thể không biết cấu trúc toàn bộ hệ thống, nhưng họ biết những gì hệ thống ấy đã làm đối với cuộc đời họ.

Đây là loại tri thức mà văn bản cấp cao thường không phản ánh đầy đủ.

Một báo cáo tổ chức có thể nói về việc xem xét một cán bộ. Một văn bản chính trị có thể nói về yêu cầu xử lý một vụ việc. Nhưng lời kể của người bị giam cho thấy những quyết định ấy được trải nghiệm như thế nào trong đời sống thực tế.

Vì vậy, hồi ký của Vũ Thư Hiên không thể bị bỏ qua trong nghiên cứu vụ án.

Nó giúp lịch sử nhìn thấy con người ở phía bên kia của những quyết định quyền lực.

11. Giới hạn của hồi ký và vấn đề ký ức lịch sử

Đêm giữa ban ngày được viết sau khi những sự kiện chính đã xảy ra một khoảng thời gian dài.

Khoảng cách thời gian có hai mặt.

Một mặt, nó cho phép người viết suy ngẫm, đối chiếu và nhìn lại những điều mà tại thời điểm xảy ra sự kiện họ chưa thể hiểu đầy đủ.

Mặt khác, ký ức con người không phải một bản ghi âm nguyên vẹn.

Một cuộc trò chuyện trong tù có thể được nhớ lại qua nhiều thập niên. Một lời nói của điều tra viên có thể được tái hiện theo cách mà người viết cảm nhận được ý nghĩa của nó ở thời điểm viết hồi ký, chứ không hoàn toàn giống cách họ hiểu nó vào lúc sự việc diễn ra.

Một sự kiện ban đầu chưa rõ nguyên nhân có thể trở nên có ý nghĩa khác khi người viết biết thêm những thông tin xuất hiện về sau.

Do đó, cần phân biệt sự kiện được nhớ với ý nghĩa được gán cho sự kiện ấy sau này.

Điều này không có nghĩa là hồi ký thiếu đáng tin cậy. Nó có nghĩa là hồi ký phải được đọc bằng phương pháp phê bình sử liệu.

Cần kiểm tra niên đại, nhân vật, hoàn cảnh, tính nhất quán của lời kể và khả năng đối chiếu với những nguồn độc lập.

Đó cũng là cách sử dụng hồi ký mà không phủ nhận giá trị của người viết.

12. Vũ Thư Hiên có thể bị giản lược thành một người chống cộng hay không?

Đặt Vũ Thư Hiên vào một nhãn chính trị đơn giản sẽ làm mất đi nhiều tầng ý nghĩa của câu chuyện.

Ông sinh trưởng trong một gia đình cách mạng. Cha ông là Vũ Đình Huỳnh, một cán bộ từng có quan hệ gần gũi với Hồ Chí Minh. Bản thân ông cũng trưởng thành trong môi trường chính trị và văn hóa của một thế hệ từng đặt niềm tin vào lý tưởng cách mạng.

Điều đáng chú ý là sự thay đổi trong nhận thức của ông qua những năm tháng bị bắt và giam giữ.

Câu chuyện của ông không đơn giản là một người đứng ngoài chế độ rồi lên tiếng phản đối.

Đó còn là câu chuyện của một người từng tin vào một lý tưởng, từng thuộc về một môi trường chính trị nhất định, rồi phải đối diện với những biện pháp trừng phạt do chính hệ thống nhân danh lý tưởng ấy thực hiện.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý đáng suy nghĩ: quyền lực chính trị không chỉ có thể đối đầu với những người chống đối từ bên ngoài. Nó còn có thể quay vào bên trong và xử lý những người từng tham gia xây dựng, bảo vệ hoặc phục vụ chính hệ thống ấy.

Đây là một vấn đề có ý nghĩa vượt ra ngoài trường hợp Việt Nam.

Một tổ chức chính trị có thể hình thành từ sự đoàn kết của những người cùng lý tưởng. Nhưng nếu tổ chức ấy không có cơ chế bảo vệ quyền bất đồng, không có quy trình kiểm chứng độc lập và không có giới hạn đối với quyền lực, sự khác biệt trong nhận thức có thể dần bị xem như một mối đe dọa.

13. Vũ Đình Huỳnh và cái bóng của Hồ Chí Minh

Không thể nghiên cứu trường hợp Vũ Thư Hiên mà bỏ qua người cha của ông: Vũ Đình Huỳnh.

Vũ Đình Huỳnh từng là một cán bộ gần gũi với Hồ Chí Minh. Trong hồi ký, Vũ Thư Hiên dành nhiều trang viết về mối quan hệ ấy, về những kỷ niệm gia đình và những tài liệu, hình ảnh liên quan đến Hồ Chí Minh bị thu giữ khi nhà bị khám xét.

Những chi tiết ấy có giá trị trong việc nghiên cứu môi trường chính trị và quan hệ cá nhân giữa các nhân vật cách mạng.

Nhưng phải phân biệt hai vấn đề.

Thứ nhất, Vũ Đình Huỳnh có quan hệ gần gũi với Hồ Chí Minh.

Thứ hai, mối quan hệ ấy có phải là nguyên nhân trực tiếp khiến ông bị bắt hoặc khiến Vũ Thư Hiên trở thành đối tượng của vụ án hay không.

Hai vấn đề không đồng nhất.

Việc một người là con của một cán bộ từng gần gũi với lãnh tụ không tự động chứng minh người đó bị bắt vì quan hệ gia đình. Muốn xác định nguyên nhân phải xem xét hồ sơ xử lý từng cá nhân, những cáo buộc cụ thể và quá trình ra quyết định.

Đồng thời, cũng không thể loại trừ khả năng quan hệ cá nhân và sự thay đổi trong tương quan quyền lực có ảnh hưởng đến cách một trường hợp được xem xét.

Đó là giả thuyết cần nghiên cứu, không phải kết luận có thể đưa ra chỉ từ hồi ký.

14. Người bị bắt trở thành nguồn cung cấp thông tin về người khác

Chi tiết Vũ Thư Hiên kể về việc bị yêu cầu viết báo cáo liên quan đến Nguyễn Lương Bằng cần được đặt trong một câu hỏi rộng hơn.

Một người bị giam giữ có thể trở thành nguồn cung cấp thông tin về những người khác.

Thông tin ấy có thể được dùng để xác minh một sự kiện, mở rộng điều tra hoặc làm rõ các quan hệ chính trị.

Nhưng cũng có nguy cơ nó bị sử dụng để xây dựng những liên hệ mang tính suy diễn.

Một lời khai về một cuộc gặp gỡ có thể bị tách khỏi hoàn cảnh ban đầu. Một mối quan hệ cá nhân có thể được diễn giải thành quan hệ chính trị. Một cuộc trao đổi tư tưởng có thể bị đặt trong giả thuyết về một tổ chức bí mật.

Do đó, vấn đề không chỉ nằm ở việc người bị giam có cung cấp thông tin hay không, mà còn ở cách thông tin được thu thập, kiểm tra và sử dụng.

Ai đọc báo cáo? Ai tổng hợp? Ai đánh giá độ tin cậy? Ai có quyền xác định một mối quan hệ là đáng ngờ? Ai quyết định chuyển thông tin ấy thành căn cứ xử lý chính trị?

Đây là những câu hỏi mà hồi ký của Vũ Thư Hiên gợi ra, nhưng không thể tự mình trả lời đầy đủ.

Muốn đi đến kết luận cần có hồ sơ điều tra, báo cáo nghiệp vụ và tài liệu thể hiện quá trình chuyển thông tin thành quyết định.

15. Ba hình ảnh về Lê Đức Thọ trong ký ức của Vũ Thư Hiên

Qua hồi ký, có thể nhận diện ba hình ảnh về Lê Đức Thọ.

Hình ảnh thứ nhất là người cách mạng của một thế hệ hoạt động bí mật, từng trải qua nhà tù thực dân và những năm tháng đấu tranh gian khổ.

Hình ảnh thứ hai là người tổ chức, một nhân vật có vị trí quan trọng trong hệ thống chính trị, có ảnh hưởng đến công tác cán bộ, tổ chức và những quyết định liên quan đến sự nghiệp của nhiều người.

Hình ảnh thứ ba là người mà Vũ Thư Hiên nhìn nhận như một nhân vật có trách nhiệm lớn trong hệ thống quyền lực đã dẫn đến những vụ bắt bớ và giam giữ mà ông cùng những người khác phải trải qua.

Ba hình ảnh ấy không nhất thiết loại trừ nhau.

Một người có thể từng là nhà cách mạng kiên cường, có năng lực tổ chức và đồng thời phải chịu trách nhiệm về những quyết định chính trị gây hậu quả nghiêm trọng.

Không thể lấy những đóng góp trong quá khứ để mặc nhiên miễn trừ trách nhiệm ở giai đoạn sau. Nhưng cũng không thể lấy một giai đoạn gây tranh cãi để xóa bỏ toàn bộ lịch sử hoạt động của một con người.

Nghiên cứu Lê Đức Thọ phải có khả năng nhìn nhận đồng thời những phương diện ấy.

16. Nhân chứng biết gì về sự thật?

Có một nghịch lý trong nghiên cứu lịch sử quyền lực.

Người bị quyền lực trừng phạt thường biết rất rõ hậu quả của quyền lực, nhưng không nhất thiết biết đầy đủ cơ chế tạo ra quyền lực ấy.

Vũ Thư Hiên biết mình bị bắt. Ông biết những câu hỏi được đặt ra. Ông biết những người khác cũng bị bắt và những gì mình trải qua trong thời gian giam giữ.

Nhưng ông không thể chỉ từ vị trí một người bị bắt mà biết toàn bộ những cuộc họp của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Tổ chức Trung ương hay cơ quan an ninh.

Điều này không phải khuyết điểm riêng của ông. Đó là giới hạn tự nhiên của mọi nhân chứng.

Một người tham dự cuộc họp biết một phần. Một người trực tiếp thực hiện mệnh lệnh biết một phần khác. Một người bị bắt biết phần trải nghiệm của mình. Một người nghiên cứu hồ sơ có thể tiếp cận thêm những tài liệu mà các nhân chứng không được biết.

Lịch sử chỉ có thể tiến gần sự thật khi những mảnh thông tin ấy được đặt cạnh nhau, đối chiếu và kiểm tra.

Không một nhân chứng nào có thể thay thế toàn bộ quá trình nghiên cứu.

17. Vì sao phải đọc Vũ Thư Hiên cùng hồ sơ?

Nếu chỉ đọc hồ sơ chính thức, người nghiên cứu có thể nhìn thấy một vụ việc được trình bày theo ngôn ngữ hành chính và chính trị: có đối tượng, có điều tra, có xử lý và có lý do được nêu ra.

Nhưng nếu chỉ đọc hồi ký, người nghiên cứu có thể chỉ nhìn thấy một câu chuyện từ phía những người bị bắt, với những nhận định về động cơ và trách nhiệm của các lãnh đạo mà chưa được đối chiếu đầy đủ.

Cả hai cách đọc đơn độc đều có giới hạn.

Hồ sơ chính thức có thể phản ánh quan điểm của cơ quan lập hồ sơ, nhưng không đương nhiên phản ánh đầy đủ trải nghiệm của người bị xử lý.

Hồi ký có thể ghi lại những trải nghiệm mà hồ sơ chính thức không đề cập, nhưng không đương nhiên giải thích được toàn bộ cơ chế ra quyết định.

Sự thật lịch sử có thể phức tạp hơn cả hai cách trình bày.

Có thể có những người thực sự tham gia hoạt động mà nhà nước xem là nguy hiểm. Có thể có những người chỉ bày tỏ bất đồng về đường lối. Có thể có những trường hợp bị quy kết quá mức. Cũng có thể có những quyết định được đưa ra trong bối cảnh chiến tranh nhưng thiếu quy trình kiểm chứng và bảo vệ quyền của người bị cáo buộc.

Nhiệm vụ của người nghiên cứu không phải là chọn trước một kết luận rồi tìm tài liệu để bảo vệ nó.

Nhiệm vụ là kiểm tra từng cáo buộc, từng quyết định, từng hành vi và từng hậu quả.

18. Phán định về giá trị nhân chứng Vũ Thư Hiên

Sau khi xem xét những tầng thông tin trong hồi ký, có thể đưa ra một số nhận định.

Thứ nhất, Vũ Thư Hiên là một nhân chứng quan trọng của vụ “Xét lại chống Đảng”, đặc biệt đối với việc nghiên cứu trải nghiệm của những người bị bắt, thẩm vấn và giam giữ.

Thứ hai, những điều ông trực tiếp trải qua có giá trị chứng cứ cao hơn những suy luận của ông về toàn bộ cơ chế lãnh đạo và người đứng sau từng quyết định.

Thứ ba, những lời kể liên quan đến Lê Đức Thọ cần được phân loại thành ba nhóm: điều ông trực tiếp chứng kiến; điều ông được nghe từ người khác; và những kết luận ông tự rút ra.

Thứ tư, chưa thể sử dụng riêng hồi ký để chứng minh Lê Đức Thọ trực tiếp ra lệnh bắt Vũ Thư Hiên hoặc chỉ đạo từng hoạt động thẩm vấn.

Thứ năm, giá trị đặc biệt của hồi ký nằm ở khả năng cho thấy một chính sách chính trị được trải nghiệm như thế nào từ phía người bị nó tác động.

Đây là đóng góp quan trọng của Vũ Thư Hiên đối với nghiên cứu lịch sử quyền lực.

Ông không thể trả lời mọi câu hỏi về Lê Đức Thọ. Nhưng ông giúp chúng ta nhìn thấy mặt bên kia của quyền lực, nơi những quyết định chính trị không còn là những dòng chữ trong văn kiện mà trở thành những biến cố trực tiếp tác động đến cuộc đời con người.

19. Câu hỏi dành cho Lê Đức Thọ

Nếu có một cuộc đối thoại giữa Vũ Thư Hiên và Lê Đức Thọ, câu hỏi đầu tiên có lẽ không nên chỉ là:

“Ông có trực tiếp ra lệnh bắt tôi hay không?”

Câu hỏi ấy quan trọng, nhưng vẫn còn hẹp.

Câu hỏi lớn hơn phải là:

“Khi một người trong tổ chức bất đồng với đường lối của ông, ông nhìn người ấy trước hết là một đồng chí đang có nhận thức khác, một người cần được thuyết phục, hay một nguy cơ cần được xử lý?”

Nếu câu trả lời là một đồng chí đang có nhận thức khác, tại sao sự bất đồng ấy lại phải đi qua bộ máy an ninh?

Nếu câu trả lời là một nguy cơ, bằng chứng cụ thể của nguy cơ ấy là gì?

Nếu câu trả lời là chiến tranh buộc phải có những biện pháp đặc biệt, chiến tranh có cho phép xóa bỏ ranh giới giữa bất đồng chính trị và phản quốc hay không?

Và nếu ông trả lời rằng mình chỉ bảo vệ Đảng, câu hỏi cuối cùng phải được đặt ra:

“Ông có chắc rằng bảo vệ Đảng và bảo vệ đất nước luôn luôn là cùng một việc không?”

Đây là câu hỏi về giới hạn của quyền lực chính trị.

Một tổ chức có thể có quyền bảo vệ sự tồn tại và an ninh của mình. Nhưng quyền ấy không thể trở thành quyền xác định tùy tiện ai được quyền suy nghĩ khác, ai được quyền đặt câu hỏi và ai phải chịu sự trừng phạt chỉ vì không đồng thuận.

Đảng có thể là một tổ chức lãnh đạo đất nước, nhưng không thể vì thế mà đồng nhất lợi ích của tổ chức với toàn bộ lợi ích quốc gia.

Đất nước rộng lớn hơn bất kỳ tổ chức chính trị nào. Lịch sử dân tộc dài hơn nhiệm kỳ của bất kỳ nhà lãnh đạo nào. Và quyền được đối xử công bằng của con người không thể phụ thuộc hoàn toàn vào vị trí của họ trong một cuộc tranh luận chính trị.

Tuy nhiên, người nghiên cứu cũng phải đặt câu hỏi ngược lại với Vũ Thư Hiên:

“Ông có thể chứng minh đến đâu? Đâu là điều ông trực tiếp biết, đâu là điều ông nghe được, và đâu là kết luận được hình thành sau nhiều năm nhìn lại?”

Hai câu hỏi phải đứng cạnh nhau.

Nếu chỉ có câu hỏi dành cho Lê Đức Thọ, cuốn sách có nguy cơ trở thành bản cáo trạng.

Nếu chỉ có câu hỏi dành cho Vũ Thư Hiên, nỗi đau và trải nghiệm của người bị quyền lực trừng phạt có thể bị đẩy ra ngoài lịch sử.

Lịch sử cần cả hai: quyền được đặt câu hỏi đối với người nắm quyền và nghĩa vụ chứng minh của người đưa ra cáo buộc.

20. Bài học Hưng Quốc: Quyền lực phải chịu sự kiểm chứng của người bị tác động

Từ trường hợp Vũ Thư Hiên, có thể rút ra một nguyên tắc quan trọng trong tư tưởng Hưng Quốc:

Một nhà nước mạnh không phải là nhà nước khiến người dân và cán bộ không dám bất đồng. Một nhà nước mạnh là nhà nước có đủ năng lực phân biệt bất đồng với hành vi phạm pháp, đủ bản lĩnh tiếp nhận phản biện và đủ cơ chế để ngăn quyền lực biến nghi ngờ thành tội trạng.

Quyền lực càng lớn, nghĩa vụ giải trình càng phải cao.

Người có quyền quyết định không thể chỉ dựa vào niềm tin cá nhân hoặc nhận định chính trị để tước bỏ tự do của người khác. Mọi cáo buộc phải có chứng cứ; mọi biện pháp cưỡng chế phải có căn cứ pháp luật; mọi quyết định ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền con người phải có cơ chế kiểm tra và khiếu nại độc lập.

Đặc biệt, trong một hệ thống chính trị, người bị xử lý phải có quyền biết mình bị cáo buộc điều gì, được tiếp cận chứng cứ, được tự bảo vệ và được xem xét bởi một cơ chế có tính độc lập.

Nếu những quyền ấy không được bảo đảm, bộ máy có thể nhầm lẫn giữa bảo vệ tổ chức và bảo vệ quyền lực của những người đang điều hành tổ chức.

Đây là bài học không chỉ dành cho việc nghiên cứu vụ “Xét lại chống Đảng”, mà còn có ý nghĩa đối với mọi quốc gia muốn xây dựng một nhà nước có năng lực nhưng bị giới hạn bởi pháp luật.

Quyền lực có thể đưa ra quyết định, nhưng không thể tự mình trở thành bằng chứng cho tính chính đáng của quyết định ấy.

Và một nền chính trị trưởng thành phải cho phép cả người bị xử lý lẫn người ra quyết định được đặt trước sự kiểm chứng của lịch sử.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HỒ SƠ NGHIÊN CỨU

1. Vũ Thư Hiên, Đêm giữa ban ngày, xuất bản lần đầu năm 1997. Hồi ký quan trọng về trải nghiệm cá nhân của tác giả, gia đình Vũ Đình Huỳnh và vụ “Xét lại chống Đảng”. Cần đối chiếu theo từng sự kiện và từng lời kể.
2. Sophie Quinn-Judge, “The Ideological Debate in the DRV and the Significance of the Anti-Party Affair, 1967–68”, Cold War History, Vol. 5, No. 4. Nghiên cứu về tranh luận ý thức hệ và vụ án chống Đảng, sử dụng nhiều nguồn tư liệu để tái dựng bối cảnh và diễn biến.
3. Martin Grossheim, “Revisionism in the Democratic Republic of Vietnam: New Evidence from the East German Archives”, Cold War History, 2005. Nghiên cứu có giá trị đối với việc tìm hiểu bối cảnh tranh luận chính trị và những nguồn tư liệu từ lưu trữ Đông Đức.
4. Lien-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam, University of North Carolina Press, 2012. Tài liệu nghiên cứu bối cảnh chính trị, chiến tranh và sự vận động quyền lực trong giới lãnh đạo miền Bắc Việt Nam.
5. BBC, cuộc phỏng vấn Vũ Thư Hiên năm 2021 về Đêm giữa ban ngày và những hồi ức liên quan đến Lê Đức Thọ. Cần kiểm tra bản ghi và ngày phát hành cụ thể trước khi trích dẫn nguyên văn.
6. Các tài liệu đương thời liên quan đến Vũ Đình Huỳnh, Vũ Thư Hiên và vụ “Xét lại chống Đảng”, bao gồm hồ sơ bắt giữ, thẩm vấn, giam giữ, kiến nghị và tài liệu tổ chức. Những tài liệu chưa tiếp cận được cần được ghi rõ là khoảng trống nghiên cứu, không được xem như chứng cứ đã xác nhận.

Ghi chú phương pháp luận

Chương này phân biệt bốn cấp độ thông tin:

• Lời chứng trực tiếp: Những gì Vũ Thư Hiên tự trải qua và chứng kiến.
• Lời kể gián tiếp: Những điều ông ghi lại từ người thân, bạn bè và những người cùng cảnh ngộ.
• Suy luận lịch sử: Những kết nối và nhận định do tác giả tự hình thành.
• Kết luận cần kiểm chứng: Những cáo buộc về trách nhiệm, động cơ và chỉ đạo trực tiếp của các nhân vật lãnh đạo.

Nguyên tắc xuyên suốt là không lấy nỗi đau thay thế chứng cứ, nhưng cũng không lấy sự thiếu vắng hồ sơ để phủ nhận nỗi đau.

KẾT LUẬN CỦA CHƯƠNG

Vũ Thư Hiên không phải bằng chứng duy nhất để kết luận Lê Đức Thọ có trách nhiệm trực tiếp đối với từng vụ bắt giữ. Ông là một nguồn tư liệu quan trọng giúp nhận diện cách quyền lực được thực thi và được trải nghiệm từ phía những người chịu tác động.

Giá trị của ông không nằm ở chỗ ông có thể trả lời mọi câu hỏi, mà ở chỗ ông buộc người nghiên cứu phải đặt những câu hỏi mà hồ sơ hành chính có thể đã bỏ qua.

Read more »

CHƯƠNG 1 - TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN

 

TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN

Bài toán phát triển kinh tế và con đường trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới

PHẦN I

TỪ NGHÈO KHÓ ĐẾN BƯỚC NGOẶT CẢI CÁCH

CHƯƠNG 1

TRUNG QUỐC TRƯỚC CẢI CÁCH: MỘT QUỐC GIA ĐÔNG DÂN NHƯNG NGHÈO

1. Câu hỏi về điểm xuất phát

Trung Quốc ngày nay là một trong những trung tâm sản xuất công nghiệp lớn nhất thế giới, có những doanh nghiệp dẫn đầu trong xe điện, pin, thiết bị viễn thông, năng lượng mặt trời và nhiều lĩnh vực công nghệ khác. Nhưng vị thế ấy không phải là sự tiếp nối tự nhiên của một nền kinh tế vốn đã hiện đại từ hàng nghìn năm trước. Giữa một Trung Quốc từng có nền văn minh lâu đời và một Trung Quốc trở thành cường quốc công nghiệp có một khoảng cách lịch sử rất lớn.

Muốn hiểu khoảng cách ấy, cần bắt đầu bằng một câu hỏi: Vì sao một quốc gia có dân số đông, lãnh thổ rộng, truyền thống thương mại lâu đời và nguồn lao động dồi dào lại bước vào cuối thập niên 1970 với mức sống còn thấp, năng suất lao động hạn chế và một nền kinh tế cần được cải tổ sâu rộng?

Câu trả lời không thể chỉ là Trung Quốc từng nghèo. Cũng không thể giải thích rằng quốc gia này nghèo vì thể chế trước cải cách hoàn toàn không tạo ra thành tựu nào. Lịch sử phức tạp hơn cả hai cách nhìn ấy.

Trung Quốc trước năm 1978 đã trải qua nhiều thời kỳ khác nhau: nền kinh tế nông nghiệp và công thương nghiệp phân tán trước năm 1949; quá trình xây dựng nhà nước và công nghiệp hóa theo kế hoạch sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời; những thành tựu ban đầu về y tế, giáo dục và công nghiệp; đồng thời là các chiến dịch chính sách gây tổn thất nghiêm trọng, đặc biệt là Đại Nhảy Vọt và những gián đoạn của Cách mạng Văn hóa.

Điểm xuất phát của cải cách vì thế không phải một khoảng trống. Đó là một nền kinh tế vừa có những nền tảng ban đầu cho phát triển, vừa mang những hạn chế lớn do lịch sử, cơ chế phân bổ nguồn lực và các quyết định chính trị để lại.

Luận đề trung tâm của chương này là: Trung Quốc bước vào cải cách năm 1978 với một nghịch lý. Quốc gia đã xây dựng được năng lực tổ chức, một số nền tảng công nghiệp và nguồn nhân lực cơ bản, nhưng cơ chế kinh tế chưa tạo đủ động lực để những nguồn lực ấy chuyển hóa thành năng suất, thu nhập và năng lực cạnh tranh. Cải cách có ý nghĩa vì nó thay đổi cách sử dụng các nguồn lực đó, chứ không phải vì mọi thứ trước năm 1978 đều hoàn toàn vô giá trị.

2. Trước năm 1949: Nền kinh tế lớn không đồng nghĩa với một nền kinh tế hiện đại

Trong lịch sử dài của Trung Quốc, nông nghiệp giữ vai trò chủ đạo. Các vùng đồng bằng lớn, hệ thống sông ngòi, những khu vực canh tác lâu đời và mạng lưới thị trường nội địa tạo nên một nền kinh tế có quy mô đáng kể. Thủ công nghiệp, thương mại đường dài và những đô thị buôn bán cũng phát triển từ sớm.

Tuy nhiên, một nền văn minh thương mại lâu đời không tự động trở thành nền kinh tế công nghiệp hiện đại.

Trước năm 1949, phần lớn dân cư Trung Quốc sống ở nông thôn, sinh kế phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nông nghiệp. Công nghiệp hiện đại, vận tải đường sắt, tài chính và những ngành dịch vụ có tổ chức quy mô lớn chỉ chiếm một phần nhỏ của nền kinh tế. Những khu vực hiện đại hóa tập trung chủ yếu tại một số thành phố và cảng thương mại, trong khi phần lớn nông thôn vẫn dựa vào phương thức sản xuất có năng suất thấp.

Các nghiên cứu kinh tế sử dụng tư liệu lịch sử cho thấy, vào thời kỳ trước năm 1949, nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng rất lớn trong sản lượng và việc làm. Một bộ phận công nghiệp và thương mại hiện đại đã hình thành, nhưng chưa đủ sức làm thay đổi căn bản cơ cấu kinh tế của toàn quốc. Những năm chiến tranh và nội chiến càng làm suy yếu khả năng tích lũy, đầu tư và tổ chức một thị trường thống nhất. [Albert Feuerwerker, Economic Trends, 1912–49, Cambridge University Press; Loren Brandt, nghiên cứu về kinh tế Trung Quốc cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.]

Cần phân biệt ba vấn đề.

Thứ nhất, Trung Quốc có thị trường nội địa lớn, nhưng quy mô dân số không bảo đảm rằng người dân có sức mua cao. Một thị trường với hàng trăm triệu người nghèo vẫn có thể có tổng cầu hiệu quả thấp. Người dân có nhu cầu, nhưng không phải mọi nhu cầu đều chuyển thành khả năng mua hàng.

Thứ hai, Trung Quốc có truyền thống sản xuất và thương mại, nhưng sản xuất thủ công phân tán không thể thay thế hoàn toàn hệ thống công nghiệp hiện đại dựa trên máy móc, năng lượng, vốn, kỹ thuật và quản trị doanh nghiệp.

Thứ ba, quốc gia có nhiều vùng kinh tế và các trung tâm thương mại, nhưng chưa hình thành được một nền kinh tế hiện đại có năng lực kết nối đồng đều trên phạm vi toàn quốc. Hạ tầng, tín dụng, năng lực công nghiệp và các thiết chế thị trường còn hạn chế; chiến tranh và bất ổn chính trị làm cho những hạn chế ấy trở nên nghiêm trọng hơn.

Do đó, không nên dùng sự huy hoàng của văn minh Trung Hoa trong quá khứ để suy ra rằng nước này tất yếu phải giàu có trong thời hiện đại. Cũng không nên nhìn vào tình trạng nghèo khó giữa thế kỷ XX rồi phủ nhận toàn bộ những thành tựu kinh tế và thương mại trước đó.

Lịch sử phát triển không vận hành theo quy luật rằng một nền văn minh lâu đời đương nhiên sẽ dẫn đầu công nghiệp hóa. Năng lực phát triển phải được tạo dựng bằng những thiết chế, công nghệ và cách tổ chức phù hợp với từng thời đại.

3. Năm 1949: Xây dựng lại quốc gia và lựa chọn con đường phát triển

Khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập năm 1949, chính quyền mới phải giải quyết nhiều nhiệm vụ cùng lúc: khôi phục sản xuất, ổn định đời sống, mở rộng năng lực quản lý nhà nước, xây dựng công nghiệp và nâng cao trình độ dân cư.

Đó là một nhiệm vụ lớn đối với một quốc gia có dân số đông, mức sống thấp và vừa trải qua nhiều thập niên chiến tranh.

Mô hình kinh tế kế hoạch tập trung được lựa chọn nhằm huy động nguồn lực vào các mục tiêu mà nhà nước xác định là ưu tiên. Đất đai, tín dụng, nguyên liệu, lao động và đầu tư được tổ chức lại theo những cơ chế hành chính ngày càng rộng. Công nghiệp nặng, năng lượng, luyện kim, cơ khí và quốc phòng nhận được sự ưu tiên đáng kể.

Mô hình này có một logic phát triển rõ ràng. Khi thị trường vốn còn yếu, doanh nghiệp tư nhân chưa đủ năng lực đầu tư vào những ngành cần vốn lớn và thời gian hoàn vốn dài, nhà nước có thể tập trung nguồn lực để xây dựng các cơ sở công nghiệp nền tảng. Những công trình và nhà máy như vậy có thể tạo ra năng lực sản xuất mà từng doanh nghiệp riêng lẻ khó tự xây dựng.

Trong giai đoạn đầu, Trung Quốc đạt được những kết quả quan trọng về khôi phục kinh tế, mở rộng giáo dục cơ bản, y tế công cộng và xây dựng một số ngành công nghiệp. Nhà nước cũng tăng cường khả năng huy động nguồn lực và tổ chức những chương trình trên quy mô toàn quốc.

Những thành tựu này cần được ghi nhận khi đánh giá lịch sử kinh tế Trung Quốc. Nếu chỉ nhìn vào những thất bại về sau, người nghiên cứu sẽ không giải thích được vì sao nhà nước có thể xây dựng một số nền tảng công nghiệp và xã hội trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế.

Nhưng cũng cần đặt câu hỏi ngược lại: Huy động được nguồn lực có đồng nghĩa với sử dụng nguồn lực hiệu quả hay không?

Một nhà nước có thể tập trung thép, xi măng, lao động và vốn để xây dựng nhà máy. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng còn phụ thuộc vào việc nhà máy có sản xuất đúng nhu cầu hay không, công nghệ có phù hợp hay không, người quản lý có được khuyến khích cải tiến hay không và những tổn thất có được phát hiện, công khai, sửa chữa hay không.

Khi các quyết định kinh tế chủ yếu được đưa ra bằng mệnh lệnh hành chính, thông tin về nhu cầu thực tế và chi phí cơ hội có thể bị bóp méo. Một đơn vị sản xuất có thể hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch nhưng vẫn sử dụng quá nhiều nguyên liệu, tạo ra sản phẩm chất lượng thấp hoặc không đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.

Vấn đề không nằm ở việc nhà nước tham gia kinh tế hay không tham gia. Vấn đề là nhà nước tổ chức việc tham gia ấy bằng cơ chế nào, đo lường hiệu quả ra sao và có cho phép thực tiễn phản bác những quyết định sai hay không.

4. Đại Nhảy Vọt: Khi ý chí chính trị không thể thay thế quy luật kinh tế

Đại Nhảy Vọt, triển khai từ năm 1958 và dẫn đến nạn đói nghiêm trọng trong giai đoạn 1959–1961, là một trong những bước ngoặt bi thảm nhất của lịch sử kinh tế Trung Quốc hiện đại.

Chiến dịch đặt mục tiêu đẩy nhanh công nghiệp hóa và thay đổi sản xuất nông nghiệp bằng những phương thức huy động tập thể quy mô lớn. Nhưng các chỉ tiêu phi thực tế, sự can thiệp hành chính vào sản xuất, việc báo cáo sai lệch và cơ chế phân bổ lương thực đã góp phần tạo nên thảm họa.

Nghiên cứu lịch sử kinh tế của James Kai-sing Kung trong The Cambridge Economic History of China xem nạn đói Đại Nhảy Vọt là một thảm họa nhân khẩu học đặc biệt nghiêm trọng. Các ước tính số người chết khác nhau tùy phương pháp và nguồn dữ liệu; vì vậy, khi dẫn con số cụ thể cần nêu rõ nghiên cứu và cách tính, thay vì trình bày một ước lượng duy nhất như sự thật tuyệt đối.

Bài học kinh tế ở đây sâu hơn thất bại của một chiến dịch.

Sản xuất nông nghiệp phụ thuộc vào đất đai, thời tiết, kỹ thuật, lao động, giống cây trồng và những quyết định tại từng địa phương. Khi các chỉ tiêu trung ương vượt quá khả năng sản xuất thực tế, nhưng cấp dưới không thể báo cáo trung thực vì lo sợ bị trừng phạt, hệ thống mất khả năng tự điều chỉnh.

Nếu sản lượng được báo cáo cao hơn thực tế, nhà nước có thể phân bổ lương thực dựa trên những con số không tồn tại. Khi đó, sai lệch thông tin không còn là vấn đề thống kê đơn thuần; nó trở thành nguyên nhân làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu ăn.

Cơ chế này cho thấy một nghịch lý của quyền lực tập trung: nhà nước có thể huy động rất nhiều người và nguồn lực, nhưng nếu thông tin đi lên bị bóp méo, quyền phản biện bị hạn chế và người ra quyết định không phải chịu trách nhiệm tương xứng, năng lực huy động lớn có thể biến thành năng lực gây tổn thất lớn.

Không nên từ thảm họa Đại Nhảy Vọt kết luận rằng mọi hình thức kế hoạch hóa đều tất yếu dẫn đến nạn đói. Cần phân biệt giữa mục tiêu phát triển công nghiệp, vai trò của nhà nước và cách thức tổ chức một chiến dịch cụ thể. Nhưng cũng không thể xem đây chỉ là sai lầm kỹ thuật, tách rời khỏi cơ chế khuyến khích và môi trường chính trị đã khiến sai lầm kéo dài.

Một nền kinh tế muốn phát triển cần có khả năng tiếp nhận tín hiệu từ thực tế. Khi người dân không thể phản ánh tình trạng thiếu lương thực, cán bộ địa phương không dám báo cáo sản lượng thật và giới chuyên môn không thể phản biện quyết định chính sách một cách hữu hiệu, hệ thống sẽ mất đi những cơ chế cảnh báo thiết yếu.

Đó là bài học quan trọng để hiểu vì sao cải cách kinh tế về sau không chỉ thay đổi cách phân phối hàng hóa, mà còn phải thay đổi động lực sản xuất và quan hệ giữa quyết định hành chính với thực tiễn.

5. Cách mạng Văn hóa: Tổn thất đối với tri thức và năng lực tổ chức

Nếu Đại Nhảy Vọt cho thấy nguy cơ của việc áp đặt mục tiêu sản xuất bất chấp điều kiện thực tế, Cách mạng Văn hóa (1966–1976) đặt ra một vấn đề khác: sự gián đoạn trong giáo dục, nghiên cứu, quản lý và tích lũy tri thức.

Giáo dục và khoa học không tạo ra kết quả chỉ bằng cách mở trường hoặc công bố mục tiêu chính trị. Chúng cần đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu, môi trường học thuật, phương pháp kiểm chứng, hệ thống đào tạo và thời gian tích lũy năng lực.

Khi hoạt động giáo dục đại học bị gián đoạn, các nhà chuyên môn bị đấu tố hoặc mất điều kiện làm việc, và tiêu chuẩn đánh giá tri thức bị chi phối mạnh bởi đấu tranh chính trị, thiệt hại không dừng lại ở một khóa học hay một nhóm trí thức. Nó có thể kéo dài qua nhiều thế hệ, bởi một nhà nghiên cứu mất cơ hội đào tạo cũng đồng nghĩa với những sinh viên và công trình nghiên cứu chưa thể hình thành.

Tổn thất ấy đặc biệt quan trọng đối với một quốc gia đang cần công nghiệp hóa. Muốn vận hành máy móc hiện đại, xây dựng hệ thống điện, cải tiến quy trình sản xuất và phát triển ngành công nghiệp mới, quốc gia cần kỹ sư, kỹ thuật viên, nhà khoa học, nhà quản trị và công nhân lành nghề.

Một nền kinh tế có thể nhập máy móc, nhưng không thể chỉ nhập máy móc mà không xây dựng năng lực sử dụng, bảo trì, cải tiến và cuối cùng tự thiết kế công nghệ.

Tuy vậy, cũng không nên mô tả Trung Quốc sau Cách mạng Văn hóa như một quốc gia hoàn toàn không còn nhân tài. Đội ngũ chuyên môn trong nước vẫn tồn tại; một số ngành khoa học và kỹ thuật vẫn duy trì hoạt động. Vấn đề là khả năng đào tạo, sử dụng và phát huy nguồn nhân lực đã chịu những gián đoạn đáng kể, trong khi nhu cầu phát triển đất nước ngày càng lớn.

Khi cải cách mở rộng, Trung Quốc không chỉ cần vốn và thị trường. Nước này còn phải khôi phục các trường đại học, đào tạo lại đội ngũ chuyên môn, mở rộng tiếp xúc với khoa học quốc tế và tạo điều kiện để tri thức chuyển thành năng lực sản xuất.

Đây cũng là tiền đề để hiểu vai trò của du học sinh, chuyên gia trở về và các mạng lưới nghiên cứu quốc tế được phân tích ở Chương 8.

6. Năm 1978: Một nền kinh tế có nền tảng nhưng thiếu động lực

Đến cuối thập niên 1970, Trung Quốc không phải bắt đầu công nghiệp hóa từ con số không. Quốc gia đã có hệ thống quản lý nhà nước trên phạm vi rộng, cơ sở công nghiệp nhất định, mạng lưới giáo dục cơ bản, lực lượng lao động đông đảo và kinh nghiệm tổ chức những chương trình phát triển quy mô lớn.

Nhưng những nền tảng đó chưa tự động tạo ra một nền kinh tế có năng suất cao.

Trong nhiều lĩnh vực, đơn vị sản xuất hoạt động trong cơ chế mà giá cả, đầu vào, đầu ra và mục tiêu sản xuất chịu ảnh hưởng lớn từ kế hoạch hành chính. Nông nghiệp bị ràng buộc bởi cơ chế tổ chức tập thể và nghĩa vụ phân phối. Doanh nghiệp nhà nước có vai trò quan trọng nhưng thường không hoạt động trong môi trường cạnh tranh đầy đủ. Khu vực tư nhân và các quan hệ thị trường chưa được trao không gian tương xứng với tiềm năng.

Những vấn đề này có thể nhìn qua bốn khoảng cách.

Khoảng cách thứ nhất: giữa lao động và động lực. Người lao động có thể làm việc chăm chỉ nhưng chưa chắc nhận được lợi ích trực tiếp tương xứng với năng suất tăng thêm. Khi quyền quyết định và phần thưởng bị tách rời khỏi kết quả thực tế, động lực cải tiến có thể suy yếu.

Khoảng cách thứ hai: giữa đầu tư và hiệu quả. Một dự án được phê duyệt và cấp vốn không có nghĩa là dự án đó tạo ra giá trị kinh tế tương xứng. Cần tính cả chi phí vốn, nguyên liệu, lao động, vận hành và cơ hội bị bỏ lỡ khi nguồn lực không được dùng vào phương án tốt hơn.

Khoảng cách thứ ba: giữa tri thức và sản xuất. Có đội ngũ chuyên môn là điều kiện cần, nhưng phải có môi trường để chuyên môn được sử dụng, kiểm nghiệm và chuyển thành sản phẩm, quy trình và năng suất.

Khoảng cách thứ tư: giữa quy mô quốc gia và mức sống của người dân. Dân số lớn, lãnh thổ rộng hay năng lực huy động cao không tự động bảo đảm thu nhập bình quân cao. Điều quyết định là mỗi đơn vị lao động, vốn và tài nguyên tạo ra bao nhiêu giá trị, rồi giá trị ấy được phân phối như thế nào.

Bốn khoảng cách này không phải chỉ xuất hiện ở Trung Quốc. Nhiều quốc gia đang phát triển từng gặp vấn đề tương tự. Điểm khác biệt nằm ở khả năng thiết kế cải cách để giải quyết chúng, đồng thời duy trì ổn định trong một xã hội có quy mô dân số và địa lý rất lớn.

Báo cáo China 2030 của Ngân hàng Thế giới nhấn mạnh rằng một yếu tố quan trọng trong thành công của Trung Quốc sau năm 1978 là cách cải cách dần dần, thử nghiệm tại địa phương và điều chỉnh thể chế theo những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn. Cải cách không chỉ là chuyển sang thị trường theo một bản thiết kế có sẵn; nó còn là quá trình tìm ra những cơ chế chuyển tiếp phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của Trung Quốc.

7. Phản chứng: Có phải chỉ cần thay đổi thể chế là đất nước sẽ giàu lên?

Một cách giải thích phổ biến cho sự vươn lên của Trung Quốc là: nền kinh tế trước cải cách bị trói buộc, sau khi mở cửa và áp dụng cơ chế thị trường thì tăng trưởng mạnh. Cách giải thích này nắm bắt một phần quan trọng của câu chuyện, nhưng nếu dừng lại ở đó, nó chưa đủ sức giải thích vì sao kết quả của Trung Quốc có quy mô đặc biệt lớn.

Trước hết, thị trường không tự tạo ra tất cả những điều kiện cần thiết. Một quốc gia có thể mở cửa thương mại nhưng thiếu điện, đường sá, cảng biển, lao động được đào tạo và hệ thống cung ứng thì khó trở thành trung tâm sản xuất toàn cầu.

Thứ hai, đầu tư nước ngoài không tự động tạo ra năng lực nội sinh. Nếu doanh nghiệp trong nước không học được kỹ thuật, không xây dựng được nhà cung ứng, không đào tạo được nhân lực và không giữ lại được phần giá trị gia tăng đáng kể, lợi ích dài hạn có thể thấp hơn con số vốn đầu tư công bố.

Thứ ba, quy mô dân số lớn vừa là lợi thế, vừa là thách thức. Nguồn lao động đông đảo tạo điều kiện mở rộng sản xuất, nhưng đồng thời đòi hỏi tạo việc làm, cung cấp giáo dục, nhà ở, y tế, hạ tầng và năng lực quản lý trên một phạm vi rất rộng.

Thứ tư, không phải mọi quốc gia tiến hành cải cách đều đạt được kết quả giống Trung Quốc. Bối cảnh quốc tế, thời điểm tham gia chuỗi cung ứng, năng lực nhà nước, cấu trúc xã hội, vị trí địa lý và lựa chọn chính sách đều ảnh hưởng đến kết quả.

Vì vậy, cải cách là điều kiện quan trọng, nhưng không thể xem nó như một công thức tự động. Điều cần giải thích ở các chương tiếp theo là Trung Quốc đã kết hợp cải cách với những nguồn lực nào, tổ chức chúng ra sao và bằng cơ chế nào biến quy mô thành năng lực sản xuất.

8. Bài học phương pháp: Đánh giá một mô hình bằng cả thành tựu lẫn chi phí

Nghiên cứu Trung Quốc đòi hỏi tránh hai lối suy nghĩ đối lập nhưng cùng đơn giản hóa lịch sử.

Lối thứ nhất cho rằng mọi thành tựu kinh tế sau năm 1949 đều là kết quả của mô hình kế hoạch hóa, còn cải cách chỉ điều chỉnh những chi tiết bên ngoài. Cách nhìn này không giải thích thỏa đáng những tổn thất do các chiến dịch chính sách gây ra, cũng như sự thay đổi lớn về động lực sản xuất sau cải cách.

Lối thứ hai cho rằng trước năm 1978 không có gì đáng kể, và toàn bộ thành công về sau chỉ là kết quả của việc từ bỏ cơ chế cũ. Cách nhìn ấy bỏ qua những nền tảng về công nghiệp, giáo dục cơ bản, tổ chức nhà nước và năng lực huy động đã được hình thành trước cải cách.

Một đánh giá có căn cứ cần đặt ít nhất bốn câu hỏi:

• Nền kinh tế đã tạo ra bao nhiêu sản lượng và năng suất, thay vì chỉ huy động bao nhiêu nguồn lực?
• Đời sống người dân thay đổi như thế nào, bao gồm thu nhập, dinh dưỡng, giáo dục, y tế và cơ hội nghề nghiệp?
• Những lợi ích được phân phối cho ai, còn chi phí do ai gánh chịu?
• Hệ thống có phát hiện và sửa chữa sai lầm được không, hay phải chờ một biến cố lớn mới thay đổi?

Các câu hỏi này cũng giúp phân biệt dữ kiện với diễn giải. Chẳng hạn, việc một nhà máy được xây dựng là dữ kiện về đầu tư; việc nhà máy ấy nâng cao năng suất quốc gia là một nhận định cần thêm bằng chứng. Việc sản lượng tăng là một kết quả kinh tế; việc mọi tầng lớp dân cư đều được hưởng lợi tương xứng lại là một câu hỏi khác.

Tương tự, tăng trưởng GDP không thể thay thế toàn bộ việc đánh giá phúc lợi xã hội. Cần xem cả mức sống, phân phối thu nhập, môi trường, quyền lợi của người lao động và những chi phí dài hạn mà thế hệ sau có thể phải gánh chịu.

9. Kết luận: Cải cách bắt đầu từ việc thay đổi cách sử dụng nguồn lực

Trước năm 1978, Trung Quốc có một nền kinh tế với nhiều hạn chế, nhưng cũng có những nền tảng để phát triển. Quốc gia này đã tích lũy được kinh nghiệm tổ chức nhà nước, một số năng lực công nghiệp và nguồn nhân lực cơ bản. Đồng thời, các cơ chế khuyến khích chưa đầy đủ, việc phân bổ nguồn lực theo mệnh lệnh hành chính, những sai lầm chính sách nghiêm trọng và sự gián đoạn của giáo dục, nghiên cứu đã hạn chế khả năng biến các nguồn lực ấy thành tăng trưởng bền vững.

Bước ngoặt cải cách không nên được hiểu như phép màu xuất hiện trong một ngày. Nó là sự thay đổi dần dần về cách tổ chức sản xuất, tạo động lực cho người lao động, mở rộng không gian cho thị trường, tiếp nhận vốn và công nghệ, thử nghiệm những cơ chế mới rồi điều chỉnh chúng theo kết quả thực tế.

Từ đây, câu hỏi của cuốn sách chuyển sang một tầng phân tích mới: Trung Quốc đã thay đổi những quy tắc nào để giải phóng năng lực sản xuất? Vì sao cải cách được khởi đầu từ những lĩnh vực nhất định? Và làm thế nào một quá trình điều chỉnh từng bước lại mở đường cho sự chuyển đổi kinh tế với quy mô lớn như vậy?

Muốn trả lời, trước hết phải trở lại năm 1978 — không phải chỉ để kể về một nhà lãnh đạo hay một hội nghị, mà để tìm hiểu cách một quốc gia lựa chọn thay đổi khi mô hình phát triển cũ đã bộc lộ những giới hạn căn bản.

Quy luật rút ra: Một quốc gia không thể phát triển bền vững chỉ bằng cách huy động nhiều nguồn lực. Quốc gia ấy phải tạo được cơ chế để nguồn lực được sử dụng có hiệu quả, tri thức được chuyển thành năng suất, thành quả được phân phối hợp lý và sai lầm được phát hiện, sửa chữa kịp thời.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính

1. Albert Feuerwerker, “Economic Trends, 1912–49,” trong The Cambridge History of China, Cambridge University Press.
2. Loren Brandt, “Reflections on China’s Late 19th and Early 20th-century Economy,” The China Quarterly, 2009.
3. James Kai-sing Kung, “The Political Economy of China’s Great Leap Famine,” trong The Cambridge Economic History of China, Cambridge University Press, 2022.
4. World Bank and Development Research Center of the State Council, China 2030: Building a Modern, Harmonious, and Creative Society, 2013.
5. World Bank, China: An Evaluation of World Bank Assistance, 2005.

Ghi chú nghiên cứu: Khi hoàn thiện bản in, cần bổ sung bảng số liệu đối chiếu có ghi rõ nguồn và phương pháp tính cho các chỉ tiêu như GDP bình quân đầu người, cơ cấu lao động, tỷ trọng nông nghiệp, tuổi thọ, giáo dục và sản lượng công nghiệp ở các mốc 1949, 1957, 1960–1962 và 1978. Các ước tính lịch sử có thể khác nhau giữa nguồn, nên không ghép số liệu từ những hệ thống đo lường không tương thích thành một chuỗi duy nhất.

Read more »

LỜI MỞ ĐẦU ​- TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN

 TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN

LỜI MỞ ĐẦU

​Sự trỗi dậy kinh tế của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa trong gần nửa thế kỷ qua đại diện cho một trong những cuộc chuyển dịch địa-kinh tế và thể chế lớn nhất trong lịch sử hiện đại. Chỉ trong vòng hơn bốn thập kỷ kể từ mốc khởi nguồn cải cách năm 1978, từ một nền kinh tế nông nghiệp tập trung, khép kín và gánh chịu nhiều tổn thất sau các biến động lịch sử, Trung Quốc đã vươn lên trở thành công xưởng của thế giới và nền kinh tế lớn thứ hai toàn cầu. Thành tựu này không chỉ làm thay đổi diện mạo đời sống của hơn một tỷ dân mà còn tái định hình cấu trúc thương mại, chuỗi cung ứng và cán cân quyền lực kinh tế thế giới.

​Đối với giới nghiên cứu và hoạch định chính sách, hiện tượng Trung Quốc đặt ra những bài toán lý luận và thực tiễn phức tạp. Sự phát triển ấy không thể lý giải đơn thuần bằng các mô hình kinh tế học tân cổ điển, cũng không thể quy kết hoàn toàn cho mô hình nhà nước điều hành kiểu cũ. Cuốn sách này được biên soạn với tiếp cận thực chứng, đa chiều và liên ngành nhằm giải mã cơ chế vận hành của "mô hình Trung Quốc" thông qua việc phân tích sự tương tác động giữa thể chế nhà nước, động lực thị trường, cấu trúc vốn, mạng lưới tri thức và bối cảnh địa-chính trị.

​1. Luận đề cốt lõi và khung phân tích

​Luận đề trung tâm của công trình này hướng tới việc loại bỏ quan điểm đơn giản hóa về sự trỗi dậy của Trung Quốc. Sức mạnh kinh tế của quốc gia này không bắt nguồn từ một chính sách đơn lẻ hay một "phép màu" ngẫu nhiên, mà là kết quả của một hệ sinh thái phức hợp. Trong đó:

• ​Nhà nước phát triển (Developmental State): Đóng vai trò kiến tạo, quy hoạch hạ tầng dài hạn, huy động nguồn lực quy mô lớn và tổ chức không gian phát triển thông qua phân cấp tài khóa và cơ chế cạnh tranh giữa các chính quyền địa phương.
• ​Động lực đa thành phần: Sự kết hợp vừa bổ sung, vừa cạnh tranh gay gắt giữa doanh nghiệp nhà nước (SOEs), khu vực tư nhân nội địa năng động, khối doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (FDI) và mạng lưới vốn – thương mại của cộng đồng Hoa kiều, Hồng Kông và Đài Loan.
• ​Năng lực nội sinh và hấp thu: Khả năng chuyển hóa các nguồn lực bên ngoài (vốn, công nghệ, tri thức của lực lượng du học sinh và chuyên gia) thành năng lực sản xuất nội địa và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

​Tuy nhiên, tiếp cận học thuật nghiêm túc đòi hỏi sự nhìn nhận bình đẳng đối với cả hai mặt của một mô hình phát triển. Công trình dành dung lượng tương xứng để phân tích các giới hạn cấu trúc và chi phí chiến lược mà Trung Quốc đang phải đối mặt: sự gia tăng bất bình đẳng phân phối và chênh lệch vùng miền, rủi ro tích tụ nợ địa phương và bong bóng bất động sản, gánh nặng suy thoái môi trường, cuộc khủng hoảng dân số già hóa, cùng những rào cản thông tin và khả năng tự điều chỉnh trong một cơ chế quản trị tập trung.

​2. Phương pháp luận và chuẩn mực dữ liệu

​Nhằm bảo đảm tính khách quan và giá trị tham chiếu học thuật, nội dung cuốn sách được xây dựng dựa trên bốn trụ cột phương pháp luận:

1. ​Phân tích bốn tầng (Four-layer Analysis): Mỗi chuyên đề nghiên cứu được bóc tách minh bạch giữa Dữ kiện thực chứng (số liệu, văn kiện, mốc lịch sử), Cơ chế giải thích (lý thuyết kinh tế và thể chế), Bằng chứng phản chứng (các trường hợp thất bại hoặc giải trình thay thế) và Đánh giá tác động (chi phí, lợi ích và bài toán phân phối).
2. ​Đa cấp độ quan sát (Multi-level Analysis): Kết hợp giữa phân tích vĩ mô (tăng trưởng GDP, tài khóa, tiền tệ, thương mại), trung mô (cụm công nghiệp, chính sách vùng, cấu trúc ngành) và vi mô (hành vi hộ gia đình, động lực doanh nghiệp, chi phí chuyển đổi của người lao động di cư).
3. ​Kỷ luật dữ liệu: Sự kết hợp giữa chuỗi số liệu thống kê chính thức và các nghiên cứu độc lập từ các tổ chức quốc tế (WB, IMF, ADB) cũng như giới hàn lâm. Các sai lệch về dữ liệu, giới hạn so sánh và phương pháp tính đều được chú thích rõ ràng nhằm tránh định kiến xác nhận.
4. ​Tinh thần hoài nghi khoa học: Không thần thánh hóa các thành tựu tăng trưởng, không gạt bỏ các kết quả thực tế vì yếu tố thể chế, và tuyệt đối không biến một trải nghiệm lịch sử cụ thể thành công thức phổ quát có thể áp dụng máy móc.

​3. Giá trị tham chiếu cho Việt Nam

​Một phần quan trọng của công trình này được dành để đặt kinh nghiệm Trung Quốc vào đối chiếu so sánh với bối cảnh phát triển của Việt Nam. Là hai quốc gia có nhiều điểm tương đồng về địa lý, lịch sử và mô hình chuyển đổi thể chế, việc nghiên cứu Trung Quốc không nhằm mục đích tìm kiếm một bản thiết kế để sao chép nguyên trạng. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu nằm ở việc giúp các nhà quản lý và giới nghiên cứu Việt Nam nhận diện:

• ​Cách thức khai thác hiệu quả không gian hội nhập quốc tế để xây dựng năng lực công nghiệp nội sinh, tránh bẫy gia công và phụ thuộc vốn ngoài.
• ​Phương thức quản trị đầu tư công, hạ tầng và đất đai gắn liền với hiệu quả sử dụng vốn dài hạn và an sinh xã hội.
• ​Cơ chế thu hút, đào tạo và trọng dụng nhân tài nhằm chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa vào năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) và sáng tạo.

​4. Cấu trúc và lời cảm ơn

​Sách được tổ chức thành 5 Phần với 25 Chương, đi từ căn nguyên lịch sử, các động cơ tăng trưởng, quá trình chuyển đổi mô hình công nghiệp, đến các thách thức nội tại và bài học so sánh thể chế.

​Tác giả hy vọng công trình này sẽ đóng góp một góc nhìn độc lập, thấu đáo và hữu ích cho giới nghiên cứu kinh tế, các nhà hoạch định chính sách, giảng viên, học viên cao học cùng toàn thể độc giả quan tâm đến sự phát triển của khu vực và thế giới. Mọi sự phát triển kinh tế suy cho cùng không chỉ đo đếm bằng quy mô quy đổi của các con số vĩ mô, mà phải được đánh giá qua khả năng chuyển hóa sức mạnh quốc gia thành sự thịnh vượng bền vững và chất lượng sống của toàn xã hội.

​Trân trọng giới thiệu cùng quý độc giả.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG 23 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT

ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT

CHƯƠNG XXIII

VÕ VĂN KIỆT VÀ NGƯỜI VIỆT Ở NƯỚC NGOÀI

TỪ “NGƯỜI BÊN KIA” ĐẾN MỘT BỘ PHẬN CỦA DÂN TỘC

LUẬN ĐỀ TRUNG TÂM

Hòa hợp dân tộc không phải là yêu cầu mọi người phải có cùng một ký ức về quá khứ, cùng một quan điểm chính trị hay cùng một cách nhìn về lịch sử. Hòa hợp là khả năng một quốc gia vượt qua những chia cắt do lịch sử để thừa nhận phẩm giá, quyền lợi và sự đóng góp của tất cả những người cùng thuộc về một dân tộc.

Trong tiến trình đổi mới tư duy đối với người Việt Nam ở nước ngoài, Võ Văn Kiệt là một nhân vật có ý nghĩa đặc biệt. Ông không chỉ nhìn cộng đồng người Việt ở nước ngoài qua những khác biệt chính trị của quá khứ, mà còn đặt ra một cách nhìn rộng hơn: dân tộc phải được nhìn nhận trong toàn bộ cộng đồng người Việt, bất kể hoàn cảnh ra đi, nơi cư trú hay những lựa chọn chính trị trước đây.

Tuy nhiên, tư tưởng hòa hợp cần được đánh giá không chỉ bằng lời nói hay thiện chí của một nhà lãnh đạo. Phải xem xét chính sách đã thay đổi đến đâu, quyền lợi của người trở về được bảo đảm như thế nào, những đóng góp của họ được sử dụng và công nhận ra sao, và liệu những khác biệt trong quá khứ có còn ảnh hưởng đến cơ hội sống, làm việc, sáng tạo và được tôn trọng hay không.

Đặc biệt, hòa hợp không thể dừng ở việc mở cửa đón người trở về. Một quốc gia thực sự hòa hợp còn phải biết công nhận, ghi nhận và vinh danh những tài năng, thành tựu văn hóa, âm nhạc, khoa học, kinh tế và xã hội của người Việt Nam ở nước ngoài.

Đó là thước đo sâu hơn của sự trưởng thành dân tộc.

---

PHẦN I. TƯ TƯỞNG HÒA HỢP VÀ SỰ THAY ĐỔI TRONG CÁCH NHÌN VỀ DÂN TỘC

1. Một đất nước không thể chỉ thuộc về những người chiến thắng

Sau năm 1975, Việt Nam bước vào một giai đoạn lịch sử mới. Đất nước thống nhất về lãnh thổ và chính quyền, nhưng những chia cắt trong lòng xã hội không thể chấm dứt ngay bằng một sự kiện chính trị.

Hàng triệu người Việt Nam rời quê hương trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. Có người ra đi vì chiến tranh, có người vì lo sợ những biến động sau chiến tranh, có người vì lý do kinh tế, học tập, đoàn tụ gia đình hoặc tìm kiếm một môi trường sống khác. Trong số đó có những người từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa, có quân nhân, công chức, trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân và gia đình của họ.

Những người ở lại cũng trải qua những hoàn cảnh khác nhau. Có người tham gia cách mạng, có người phục vụ chế độ cũ, có người đứng ngoài các hoạt động chính trị nhưng phải chịu tác động trực tiếp của chiến tranh và biến động xã hội.

Vì vậy, cộng đồng người Việt sau chiến tranh không phải là một khối có cùng ký ức và cùng cách nhìn về lịch sử.

Một chính quyền có thể xác lập quyền lực sau chiến tranh. Nhưng để xây dựng một quốc gia thống nhất trong lòng người dân, cần một quá trình dài hơn: thừa nhận sự tồn tại của những ký ức khác nhau, giảm bớt định kiến và tạo ra những điều kiện để mọi người cùng tham gia vào tương lai đất nước.

Đây là vấn đề mà tư tưởng hòa hợp của Võ Văn Kiệt cần được đặt trong bối cảnh lịch sử ấy.

Một đất nước không thể mãi chia con người thành hai phía chỉ bằng vị trí của họ trong một cuộc chiến đã kết thúc. Lịch sử phải được nghiên cứu, trách nhiệm phải được xác định, nhưng tương lai không thể bị giam giữ vĩnh viễn trong những phân chia của quá khứ.

2. “Không ai lựa cửa để sinh ra”

Một trong những tư tưởng thường được gắn với Võ Văn Kiệt trong cách nhìn về cộng đồng người Việt ở nước ngoài là quan niệm: “Không ai lựa cửa để sinh ra”.

Câu nói này có ý nghĩa vượt khỏi một lời khuyên về lòng bao dung.

Nó đặt lại vấn đề về trách nhiệm của mỗi người đối với hoàn cảnh lịch sử mà mình được sinh ra.

Một đứa trẻ không lựa chọn cha mẹ, quê quán, chính thể hay chiến tuyến mà gia đình mình thuộc về. Một người không thể bị quy trách nhiệm chính trị chỉ vì được sinh ra trong một gia đình có quá khứ khác biệt.

Nếu muốn xây dựng một cộng đồng dân tộc bền vững, phải phân biệt giữa trách nhiệm cá nhân đối với hành động của chính mình và hoàn cảnh lịch sử mà một người không có quyền lựa chọn.

Điều này không có nghĩa là xóa bỏ trách nhiệm đối với những hành vi sai trái. Người có hành vi phạm pháp phải chịu trách nhiệm theo pháp luật. Nhưng không thể lấy lý lịch gia đình, nơi sinh sống hay nguồn gốc chính trị để mặc nhiên phủ định phẩm giá và quyền lợi của một cá nhân.

Đây là một nguyên tắc quan trọng của hòa hợp: con người phải được đánh giá bằng hành động và trách nhiệm của chính họ, không phải bằng một bản án tập thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

3. “Có triệu người vui, cũng có triệu người buồn”

Câu nói “Có triệu người vui, cũng có triệu người buồn” thường được nhắc đến khi bàn về sự kiện ngày 30/4/1975 và những cảm xúc khác nhau của người Việt trước một bước ngoặt lịch sử.

Ý nghĩa của câu nói nằm ở khả năng thừa nhận một sự thật: cùng một sự kiện lịch sử có thể mang những ý nghĩa khác nhau đối với những nhóm người khác nhau.

Đối với người chiến thắng, đó có thể là ngày kết thúc chiến tranh, thống nhất đất nước và hoàn thành một mục tiêu chính trị kéo dài nhiều thập niên.

Đối với người thất trận, đó có thể là ngày mất nước, mất vị trí xã hội, chia lìa gia đình hoặc bắt đầu một cuộc sống lưu vong.

Đối với nhiều người dân thường, đó còn là sự kết thúc của một cuộc chiến nhưng cũng là khởi đầu của những lo âu mới về tương lai.

Những cảm xúc ấy không thể bị xóa bỏ bằng một mệnh lệnh hành chính hay một cách diễn giải lịch sử duy nhất.

Thừa nhận có nhiều ký ức không đồng nghĩa với việc mọi nhận định lịch sử đều đúng như nhau. Sự kiện vẫn cần được kiểm chứng bằng tài liệu, chứng cứ và nghiên cứu khoa học. Nhưng việc nghiên cứu lịch sử phải phân biệt giữa sự thật của sự kiện và trải nghiệm của con người trong sự kiện ấy.

Một quốc gia trưởng thành không cần bắt tất cả công dân phải vui cùng một ngày, buồn cùng một ngày hay nhớ về quá khứ bằng một cảm xúc duy nhất.

Điều cần thiết là cùng nhìn về tương lai mà không phủ nhận phẩm giá của những người có ký ức khác biệt.

4. “Dân tộc là tối thượng”

Từ những suy nghĩ về hòa hợp, có thể nhận ra một nguyên tắc quan trọng trong cách nhìn của Võ Văn Kiệt: lợi ích lâu dài của dân tộc phải được đặt cao hơn những định kiến và chia rẽ chính trị đã kéo dài.

Tuy nhiên, khái niệm “dân tộc là tối thượng” cần được hiểu một cách thận trọng.

Dân tộc không phải là một tổ chức chính trị, một chính quyền hay một nhóm người đang nắm quyền. Dân tộc là cộng đồng lịch sử gồm nhiều thế hệ, nhiều vùng miền, nhiều hoàn cảnh sống và nhiều lựa chọn khác nhau.

Vì vậy, đặt lợi ích dân tộc lên trên hết không thể đồng nghĩa với việc yêu cầu cá nhân phải từ bỏ mọi quyền lợi chính đáng của mình nhân danh một khái niệm tập thể.

Một dân tộc chỉ thực sự mạnh khi lợi ích chung được xây dựng trên nền tảng bảo vệ con người, chứ không phải bằng cách hy sinh quyền lợi của một nhóm người để phục vụ sự thuận tiện của nhóm khác.

Hòa hợp vì vậy không phải là sự im lặng trước bất đồng. Hòa hợp là tạo ra một không gian mà trong đó bất đồng không dẫn đến sự loại trừ, và khác biệt không trở thành lý do để tước bỏ quyền bình đẳng.

5. Hòa hợp không phải là quên lịch sử

Có một ngộ nhận cần tránh: hòa hợp dân tộc đồng nghĩa với việc quên quá khứ, xóa bỏ mọi khác biệt hoặc không được nhắc đến những đau thương của chiến tranh.

Không phải như vậy.

Một dân tộc muốn hòa hợp phải có đủ can đảm nhìn thẳng vào lịch sử. Những mất mát, sai lầm, tội ác, chính sách gây tổn thương và những quyết định chính trị có hậu quả nghiêm trọng đều cần được nghiên cứu.

Nhưng nghiên cứu lịch sử không phải để duy trì thù hận vô thời hạn. Mục tiêu phải là hiểu được vì sao những bi kịch xảy ra, ai chịu trách nhiệm, những bài học nào cần được rút ra và làm thế nào để không lặp lại.

Hòa hợp không yêu cầu một người phải phủ nhận nỗi đau của gia đình mình. Cũng không yêu cầu một người phải từ bỏ niềm tin lịch sử của mình để được xem là người yêu nước.

Điều cần thiết là cùng thừa nhận quyền của người khác được có ký ức, được nói về ký ức và được sống trong một trật tự pháp luật bảo vệ mọi người như nhau.

---

PHẦN II. TỪ TƯ TƯỞNG ĐẾN CHÍNH SÁCH

6. Những chuyển biến ban đầu trong thập niên 1990

Sự thay đổi trong cách nhìn về người Việt Nam ở nước ngoài không diễn ra trong một ngày.

Đầu thập niên 1990, Việt Nam từng bước mở rộng quan hệ quốc tế, bình thường hóa quan hệ với nhiều quốc gia và chuyển đổi mô hình kinh tế. Trong bối cảnh ấy, cộng đồng người Việt ở nước ngoài bắt đầu được nhìn nhận rõ hơn như một nguồn lực có thể đóng góp cho phát triển đất nước.

Những chuyến trở về, hoạt động đầu tư, chuyển tiền, hợp tác khoa học, giáo dục và giao lưu văn hóa tạo ra những cơ hội mới.

Tuy nhiên, sự thay đổi về nhận thức không đồng nghĩa với việc mọi định kiến đã biến mất. Những khác biệt về quá khứ chính trị vẫn còn ảnh hưởng đến quan hệ giữa một bộ phận người Việt ở nước ngoài với chính quyền và xã hội trong nước.

Vì vậy, cần phân biệt ba quá trình:

• Mở rộng quan hệ với cộng đồng người Việt ở nước ngoài.
• Thay đổi chính sách và tạo điều kiện để họ trở về, đầu tư, làm việc.
• Xây dựng sự tin cậy và bình đẳng trong quan hệ giữa người Việt ở nước ngoài với quê hương.

Ba quá trình này có liên hệ với nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

7. Năm 1993 và ý nghĩa của việc mở rộng đối thoại

Năm 1993 có thể được xem là một mốc cần khảo cứu trong quá trình mở rộng tiếp xúc giữa lãnh đạo Việt Nam với cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

Đây là giai đoạn Việt Nam bắt đầu có những chuyển biến đáng kể trong quan hệ đối ngoại và tư duy phát triển. Việc tiếp xúc với những người Việt từng rời đất nước, kể cả những người có quá khứ chính trị khác biệt, có ý nghĩa mở đường cho một cách tiếp cận thực tế hơn.

Tuy nhiên, khi viết lịch sử, cần phân biệt giữa các chuyến thăm, các cuộc gặp, những phát biểu cá nhân và sự hình thành chính sách chính thức.

Không nên quy toàn bộ tiến trình hòa hợp cho một cá nhân hay một sự kiện đơn lẻ.

Vai trò của Võ Văn Kiệt cần được đánh giá trong mối quan hệ với những thay đổi rộng hơn của đất nước, sự vận động của xã hội và yêu cầu phát triển trong thời kỳ đổi mới.

Điều đáng chú ý là ông góp phần tạo ra một không gian chính trị thuận lợi hơn để nhìn nhận người Việt ở nước ngoài như một bộ phận có thể tham gia vào sự nghiệp chung, thay vì chỉ được nhìn qua những khác biệt của quá khứ.

8. Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2004: Bước ngoặt trong chính sách

Ngày 26/3/2004, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 36-NQ/TW về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài.

Đây là một văn kiện quan trọng trong quá trình thay đổi chính sách.

Nghị quyết xác định cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh việc phát huy nguồn lực của cộng đồng này cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Ý nghĩa của nghị quyết không chỉ nằm ở việc khuyến khích đầu tư hay chuyển tiền về nước.

Điểm quan trọng hơn là sự thay đổi trong cách xác định vị trí của cộng đồng người Việt ở nước ngoài: từ một nhóm người được tiếp cận chủ yếu qua các vấn đề đối ngoại, họ được nhìn nhận rõ hơn như một bộ phận của cộng đồng dân tộc.

Dù vậy, cần phân biệt giữa quan điểm chính sách và quyền pháp lý có thể thực thi.

Một nghị quyết của Đảng có thể xác định định hướng và yêu cầu hành động đối với hệ thống chính trị. Nhưng để bảo vệ quyền của từng cá nhân, những định hướng đó phải được chuyển hóa thành luật, quy định cụ thể, thủ tục minh bạch và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Đó là khoảng cách giữa chủ trương hòa hợp và một trật tự pháp lý bảo đảm hòa hợp.

9. Chỉ thị 45-CT/TW năm 2015: Tiếp tục đổi mới cách tiếp cận

Ngày 19/5/2015, Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị 45-CT/TW về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW trong tình hình mới.

Chỉ thị ghi nhận những kết quả đã đạt được, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài.

Điều này cho thấy chính sách không dừng lại ở một văn kiện năm 2004 mà tiếp tục được điều chỉnh theo sự thay đổi của cộng đồng người Việt toàn cầu.

Sau nhiều thập niên, cộng đồng này không chỉ gồm những người ra đi sau năm 1975. Còn có những thế hệ sinh ra ở nước ngoài, du học sinh, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân và người lao động di chuyển giữa nhiều quốc gia.

Một chính sách chỉ tập trung vào những người từng ra đi sẽ không đủ để đáp ứng thực tế mới.

Cần xây dựng quan hệ với cả những thế hệ chưa từng sống ở Việt Nam nhưng vẫn có nguồn gốc, ngôn ngữ, gia đình và sự gắn bó văn hóa với đất nước.

10. Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2026: Từ vận động cộng đồng đến phát huy nguồn lực chiến lược

Ngày 2/8/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài.

Nghị quyết ghi nhận cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đã phát triển lên hơn 6,5 triệu người tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ. Văn kiện tiếp tục khẳng định đây là bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc Việt Nam và là một nguồn lực chiến lược quan trọng.

Đáng chú ý, nghị quyết nhấn mạnh việc kết nối và phát huy nguồn lực của chuyên gia, trí thức, nhà khoa học, doanh nhân, văn nghệ sĩ và thế hệ trẻ người Việt Nam trên toàn cầu.

Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách, tạo môi trường thuận lợi, minh bạch để thu hút và phát huy hiệu quả nguồn lực này.

Đây là bước phát triển đáng chú ý về tư duy chính sách.

Tuy nhiên, cần đặt ra một câu hỏi: nếu đã xác định người Việt ở nước ngoài là nguồn lực chiến lược, thì cơ chế nào bảo đảm họ được đối xử bình đẳng, được bảo vệ quyền lợi và được công nhận thành tựu?

Một chính sách thu hút nguồn lực chỉ thực sự hiệu quả khi người đóng góp có thể tin tưởng rằng quyền lợi hợp pháp của mình được bảo vệ, năng lực của mình được đánh giá công bằng và những thành tựu của mình không bị phủ nhận vì lý do ngoài chuyên môn.

---

PHẦN III. NHỮNG CON NGƯỜI CỤ THỂ VÀ GIỚI HẠN CỦA SỰ HÒA HỢP

11. Nguyễn Cao Kỳ: Một trường hợp trở về mang ý nghĩa biểu tượng

Tháng 1/2004, Nguyễn Cao Kỳ trở về Việt Nam. Ông từng là Phó Tổng thống Việt Nam Cộng hòa, một nhân vật chính trị có vị trí đáng kể trong chính quyền miền Nam trước năm 1975.

Chuyến trở về của ông thu hút sự chú ý vì đây là một trường hợp có ý nghĩa biểu tượng trong quan hệ giữa chính quyền Việt Nam với những người từng ở phía bên kia cuộc chiến.

Các tường thuật báo chí ghi nhận ông bày tỏ mong muốn góp phần làm cầu nối hòa hợp. Những tài liệu ngoại giao Mỹ được giải mật cũng ghi nhận các chuyến thăm và trao đổi của ông trong năm 2004, trong đó có những vấn đề liên quan đến hòa giải cộng đồng và ký ức chiến tranh.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận trường hợp này một cách cân bằng.

Nguyễn Cao Kỳ là một nhân vật nổi tiếng, có vị thế chính trị và khả năng tiếp cận đặc biệt. Việc ông được tiếp đón không thể tự động chứng minh rằng mọi người Việt Nam ở nước ngoài đều được đối xử bình đẳng như vậy.

Một trường hợp có ý nghĩa biểu tượng có thể mở đường cho đối thoại, nhưng không thể thay thế việc xây dựng cơ chế pháp lý cho hàng triệu người bình thường.

Câu hỏi quan trọng hơn là: người không có danh tiếng, không có quan hệ chính trị, không có tài sản lớn, nhưng muốn trở về sinh sống và làm việc, có được bảo đảm quyền lợi tương tự hay không?

12. Phạm Duy: Trở về quê hương và vấn đề công nhận di sản âm nhạc

Nhạc sĩ Phạm Duy trở về Thành phố Hồ Chí Minh ngày 17/5/2005 sau khoảng ba mươi năm sống tại Hoa Kỳ.

Sự trở về của ông có ý nghĩa đặc biệt đối với đời sống âm nhạc Việt Nam, bởi Phạm Duy là một trong những nhạc sĩ có sự nghiệp sáng tác đồ sộ và ảnh hưởng sâu rộng đối với nhiều thế hệ công chúng.

Năm 2006, chương trình “Phạm Duy – Ngày trở về” được tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh, Huế và Đà Nẵng. Năm 2007, có thêm các ca khúc của ông được cấp phép phổ biến.

Những sự kiện này cho thấy đã có sự thay đổi trong cách tiếp nhận một nhạc sĩ từng có quá khứ chính trị phức tạp.

Nhưng vấn đề không chỉ là ông có được trở về hay có một số ca khúc được phổ biến hay không.

Cần đặt câu hỏi: vị trí của Phạm Duy trong lịch sử âm nhạc Việt Nam đã được nghiên cứu và đánh giá đầy đủ hay chưa?

Một nhạc sĩ không chỉ được xác định bằng số ca khúc được cấp phép. Di sản của họ còn nằm trong quá trình sáng tác, tìm tòi nghệ thuật, đóng góp cho các thể loại âm nhạc, ảnh hưởng đối với những thế hệ sau và sự tiếp nhận của công chúng.

Công nhận một nghệ sĩ không có nghĩa là phải đồng tình với mọi quan điểm chính trị của người đó. Cũng không có nghĩa là mọi tác phẩm đều phải được đánh giá cao.

Điều cần thiết là đánh giá tác phẩm bằng tiêu chuẩn nghệ thuật và nghiên cứu lịch sử, không dùng lý lịch chính trị thay thế cho phê bình chuyên môn.

Trường hợp Phạm Duy cho thấy một vấn đề rộng hơn: một quốc gia có thể mở cửa cho nghệ sĩ trở về, nhưng vẫn cần một quá trình dài để đưa toàn bộ di sản của họ vào lịch sử văn hóa quốc gia một cách công bằng.

13. Trần Thanh Vân và Lê Kim Ngọc: Đóng góp xuyên biên giới

Giáo sư Trần Thanh Vân và Giáo sư Lê Kim Ngọc là những trí thức Việt Nam xây dựng sự nghiệp khoa học tại Pháp nhưng vẫn duy trì mối liên hệ sâu sắc với quê hương.

Thông qua các hoạt động khoa học, giáo dục và chương trình Gặp gỡ Việt Nam, họ góp phần kết nối giới nghiên cứu trong nước với cộng đồng khoa học quốc tế.

Các tư liệu báo chí ghi nhận họ thường xuyên trở về Việt Nam, có thời điểm từ ba đến năm lần mỗi năm, để tham gia các hoạt động khoa học và giáo dục.

Trường hợp này cho thấy đóng góp cho đất nước không nhất thiết phải gắn với việc một người từ bỏ sự nghiệp đã xây dựng ở nước ngoài để định cư trong nước.

Một nhà khoa học có thể đóng góp bằng cách kết nối phòng thí nghiệm, tổ chức hội nghị, đưa chuyên gia quốc tế đến Việt Nam, hỗ trợ đào tạo thế hệ trẻ và tạo ra những mạng lưới hợp tác lâu dài.

Đây là một cách nhìn cần thiết trong thời đại tri thức toàn cầu.

Quê hương không nên chỉ đánh giá sự gắn bó bằng việc một người có trở về sinh sống thường xuyên hay không. Cần nhìn vào những giá trị họ tạo ra và những mối liên kết họ giúp hình thành.

14. Nguyễn Chánh Khê: Trở về và chuyển giao tri thức

Trường hợp Tiến sĩ Nguyễn Chánh Khê cũng đáng được nghiên cứu trong mối quan hệ giữa trí thức Việt Nam ở nước ngoài và nhu cầu phát triển công nghệ trong nước.

Theo thông tin được Đại sứ quán Việt Nam tại Hoa Kỳ công bố năm 2004, ông trở về Việt Nam năm 2002 sau khoảng hai mươi năm hoạt động ở nước ngoài và tham gia lĩnh vực vật liệu xử lý thông tin, công nghệ.

Đây là một ví dụ về nỗ lực đưa tri thức và kinh nghiệm quốc tế về phục vụ đất nước.

Tuy nhiên, khi đánh giá thành tựu khoa học, cần tiếp tục kiểm tra công trình nghiên cứu, bằng sáng chế, sản phẩm công nghệ, mức độ ứng dụng và hiệu quả thực tế.

Một bài viết giới thiệu chính thức có thể cung cấp thông tin ban đầu, nhưng không thể thay thế việc đánh giá độc lập bằng hồ sơ khoa học và kết quả công nghệ.

Điều này cũng cho thấy một nguyên tắc: vinh danh trí thức phải dựa trên thành tựu có thể kiểm chứng, chứ không chỉ dựa vào danh xưng hay sự kiện trở về.

15. Trịnh Vĩnh Bình: Khi đầu tư, quyền tài sản và lòng tin gặp nhau

Trường hợp doanh nhân Trịnh Vĩnh Bình là một hồ sơ phức tạp, không thể giản lược thành câu chuyện một người Việt kiều bị đối xử bất công hoặc một nhà đầu tư vi phạm pháp luật.

Ông là doanh nhân người Việt định cư tại Hà Lan, từng trở về Việt Nam đầu tư và kinh doanh. Năm 1998, ông bị kết án trong một vụ án liên quan đến các vi phạm về quản lý đất đai và đưa hối lộ. Bản án phúc thẩm giảm mức hình phạt so với sơ thẩm.

Sau đó, ông theo đuổi tranh chấp đầu tư với Chính phủ Việt Nam theo cơ chế trọng tài quốc tế dựa trên Hiệp định bảo hộ đầu tư Việt Nam – Hà Lan năm 1994. Hội đồng trọng tài UNCITRAL ra phán quyết ngày 10/4/2019. Bộ Tư pháp Việt Nam xác nhận có phán quyết nhưng nhấn mạnh tính bảo mật và phản bác một số cách diễn giải về nội dung vụ việc.

Đây là một trường hợp cần phân tích nhiều chiều.

Một mặt, pháp luật phải được thực thi đối với mọi nhà đầu tư, bất kể họ là người trong nước hay người Việt Nam ở nước ngoài. Không thể lấy danh nghĩa thu hút đầu tư để miễn trừ trách nhiệm pháp lý.

Mặt khác, Nhà nước có nghĩa vụ bảo đảm quyền tài sản, tính minh bạch của thủ tục hành chính, sự nhất quán trong chính sách và quyền được xét xử công bằng.

Một môi trường đầu tư đáng tin cậy không chỉ cần cơ hội kinh doanh mà còn cần khả năng dự đoán pháp luật và cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng.

Trường hợp Trịnh Vĩnh Bình vì vậy không nên được sử dụng như một bằng chứng đơn giản cho bất kỳ kết luận chính trị nào. Nó cần được nghiên cứu từ hồ sơ tố tụng trong nước, tài liệu trọng tài, quy định pháp luật đầu tư và trách nhiệm của các cơ quan quản lý.

Bài học lớn hơn là: lòng tin của nhà đầu tư không thể được xây dựng chỉ bằng lời mời gọi. Nó phải được bảo đảm bằng pháp luật.

---

PHẦN IV. NHỮNG VẤN ĐỀ CHƯA ĐƯỢC GIẢI QUYẾT

16. Quyền tài sản và những hệ quả của việc phải nhờ người khác đứng tên

Một trong những vấn đề quan trọng trong lịch sử quan hệ giữa người Việt Nam định cư ở nước ngoài với quê hương là quyền sở hữu và quyền sử dụng tài sản.

Trong những giai đoạn trước đây, điều kiện pháp lý đối với người Việt Nam định cư ở nước ngoài có những hạn chế nhất định. Một số người không thể trực tiếp đứng tên trong các giao dịch bất động sản theo quy định áp dụng ở từng thời kỳ, nên phải nhờ thân nhân trong nước đứng tên hoặc quản lý hộ.

Cách làm này có thể xuất phát từ niềm tin gia đình, nhưng cũng tạo ra rủi ro pháp lý khi phát sinh tranh chấp.

Án lệ 02/2016/AL là một trường hợp tiêu biểu.

Theo hồ sơ được Tòa án nhân dân tối cao công bố, bà Nguyễn Thị Thảnh, một Việt kiều Hà Lan, trực tiếp giao dịch và thanh toán 21,99 chỉ vàng để nhận chuyển nhượng 7.595,7 m² đất ruộng tại Sóc Trăng ngày 10/8/1993. Do điều kiện pháp lý lúc đó, bà nhờ em trai là ông Nguyễn Văn Tám đứng tên giấy tờ chuyển nhượng và canh tác.

Sau đó, ông Tám tự ý chuyển nhượng quyền sử dụng đất cho một doanh nghiệp, dẫn đến tranh chấp. Án lệ 02/2016/AL xác định nguyên tắc xem xét công sức của người đứng tên hộ trong việc bảo quản, tôn tạo và làm tăng giá trị tài sản.

Trường hợp này cho thấy hệ quả của việc một người phải nhờ người khác đứng tên tài sản do hạn chế pháp lý.

Tuy nhiên, không nên quy mọi tranh chấp như vậy thành hành vi phân biệt đối xử của Nhà nước. Cần phân biệt giữa quy định pháp luật tại thời điểm giao dịch, tranh chấp dân sự giữa thân nhân, hành vi chiếm giữ hoặc chuyển nhượng tài sản và trách nhiệm của cơ quan giải quyết tranh chấp.

Điều cần rút ra là: một chính sách pháp luật thiếu rõ ràng hoặc hạn chế quyền tài sản có thể tạo ra những rủi ro kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ.

17. Những tranh chấp nhà đất và thừa kế: Vấn đề không chỉ nằm ở một vụ án

Các vụ tranh chấp nhà đất, thừa kế và nhờ đứng tên hộ của người Việt Nam định cư ở nước ngoài cho thấy đây không phải là một trường hợp cá biệt.

Một số vụ án liên quan đến việc người ở nước ngoài gửi tiền về mua nhà, nhờ thân nhân đứng tên, giao tài sản cho người khác quản lý hoặc yêu cầu hoàn trả tài sản sau khi phát sinh bất đồng.

Có vụ tòa án chấp nhận yêu cầu giao trả nhà. Có vụ chỉ giải quyết theo giá trị tài sản. Có vụ bị hủy để xét xử lại. Cũng có vụ yêu cầu của nguyên đơn không được chấp nhận.

Những vụ án này không thể được đánh đồng với nhau. Mỗi vụ có hoàn cảnh, chứng cứ và quy định pháp luật áp dụng khác nhau.

Nhưng khi nghiên cứu tổng thể, cần đặt ra những câu hỏi:

• Người Việt Nam ở nước ngoài có thể thực hiện quyền tài sản thuận lợi như người trong nước hay không?
• Khi phải nhờ thân nhân đứng tên, pháp luật bảo vệ người bỏ tiền mua tài sản như thế nào?
• Thủ tục chứng minh nguồn tiền, quyền sở hữu và quyền thừa kế có rõ ràng không?
• Việc giải quyết tranh chấp có bảo đảm tính nhất quán và khả năng tiếp cận công lý hay không?
• Có cơ chế hữu hiệu để ngăn ngừa tình trạng lợi dụng quan hệ thân nhân nhằm chiếm giữ tài sản hay không?

Những câu hỏi này cần được trả lời bằng việc nghiên cứu bản án gốc, không chỉ dựa trên các bài tổng hợp.

18. Phân biệt đối xử: Phải nhìn vào thực tế của người bình thường

Một vấn đề nhạy cảm nhưng không thể né tránh là những trải nghiệm phân biệt đối xử mà một bộ phận người Việt Nam ở nước ngoài hoặc gia đình họ có thể đã gặp phải.

Cần khảo sát những lĩnh vực cụ thể:

• Cơ hội học tập và tuyển dụng của con em những gia đình có quá khứ chính trị khác biệt.
• Cơ hội được bổ nhiệm, tham gia các vị trí quản lý hoặc hoạt động trong những tổ chức công.
• Khả năng tiếp cận đất đai, nhà ở, thừa kế và các dịch vụ hành chính.
• Việc cấp phép biểu diễn, phổ biến tác phẩm văn hóa và xuất bản.
• Cách đối xử với người có quan điểm chính trị khác biệt khi họ trở về.
• Khả năng khiếu nại và được bảo vệ trước những quyết định hành chính không công bằng.

Cần phân biệt giữa những trải nghiệm cá nhân, những vụ việc có chứng cứ và một mô hình phân biệt đối xử có tính hệ thống.

Không thể lấy một câu chuyện để kết luận cho toàn xã hội. Nhưng cũng không thể lấy những thành công của một số người nổi tiếng để phủ nhận khó khăn của những người bình thường.

Một chính sách hòa hợp phải được đánh giá bằng khả năng bảo vệ người ít quyền lực nhất, chứ không chỉ bằng cách tiếp đón những nhân vật có vị thế đặc biệt.

Hòa hợp phải được kiểm chứng bằng số phận của người bình thường.

---

PHẦN V. CÔNG NHẬN VÀ VINH DANH NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NƯỚC NGOÀI

19. Trở về không đồng nghĩa với được công nhận

Đây là vấn đề cần được nhấn mạnh hơn trong toàn bộ chương.

Một người có thể được phép trở về nhưng tác phẩm của họ chưa được nhìn nhận công bằng.

Một nhạc sĩ có thể được biểu diễn nhưng chưa được đánh giá đúng vị trí trong lịch sử âm nhạc.

Một nhà khoa học có thể được mời tham gia hội thảo nhưng công trình nghiên cứu của họ chưa được ghi nhận tương xứng.

Một doanh nhân có thể được khuyến khích đầu tư nhưng đóng góp về công nghệ, quản trị, đào tạo nhân lực và kết nối thị trường chưa được đặt đúng vị trí trong lịch sử phát triển quốc gia.

Đó là khoảng cách giữa tiếp nhận sự đóng góp và thừa nhận giá trị của người đóng góp.

Cần phân biệt ít nhất bốn cấp độ:

Thứ nhất, cho phép một người trở về quê hương.

Thứ hai, tạo điều kiện để người ấy sinh sống, làm việc, đầu tư, biểu diễn hoặc tham gia hoạt động xã hội.

Thứ ba, công nhận giá trị của những tác phẩm, công trình và thành tựu mà người ấy đã tạo ra.

Thứ tư, ghi nhận và vinh danh những đóng góp ấy trong lịch sử văn hóa, khoa học và phát triển quốc gia.

Một quốc gia có thể tiến bộ ở hai cấp độ đầu nhưng vẫn còn hạn chế ở hai cấp độ sau.

Hòa hợp chỉ thực sự sâu sắc khi người đóng góp không phải liên tục chứng minh rằng họ xứng đáng được nhìn nhận chỉ vì quá khứ chính trị hoặc nơi cư trú của mình.

20. Âm nhạc và văn hóa: Di sản không thuộc độc quyền của một phía lịch sử

Âm nhạc Việt Nam hiện đại được hình thành từ nhiều dòng chảy, nhiều vùng miền, nhiều hoàn cảnh lịch sử và nhiều thế hệ sáng tác.

Có những nhạc sĩ sống trong nước. Có những người rời Việt Nam. Có những người từng sáng tác ở miền Nam trước năm 1975. Có những người tiếp tục sáng tác ở nước ngoài trong nhiều thập niên.

Tác phẩm của họ đã đi vào đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt, dù được sáng tác trong những hoàn cảnh chính trị khác nhau.

Nếu chỉ lựa chọn một phần di sản vì nó phù hợp với một cách nhìn lịch sử nhất định, nền văn hóa quốc gia sẽ bị thu hẹp.

Điều này không có nghĩa là phải công nhận mọi tác phẩm hoặc mọi tác giả một cách vô điều kiện.

Một tác phẩm phải được đánh giá bằng giá trị nghệ thuật, nội dung, ảnh hưởng và bối cảnh sáng tác. Những nội dung có vấn đề cũng cần được nghiên cứu và phê bình.

Nhưng không thể lấy nơi cư trú hay quá khứ chính trị của tác giả làm tiêu chuẩn duy nhất để quyết định giá trị nghệ thuật.

Âm nhạc, văn học và nghệ thuật thuộc về đời sống tinh thần của dân tộc. Chúng không nên bị chia cắt vĩnh viễn theo ranh giới chính trị của một giai đoạn lịch sử.

21. Khoa học và kinh tế: Phải trọng dụng con người, không chỉ thu hút nguồn lực

Trong khoa học và kinh tế, công nhận tài năng còn có ý nghĩa thực tiễn đối với năng lực phát triển quốc gia.

Một nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài có thể có công trình nghiên cứu, bằng sáng chế, kinh nghiệm quốc tế và mạng lưới hợp tác. Nhưng nếu khi trở về, người ấy không có môi trường nghiên cứu, không được trao quyền chuyên môn, không có cơ chế đãi ngộ minh bạch hoặc không thể cạnh tranh bình đẳng, thì lời kêu gọi thu hút nhân tài sẽ khó đạt kết quả.

Tương tự, một doanh nhân có thể mang vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản trị và mạng lưới quốc tế về Việt Nam. Nhưng đóng góp của họ không nên chỉ được đo bằng số tiền đầu tư.

Cần đánh giá cả khả năng tạo việc làm, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, xây dựng doanh nghiệp và mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế.

Một quốc gia muốn phát triển phải biết trọng dụng người có năng lực, kể cả khi người ấy không trưởng thành trong hệ thống giáo dục, tổ chức hay môi trường chính trị của quốc gia đó.

Việc trọng dụng nhân tài cũng không thể chỉ dành cho những người có quan hệ thuận lợi hoặc được lựa chọn để xuất hiện trong các chương trình biểu dương.

Nó phải trở thành một cơ chế bình thường, có tiêu chuẩn công khai và có khả năng tiếp cận bình đẳng.

22. Vinh danh phải vượt qua ranh giới của ký ức chính trị

Có một vấn đề sâu hơn cần được nhìn thẳng.

Lịch sử Việt Nam hiện đại trải qua chiến tranh, chia cắt và những cuộc di cư lớn. Trong các cộng đồng người Việt ở nước ngoài có những người từng phục vụ các chính thể khác nhau, có những người từng tham gia các hoạt động chính trị đối lập, cũng có những người chỉ đơn giản là rời quê hương để tìm một cuộc sống mới.

Không thể lấy một hoàn cảnh chính trị chung để đánh giá tất cả.

Một người có thể có quan điểm chính trị khác biệt nhưng vẫn là một nhà khoa học xuất sắc.

Một người từng sống ở miền Nam trước năm 1975 có thể là một nhạc sĩ có đóng góp lớn.

Một người từng rời đất nước trong hoàn cảnh đau thương vẫn có thể dành cả đời để nghiên cứu, gìn giữ và quảng bá văn hóa Việt Nam.

Nếu quốc gia muốn hòa giải thực sự, phải có khả năng phân biệt giữa bất đồng chính trị, trách nhiệm lịch sử và giá trị đóng góp của từng cá nhân.

Điều đó không có nghĩa là xóa bỏ lịch sử, phủ nhận những tổn thương hay miễn trừ trách nhiệm đối với hành vi sai trái.

Nó có nghĩa là không biến quá khứ chính trị thành một bản án vĩnh viễn đối với mọi giá trị mà một con người có thể tạo ra.

23. Tôn vinh phải có tiêu chuẩn, không phải là sự ban phát

Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2026 đặt ra yêu cầu tiếp tục phát huy nguồn lực trí tuệ, văn hóa, kinh tế và khoa học của người Việt Nam ở nước ngoài; đồng thời nhấn mạnh việc kết nối, thu hút, sử dụng và tôn vinh những đóng góp có giá trị.

Đây là định hướng cần thiết. Nhưng muốn biến chủ trương thành kết quả, cần có cơ chế cụ thể.

Trước hết, phải có tiêu chí xét chọn giải thưởng văn hóa, khoa học và kinh tế công khai, dựa trên thành tựu và đóng góp thực chất.

Thứ hai, cần có hội đồng chuyên môn đủ độc lập để đánh giá công trình, tác phẩm và thành tựu, tránh để tiêu chí chính trị hoặc quan hệ cá nhân thay thế tiêu chuẩn nghề nghiệp.

Thứ ba, cần bảo đảm quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và quyền lợi kinh tế của người đóng góp.

Thứ tư, cần có chương trình nghiên cứu, lưu trữ và đưa di sản văn hóa của người Việt ở nước ngoài vào lịch sử văn hóa quốc gia.

Thứ năm, cần có cơ chế để những người có đóng góp lớn được đề cử, xét tặng và vinh danh bình đẳng, không phụ thuộc vào quan hệ cá nhân.

Vinh danh không có nghĩa là trao giải thưởng cho tất cả mọi người. Không phải ai trở về cũng phải được trao huân chương hay danh hiệu.

Nhưng mọi người phải có cơ hội bình đẳng để thành tựu của mình được xem xét và đánh giá.

Đó là sự khác biệt giữa một nền văn hóa trọng dụng nhân tài và một cơ chế ban phát sự công nhận.

---

PHẦN VI. KHUNG PHÁP LÝ CHO MỘT CHÍNH SÁCH HÒA HỢP THỰC CHẤT

24. Từ thiện chí chính trị đến quyền được pháp luật bảo vệ

Thiện chí của một nhà lãnh đạo có thể mở ra một cánh cửa. Nhưng không thể để quyền lợi của hàng triệu người phụ thuộc vào thiện chí của từng cá nhân lãnh đạo.

Một chính sách hòa hợp bền vững phải được thể chế hóa.

Điều đó có nghĩa là người Việt Nam ở nước ngoài phải được bảo vệ bằng những quy định rõ ràng, có thể thực hiện, có thể khiếu nại và có thể yêu cầu cơ quan tư pháp bảo vệ khi quyền lợi bị xâm phạm.

Khung pháp lý cần bao gồm ít nhất tám lĩnh vực.

Một là, quyền trở về và cư trú.

Người có quốc tịch Việt Nam phải được bảo đảm quyền trở về theo quy định pháp luật. Những thủ tục nhập cảnh, cư trú và xác định quốc tịch cần minh bạch, thuận tiện và nhất quán.

Hai là, quyền quốc tịch.

Cần có quy định rõ ràng về xác định, đăng ký, giữ và khôi phục quốc tịch; bảo đảm người có đủ điều kiện pháp luật không bị đặt vào tình trạng bất định kéo dài.

Ba là, quyền tài sản và thừa kế.

Quyền sở hữu nhà ở, quyền sử dụng đất, quyền thừa kế, quyền chuyển nhượng và quyền bảo vệ tài sản phải được quy định rõ. Người Việt Nam định cư ở nước ngoài phải có khả năng tiếp cận thủ tục và cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng.

Bốn là, quyền đầu tư và kinh doanh.

Nhà đầu tư phải được bảo vệ trước những quyết định tùy tiện, được tiếp cận thông tin, thủ tục hành chính và cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch.

Năm là, quyền làm việc và hành nghề.

Những người có trình độ chuyên môn, bằng cấp và kinh nghiệm quốc tế cần được đánh giá bằng tiêu chuẩn nghề nghiệp, không bị hạn chế bởi nơi học tập hoặc nơi cư trú nếu đã đáp ứng các yêu cầu pháp luật.

Sáu là, quyền sáng tạo và sở hữu trí tuệ.

Nhạc sĩ, nhà văn, nghệ sĩ, nhà khoa học và người sáng tạo phải được bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, quyền khai thác tác phẩm và quyền hưởng lợi hợp pháp.

Bảy là, quyền bình đẳng và không bị phân biệt đối xử.

Không thể dùng nguồn gốc gia đình, quá khứ chính trị của thân nhân hoặc nơi cư trú ở nước ngoài làm căn cứ tùy tiện để hạn chế quyền học tập, làm việc, kinh doanh và tham gia đời sống xã hội.

Tám là, quyền khiếu nại và tiếp cận công lý.

Người Việt Nam ở nước ngoài phải có khả năng thực tế để khiếu nại, khởi kiện, được tư vấn pháp lý và được bảo vệ trước các quyết định hành chính hoặc hành vi xâm phạm quyền lợi.

25. Những tiến bộ pháp luật cần được ghi nhận, nhưng không nên dừng ở văn bản

Pháp luật Việt Nam đã có những thay đổi đáng kể trong lĩnh vực quốc tịch, nhà ở, đất đai và kinh doanh bất động sản.

Luật Nhà ở năm 2023 quy định người Việt Nam định cư ở nước ngoài thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở tại Việt Nam theo điều kiện luật định. Luật Đất đai năm 2024 cũng có những quy định liên quan đến quyền của người Việt Nam định cư ở nước ngoài.

Đây là những thay đổi cần được đánh giá tích cực trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Tuy nhiên, quyền được ghi nhận trong văn bản chưa đồng nghĩa với việc người dân luôn thực hiện quyền ấy thuận lợi trên thực tế.

Cần tiếp tục xem xét:

• Thủ tục hành chính có đơn giản và thống nhất không?
• Người dân có dễ dàng chứng minh quốc tịch, nguồn gốc và quyền tài sản không?
• Các cơ quan địa phương có thực hiện thống nhất hay không?
• Khi có tranh chấp, người ở nước ngoài có thể tiếp cận công lý với chi phí hợp lý không?
• Có cơ chế hữu hiệu để bảo vệ người yếu thế trong những giao dịch nhờ đứng tên hộ không?

Một quyền chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân có thể sử dụng nó mà không phải phụ thuộc vào quan hệ cá nhân hoặc sự thuận tiện của người thực thi công vụ.

26. Hòa hợp phải được kiểm chứng bằng sự bình đẳng trong đời sống

Có thể một người nổi tiếng được tiếp đón trọng thị. Một doanh nhân lớn được mời gặp lãnh đạo. Một nhà khoa học có uy tín được trao cơ hội hợp tác.

Nhưng những trường hợp ấy chưa đủ để chứng minh rằng chính sách hòa hợp đã thành công.

Phải nhìn vào người bình thường.

Một gia đình muốn trở về sinh sống có được bảo đảm quyền cư trú và tài sản không?

Một người muốn thừa kế căn nhà của cha mẹ có được giải quyết theo pháp luật công bằng không?

Một nhạc sĩ có quan điểm chính trị khác biệt có thể được đánh giá tác phẩm theo tiêu chuẩn nghệ thuật không?

Một nhà khoa học có thể được tuyển dụng và trọng dụng dựa trên năng lực không?

Một người dân có thể nêu ý kiến khác biệt mà vẫn được tôn trọng quyền và phẩm giá không?

Nếu những câu hỏi ấy chưa có câu trả lời thuyết phục, thì quá trình hòa hợp vẫn còn dang dở.

Hòa hợp không thể chỉ được đo bằng số người trở về, số vốn đầu tư hay số cuộc gặp gỡ.

Nó phải được đo bằng mức độ bình đẳng mà người dân thực sự được hưởng.

---

PHẦN VII. ĐỐI THOẠI VỚI TƯ TƯỞNG HÒA HỢP CỦA VÕ VĂN KIỆT

27. Điều Võ Văn Kiệt nhìn thấy và điều lịch sử cần tiếp tục hoàn thiện

Có thể nhận thấy đóng góp quan trọng của Võ Văn Kiệt nằm ở việc thúc đẩy một cách nhìn rộng hơn về cộng đồng dân tộc.

Ông góp phần đặt lại vấn đề: người Việt Nam ở nước ngoài không thể bị xem xét chỉ qua hoàn cảnh ra đi hoặc những khác biệt chính trị của quá khứ. Họ còn là những con người có khả năng đóng góp cho quê hương bằng tri thức, tài năng, kinh nghiệm, vốn liếng và tình cảm đối với đất nước.

Đó là một tư duy có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam cần mở rộng quan hệ quốc tế và huy động nguồn lực cho phát triển.

Nhưng lịch sử không dừng lại ở thiện chí của một nhà lãnh đạo.

Tư tưởng hòa hợp cần được chuyển thành những nguyên tắc thể chế:

• Nhà nước mạnh về năng lực nhưng bị giới hạn về quyền lực.
• Pháp luật bảo vệ mọi người bình đẳng, không phụ thuộc vào quá khứ chính trị.
• Cơ quan công quyền phải chịu trách nhiệm khi xâm phạm quyền lợi hợp pháp.
• Tài năng phải được đánh giá bằng thành tựu và tiêu chuẩn chuyên môn.
• Văn hóa quốc gia phải có khả năng tiếp nhận những di sản được tạo ra trong nhiều hoàn cảnh lịch sử.
• Sự công nhận phải dựa trên giá trị, không phải là sự ban phát.

Đây là điểm mà tư tưởng hòa hợp có thể tiếp tục phát triển từ một chủ trương chính trị thành một nguyên tắc quản trị quốc gia.

28. Phản đề: Hòa hợp có thể trở thành một khẩu hiệu nếu thiếu bình đẳng

Cần đặt ra một phản đề.

Một chính sách có thể nói rất nhiều về đại đoàn kết, nhưng nếu quyền lợi của người dân vẫn phụ thuộc vào lý lịch, quan hệ, thiện chí của cán bộ hoặc sự thuận tiện của cơ quan công quyền, thì sự hòa hợp ấy chưa đạt đến bản chất.

Một chính sách có thể kêu gọi trí thức ở nước ngoài trở về, nhưng nếu không có môi trường làm việc minh bạch, cơ chế đãi ngộ tương xứng và quyền tự chủ chuyên môn, thì khó thu hút được những người có năng lực cao.

Một quốc gia có thể tổ chức các chương trình vinh danh, nhưng nếu những tác phẩm và thành tựu có giá trị vẫn bị loại khỏi lịch sử văn hóa chỉ vì nguồn gốc chính trị của tác giả, thì việc vinh danh ấy chưa thể hiện đầy đủ tinh thần hòa hợp.

Một nhà nước có thể khuyến khích đầu tư, nhưng nếu quyền tài sản và cơ chế giải quyết tranh chấp không đáng tin cậy, thì lời mời gọi đầu tư sẽ khó tạo dựng lòng tin lâu dài.

Vì vậy, phải phân biệt giữa hòa hợp như một thông điệp chính trị và hòa hợp như một trật tự pháp lý.

Thông điệp có thể tạo ra thiện chí. Nhưng chỉ có thể chế công bằng mới biến thiện chí thành niềm tin bền vững.

29. Bài học Hưng Quốc: Một dân tộc mạnh phải biết giữ lại và phát huy toàn bộ tài năng của mình

Từ câu chuyện hòa hợp dân tộc, có thể rút ra một bài học rộng hơn về xây dựng quốc gia.

Một dân tộc không thể phát triển tối đa nếu tự loại bỏ một phần tài năng của mình chỉ vì những khác biệt về nơi cư trú, quá khứ gia đình hoặc quan điểm chính trị.

Những người Việt Nam đang sống ở nước ngoài có thể đóng góp bằng nhiều hình thức: đầu tư, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, sáng tác nghệ thuật, đào tạo nhân lực, quảng bá văn hóa, xây dựng mạng lưới quốc tế hoặc đơn giản là gìn giữ tiếng Việt và truyền thống gia đình.

Không phải tất cả đều phải trở về. Không phải tất cả đều phải tham gia hoạt động chính trị. Không phải tất cả đều phải có cùng một quan điểm về lịch sử.

Điều quan trọng là đất nước phải tạo ra một môi trường mà trong đó mọi người có thể đóng góp bằng năng lực và lựa chọn của mình, trong khuôn khổ pháp luật.

Một quốc gia biết sử dụng người tài sẽ mạnh hơn một quốc gia chỉ biết lựa chọn người có cùng quan điểm.

Một quốc gia biết trân trọng di sản văn hóa của mình sẽ giàu có hơn một quốc gia chỉ thừa nhận một phần ký ức.

Một quốc gia bảo vệ quyền lợi của người bình thường sẽ có nền tảng vững chắc hơn một quốc gia chỉ trọng thị những người nổi tiếng và có quan hệ.

Đây là mối liên hệ giữa hòa hợp dân tộc và hưng quốc: muốn đất nước mạnh, phải làm cho mọi người có lý do để tin rằng tài năng, công sức và phẩm giá của họ được tôn trọng.

---

PHẦN VIII. KẾT LUẬN

30. Từ cánh cửa trở về đến một cộng đồng dân tộc bình đẳng

Võ Văn Kiệt góp phần mở rộng cách nhìn về người Việt Nam ở nước ngoài trong một giai đoạn mà những chia cắt của chiến tranh vẫn còn ảnh hưởng sâu sắc đến xã hội.

Điều đáng ghi nhận là ông đã góp phần thúc đẩy tư duy vượt qua những định kiến của quá khứ, nhìn nhận người Việt ở nước ngoài như một bộ phận của cộng đồng dân tộc và là nguồn lực có thể đóng góp cho sự phát triển đất nước.

Từ những chuyển biến chính sách trong thập niên 1990, Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2004, Chỉ thị 45-CT/TW năm 2015 đến Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2026, có thể thấy chính sách đối với người Việt Nam ở nước ngoài đã trải qua một quá trình điều chỉnh đáng kể.

Tuy nhiên, hòa hợp dân tộc vẫn còn những vấn đề phải tiếp tục giải quyết.

Quyền trở về cần đi cùng quyền sinh sống và quyền tài sản.

Lời kêu gọi đầu tư cần đi cùng sự bảo vệ pháp lý.

Chủ trương thu hút nhân tài cần đi cùng môi trường làm việc minh bạch và chế độ đãi ngộ công bằng.

Việc tiếp nhận nghệ sĩ, trí thức cần đi cùng sự công nhận đầy đủ những giá trị văn hóa, khoa học và sáng tạo mà họ đã tạo ra.

Và quan trọng nhất, sự hòa hợp phải được thể hiện trong đời sống của những người bình thường, không chỉ trong những sự kiện dành cho nhân vật nổi tiếng.

Một nhạc sĩ không nên bị đánh giá thấp chỉ vì đã sống ở nước ngoài. Một nhà khoa học không nên bị hạn chế cơ hội chỉ vì được đào tạo trong một môi trường khác. Một doanh nhân không nên phải dựa vào quan hệ để bảo vệ quyền tài sản. Một gia đình không nên phải mang theo những định kiến chính trị từ thế hệ trước như một gánh nặng không thể tháo bỏ.

Một dân tộc trưởng thành không đòi hỏi mọi người phải có cùng một ký ức, nhưng phải bảo đảm mọi người có quyền bình đẳng trong hiện tại và tương lai.

Võ Văn Kiệt góp phần mở cánh cửa hòa hợp. Nhưng lịch sử phải tiếp tục kiểm tra xem phía sau cánh cửa ấy đã có một hệ thống pháp luật đủ công bằng để mọi người Việt Nam bước qua hay chưa.

Và có lẽ, thước đo cuối cùng của hòa hợp không phải là có bao nhiêu người được mời trở về, mà là có bao nhiêu người có thể trở về, sống, làm việc, sáng tạo, đóng góp và được tôn trọng mà không phải chứng minh lòng trung thành bằng cách từ bỏ ký ức của chính mình.

Một dân tộc chỉ thực sự hòa hợp khi người có tiền được tạo điều kiện đầu tư, người có tài được tạo điều kiện cống hiến, người có ký ức khác biệt được tôn trọng, người có tác phẩm và thành tựu được đánh giá công bằng, và người bình thường được pháp luật bảo vệ như nhau.

Không ai phải có công trạng đặc biệt, tài sản lớn hay quan hệ với người cầm quyền mới được đối xử công bằng.

Đó không chỉ là bài học từ Võ Văn Kiệt. Đó còn là một yêu cầu đối với tương lai của Việt Nam.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU VÀ HỒ SƠ NGHIÊN CỨU

A. Văn kiện và chính sách

1. Bộ Chính trị, Nghị quyết 36-NQ/TW ngày 26/3/2004, về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài.
2. Bộ Chính trị, Chỉ thị 45-CT/TW ngày 19/5/2015, về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW trong tình hình mới.
3. Bộ Chính trị, Nghị quyết 23-NQ/TW ngày 2/8/2026, về công tác người Việt Nam ở nước ngoài.
4. Quốc hội, Luật Nhà ở năm 2023.
5. Quốc hội, Luật Đất đai năm 2024.
6. Quốc hội, Luật Quốc tịch Việt Nam và các văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan.

B. Hồ sơ nhân vật và trường hợp thực tế

7. Tư liệu báo chí về chuyến trở về Việt Nam của Nguyễn Cao Kỳ năm 2004.
8. Tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ được giải mật về các chuyến thăm và hoạt động của Nguyễn Cao Kỳ năm 2004.
9. Báo Thanh Niên, tư liệu về việc Phạm Duy trở về Việt Nam tháng 5/2005.
10. Tư liệu về chương trình “Phạm Duy – Ngày trở về” năm 2006 và việc cấp phép phổ biến thêm tác phẩm của ông.
11. John C. Schafer, nghiên cứu về Phạm Duy, âm nhạc và sự tiếp nhận di sản của ông.
12. Tư liệu về Giáo sư Trần Thanh Vân, Giáo sư Lê Kim Ngọc và hoạt động Gặp gỡ Việt Nam.
13. Đại sứ quán Việt Nam tại Hoa Kỳ, tư liệu giới thiệu Tiến sĩ Nguyễn Chánh Khê.
14. Hồ sơ vụ Trịnh Vĩnh Bình, các tài liệu về bản án trong nước, tranh chấp đầu tư và thông tin của Bộ Tư pháp Việt Nam.

C. Hồ sơ pháp lý và án lệ

15. Tòa án nhân dân tối cao, Án lệ 02/2016/AL, về tranh chấp đòi lại tài sản và việc xác định công sức của người đứng tên hộ.
16. Quyết định giám đốc thẩm số 27/2010/DS-GĐT ngày 8/7/2010 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
17. Các bản án về tranh chấp nhà đất, thừa kế, nhờ đứng tên và quản lý tài sản của người Việt Nam định cư ở nước ngoài; cần tiếp tục đối chiếu bản án gốc trước khi sử dụng làm chứng cứ kết luận.

D. Những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng trước khi khóa chương

1. Hồ sơ và tư liệu gốc về các cuộc tiếp xúc, vận động hòa hợp của Võ Văn Kiệt trong thập niên 1990.
2. Các phát biểu nguyên văn của Võ Văn Kiệt liên quan đến người Việt Nam ở nước ngoài, cần xác định thời điểm, hoàn cảnh và nguồn công bố.
3. Toàn văn và quá trình thực hiện Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2026, đặc biệt những cơ chế cụ thể về công nhận, vinh danh và sử dụng đóng góp của người Việt ở nước ngoài.
4. Những trường hợp nghệ sĩ, nhà khoa học, trí thức và doanh nhân trở về nhưng gặp trở ngại trong công việc, sáng tác, đầu tư hoặc tiếp cận quyền lợi.
5. Những trường hợp tác phẩm, công trình và đóng góp văn hóa chưa được ghi nhận đầy đủ; cần phân biệt hạn chế chuyên môn với sự loại trừ vì lý do chính trị.
6. Khảo sát thực tế về cơ hội học tập, tuyển dụng, bổ nhiệm và tiếp cận dịch vụ công của con em các gia đình có quá khứ chính trị khác biệt.
7. Đối chiếu các bản án gốc về nhà đất, thừa kế và tài sản của người Việt Nam định cư ở nước ngoài để xác định rõ nguyên nhân tranh chấp và cách giải quyết của tòa án.

Read more »