CHƯƠNG 39 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - NHỮNG ĐIỀU NHÂN CHỨNG TRỰC TIẾP BIẾT

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

Quyền lực, chiến tranh, hòa bình và trách nhiệm

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG XXXIX

NHỮNG ĐIỀU NHÂN CHỨNG TRỰC TIẾP BIẾT

Khi ký ức đứng trước hồ sơ

Sau Vũ Thư Hiên, câu hỏi không còn là:

“Có nên tin nhân chứng hay không?”

Câu hỏi đúng hơn là:

“Nhân chứng biết điều gì, biết bằng cách nào, và biết đến đâu?”

Đây là một khác biệt rất lớn.

Một người bị bắt có thể biết chính xác ngày mình bị bắt. Có thể biết ai đến bắt mình. Có thể biết những câu hỏi mình bị thẩm vấn. Có thể biết những người cùng bị giam.

Nhưng người ấy không nhất thiết biết ai đã ra lệnh.

Một cán bộ thực thi có thể biết mình nhận chỉ thị từ ai. Nhưng không nhất thiết biết cuộc họp nào đã quyết định chính sách.

Một lãnh đạo có thể biết chính sách. Nhưng không nhất thiết biết điều gì đã xảy ra trong từng phòng thẩm vấn.

Không có một nhân chứng nào nhìn thấy toàn bộ hệ thống.

Vì vậy, lịch sử phải làm công việc ghép các mảnh.

---

1. Nhân chứng không phải một loại nguồn duy nhất

Khi nói “nhân chứng”, người ta thường tưởng tượng một người trực tiếp nhìn thấy sự việc.

Nhưng trong vụ “Xét lại”, có ít nhất bốn loại nhân chứng.

Người bị bắt biết trải nghiệm của người bị quyền lực xử lý.

Người thực thi biết một phần hoạt động của bộ máy.

Người đứng gần lãnh đạo biết một số cuộc trò chuyện, chỉ thị hoặc thái độ.

Người thân của những người liên quan biết những gì họ được kể hoặc trực tiếp chứng kiến trong đời sống gia đình.

Bốn loại lời chứng có giá trị khác nhau.

Một người bị bắt có thể rất đáng tin khi kể về việc mình bị bắt. Nhưng lời người ấy về cuộc họp của Bộ Chính trị mà họ không tham dự phải được đánh giá khác.

Ngược lại, một cán bộ tham dự cuộc họp có thể là nguồn quan trọng về quyết định tập thể, nhưng không thể từ đó suy ra họ biết toàn bộ việc diễn ra trong một nhà tù.

Độ tin cậy của lời chứng phụ thuộc vào phạm vi mà nhân chứng thực sự có khả năng biết.

Đây là nguyên tắc đầu tiên.

---

2. “Tôi thấy” khác với “tôi biết”

Trong hồi ký chính trị, hai động từ này thường bị trộn lẫn.

“Tôi thấy ông A đến.”

Là một lời chứng trực tiếp.

“Tôi biết ông A ra lệnh.”

Là một nhận định về một hành động mà nhân chứng phải có nguồn thông tin khác mới biết được.

Còn:

“Ông A muốn loại bỏ ông B.”

Lại là một nhận định về động cơ.

Ba tầng này không giống nhau.

Có thể viết:

> “Tôi thấy cán bộ X đến bắt tôi.”

Nhưng không thể từ đó tự động viết:

> “X là người quyết định bắt tôi.”

Càng không thể viết:

> “X muốn loại bỏ tôi vì tranh giành quyền lực.”

Nếu không có chứng cứ bổ sung.

Đây là lỗi mà nhiều hồi ký chính trị rất dễ mắc phải.

Không nhất thiết vì người viết cố tình nói sai. Mà bởi con người thường tìm kiếm một nguyên nhân cho những gì mình đã trải qua.

---

3. Nhân chứng của vụ án biết gì?

Đối với những người bị bắt trong vụ “Xét lại”, có một nhóm sự kiện có thể được xem là có giá trị chứng cứ tương đối cao:

Họ bị bắt.

Thời điểm hoặc khoảng thời gian bị bắt.

Cơ quan thực hiện việc bắt.

Nơi giam giữ.

Thời gian giam giữ.

Hình thức thẩm vấn.

Nội dung những câu hỏi họ trực tiếp được hỏi.

Những người họ trực tiếp gặp.

Những văn bản họ được yêu cầu viết hoặc ký.

Đây là lớp sự kiện thứ nhất.

Lớp thứ hai là:

Ai đứng sau việc bắt?

Tại sao họ bị bắt?

Họ bị xem là thuộc nhóm nào?

Ai đề nghị xử lý họ?

Ai phê chuẩn?

Ai quyết định tiếp tục giam giữ?

Đây là những câu hỏi khó hơn.

Lớp thứ ba khó hơn nữa:

Ai muốn loại bỏ họ?

Ai được hưởng lợi?

Chiến dịch có phải là một cuộc đấu tranh phe phái hay không?

Mục tiêu sâu xa là gì?

Đây là tầng động cơ chính trị.

Không thể dùng cùng một tiêu chuẩn chứng minh cho cả ba tầng.

---

4. Hoàng Minh Chính: người biết nhiều nhưng không biết tất cả

Hoàng Minh Chính là một trường hợp đặc biệt.

Ông là một trong những nhân vật trung tâm của vụ “Xét lại”.

Ông từng giữ những vị trí quan trọng trong bộ máy tư tưởng của Đảng, rồi trở thành một trong những người phê phán mạnh mẽ đường lối mà ông cho là giáo điều.

Tài liệu về ông cho thấy ông bị bắt năm 1967 và sau đó trải qua nhiều năm bị giam giữ, quản thúc.

Ông có thể trực tiếp biết:

Mình đã viết gì, mình bị hỏi gì, ai thẩm vấn mình, những yêu cầu nào được đặt ra.

Nhưng ông không nhất thiết biết toàn bộ cuộc tranh luận của Bộ Chính trị về trường hợp của mình.

Điều này không làm lời chứng của ông yếu đi.

Nó chỉ xác định phạm vi của nó.

Một người bị xử lý có thể là nhân chứng rất mạnh về cách bộ máy đối xử với mình nhưng chỉ là nhân chứng gián tiếp về ý định của lãnh đạo.

---

5. Vũ Đình Huỳnh: một trường hợp đặc biệt

Vũ Đình Huỳnh càng phức tạp.

Ông từng là thư ký của Hồ Chí Minh và có vị trí gần trung tâm quyền lực trong một thời gian dài.

Sau đó ông bị bắt vào năm 1967.

Trường hợp này đặt ra câu hỏi lớn:

Một người từng rất gần Hồ Chí Minh lại có thể bị bắt trong chính hệ thống mà Hồ Chí Minh đứng đầu như thế nào?

Nhưng không nên dùng câu hỏi ấy để đi thẳng đến kết luận rằng Hồ Chí Minh đã không biết.

Cũng không nên từ đó kết luận Hồ Chí Minh đã chấp thuận.

Nó chỉ chứng minh một điều chắc chắn hơn:

Quan hệ cá nhân với người đứng đầu không tạo ra sự miễn trừ tuyệt đối trước bộ máy.

Đó là một dữ kiện quan trọng về cấu trúc quyền lực.

Nhưng nguyên nhân cụ thể của vụ bắt giữ vẫn phải được xác định từ hồ sơ.

---

6. Vũ Thư Hiên: nhân chứng của quá trình, không chỉ của một vụ bắt

Giá trị đặc biệt của Vũ Thư Hiên nằm ở thời gian.

Ông không chỉ kể khoảnh khắc bị bắt.

Ông kể một quá trình dài của:

Bị bắt → thẩm vấn → giam giữ → quan sát những người khác → nghe những câu chuyện trong tù → suy nghĩ về nguyên nhân.

Nhờ vậy, hồi ký cho chúng ta một thứ mà hồ sơ hành chính thường không có:

Thời gian sống của một người bên trong hệ thống.

Một văn bản có thể ghi:

> “Đối tượng bị tạm giữ.”

Nhưng người bị tạm giữ biết thế nào là một ngày trong trại giam.

Một văn bản có thể ghi:

> “Tiếp tục điều tra.”

Nhưng người bị giam biết thế nào là một năm không biết ngày được về.

Hai thứ đó không thay thế nhau.

Chúng bổ sung cho nhau.

---

7. Lời khai của người thực thi có giá trị đặc biệt

Nếu tìm được hồi ký hoặc lời kể của cán bộ trực tiếp tham gia điều tra, giá trị nghiên cứu sẽ thay đổi đáng kể.

Bởi lúc ấy chúng ta có thể đối chiếu:

Người bị bắt nói gì với người bắt họ nói gì.

Nếu hai bên khớp nhau ở những chi tiết độc lập, độ tin cậy tăng lên.

Nếu hai bên mâu thuẫn, phải tìm nguồn thứ ba.

Nhưng cũng phải cẩn thận.

Người thực thi có thể tự bảo vệ mình.

Một cán bộ sau này có thể nói:

> “Tôi chỉ làm theo lệnh.”

Người khác có thể nói:

> “Tôi không biết gì.”

Cũng có người có thể phóng đại vai trò của mình.

Do đó, hồi ký của người thực thi cũng cần được kiểm chứng như hồi ký của nạn nhân.

Không có “nguồn trung lập” chỉ vì người kể đứng ở phía bộ máy.

---

8. Khi nhiều nhân chứng kể giống nhau

Đây là một nguyên tắc quan trọng.

Nếu một người kể rằng:

> “Tôi bị hỏi về quan hệ với Giáp.”

Thì đó là một lời chứng.

Nếu năm người ở những trường hợp khác nhau, không có cơ hội phối hợp lời khai, đều kể rằng họ bị hỏi về cùng một loại quan hệ, giá trị chứng cứ sẽ cao hơn.

Nhưng vẫn chưa thể nhảy ngay đến kết luận:

> “Lệnh từ Lê Đức Thọ.”

Điều có thể nói trước tiên là:

Có dấu hiệu về một phương thức điều tra có tính hệ thống.

Sau đó mới hỏi:

Ai thiết kế phương thức ấy?

Ai phê chuẩn?

Ai thực hiện?

Ai tổng hợp kết quả?

Đây là cách đi từ nhân chứng đến cơ chế.

---

9. Khi nhân chứng kể khác nhau

Ngược lại, nếu hai nhân chứng kể khác nhau thì không nên vội chọn người mình thích.

Có thể một người nhớ sai.

Có thể hai người ở hai thời điểm khác nhau.

Có thể họ tiếp xúc với hai bộ phận khác nhau.

Cũng có thể bộ máy đã thay đổi cách xử lý theo từng giai đoạn.

Đặc biệt trong vụ “Xét lại”, điều này rất quan trọng.

Một người bị bắt năm 1967 không nhất thiết trải qua chính xác cơ chế giống người bị xử lý năm 1968.

Vụ việc kéo dài.

Các quyết định thay đổi.

Những người phụ trách có thể thay đổi.

Mục tiêu điều tra có thể mở rộng.

Do đó, lời chứng khác nhau không nhất thiết có nghĩa một người nói dối.

Nó có thể phản ánh một hệ thống đang vận động.

---

10. Nhân chứng và vấn đề thời gian

Ký ức càng xa sự kiện càng cần được kiểm tra.

Không phải vì người già nhớ kém.

Mà vì ký ức con người luôn được tái cấu trúc.

Một người có thể nhớ chính xác rằng mình bị bắt vào một ngày nhất định. Nhưng có thể nhầm ai đã nói một câu nào đó.

Có thể nhớ một cuộc trò chuyện nhưng không còn nhớ nó diễn ra trước hay sau một sự kiện khác.

Có thể sau nhiều năm đọc thêm tài liệu rồi vô thức đưa thông tin mới vào ký ức cũ.

Đó là lý do cần tìm bản ghi gần thời điểm sự kiện nhất.

Một lá thư viết năm 1968 thường có giá trị đặc biệt để kiểm tra hồi ký viết nhiều thập niên sau.

Một đơn kiến nghị viết ngay khi đang bị giam có thể nói nhiều hơn một hồi tưởng sau này về tâm trạng lúc đó.

---

11. Nhân chứng và sự im lặng

Một vấn đề khác thường bị bỏ qua:

Nhân chứng không nói gì cũng là một dữ kiện, nhưng không phải bằng chứng cho mọi giả thuyết.

Một người không nhắc đến Lê Đức Thọ có thể:

Không biết.

Biết nhưng không muốn nói.

Quên.

Cho rằng chuyện đó không quan trọng.

Hoặc cố tình tránh.

Không thể suy ra:

> “Không nhắc đến Thọ = Thọ không liên quan.”

Nhưng cũng không thể suy ngược:

> “Không nhắc đến Thọ = chắc chắn Thọ đứng sau.”

Sự im lặng chỉ trở thành bằng chứng khi đặt trong một bối cảnh có thể kiểm chứng.

---

12. Một nhân chứng không thể biết cuộc họp mà mình không tham dự

Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng đối với Lê Đức Thọ.

Nhiều hồi ký viết:

> “Lê Đức Thọ muốn…”

> “Lê Duẩn quyết định…”

> “Hồ Chí Minh đồng ý…”

Những câu ấy có thể đúng.

Nhưng người nghiên cứu phải hỏi:

Nhân chứng biết bằng cách nào?

Nếu họ có mặt tại cuộc họp, đó là một chuyện.

Nếu họ nghe trực tiếp từ người tham dự, là chuyện khác.

Nếu họ suy ra từ diễn biến sau đó, lại là chuyện khác.

Ví dụ:

> “Sau khi tôi bị bắt, Lê Đức Thọ vẫn giữ chức vụ.”

Đây là dữ kiện.

Nhưng:

> “Vì vậy Lê Đức Thọ phải là người ra lệnh bắt tôi.”

Đã là suy luận.

Cần giữ nguyên ranh giới.

---

13. Điều gì nhân chứng có thể làm sáng tỏ về Lê Đức Thọ?

Nhân chứng có thể giúp trả lời năm câu hỏi.

Một: Lê Đức Thọ có biết vụ việc hay không?

Nếu nhiều nhân chứng độc lập cùng gặp ông hoặc nhận thông tin có liên quan trực tiếp đến ông, khả năng biết sẽ tăng.

Hai: ông biết ở mức nào?

Biết một vụ việc tồn tại khác với biết danh sách người bị bắt.

Biết danh sách khác với biết nội dung thẩm vấn.

Biết nội dung khác với tham gia quyết định.

Ba: ông có thái độ gì?

Ủng hộ, phản đối, im lặng, can thiệp, trì hoãn hay thúc đẩy — mỗi thái độ có ý nghĩa khác nhau.

Bốn: ông có hành động gì?

Đây mới là tầng mạnh nhất.

Có văn bản?

Có chỉ thị?

Có cuộc họp?

Có người trực tiếp nhận lệnh?

Năm: hành động ấy tạo ra hậu quả gì?

Nếu một chỉ thị có thật nhưng không được thực hiện, trách nhiệm khác với một chỉ thị dẫn đến bắt giữ.

Nếu một người biết việc nhưng không có quyền can thiệp, trách nhiệm khác với người có quyền mà không can thiệp.

---

14. Từ nhân chứng đến “chuỗi trách nhiệm”

Đây là mô hình cần dùng cho toàn bộ phần còn lại của cuốn sách.

Không hỏi:

> “Ai là thủ phạm?”

Mà hỏi:

Ai biết?

Ai đề xuất?

Ai phê chuẩn?

Ai chuyển lệnh?

Ai thực hiện?

Ai báo cáo?

Ai kiểm tra?

Ai tiếp tục?

Ai có quyền dừng?

Một người có thể xuất hiện ở một mắt xích.

Một người khác ở nhiều mắt xích.

Có người chỉ thực hiện.

Có người vừa đề xuất vừa thực hiện.

Có người không ra lệnh nhưng có quyền ngăn chặn.

Có người biết nhưng không có quyền.

Có người có quyền nhưng không biết.

Trách nhiệm không thể giống nhau.

---

15. Và “tập thể lãnh đạo” nằm ở đâu?

Một trong những nguy cơ lớn nhất khi nghiên cứu lịch sử chính trị Việt Nam là hai cực đối nghịch.

Cực thứ nhất:

> “Mọi quyết định đều do một người.”

Cực thứ hai:

> “Lãnh đạo tập thể nên không ai chịu trách nhiệm cá nhân.”

Cả hai đều sai nếu được dùng như nguyên tắc tuyệt đối.

Một quyết định tập thể vẫn có những người:

Đưa vấn đề lên.

Chuẩn bị tài liệu.

Định hướng cuộc thảo luận.

Đề xuất phương án.

Phản đối.

Đồng ý.

Thực hiện.

Kiểm tra kết quả.

Do đó, “tập thể” không phải một cái hộp đen dùng để xóa trách nhiệm.

Nhưng cũng không thể lấy một người có ảnh hưởng lớn rồi gán toàn bộ quyết định cho họ.

Đây chính là lý do phải đọc nhân chứng cùng biên bản, báo cáo và hồ sơ.

---

16. Nhân chứng có thể làm thay đổi phán định

Một điều quan trọng cần nói rõ:

Phán định lịch sử không được viết trước rồi mới tìm nhân chứng để chứng minh.

Nếu hồ sơ mới xuất hiện cho thấy Lê Đức Thọ không tham gia một quyết định mà trước đây ta tưởng ông tham gia, phải sửa.

Nếu có tài liệu chứng minh ông trực tiếp chỉ đạo một việc mà trước đây chỉ có lời kể, mức trách nhiệm phải tăng.

Nếu một nhân chứng bị phát hiện nhớ sai một chi tiết, phải sửa chi tiết đó.

Đó không phải là yếu điểm của công trình.

Đó chính là dấu hiệu của một công trình nghiên cứu nghiêm túc.

---

17. Những điều đã tương đối chắc

Đến thời điểm này, từ các chương trước và lời chứng đã xem xét, có thể giữ một số kết luận ở mức tương đối chắc.

Một: Vụ “Xét lại” là một chiến dịch có thật, diễn ra trong những năm 1960, với cao điểm là 1967–1968.

Hai: Nhiều người bị bắt, quản thúc hoặc xử lý chính trị.

Ba: Bộ máy an ninh và các cơ quan tổ chức của Đảng tham gia ở những tầng khác nhau.

Bốn: Nhiều người bị xử lý có quan hệ nghề nghiệp hoặc cá nhân với Võ Nguyên Giáp, nhưng điều đó không đủ để chứng minh một “phe Giáp” có tổ chức.

Năm: Lê Đức Thọ giữ vị trí quan trọng trong hệ thống tổ chức và chính trị của Đảng vào thời kỳ này.

Sáu: Trách nhiệm trực tiếp của ông đối với từng vụ bắt giữ vẫn phải được chứng minh từng trường hợp.

Bảy: Các nghiên cứu học thuật có cơ sở để xem vụ “Xét lại” vừa có chiều kích tư tưởng, vừa có chiều kích đấu tranh nội bộ và liên quan đến lựa chọn chiến lược trong chiến tranh; nhưng tỷ trọng của từng yếu tố vẫn là vấn đề nghiên cứu.

---

18. Những điều vẫn chưa thể kết luận

Cũng cần ghi rõ những khoảng trống.

Chưa thể kết luận đầy đủ:

Lê Đức Thọ có trực tiếp ra lệnh bắt từng người hay không.

Ai là người đầu tiên đề xuất bắt Hoàng Minh Chính.

Ai quyết định mở rộng từ một số cá nhân sang cả mạng lưới quan hệ.

Lê Đức Thọ đã đọc bao nhiêu hồ sơ thẩm vấn.

Ông biết đến đâu về điều kiện giam giữ kéo dài.

Hồ Chí Minh đã biết đến đâu và can thiệp đến đâu.

Lê Duẩn đã trực tiếp tham gia từng quyết định xử lý đến mức nào.

Mức độ tồn tại thực tế của một “phe Giáp” có tổ chức.

Những câu hỏi này không phải khoảng trống để người viết tự điền.

Chúng là những khoảng trống của lịch sử.

---

19. Giá trị lớn nhất của nhân chứng

Sau tất cả, nhân chứng không phải để thay thế hồ sơ.

Nhân chứng làm một việc khác.

Họ cho hồ sơ một con người.

Một biên bản bắt giữ có thể cho biết ngày tháng.

Một báo cáo có thể cho biết lý do.

Một nghị quyết có thể cho biết đường lối.

Nhưng chỉ người đã sống qua sự việc mới có thể cho ta biết:

Một căn phòng giam lạnh như thế nào, một cuộc thẩm vấn kéo dài ra sao, một người chờ đợi nhiều năm mà không biết ngày trở về nghĩ gì, và một người từng tin vào cách mạng cảm thấy thế nào khi chính cách mạng quay lại xử lý mình.

Đó không phải thứ có thể bỏ ra khỏi lịch sử chỉ vì nó mang tính chủ quan.

Nhưng cũng không phải thứ có thể dùng để thay thế mọi chứng cứ.

Ký ức là một phần của sự thật lịch sử, nhưng không phải toàn bộ sự thật lịch sử.

---

20. Đối với Lê Đức Thọ, nhân chứng đặt ra câu hỏi gì?

Sau khi đọc những lời chứng này, hình ảnh Lê Đức Thọ trở nên phức tạp hơn.

Ông không còn chỉ là:

Người tổ chức.

Nhà lãnh đạo.

Nhà đàm phán Paris.

Người chiến thắng.

Ông còn là một nhân vật đứng tại nơi quyền lực chính trị gặp quyền lực tổ chức.

Và từ vị trí ấy, ông phải được hỏi:

Ông biết gì?

Ông biết từ khi nào?

Ai báo cáo cho ông?

Ông đã làm gì với thông tin đó?

Có lúc nào ông nghi ngờ những cáo buộc?

Có lúc nào ông yêu cầu dừng?

Có lúc nào ông yêu cầu mở rộng?

Ông có biết những người bị bắt sẽ bị giam trong nhiều năm mà không qua một phiên tòa công khai hay không?

Nếu câu trả lời là có, trách nhiệm của ông sẽ khác.

Nếu câu trả lời là không, phải tìm hiểu tại sao một người đứng ở trung tâm tổ chức lại không biết.

Cả hai khả năng đều là vấn đề lịch sử.

---

21. Một nguyên tắc cuối cùng: không kết tội bằng khoảng trống

Đây là nguyên tắc cần giữ cho toàn bộ phần này.

Không có tài liệu chứng minh Lê Đức Thọ ra lệnh không có nghĩa ông vô can.

Nhưng cũng không có tài liệu chứng minh ông ra lệnh không có nghĩa ông có tội.

Khoảng trống của hồ sơ phải được gọi đúng tên:

Chưa biết.

Không phải:

Chắc chắn không.

Cũng không phải:

Chắc chắn có.

Đây là điều khó nhất đối với người viết lịch sử.

Bởi độc giả thường muốn một câu trả lời rõ ràng.

Nhưng đôi khi câu trả lời trung thực nhất là:

> **Chưa đủ chứng cứ để kết luận.**

Một cuốn sách nghiêm túc không sợ câu ấy.

Nó cần câu ấy.

---

22. Phán định

Vũ Thư Hiên là một nhân chứng quan trọng.

Nhưng giá trị của ông không nằm ở việc ông đưa ra một bản án cuối cùng đối với Lê Đức Thọ.

Giá trị của ông nằm ở chỗ ông mở cho chúng ta một cánh cửa mà các văn bản chính thức thường đóng kín:

Cánh cửa nhìn từ phía người bị quyền lực xử lý.

Qua cánh cửa ấy, ta thấy một hệ thống không chỉ có nghị quyết và chức vụ.

Nó có những con người bị bắt.

Có những cuộc thẩm vấn.

Có những câu hỏi về người khác.

Có những mối quan hệ bị đưa vào hồ sơ.

Có những năm tháng bị giam giữ.

Và có những con người sau khi ra khỏi tù đã mang theo một ký ức không thể dễ dàng xóa bỏ.

Nhưng từ ký ức ấy đến trách nhiệm cá nhân của Lê Đức Thọ vẫn còn một khoảng cách.

Khoảng cách ấy phải được lấp bằng hồ sơ.

Và đó chính là công việc của chương tiếp theo.

Không phải hỏi nhân chứng có đáng tin hay không, mà hỏi: những điều họ kể có thể đối chiếu với những gì lịch sử còn giữ lại đến đâu?

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

Vũ Thư Hiên, Đêm giữa ban ngày.

Sophie Quinn-Judge, “The Ideological Debate in the DRV and the Significance of the Anti-Party Affair, 1967–68”, Cold War History, Vol. 5, No. 4.

Martin Grossheim, “Revisionism in the Democratic Republic of Vietnam: New Evidence from the East German Archives”, Cold War History, Vol. 5, No. 4.

Lien-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam, University of North Carolina Press, 2012.

The Cambridge History of the Vietnam War, phần về chính trị nội bộ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1963–1968.

Các hồi ký, thư kiến nghị và tài liệu đương thời của những người bị xử lý trong vụ “Xét lại”, cần tiếp tục đối chiếu với bản gốc trước khi sử dụng để xác định trách nhiệm cá nhân.

---

GHI CHÚ VỀ VỊ TRÍ CỦA CHƯƠNG TRONG TOÀN BỘ TÁC PHẨM

Chương XXXVIII và XXXIX không nên bị xem là hai chương kể lại cùng một câu chuyện:

Chương XXXVIII: Vũ Thư Hiên nhìn Lê Đức Thọ.

Chương XXXIX: Chúng ta nhìn lại chính lời chứng của Vũ Thư Hiên.

Chương XXXVIII trình bày một nhân chứng và trải nghiệm của người bị quyền lực xử lý.

Chương XXXIX xác lập phương pháp đánh giá lời chứng, phân biệt điều trực tiếp chứng kiến, điều được nghe kể và điều do nhân chứng suy luận.

Bước kế tiếp là:

CHƯƠNG XL – NHỮNG ĐIỀU ĐƯỢC NGHE KỂ

Ở đó cần phân biệt lời truyền khẩu, lời kể của người thân, lời kể trong tù, hồi ký hồi cố và những thông tin không xác định được nguồn gốc. Đây là tầng tư liệu cần được kiểm chứng đặc biệt chặt chẽ, bởi chính tại đây những huyền thoại về quyền lực thường được hình thành.

Read more »

CHƯƠNG 24 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT - NHỮNG NGƯỜI ĐƯỢC MỜI VỀ NHƯNG CHƯA ĐƯỢC TỰ DO

 

ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT

Một con người giữa những con người làm nên thời đại

Võ Văn Kiệt ↔ những người cùng thời ↔ những vấn đề của đất nước ↔ Hưng Quốc.

Hoàng Phong Nhã

Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh

CHƯƠNG XXIV

NHỮNG NGƯỜI ĐƯỢC MỜI VỀ NHƯNG CHƯA ĐƯỢC TỰ DO

Từ đổi mới kinh tế đến giới hạn của tư tưởng và quyền phản biện

Có một nghịch lý trong quá trình đổi mới của những quốc gia từng trải qua chiến tranh và cách mạng.

Nhà nước cần tri thức của những người có kinh nghiệm khác mình. Cần vốn của những người từng sống trong môi trường kinh tế khác. Cần chuyên gia hiểu thị trường quốc tế, nhà khoa học được đào tạo ở nước ngoài, doanh nhân có quan hệ với các mạng lưới toàn cầu.

Nhưng khi những con người ấy tham gia công việc chung, họ có thể phát hiện những vấn đề mà bộ máy chưa muốn nghe. Họ có thể đưa ra những nhận xét không phù hợp với quan điểm chính thức. Họ có thể đặt câu hỏi về một chính sách, phản đối một quyết định hoặc đề nghị thay đổi cách tổ chức quyền lực.

Khi ấy, một câu hỏi khó xuất hiện:

Nhà nước muốn tiếp nhận tri thức của họ, hay thực sự chấp nhận quyền suy nghĩ độc lập của họ?

Muốn họ góp ý, hay muốn họ chỉ góp ý trong phạm vi đã được xác định?

Muốn họ nói thật, hay chỉ muốn nghe những điều có thể sử dụng được?

Đây không phải câu hỏi riêng của Việt Nam. Nó từng xuất hiện trong công cuộc cải cách của Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình, và cũng là một vấn đề cần đặt ra khi nghiên cứu quá trình đổi mới Việt Nam dưới thời Võ Văn Kiệt.

Hai nhà lãnh đạo hoạt động trong những hoàn cảnh khác nhau, có vị trí và quyền lực khác nhau, nhưng đều phải đối diện với một bài toán lớn: làm thế nào giải phóng nguồn lực kinh tế và tri thức trong khi vẫn duy trì khuôn khổ chính trị hiện hữu?

Và chính ở điểm đó, giới hạn của đổi mới bắt đầu bộc lộ.

1. Đặng Tiểu Bình: Mở cửa kinh tế nhưng không đồng nghĩa với mở cửa quyền lực

Năm 1978, Trung Quốc bước vào một giai đoạn cải cách có ý nghĩa lịch sử dưới sự lãnh đạo nổi bật của Đặng Tiểu Bình.

Sau những tổn thất của Đại Cách mạng Văn hóa, Trung Quốc cần khôi phục sản xuất, phát triển nông nghiệp, cải tổ doanh nghiệp, thu hút vốn và công nghệ, mở rộng quan hệ với thế giới.

Đặng Tiểu Bình đưa ra một cách tiếp cận thực dụng: phải giải phóng lực lượng sản xuất, phải để thực tiễn kiểm nghiệm chính sách, phải học hỏi những gì có ích từ bên ngoài.

Những cải cách trong nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, đầu tư và quan hệ quốc tế đã tạo ra những thay đổi sâu sắc. Trung Quốc từng bước chuyển từ nền kinh tế kế hoạch tập trung sang một mô hình sử dụng ngày càng nhiều cơ chế thị trường, đồng thời duy trì vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ hai quá trình: cải cách kinh tế và cải cách chính trị.

Đặng Tiểu Bình từng nói đến cải cách thể chế chính trị. Ông nhận thấy bộ máy quan liêu, sự tập trung quyền lực và những trở ngại hành chính có thể cản trở hiện đại hóa. Nhưng cải cách chính trị trong tư duy của ông không đồng nghĩa với việc chấp nhận cạnh tranh quyền lực đa đảng hoặc thiết lập một nền dân chủ tự do theo mô hình phương Tây.

Nghiên cứu của Letian Lei về giai đoạn 1978–1992 cho thấy trong nội bộ Trung Quốc tồn tại những cuộc tranh luận kéo dài giữa khuynh hướng cải cách và khuynh hướng bảo thủ. Ngay trong hàng ngũ những người ủng hộ cải cách cũng có sự khác biệt: có người muốn mở rộng cải cách tư tưởng và chính trị, có người chỉ muốn cải thiện hiệu quả kinh tế trong khuôn khổ độc quyền lãnh đạo hiện hữu. [Nguồn nghiên cứu: Identifying China’s Long 1980s, The China Quarterly.]

Điều này giúp chúng ta hiểu một đặc điểm quan trọng của thời kỳ Đặng Tiểu Bình:

Trung Quốc có thể mở rộng không gian kinh tế mà không mở rộng tương ứng không gian chính trị.

Một doanh nhân có thể được khuyến khích làm giàu. Một nhà khoa học có thể được tạo điều kiện nghiên cứu. Một chuyên gia có thể được mời tham gia hoạch định chính sách. Nhưng nếu người ấy vượt qua những giới hạn chính trị được xác lập, phản ứng của hệ thống có thể hoàn toàn khác.

Đó là một lựa chọn có chủ ý trong mô hình cải cách Trung Quốc, chứ không đơn thuần là một thiếu sót ngẫu nhiên.

2. Những cuộc tranh luận bị giới hạn trong chính Trung Quốc

Không nên hình dung Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình là một xã hội hoàn toàn không có tranh luận.

Trái lại, thập niên 1980 là thời kỳ xuất hiện nhiều cuộc thảo luận sôi nổi về kinh tế, triết học, văn hóa, nhân quyền, dân chủ và tương lai của chủ nghĩa xã hội.

Nhiều trí thức Trung Quốc được khuyến khích suy nghĩ lại về những giáo điều cũ. Các cuộc thảo luận về chủ nghĩa nhân văn, sự tha hóa, cải cách văn hóa và hiện đại hóa đã mở ra những không gian tư tưởng mới.

Một số trí thức cho rằng Trung Quốc không thể hiện đại hóa kinh tế nếu không thay đổi phương thức quản trị và quan hệ giữa nhà nước với xã hội.

Một số người khác muốn mở rộng quyền tự do học thuật, quyền phát biểu và khả năng tham gia vào đời sống chính trị.

Nhưng giới hạn của sự cởi mở cũng nhanh chóng xuất hiện.

Sau các cuộc biểu tình của sinh viên năm 1986, chiến dịch chống cái gọi là “tự do hóa tư sản” được triển khai năm 1987. Tổng Bí thư Hồ Diệu Bang phải từ chức. Một số trí thức có tiếng nói cải cách bị khai trừ khỏi Đảng hoặc bị loại khỏi đời sống chính trị chính thức.

Nghiên cứu của Lawrence R. Sullivan trên The China Quarterly ghi nhận việc đảo ngược một số chủ trương cởi mở về văn học và khoa học, cùng với việc xử lý những trí thức như Phương Lệ Chi, Lưu Tân Diệm và Vương Nhược Vọng.

Đến năm 1989, phong trào biểu tình tại Thiên An Môn và nhiều thành phố khác bị đàn áp bằng vũ lực.

Những sự kiện ấy cho thấy một giới hạn căn bản: cải cách có thể được chấp nhận khi phục vụ mục tiêu hiện đại hóa, nhưng những yêu cầu làm thay đổi cấu trúc quyền lực có thể bị xem là mối đe dọa đối với chế độ.

Đặng Tiểu Bình không phải người không hiểu vai trò của tri thức và cải cách. Nhưng ông đặt sự ổn định chính trị và quyền lãnh đạo của Đảng ở vị trí giới hạn của quá trình cải cách.

Đây là một điểm phải nhìn nhận thẳng thắn khi so sánh với Việt Nam.

3. Việt Nam đổi mới sau Trung Quốc tám năm

Trung Quốc khởi động cải cách từ năm 1978. Việt Nam chính thức khởi xướng công cuộc Đổi Mới tại Đại hội VI năm 1986.

Khoảng cách tám năm ấy có ý nghĩa lịch sử.

Khi Việt Nam bắt đầu đổi mới, Trung Quốc đã có những kinh nghiệm ban đầu về khoán trong nông nghiệp, mở rộng kinh tế hàng hóa, thu hút đầu tư nước ngoài và xây dựng các khu vực kinh tế mở.

Việt Nam cũng phải giải quyết những vấn đề tương tự: sản xuất trì trệ, thiếu hàng hóa, lạm phát, cơ chế phân phối kém hiệu quả, thiếu vốn và công nghệ, quan hệ kinh tế đối ngoại bị hạn chế.

Tuy nhiên, Việt Nam có những điều kiện riêng.

Một đất nước vừa trải qua chiến tranh kéo dài, hậu quả kinh tế nặng nề, quan hệ quốc tế phức tạp và những bất đồng lịch sử chưa được giải quyết. Trong xã hội vẫn tồn tại những khác biệt sâu sắc về ký ức, niềm tin và cách nhìn nhận quá khứ.

Đổi mới vì vậy không chỉ là thay đổi cơ chế kinh tế.

Nó còn đòi hỏi thay đổi cách nhìn nhận con người, tri thức và kinh nghiệm.

Một cán bộ từng điều hành nền kinh tế kế hoạch có thể hiểu bộ máy nhà nước. Nhưng một chuyên gia từng làm việc trong nền kinh tế thị trường có thể hiểu những vấn đề mà hệ thống cũ chưa có kinh nghiệm giải quyết.

Một doanh nhân từng hoạt động ở miền Nam trước năm 1975 có thể biết cách huy động vốn và tổ chức kinh doanh.

Một trí thức Việt Nam ở nước ngoài có thể kết nối Việt Nam với các trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế.

Nếu không sử dụng những nguồn lực ấy, Việt Nam sẽ tự hạn chế khả năng phát triển của mình.

Đó là bối cảnh cần đặt vào khi nghiên cứu những nỗ lực tập hợp chuyên gia của Võ Văn Kiệt tại Thành phố Hồ Chí Minh.

4. Nhóm thứ Sáu: Được lắng nghe nhưng chưa chắc được thực hiện

Một trong những trường hợp đáng nghiên cứu nhất là Văn phòng kinh tế Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, thường được nhắc đến với tên gọi Nhóm thứ Sáu.

Theo tư liệu lịch sử được công bố, năm 1981, Võ Văn Kiệt thành lập Văn phòng công tác nghiên cứu kinh tế trực thuộc Thành ủy. Nguyễn Xuân Oánh được giao đứng đầu. Nhóm quy tụ những chuyên gia có quá trình đào tạo và kinh nghiệm khác nhau, trong đó có những người từng làm việc trong hệ thống kinh tế miền Nam trước năm 1975.

Nhóm nghiên cứu các vấn đề về tiền tệ, tín dụng, giá cả, tài chính, ngoại thương, khu chế xuất, đầu tư nước ngoài và kinh tế đối ngoại.

Đây là những vấn đề rất thiết thực đối với một thành phố đang tìm cách thoát khỏi tình trạng trì trệ của cơ chế quản lý cũ.

Điểm đáng chú ý là những chuyên gia này không chỉ nói về lý thuyết. Họ đưa ra những đề án và đề xuất cụ thể.

Theo bài viết của Tuổi Trẻ về Nhóm thứ Sáu, nhiều đề án được đưa ra trong giai đoạn 1980–1983, nhưng dù được lắng nghe, các ý kiến ấy khó đi vào thực hiện. Một số nội dung chỉ được triển khai sau khi công cuộc Đổi Mới bắt đầu.

Chi tiết này cần được suy nghĩ nghiêm túc.

Một nhóm chuyên gia được thành lập. Những người có chuyên môn được mời tham gia. Họ nghiên cứu và đề xuất. Nhưng khoảng cách giữa đề xuất và quyết định vẫn còn rất lớn.

Tại sao?

Có thể có nhiều nguyên nhân.

Thứ nhất, cơ chế kinh tế khi ấy chưa cho phép thực hiện một số giải pháp theo logic thị trường.

Thứ hai, những đề xuất mới có thể xung đột với quan điểm quản lý đang chi phối bộ máy.

Thứ ba, người có quyền quyết định ở địa phương không nhất thiết có đủ thẩm quyền để thay đổi những quy định thuộc cấp trung ương.

Thứ tư, trong một hệ thống quản lý tập trung, một ý tưởng đúng về mặt kinh tế vẫn có thể gặp trở ngại vì những cân nhắc chính trị, tổ chức và lợi ích hành chính.

Cần tránh kết luận đơn giản rằng mọi đề xuất không được thực hiện đều do thiếu tự do ngôn luận. Tư liệu hiện có cho thấy rõ khoảng cách giữa tư vấn và thực thi, nhưng muốn xác định nguyên nhân của từng đề án phải tiếp tục đối chiếu hồ sơ và lời kể của những người trực tiếp tham gia.

Dẫu vậy, trường hợp Nhóm thứ Sáu đã gợi ra một vấn đề lớn:

Một nhà nước có thể nghe chuyên gia mà vẫn chưa có cơ chế để tri thức của chuyên gia trở thành quyết định chính sách.

5. Được mời làm chuyên gia không có nghĩa được tham gia bình đẳng

Hãy thử đặt mình vào vị trí một trí thức miền Nam sau năm 1975.

Người ấy từng được đào tạo trong một môi trường giáo dục khác. Có thể từng làm việc trong một cơ quan nhà nước, ngân hàng, doanh nghiệp hoặc trường đại học. Người ấy có kinh nghiệm thực tế về một nền kinh tế thị trường, nhưng cũng có thể mang theo những ký ức và quan điểm chính trị khác với hệ thống đang nắm quyền.

Sau chiến tranh, người ấy được mời cộng tác.

Đó có thể là một cơ hội đáng quý. Người ấy có thể cảm thấy kiến thức của mình vẫn còn giá trị, đất nước vẫn cần đến mình và những khác biệt của quá khứ không nhất thiết phải ngăn cản hợp tác.

Nhưng khi tham gia công việc, người ấy có thể nhận ra một giới hạn.

Có thể phát biểu trong cuộc họp, nhưng không thể công khai tranh luận về mọi chính sách.

Có thể đề xuất giải pháp kinh tế, nhưng không dễ đặt câu hỏi về cơ chế ra quyết định.

Có thể chỉ ra sự yếu kém của một cơ quan, nhưng không chắc có thể phê bình công khai người đứng đầu.

Có thể được tin tưởng trong một nhiệm vụ chuyên môn, nhưng chưa chắc được xem là một chủ thể có quyền tham gia bình đẳng vào đời sống chính trị.

Những tình huống này không thể mặc nhiên gán cho mọi chuyên gia miền Nam. Muốn xác nhận phải có lời kể, hồi ký hoặc hồ sơ cụ thể.

Nhưng về mặt thể chế, đây là một khả năng có thật và cần được nghiên cứu.

Bởi giữa hai cách sử dụng con người có một khác biệt căn bản.

Cách thứ nhất: Nhà nước sử dụng kiến thức của một người trong phạm vi nhiệm vụ được giao.

Cách thứ hai: Nhà nước thừa nhận người ấy có quyền độc lập suy nghĩ, phát biểu, phản biện và tham gia tranh luận về những vấn đề chung.

Cách thứ nhất là sử dụng chuyên môn.

Cách thứ hai là thừa nhận quyền công dân và năng lực chính trị của con người.

Một quốc gia có thể làm được điều thứ nhất mà chưa làm được điều thứ hai.

Đó chính là giới hạn mà chúng ta cần nhận diện.

6. Đổi mới tư duy kinh tế nhưng chưa mở rộng tương ứng tự do tư tưởng

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của Đổi Mới là sự thừa nhận ngày càng rõ hơn vai trò của kinh tế hàng hóa, thị trường, doanh nghiệp tư nhân và quan hệ kinh tế quốc tế.

Nhưng thay đổi cách nhìn về kinh tế không tự động dẫn đến thay đổi tương ứng trong cách nhìn về quyền phát biểu và phản biện.

Một doanh nhân có thể được khuyến khích mở doanh nghiệp, nhưng điều đó không có nghĩa người ấy có thể tự do thành lập tổ chức chính trị.

Một nhà kinh tế có thể được mời góp ý về chính sách tiền tệ, nhưng điều đó không có nghĩa họ được tự do tranh luận công khai về cấu trúc quyền lực.

Một nhà khoa học có thể được khuyến khích tiếp cận tri thức thế giới, nhưng điều đó không đồng nghĩa mọi quan điểm học thuật và triết học đều được bảo vệ như nhau.

Đây là sự không đồng đều giữa hai lĩnh vực cải cách.

Nghiên cứu về chính trị Việt Nam cuối thập niên 1980 cho thấy đã có một giai đoạn không gian báo chí và văn học cởi mở hơn. Một số nhà báo, nhà văn và trí thức có thể đề cập đến những vấn đề trước đó ít được công khai thảo luận.

Tuy nhiên, sự cởi mở ấy không kéo dài theo một đường thẳng.

Theo báo cáo của Amnesty International năm 1992, sau một thời gian có mức độ phê bình xã hội nhất định từ năm 1986, chính quyền trở nên lo ngại trước sự gia tăng của các ý kiến, thư ngỏ và kiến nghị công khai vào cuối năm 1989. Một số ấn phẩm bị đình bản, các quy định quản lý báo chí và văn hóa được siết chặt hơn.

Những tư liệu này không chứng minh rằng Việt Nam hoàn toàn không có tranh luận trong thời kỳ Đổi Mới. Ngược lại, chúng cho thấy đã từng có những không gian tranh luận đáng kể, nhưng không gian ấy có giới hạn và có thể bị thu hẹp khi nội dung phê bình chạm đến những vấn đề chính trị nhạy cảm.

Đây là điểm cần phân biệt với cách kể giản lược rằng trước đổi mới mọi người đều im lặng, còn sau đổi mới mọi người đều được tự do.

Lịch sử phức tạp hơn thế.

7. Khi tiếng nói phê bình vượt khỏi phạm vi được chấp nhận

Một cuộc tranh luận về chính sách kinh tế có thể được xem là cần thiết.

Nhưng nếu người tham gia đặt câu hỏi về quyền lực, trách nhiệm của người đứng đầu, vai trò độc quyền lãnh đạo hoặc giới hạn của quyền lực nhà nước, cuộc tranh luận có thể chuyển sang một phạm vi khác.

Đây là ranh giới quan trọng.

Trong một hệ thống chính trị, người ta có thể chấp nhận tranh luận về cách thực hiện một chính sách nhưng không chấp nhận tranh luận về quyền quyết định chính sách.

Có thể cho phép phê bình một cán bộ yếu kém nhưng không cho phép chất vấn cơ chế bổ nhiệm và kiểm soát cán bộ.

Có thể cho phép đề xuất cải thiện hành chính nhưng không chấp nhận yêu cầu thay đổi cấu trúc quyền lực.

Có thể khuyến khích chuyên gia nói về hiệu quả kinh tế nhưng không dễ chấp nhận khi họ cho rằng nguyên nhân của sự kém hiệu quả nằm trong chính cách tổ chức quyền lực.

Nói cách khác, phạm vi được phép tranh luận có thể rộng hơn trước, nhưng vẫn có một giới hạn chính trị.

Điều này không chỉ xảy ra ở Việt Nam.

Nghiên cứu về Trung Quốc cho thấy những cuộc thảo luận tư tưởng trong thập niên 1980 từng phát triển khá mạnh, nhưng khi một số trí thức và sinh viên thúc đẩy những yêu cầu rộng hơn về dân chủ và quyền công dân, phản ứng của bộ máy trở nên cứng rắn hơn.

Hai nước có lịch sử và mức độ phát triển khác nhau, nhưng cùng cho thấy một vấn đề của mô hình cải cách không đi kèm tự do chính trị đầy đủ:

Nhà nước muốn tiếp nhận những ý tưởng giúp hệ thống hoạt động tốt hơn, nhưng có thể không muốn tiếp nhận những ý tưởng đặt câu hỏi về chính hệ thống ấy.

8. Người Việt Nam ở nước ngoài: Trở về không chỉ cần lời mời

Câu chuyện người miền Nam trở về hợp tác cần được mở rộng sang cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Đây là những nhóm không hoàn toàn giống nhau.

Có người rời Việt Nam trước năm 1975.

Có người ra đi sau năm 1975.

Có người sinh sống tại Hoa Kỳ, Pháp, Canada, Australia.

Có người học tập và làm việc ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây.

Có người chỉ về thăm gia đình.

Có người muốn đầu tư.

Có người muốn nghiên cứu, giảng dạy hoặc tham gia hoạt động xã hội.

Có người muốn trở về sống lâu dài.

Vì vậy, không thể gom tất cả vào một khái niệm duy nhất rồi cho rằng họ có cùng động cơ và trải nghiệm.

Nghiên cứu của Đặng Phong công bố năm 2000 về cộng đồng người Việt ở nước ngoài trở về và hội nhập tại Việt Nam cho thấy khoảng cách giữa chính sách cởi mở và những quy định hành chính trong thực tế.

Bài nghiên cứu đề cập đến những hạn chế về nơi cư trú, đi lại, đăng ký với cơ quan an ninh và một số ngành nghề trong các quy định áp dụng đối với người Việt Nam ở nước ngoài trong giai đoạn đầu mở cửa. Tác giả cũng ghi nhận những khó khăn phát sinh từ thủ tục nhập cảnh, hải quan, sự quan liêu, cách ứng xử của một số cán bộ và sự thiếu hiệu quả của các cơ quan hợp tác.

Đây là một tư liệu quan trọng vì nó cho thấy một điều:

Lời mời trở về chưa đủ để tạo ra lòng tin.

Một người có thể được kêu gọi đóng góp, nhưng khi thực sự trở về lại phải đối diện với những thủ tục và cách ứng xử khiến họ cảm thấy mình vẫn là người ngoài cuộc.

Một chính sách có thể rất cởi mở trên văn bản, nhưng nếu việc thực hiện thiếu nhất quán thì kết quả sẽ khác xa mục tiêu ban đầu.

Cần lưu ý rằng nghiên cứu của Đặng Phong tập trung vào người Việt Nam ở nước ngoài, không phải toàn bộ trí thức miền Nam ở lại trong nước sau năm 1975. Không thể lấy những trải nghiệm của nhóm này để đại diện cho tất cả các nhóm khác.

Tuy nhiên, nó giúp chúng ta hiểu vì sao việc khôi phục lòng tin sau chiến tranh không thể chỉ dựa vào lời kêu gọi tình cảm.

Lòng tin phải được tạo ra bằng trải nghiệm thực tế.

9. Sự bất mãn, chán nản và những người không tiếp tục hợp tác

Câu hỏi đặt ra là: những người được mời về hợp tác nhưng không có đủ tự do phát biểu và phản biện có trở nên bất mãn, chán nản hay không?

Câu trả lời cần được phân tích theo từng trường hợp.

Không thể khẳng định tất cả đều bất mãn.

Có người vẫn tiếp tục làm việc vì họ nhìn thấy những kết quả cụ thể trong lĩnh vực chuyên môn.

Có người chấp nhận giới hạn chính trị vì mục tiêu trước mắt của họ là đóng góp cho kinh tế, giáo dục, khoa học hoặc đời sống xã hội.

Có người lựa chọn giữ khoảng cách với chính trị và chỉ tham gia những công việc chuyên môn.

Có người có thể thất vọng vì đề xuất không được thực hiện, vì thủ tục hành chính hoặc vì không tìm được môi trường làm việc phù hợp.

Cũng có người có thể quyết định rời đi hoặc không trở lại.

Nhưng muốn xác định mức độ bất mãn, chúng ta cần có những chứng cứ cụ thể: thư từ, hồi ký, phỏng vấn, quyết định thôi việc, lời kể của gia đình và đồng nghiệp, hoặc những tài liệu cho thấy nguyên nhân họ ngừng hợp tác.

Không nên biến một giả thuyết hợp lý thành một kết luận lịch sử khi chưa có đủ chứng cứ.

Dẫu vậy, có thể nhận diện một quy luật tâm lý và tổ chức đáng chú ý.

Một chuyên gia được mời về vì năng lực sẽ có kỳ vọng được sử dụng năng lực ấy.

Nếu ý kiến của họ liên tục bị gạt bỏ, nếu họ không thể nói thật về những vấn đề đang tồn tại, nếu mọi đóng góp chỉ dừng lại ở mức tham khảo, thì động lực hợp tác có thể suy giảm.

Người ấy có thể tự hỏi:

Tôi được mời về để giải quyết vấn đề hay chỉ để chứng minh rằng Nhà nước đã mở cửa?

Tôi được cần đến vì tri thức của mình hay chỉ vì danh tiếng và quan hệ của mình?

Tôi có thể nói điều tôi cho là đúng hay chỉ được nói điều mà người có quyền muốn nghe?

Nếu những câu hỏi ấy không có lời giải, sự thất vọng có thể tích tụ.

Đó không nhất thiết là sự bất mãn chính trị ngay từ đầu. Đôi khi nó bắt đầu bằng một trải nghiệm nghề nghiệp: không được lắng nghe, không được trao quyền, không được làm việc trong môi trường minh bạch.

Nhưng nếu tình trạng ấy kéo dài, thất vọng nghề nghiệp có thể chuyển thành mất niềm tin đối với thể chế.

10. Võ Văn Kiệt: Một nhà lãnh đạo cởi mở trong một hệ thống có giới hạn

Khi đặt vấn đề này trong cuốn sách đối thoại với Võ Văn Kiệt, chúng ta cần tránh hai thái cực.

Thái cực thứ nhất là ca ngợi ông như một người có thể vượt qua mọi giới hạn của hệ thống.

Thái cực thứ hai là quy toàn bộ những hạn chế của thời kỳ ấy cho cá nhân ông.

Cả hai đều không chính xác.

Những việc làm của Võ Văn Kiệt trong quá trình tập hợp chuyên gia, sử dụng người có quá khứ chính trị khác biệt và thúc đẩy những thử nghiệm kinh tế tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy ông có tinh thần thực tiễn và khả năng nhìn nhận giá trị của tri thức vượt qua ranh giới chính trị.

Nhưng ông không phải người có thể một mình thay đổi toàn bộ cấu trúc chính trị và hành chính của đất nước.

Một Bí thư Thành ủy có thể tạo điều kiện cho một nhóm chuyên gia hoạt động.

Một người đứng đầu Chính phủ có thể thúc đẩy những chính sách cải cách.

Nhưng những thay đổi về tự do báo chí, tự do lập hội, quyền phản biện và giới hạn quyền lực lại liên quan đến cấu trúc thể chế rộng hơn.

Vì vậy, phải phân biệt:

• Quan điểm và ý chí cá nhân của Võ Văn Kiệt.
• Những quyết định ông trực tiếp đưa ra.
• Những đề xuất ông ủng hộ nhưng không đủ điều kiện thực hiện.
• Những giới hạn do bộ máy và cơ chế chính trị tạo ra.
• Những vấn đề thuộc trách nhiệm của tập thể lãnh đạo và các cơ quan nhà nước.

Nếu không phân biệt, chúng ta sẽ dễ biến một nghiên cứu lịch sử thành sự phán xét một chiều.

Điều đáng nghiên cứu không chỉ là Võ Văn Kiệt đã muốn mở cửa đến đâu, mà còn là ông đã có thể mở cửa đến đâu, vì sao có những cánh cửa mở được và vì sao có những cánh cửa vẫn đóng.

11. Nghịch lý lớn: Cần người có tư duy độc lập nhưng không dễ chấp nhận sự độc lập

Một quốc gia muốn phát triển phải cần những con người có khả năng suy nghĩ độc lập.

Một nhà kinh tế giỏi không thể chỉ lặp lại những kết luận có sẵn.

Một nhà khoa học giỏi không thể chỉ xác nhận giả thuyết của người khác.

Một nhà quản trị giỏi không thể chỉ làm theo mệnh lệnh khi nhận thấy mệnh lệnh ấy gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Một nhà báo có trách nhiệm không thể chỉ đưa tin về thành công mà bỏ qua những thất bại có ý nghĩa đối với xã hội.

Một trí thức có lương tri không thể im lặng khi nhìn thấy những vấn đề ảnh hưởng đến lợi ích chung.

Nhưng tư duy độc lập luôn có khả năng dẫn con người đến những kết luận khác với người đang nắm quyền.

Đó không phải lỗi của tư duy độc lập.

Đó là bản chất của tư duy độc lập.

Nếu một nhà nước chỉ chấp nhận người thông minh khi họ đồng ý với nhà nước, thì nhà nước ấy đang tự đặt ra một giới hạn cho chính năng lực phát triển của mình.

Bởi điều mà quốc gia cần nhất ở người tài không phải là khả năng nói lại điều đã biết.

Mà là khả năng phát hiện điều người khác chưa thấy, đặt câu hỏi mà người khác chưa dám đặt và đề xuất giải pháp mà bộ máy chưa từng nghĩ đến.

Một hệ thống chỉ nghe lời khen có thể tạo ra sự yên tâm cho người cầm quyền, nhưng không tạo ra khả năng tự sửa chữa.

Một hệ thống biết tiếp nhận phản biện mới có cơ hội phát hiện sai lầm trước khi sai lầm trở thành khủng hoảng.

Đây là sự khác biệt giữa một bộ máy cần sự phục tùng và một thể chế cần trí tuệ.

12. Đặt lại vấn đề: Đổi mới có thể đi xa đến đâu nếu thiếu tự do?

Có thể đặt ra một câu hỏi lớn:

Liệu một quốc gia có thể đạt được tăng trưởng kinh tế trong khi vẫn duy trì những giới hạn đáng kể đối với tự do chính trị hay không?

Lịch sử Trung Quốc cho thấy mô hình ấy có thể tạo ra tăng trưởng trong một thời gian dài. Việt Nam cũng đã đạt được những thành tựu quan trọng sau Đổi Mới.

Nhưng một câu hỏi khác cần được đặt ra:

Mô hình ấy có khai thác được toàn bộ năng lực sáng tạo của xã hội hay không?

Tăng trưởng kinh tế và sức mạnh quốc gia không phải là một khái niệm đồng nhất.

Một quốc gia có thể tăng sản lượng, mở rộng xuất khẩu, xây dựng hạ tầng và thu hút đầu tư. Nhưng sức mạnh dài hạn còn phụ thuộc vào chất lượng giáo dục, khoa học, văn hóa, pháp luật, khả năng sáng tạo và mức độ tin cậy giữa nhà nước với xã hội.

Những lĩnh vực ấy cần một môi trường trong đó con người có thể đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin, tranh luận và chỉ ra sai lầm.

Nếu một chính sách sai mà không ai dám nói, sai lầm có thể kéo dài.

Nếu một cơ quan yếu kém mà không có cơ chế giám sát độc lập, sự yếu kém có thể được che giấu.

Nếu người dân không có điều kiện phản ánh trung thực những vấn đề của đời sống, nhà nước có thể nhận được một bức tranh đẹp hơn thực tế.

Nếu nhà khoa học không được tự do tranh luận, tri thức có thể trở thành công cụ xác nhận thay vì khám phá.

Vì vậy, câu hỏi không phải chỉ là tự do có giúp tăng trưởng nhanh hơn hay không.

Câu hỏi sâu hơn là:

Một quốc gia có thể trở nên mạnh mẽ và bền vững đến mức nào nếu những người dân của mình không được tự do sử dụng trí tuệ để chất vấn quyền lực?

13. Phản đề: Tự do không có nghĩa là phủ nhận mọi giới hạn

Để tránh một cách hiểu cực đoan, cần đặt ra phản đề.

Không phải mọi ý kiến đều đúng.

Không phải mọi lời phản đối đều có giá trị xây dựng.

Không phải mọi hoạt động nhân danh tự do đều phục vụ lợi ích chung.

Một xã hội có thể phải đối diện với thông tin sai lệch, kích động bạo lực, thao túng dư luận, can thiệp từ bên ngoài và những hành vi vi phạm quyền của người khác.

Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ an ninh, trật tự và quyền hợp pháp của công dân.

Nhưng điều đó không có nghĩa Nhà nước có thể đồng nhất mọi ý kiến bất đồng với hành vi chống đối.

Phải phân biệt rõ:

Phê bình một chính sách không đồng nghĩa với phá hoại quốc gia.

Đề nghị thay đổi một đạo luật không đồng nghĩa với phủ nhận pháp luật.

Chất vấn người có quyền không đồng nghĩa với phủ nhận mọi thẩm quyền của Nhà nước.

Tranh luận về mô hình phát triển không đồng nghĩa với hành vi bạo lực.

Một thể chế trưởng thành phải có khả năng phân biệt những điều ấy bằng luật pháp rõ ràng, bằng chứng cứ và thủ tục công bằng.

Tự do không phải là sự tùy tiện.

Nhưng ổn định cũng không thể được xây dựng bằng cách hạn chế mọi bất đồng.

Điều cần thiết là thiết lập những giới hạn hợp lý, công khai, có thể kiểm tra và áp dụng bình đẳng cho tất cả mọi người.

14. Giới hạn của mô hình cải cách dựa vào thiện chí lãnh đạo

Từ Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình đến Việt Nam trong thời kỳ Võ Văn Kiệt, có thể nhận ra một vấn đề chung của cải cách từ trên xuống.

Một nhà lãnh đạo có tầm nhìn có thể mở ra không gian mới.

Một quyết định đúng có thể giúp một địa phương vượt qua cơ chế cũ.

Một người đứng đầu cởi mở có thể tập hợp những chuyên gia từng bị nghi ngại.

Nhưng khi những thay đổi ấy chưa được bảo đảm bằng thể chế, chúng vẫn có thể bị đảo ngược.

Một nhóm chuyên gia có thể được thành lập hôm nay nhưng bị thu hẹp ngày mai.

Một nhà báo có thể được khuyến khích điều tra sai phạm nhưng sau đó bị hạn chế khi bài viết chạm đến vấn đề nhạy cảm.

Một chuyên gia có thể được mời góp ý nhưng không có cơ chế bảo vệ khi đưa ra ý kiến trái chiều.

Một doanh nhân có thể được khuyến khích đầu tư nhưng vẫn phải đối diện với những quy định thiếu ổn định.

Đây là giới hạn của việc dựa vào thiện chí cá nhân.

Nếu quyền được nói thật phụ thuộc vào người đứng đầu, thì đó chưa phải là quyền được bảo đảm.

Nếu quyền phản biện phụ thuộc vào hoàn cảnh chính trị, thì đó chưa phải là một cơ chế ổn định.

Nếu người tài chỉ được bảo vệ khi có một nhà lãnh đạo đặc biệt đứng ra bảo vệ họ, thì quốc gia chưa xây dựng được một môi trường thực sự an toàn cho trí tuệ.

Một thể chế tốt phải bảo vệ cả người có quan điểm khác biệt với người lãnh đạo.

Đó không phải sự yếu đuối của Nhà nước.

Đó là dấu hiệu của một Nhà nước có khả năng tự tin vào tính chính đáng và năng lực sửa chữa sai lầm của mình.

15. Bài học Hưng Quốc: Không chỉ thu hút nhân tài, phải bảo vệ tự do trí tuệ

Từ những kinh nghiệm trên, Hưng Quốc Học cần phát triển một nguyên tắc vượt ra ngoài chính sách thu hút nhân tài.

Không chỉ tìm người giỏi.

Không chỉ mời chuyên gia.

Không chỉ tạo cơ hội làm việc.

Mà phải xây dựng môi trường để con người có thể phát huy toàn bộ năng lực trí tuệ của mình.

Một quốc gia muốn phát huy sức mạnh dân tộc cần có một chuỗi điều kiện:

Thu hút nhân tài → trao cơ hội tham gia → bảo đảm quyền phát biểu → bảo vệ quyền phản biện → chấp nhận tranh luận → kiểm chứng bằng thực tiễn → sửa chữa chính sách → phát huy trí tuệ toàn dân tộc.

Nếu thiếu một mắt xích quan trọng, quá trình ấy có thể bị gián đoạn.

Hưng Quốc Học đề xuất những nguyên tắc sau:

Thứ nhất, không phân biệt quyền công dân bằng quá khứ chính trị.

Mọi người phải được đánh giá theo hành động, trách nhiệm và quy định pháp luật cụ thể. Không thể dùng quá khứ của một nhóm người để tự động tước bỏ cơ hội của từng cá nhân.

Thứ hai, bảo vệ quyền phát biểu và phản biện.

Người dân, chuyên gia, nhà khoa học và nhà báo phải có khả năng nêu ý kiến khác biệt trong khuôn khổ pháp luật. Quyền ấy không thể chỉ được ban phát theo từng thời điểm.

Thứ ba, phân biệt tư vấn với quyền tham gia quyết định.

Chuyên gia cần có điều kiện tiếp cận thông tin, trình bày quan điểm và giải thích cơ sở chuyên môn. Nếu đề xuất không được chấp nhận, cơ quan có trách nhiệm cần có khả năng giải trình về lý do.

Thứ tư, bảo vệ người đưa ra cảnh báo.

Một người phát hiện sai phạm hoặc nguy cơ chính sách cần được bảo vệ khỏi sự trả đũa. Nếu người nói thật phải chịu thiệt hại còn người che giấu sai lầm được an toàn, hệ thống sẽ tự khuyến khích sự im lặng.

Thứ năm, xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực.

Không thể chỉ trông chờ người lãnh đạo tốt. Cần có pháp luật, cơ quan giám sát, tòa án độc lập và những thiết chế có khả năng kiểm tra quyết định của người nắm quyền.

Thứ sáu, xem tranh luận là một nguồn lực quốc gia.

Tranh luận không nhất thiết làm suy yếu đoàn kết. Nếu được tổ chức trong khuôn khổ tôn trọng sự thật và quyền của nhau, tranh luận giúp xã hội phát hiện sai lầm, điều chỉnh chính sách và nâng cao chất lượng quyết định.

Đó là cách chuyển từ chính sách sử dụng nhân tài sang một nền văn hóa chính trị tôn trọng trí tuệ.

16. Lời kết: Quốc gia không thể mạnh bằng sự im lặng của những người thông minh

Những người miền Nam được mời hợp tác sau năm 1975 đã mở ra một câu chuyện đáng trân trọng về khả năng vượt qua định kiến lịch sử.

Những chuyên gia kinh tế như Nguyễn Xuân Oánh và các thành viên Nhóm thứ Sáu cho thấy tri thức có thể vượt qua ranh giới chính trị để phục vụ một mục tiêu chung.

Những người Việt Nam ở nước ngoài trở về hoặc cộng tác với quê hương cho thấy tình cảm dân tộc có thể tiếp tục tồn tại qua những khoảng cách địa lý và những khác biệt về ký ức.

Võ Văn Kiệt đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc mở rộng không gian hợp tác ấy.

Nhưng câu chuyện không thể kết thúc ở đó.

Một người được mời về chưa chắc đã được tự do phát biểu.

Một chuyên gia được lắng nghe chưa chắc đã có quyền phản biện.

Một người được sử dụng vì năng lực chưa chắc đã được nhìn nhận như một công dân bình đẳng.

Một quốc gia mở cửa với thị trường chưa chắc đã mở cửa tương ứng với những ý tưởng khác biệt.

Kinh nghiệm Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình cho thấy cải cách kinh tế có thể đi rất xa trong khi những giới hạn chính trị vẫn được duy trì. Kinh nghiệm Việt Nam cho thấy đổi mới đã tạo ra những không gian mới cho tranh luận, nhưng những không gian ấy cũng từng bị thu hẹp khi chạm đến các vấn đề chính trị nhạy cảm.

Không nên vì thế mà phủ nhận thành tựu đổi mới. Nhưng cũng không thể lấy thành tựu kinh tế để thay thế câu hỏi về quyền tự do và phẩm giá con người.

Một đất nước không chỉ cần người tài để làm giàu.

Đất nước còn cần những con người đủ tự do để nói rằng một chính sách đang sai, một cơ quan đang yếu kém, một quyết định đang gây thiệt hại hoặc một người có quyền đang lạm dụng quyền lực.

Những tiếng nói ấy đôi khi gây khó chịu cho người lãnh đạo.

Nhưng nếu chúng dựa trên sự thật và được trình bày trong khuôn khổ pháp luật, chúng có thể là một trong những nguồn lực quý giá nhất để quốc gia tự sửa chữa.

Đây là điều Hưng Quốc Học muốn nhấn mạnh:

Một quốc gia không chỉ cần những người thông minh. Quốc gia ấy còn cần một thể chế không sợ người thông minh đặt câu hỏi.

Hòa hợp dân tộc không thể chỉ dừng lại ở việc mời những người từng đứng ở phía bên kia trở về làm việc.

Hòa hợp phải tiến đến chỗ họ được quyền nói thật, được quyền bất đồng và được quyền tham gia bình đẳng vào những vấn đề chung.

Đổi mới không thể chỉ là thay đổi cách sản xuất và phân phối của cải.

Đổi mới còn phải là quá trình thay đổi cách nhà nước nhìn nhận con người, tri thức và quyền lực.

Và nếu muốn xây dựng một quốc gia dân mạnh, nước giàu, chúng ta phải đi xa hơn việc thu hút nhân tài.

Phải tạo ra một xã hội trong đó người dân được quyền suy nghĩ độc lập, được quyền chất vấn, được quyền phản biện và được bảo vệ khi nói lên sự thật.

Bởi trí tuệ chỉ có thể trở thành sức mạnh quốc gia khi nó được tự do vận hành.

Không có tự do tư tưởng, nhân tài có thể được sử dụng nhưng chưa chắc được phát huy. Không có quyền phản biện, nhà nước có thể nhận được sự đồng thuận bề ngoài nhưng khó biết được sự thật bên dưới. Và không có thể chế bảo vệ những tiếng nói khác biệt, hòa hợp dân tộc vẫn có thể dừng lại ở thiện chí của một số người.

---

GHI CHÚ NGHIÊN CỨU VÀ TƯ LIỆU

1. Về Nhóm thứ Sáu và Văn phòng kinh tế Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh

• Tư liệu kỷ yếu về Võ Văn Kiệt ghi nhận việc thành lập Văn phòng công tác nghiên cứu kinh tế trực thuộc Thành ủy năm 1981, do Nguyễn Xuân Oánh đứng đầu, cùng sự tham gia của các chuyên gia có quá trình đào tạo và công tác khác nhau.
• Bài viết của Tuổi Trẻ về Nhóm thứ Sáu ghi nhận các đề án về tiền tệ, tín dụng, giá cả, ngoại thương, khu chế xuất và kinh tế đối ngoại trong giai đoạn 1980–1983; nhiều đề xuất khó thực hiện vào thời điểm đó và chỉ được triển khai sau Đổi Mới.

2. Về cải cách Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình

• Letian Lei, “Identifying China’s Long 1980s”, The China Quarterly. Nghiên cứu phân tích những căng thẳng giữa khuynh hướng cải cách và bảo thủ từ năm 1978 đến năm 1992, trong đó có các cuộc tranh luận tư tưởng, biểu tình sinh viên năm 1986, chiến dịch chống “tự do hóa tư sản” năm 1987 và biến cố năm 1989.
• Lawrence R. Sullivan, “Assault on the Reforms: Conservative Criticism of Political and Economic Liberalization in China, 1985–86”, The China Quarterly. Nghiên cứu về phản ứng bảo thủ trước những nỗ lực tự do hóa kinh tế, văn hóa và tư tưởng.
• Kevin J. O’Brien, Reform without Liberalization. Công trình phân tích sự khác biệt giữa thay đổi thể chế phục vụ hiệu quả quản trị và tự do hóa chính trị.

3. Về không gian tranh luận tại Việt Nam cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990

• Amnesty International, Viet Nam: Arrests of Political Prisoners, 1990–1991, báo cáo công bố năm 1992. Tài liệu ghi nhận giai đoạn có một mức độ phê bình xã hội nhất định sau Đổi Mới, sau đó những giới hạn đối với báo chí, văn học và các tiếng nói phê bình được tăng cường.
• Các nghiên cứu về chính trị và báo chí Việt Nam giai đoạn 1987–1989 cần được sử dụng để phân biệt thời kỳ cởi mở tương đối với giai đoạn kiểm soát trở lại.

4. Về người Việt Nam ở nước ngoài trở về

• Đặng Phong, “The Vietnamese Diaspora: Returning and Integrating into Vietnam”, Revue Européenne des Migrations Internationales, tập 16, số 1, năm 2000, tr. 183–205. Công trình khảo sát những khó khăn về thủ tục, hành chính, cư trú, đi lại và quan hệ hợp tác mà một bộ phận người Việt Nam ở nước ngoài gặp phải khi trở về.
• Priscilla Koh, “You Can Come Home Again: Narratives of Home and Belonging among Second-Generation Việt Kiều in Vietnam”, SOJOURN, tập 30, số 1, năm 2015, tr. 173–214. Nghiên cứu dựa trên lời kể của những người Việt thế hệ thứ hai trở về Việt Nam, cho thấy trải nghiệm trở về chịu ảnh hưởng của cả chính sách nhà nước, điều kiện làm việc và động cơ cá nhân.

5. Những vấn đề cần tiếp tục xác minh bằng tư liệu trực tiếp

• Hồi ký, thư từ và phỏng vấn Nguyễn Xuân Oánh cùng các thành viên Nhóm thứ Sáu.
• Những đề án cụ thể của nhóm, thời điểm trình, cơ quan tiếp nhận và lý do từng đề án được chấp nhận hoặc không được thực hiện.
• Trải nghiệm của các trí thức miền Nam ở lại trong nước, phân biệt với người Việt Nam ở nước ngoài trở về.
• Những trường hợp chuyên gia ngừng cộng tác, rời khỏi Việt Nam hoặc từ chối lời mời hợp tác; cần xác định nguyên nhân từ chính lời kể và tài liệu của họ.
• Những phát biểu, quyết định và hành động cụ thể của Võ Văn Kiệt liên quan đến quyền phản biện, tự do tư tưởng và việc bảo vệ những người có ý kiến khác biệt.

Nguyên tắc sử dụng tư liệu: Không suy diễn rằng mọi người được mời hợp tác đều bất mãn; không khẳng định mọi người rời đi đều vì thiếu tự do; không quy mọi giới hạn của hệ thống cho riêng Võ Văn Kiệt. Phải tách bạch sự kiện, lời chứng, bối cảnh thể chế và nhận định của tác giả.

Read more »

CHƯƠNG 23 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT -NHỮNG NGƯỜI TRỞ VỀ

ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT

Một con người giữa những con người làm nên thời đại

Võ Văn Kiệt ↔ những người cùng thời ↔ những vấn đề của đất nước ↔ Hưng Quốc.

Hoàng Phong Nhã

CHƯƠNG XXIII

NHỮNG NGƯỜI TRỞ VỀ

Khi hòa hợp dân tộc được thử thách bằng việc sử dụng con người

Nói về hòa hợp dân tộc thì không khó.

Khó hơn là chấp nhận sự khác biệt. Khó hơn nữa là hợp tác với những người từng đứng ở phía bên kia chiến tuyến. Và khó nhất là trao cho họ một công việc thực sự có ý nghĩa, lắng nghe ý kiến của họ, sử dụng năng lực của họ và chấp nhận rằng họ có thể nhìn nhận vấn đề khác với mình.

Bởi khi ấy, hòa hợp không còn là một lời kêu gọi.

Nó trở thành một quyết định quản trị.

Một quyết định có thể gây nghi ngờ trong nội bộ, tạo ra phản ứng từ những người từng trải qua chiến tranh, thậm chí đặt người đứng đầu trước câu hỏi: Tại sao lại tin tưởng một người từng phục vụ chính quyền cũ?

Võ Văn Kiệt đã phải đối diện với những câu hỏi như vậy trong quá trình điều hành Thành phố Hồ Chí Minh và sau này trong công cuộc đổi mới kinh tế.

Điều đáng nghiên cứu không chỉ là ông đã mời những ai trở lại, mà còn là ông nhìn nhận con người như thế nào, sử dụng tri thức ra sao và đã vượt qua được những giới hạn nào của thời đại mình.

Bởi một quốc gia sau chiến tranh có thể thống nhất về lãnh thổ, nhưng chưa chắc đã thống nhất trong cách nhìn nhận con người.

Và nếu vẫn tiếp tục chia xã hội thành những nhóm người có quá khứ khác nhau rồi quyết định cơ hội của họ bằng quá khứ ấy, thì chiến tranh có thể đã kết thúc trên chiến trường nhưng vẫn tiếp tục tồn tại trong đời sống xã hội.

1. Nguyễn Xuân Oánh: Khi quá khứ chính trị không xóa bỏ năng lực chuyên môn

Trường hợp Nguyễn Xuân Oánh là một trong những ví dụ đáng chú ý nhất khi nghiên cứu cách Võ Văn Kiệt sử dụng nhân tài sau năm 1975.

Ông Nguyễn Xuân Oánh từng giữ những chức vụ quan trọng trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa, bao gồm Thống đốc Ngân hàng Quốc gia, Phó Thủ tướng và có thời gian giữ chức quyền Thủ tướng.

Ông được đào tạo về kinh tế, có kinh nghiệm trong lĩnh vực tài chính và từng tiếp xúc với môi trường kinh tế quốc tế.

Sau năm 1975, ông ở lại Việt Nam.

Theo những tư liệu được Báo Nhân Dân công bố, khi Võ Văn Kiệt làm Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, ông đã thành lập một Văn phòng kinh tế trực thuộc Bí thư Thành ủy, quy tụ các chuyên gia kinh tế có xuất thân và quá trình đào tạo khác nhau. Nguyễn Xuân Oánh được giao đứng đầu văn phòng này.

Một số tư liệu của Thành phố Hồ Chí Minh cũng ghi nhận sự tham gia của những chuyên gia được đào tạo trong các hệ thống kinh tế khác nhau, trong đó có người từng làm việc cho chính quyền Sài Gòn trước năm 1975.

Đây không đơn thuần là một cử chỉ xã giao.

Đó là một quyết định sử dụng năng lực chuyên môn trong công việc quản lý và tìm kiếm hướng phát triển kinh tế.

Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ Nguyễn Xuân Oánh không được mời chỉ để kể lại kinh nghiệm của một chế độ đã kết thúc. Ông được đặt vào một không gian nghiên cứu những vấn đề mà chính quyền thành phố đang phải giải quyết.

Điều đó cho thấy Võ Văn Kiệt đã nhận ra một vấn đề có ý nghĩa vượt ra ngoài trường hợp cá nhân:

Kiến thức không thuộc độc quyền của bất kỳ chế độ chính trị nào.

Một người từng làm việc trong một hệ thống chính trị khác vẫn có thể sở hữu kiến thức, kinh nghiệm và năng lực có ích cho quốc gia.

Tất nhiên, điều này không có nghĩa quá khứ chính trị không còn ý nghĩa hoặc mọi hành động trong quá khứ đều được miễn trừ trách nhiệm. Cần phân biệt trách nhiệm đối với hành động cụ thể với quyền được đánh giá về năng lực chuyên môn.

Không thể lấy một quá khứ chính trị để tự động phủ nhận toàn bộ giá trị của một con người.

Đó là một nguyên tắc quan trọng trong việc xây dựng quốc gia sau nội chiến.

2. Từ lòng tin cá nhân đến việc sử dụng năng lực

Tuy nhiên, nghiên cứu trường hợp Nguyễn Xuân Oánh cần đi xa hơn việc ghi nhận ông được Võ Văn Kiệt mời cộng tác.

Chúng ta cần đặt ra những câu hỏi cụ thể:

Ông được giao nghiên cứu những vấn đề gì?

Văn phòng kinh tế hoạt động theo cơ chế nào?

Những đề xuất của ông được tiếp nhận đến đâu?

Những kiến nghị nào được đưa vào quá trình hoạch định chính sách?

Có những bất đồng nào giữa các chuyên gia và cơ quan quản lý?

Những kết quả nào có thể xác định được bằng hồ sơ, báo cáo hoặc văn bản đương thời?

Đây là những câu hỏi cần được trả lời bằng tư liệu lịch sử, chứ không thể chỉ dựa vào những bài viết hồi tưởng.

Bởi có ít nhất ba cấp độ khác nhau trong việc sử dụng nhân tài.

Cấp độ thứ nhất là mời một người có chuyên môn đến trao đổi.

Cấp độ thứ hai là giao cho người ấy một công việc nghiên cứu, tư vấn hoặc quản lý cụ thể.

Cấp độ thứ ba là tạo ra một cơ chế để ý kiến chuyên môn của người ấy có thể tác động thực sự đến quyết định chính sách, kể cả khi ý kiến đó khác với quan điểm của người lãnh đạo.

Ba cấp độ này không giống nhau.

Một nhà lãnh đạo có thể cởi mở trong giao tiếp nhưng vẫn không chấp nhận những ý kiến trái chiều. Một cơ quan có thể mời chuyên gia nhưng không trao cho họ đủ điều kiện để thực hiện công việc.

Vì vậy, muốn đánh giá chính xác chính sách dùng người của Võ Văn Kiệt, phải nghiên cứu cả quyền hạn, môi trường làm việc và kết quả cộng tác.

Hòa hợp trong quản trị không chỉ là cho phép một người bước vào phòng họp. Đó còn là cho phép tri thức của người ấy tham gia vào quá trình ra quyết định.

3. Nguyễn Văn Hảo: Mở rộng cánh cửa ra ngoài biên giới

Một trường hợp khác cần được nghiên cứu là Nguyễn Văn Hảo.

Ông từng giữ chức Phó Thủ tướng trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa, phụ trách lĩnh vực kinh tế.

Một số tư liệu về nhân tài Việt Nam ở nước ngoài ghi nhận sau năm 1975, Võ Văn Kiệt đã có những hoạt động tiếp xúc, mời gọi ông tham gia tư vấn kinh tế từ Pháp.

Nếu được đối chiếu đầy đủ với hồ sơ gốc, trường hợp này có ý nghĩa đặc biệt.

Bởi nó cho thấy phạm vi hòa hợp không chỉ giới hạn trong những người ở lại Việt Nam sau chiến tranh.

Nó còn hướng đến những người đã ra nước ngoài, có cuộc sống, công việc và những lựa chọn riêng.

Đây là một bước chuyển quan trọng trong tư duy sử dụng nhân tài.

Một quốc gia không thể chỉ nhìn những người ở ngoài biên giới bằng câu hỏi họ đã rời đi vào thời điểm nào, từng đứng ở phía nào hoặc có đồng ý với mọi chính sách hiện tại hay không.

Câu hỏi cần đặt ra là:

Họ có tri thức gì?

Có kinh nghiệm gì?

Có thể đóng góp gì?

Và đất nước có cơ chế nào để tiếp nhận sự đóng góp ấy?

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ việc mời về thăm, mời tư vấn, mời làm việc lâu dài và thực sự tham gia vào bộ máy quản lý. Không thể gộp tất cả thành một hiện tượng duy nhất mang tên trở về.

Chính sự phân biệt này giúp chúng ta tránh biến lịch sử thành một câu chuyện được kể theo ý muốn.

4. Bùi Kiến Thành: Có thể đóng góp mà không cần trở về định cư

Trường hợp Bùi Kiến Thành mở ra một cách nhìn rộng hơn về khái niệm trở về.

Theo những thông tin tiểu sử được công bố, ông từng học tập tại Hoa Kỳ, hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng và tài chính, sau đó sinh sống và làm việc tại Pháp.

Ông cho biết từ đầu thập niên 1980, các phái đoàn phía Việt Nam đã có những cuộc tiếp xúc với ông tại Paris để trao đổi về các vấn đề kinh tế.

Điểm đáng chú ý là sự đóng góp của một người không nhất thiết phải gắn với việc trở về sinh sống lâu dài trong nước.

Một chuyên gia có thể ở Paris nhưng tư vấn cho Việt Nam.

Một doanh nhân có thể ở Hoa Kỳ nhưng kết nối doanh nghiệp Việt Nam với thị trường Mỹ.

Một nhà khoa học có thể làm việc tại Nhật Bản nhưng tham gia đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ cho các trường đại học trong nước.

Một kỹ sư có thể sinh sống tại Singapore nhưng hỗ trợ những dự án công nghệ ở Việt Nam.

Trong một thế giới có sự kết nối ngày càng sâu rộng, biên giới quốc gia không còn là ranh giới tuyệt đối của hoạt động tri thức và kinh tế.

Vì thế, khái niệm đóng góp cho đất nước cần được mở rộng.

Không nên chỉ hỏi:

Anh có trở về sống ở Việt Nam không?

Mà cần hỏi:

Anh có thể kết nối năng lực, kinh nghiệm và nguồn lực của mình với sự phát triển của Việt Nam bằng cách nào?

Đó là một cách nhìn thực tế hơn, đồng thời cũng nhân văn hơn.

Một người có quyền lựa chọn nơi sinh sống mà vẫn có thể gắn bó với quê hương.

Lòng yêu nước không nhất thiết phải được đo bằng địa chỉ cư trú. Nó còn phải được nhìn qua những giá trị mà một người tạo ra và chia sẻ với cộng đồng dân tộc.

5. Ngô Viết Thụ: Tài năng kiến trúc và quyền được tiếp tục cống hiến

Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ là một trường hợp có ý nghĩa khác.

Ông từng đoạt Giải Khôi nguyên La Mã, một giải thưởng danh giá trong lĩnh vực nghệ thuật và kiến trúc, đồng thời thiết kế nhiều công trình quan trọng tại miền Nam trước năm 1975.

Sau chiến tranh, ông tiếp tục hoạt động chuyên môn tại Việt Nam.

Một số tư liệu hồi tưởng về Võ Văn Kiệt nhắc đến Ngô Viết Thụ cùng những trí thức miền Nam khác trong số những người được quan tâm và tạo điều kiện cộng tác.

Điều cần chú ý ở đây không phải là ông thuộc về phía chính trị nào.

Mà là giá trị của một tài năng kiến trúc đối với quốc gia.

Một công trình kiến trúc có thể được xây dựng trong một giai đoạn lịch sử nhất định, nhưng giá trị chuyên môn của người thiết kế không nhất thiết chấm dứt khi chế độ chính trị thay đổi.

Một bác sĩ từng làm việc trong hệ thống y tế cũ vẫn có thể chữa bệnh.

Một kiến trúc sư từng thiết kế công trình cho chính quyền cũ vẫn có thể đóng góp vào quy hoạch quốc gia.

Một nhà kinh tế từng điều hành ngân hàng trong một thể chế khác vẫn có thể hiểu biết sâu sắc về tài chính.

Một nhà khoa học không mất đi kiến thức chỉ vì lịch sử đã đặt ông vào một hoàn cảnh chính trị khác.

Đây là nguyên tắc cần được mở rộng sang tất cả các lĩnh vực.

Quốc gia nào biết bảo vệ và sử dụng tài năng thì quốc gia ấy có thêm nguồn lực để phát triển.

Ngược lại, nếu tài năng bị đánh giá chủ yếu bằng lý lịch và quá khứ chính trị, quốc gia có thể tự loại bỏ chính những nguồn lực mà mình đang thiếu.

6. Bùi Thị Lạng và giới hạn của tư liệu hồi tưởng

Bùi Thị Lạng cũng được một số tư liệu hồi tưởng nhắc đến trong nhóm trí thức, chuyên gia miền Nam được Võ Văn Kiệt quan tâm và tạo điều kiện cộng tác.

Tuy nhiên, trường hợp này cần được nghiên cứu thận trọng.

Chúng ta cần xác định rõ lĩnh vực chuyên môn, quá trình công tác, cơ quan tham gia, nhiệm vụ được giao và kết quả đóng góp cụ thể.

Không thể chỉ từ một lời kể rằng Võ Văn Kiệt quan tâm đến một người mà kết luận ông đã sử dụng toàn bộ năng lực của giới trí thức và khoa học miền Nam.

Đây là một nguyên tắc phương pháp luận quan trọng.

Lịch sử không thể được viết chỉ bằng thiện chí của nhân vật.

Một quyết định đúng cần được chứng minh bằng sự kiện. Một chính sách có hiệu quả cần được đánh giá bằng kết quả. Một nhận định về tầm ảnh hưởng phải có chứng cứ tương ứng.

Chính sự nghiêm túc này giúp chúng ta phân biệt giữa nghiên cứu lịch sử và xây dựng huyền thoại về một nhà lãnh đạo.

7. Người tài không chỉ thuộc về một thế hệ hay một phía chính trị

Nếu đặt những trường hợp trên cạnh nhau, chúng ta sẽ thấy một bức tranh rộng hơn.

Võ Văn Kiệt không chỉ cần những người từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Ông còn cần cán bộ cách mạng, chuyên gia kinh tế được đào tạo trong hệ thống xã hội chủ nghĩa, nhà khoa học, kỹ sư, doanh nhân, trí thức trong nước và người Việt Nam ở nước ngoài.

Đất nước sau chiến tranh đứng trước những vấn đề rất lớn: thiếu vốn, thiếu công nghệ, thiếu kinh nghiệm quản lý kinh tế thị trường, thiếu quan hệ quốc tế và thiếu những phương thức tổ chức phù hợp với một nền kinh tế đang chuyển đổi.

Không một nhóm người nào có thể tự mình giải quyết tất cả những vấn đề đó.

Một người có kinh nghiệm quản lý kinh tế kế hoạch có thể hiểu hệ thống hành chính và phân bổ nguồn lực.

Một người từng hoạt động trong kinh tế thị trường có thể hiểu tín dụng, ngân hàng, doanh nghiệp và cơ chế giá cả.

Một nhà khoa học có thể mang đến phương pháp nghiên cứu mới.

Một doanh nhân có thể hiểu nhu cầu thị trường.

Một chuyên gia ở nước ngoài có thể kết nối với những tổ chức và mạng lưới quốc tế.

Nếu những nguồn lực ấy được kết hợp, chúng có thể bổ sung cho nhau.

Đây là điểm đáng chú ý trong tư duy sử dụng nhân tài của Võ Văn Kiệt: không nên để quá khứ chính trị trở thành rào cản tuyệt đối đối với sự hợp tác chuyên môn.

Tuy nhiên, cần tránh một cách diễn giải khác cũng không chính xác: cho rằng chỉ cần mở cửa với một số chuyên gia là đã giải quyết được toàn bộ vấn đề sử dụng nhân tài.

Một vài trường hợp thành công không đại diện cho toàn bộ xã hội.

8. Mạng lưới quốc tế: Một loại tài sản quốc gia

Câu chuyện người Việt ở nước ngoài còn đặt ra một vấn đề lớn hơn việc sử dụng từng chuyên gia riêng lẻ.

Đó là giá trị của mạng lưới.

Một chuyên gia tài chính không chỉ có kiến thức về ngân hàng. Ông còn có thể biết những người đang làm việc trong các ngân hàng quốc tế, tổ chức tài chính, giới đầu tư, trường đại học và doanh nghiệp.

Một nhà khoa học không chỉ sở hữu công trình nghiên cứu. Ông còn có thể kết nối với các phòng thí nghiệm, quỹ nghiên cứu, nhóm chuyên gia và mạng lưới học thuật quốc tế.

Một doanh nhân không chỉ có vốn. Ông còn có thể mang theo kinh nghiệm thị trường, phương thức quản trị, đối tác và khả năng tiếp cận những chuỗi cung ứng mới.

Đó là vốn tri thức và vốn quan hệ xã hội.

Sau nhiều năm chiến tranh và bị hạn chế trong các quan hệ kinh tế quốc tế, Việt Nam rất cần những cầu nối như vậy.

Nhưng cần nhìn vấn đề một cách đầy đủ hơn.

Mạng lưới quốc tế không tự động trở thành tài sản quốc gia. Nó chỉ thực sự có giá trị khi được kết nối với một môi trường trong nước đủ minh bạch, có năng lực tiếp nhận, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và tôn trọng chuyên môn.

Nếu người tài được mời về nhưng không có điều kiện làm việc, nếu nhà đầu tư không có sự bảo đảm về pháp lý, nếu chuyên gia không được nói thật về những bất cập, thì mạng lưới ấy khó có thể phát huy hết giá trị.

Vì vậy, thu hút nhân tài không chỉ là chính sách mời gọi.

Đó còn là chính sách xây dựng môi trường để người tài muốn đến, có thể làm việc và sẵn sàng gắn bó.

9. Hòa hợp dân tộc: Tình cảm và lợi ích quốc gia có thể cùng tồn tại

Khi nghiên cứu những quyết định mở cửa của Võ Văn Kiệt, cần đặt thêm một câu hỏi:

Ông nhìn thấy điều gì ở những người Việt Nam từng sống và làm việc ở nước ngoài?

Có phải chỉ là vốn, công nghệ, thị trường và quan hệ quốc tế?

Hay còn là một bộ phận của cộng đồng dân tộc mà đất nước cần tìm cách kết nối trở lại?

Không nên buộc lịch sử phải chọn một trong hai cách giải thích.

Một nhà lãnh đạo có thể đồng thời nhìn thấy lợi ích kinh tế và ý nghĩa hòa giải dân tộc.

Một chính sách tốt có thể vừa giúp đất nước phát triển, vừa khôi phục những mối liên hệ từng bị chiến tranh và định kiến làm đứt đoạn.

Hai mục tiêu ấy không mâu thuẫn với nhau.

Thậm chí, chúng có thể hỗ trợ lẫn nhau.

Tuy nhiên, điều quyết định không phải là động cơ được kể lại đẹp đến đâu, mà là cách chính sách được thiết kế và thực hiện.

Nếu một người được tiếp nhận vì có tiền nhưng không được tôn trọng khi đưa ra ý kiến khác biệt, đó chưa phải là hòa hợp đầy đủ.

Nếu một người được mời vì có chuyên môn nhưng không được bảo đảm những quyền cơ bản, đó cũng chưa phải là một môi trường bình đẳng.

Hòa hợp phải được đánh giá bằng cả cách đối xử với con người và khả năng bảo vệ quyền của họ.

10. Không phân biệt chính kiến: Cần hiểu đúng ý nghĩa

Trong một số hồi tưởng về cuộc gặp gỡ người Việt Nam ở nước ngoài tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 1993, Võ Văn Kiệt được dẫn lời nhấn mạnh tinh thần đoàn kết mọi người, không phân biệt tôn giáo và chính kiến.

Nếu đặt tinh thần ấy bên cạnh những quan điểm của ông về hòa hợp, hòa giải dân tộc trong thời kỳ này, chúng ta có thể nhận ra một định hướng đáng chú ý.

Ông không đặt sự đồng nhất về suy nghĩ làm điều kiện tiên quyết cho hợp tác.

Đó là một khác biệt quan trọng.

Một quốc gia có thể có nhiều tôn giáo, nhiều khuynh hướng tư tưởng, nhiều ký ức lịch sử và nhiều quan điểm chính trị.

Những khác biệt ấy không nhất thiết phải bị xóa bỏ để mọi người cùng tham gia xây dựng đất nước.

Tuy nhiên, cũng cần phân biệt hai điều:

Vượt qua khác biệt để hợp tác không có nghĩa là xóa bỏ quyền được khác biệt.

Đoàn kết không có nghĩa là tất cả phải suy nghĩ giống nhau.

Một xã hội có thể thống nhất về những nguyên tắc nền tảng nhưng vẫn cho phép các công dân tranh luận về con đường phát triển.

Một người có thể ủng hộ chính sách này và phản đối chính sách khác mà vẫn có quyền tham gia đời sống xã hội.

Một người có thể không đồng ý với chính quyền nhưng vẫn có trách nhiệm với đất nước.

Đó mới là nền tảng của một cộng đồng chính trị trưởng thành.

11. Hòa hợp không được biến thành đồng thuận cưỡng bức

Đây là điểm Hưng Quốc Học cần bổ sung vào tư tưởng hòa hợp dân tộc.

Có một cách hiểu sai về đoàn kết: muốn đoàn kết thì phải hạn chế bất đồng; muốn hòa hợp thì phải tránh tranh luận; muốn ổn định thì mọi người nên im lặng trước những vấn đề nhạy cảm.

Cách hiểu ấy có thể tạo ra sự yên ổn bề ngoài, nhưng không tạo ra sức mạnh lâu dài.

Một xã hội không có tranh luận công khai có thể đang che giấu những bất đồng chưa được giải quyết.

Một cơ quan không có phản biện có thể đang tích tụ những sai lầm mà không ai dám chỉ ra.

Một nhà nước chỉ nghe những ý kiến đồng tình có thể dần mất khả năng nhận biết những vấn đề đang xảy ra trong đời sống nhân dân.

Hòa hợp thực sự phải có khả năng chứa đựng khác biệt.

Khác biệt về tôn giáo.

Khác biệt về văn hóa.

Khác biệt về vùng miền.

Khác biệt về ký ức lịch sử.

Khác biệt về quan điểm chính trị.

Và cả những ý kiến phê bình đối với chính sách của Nhà nước.

Điều cần thiết là mọi người cùng tôn trọng pháp luật, quyền cơ bản của nhau và những nguyên tắc chung bảo đảm sự tồn tại của quốc gia.

Không thể lấy đoàn kết làm lý do để phủ nhận quyền phản biện.

Cũng không thể lấy ổn định làm lý do để loại bỏ những tiếng nói cảnh báo.

Một quốc gia mạnh không phải là quốc gia không có bất đồng. Đó là quốc gia có đủ năng lực thể chế để giải quyết bất đồng mà không làm tan vỡ cộng đồng dân tộc.

12. Những người không được mở cửa

Tuy nhiên, nếu chỉ kể những trường hợp Nguyễn Xuân Oánh, Nguyễn Văn Hảo, Bùi Kiến Thành, Ngô Viết Thụ và những trí thức được mời cộng tác, chúng ta sẽ có nguy cơ nhìn lịch sử qua một phía.

Đó là phía của những người được tiếp nhận.

Còn những người không được tiếp nhận thì sao?

Có những người ra đi và không muốn trở về.

Có những người muốn đóng góp nhưng không tìm được môi trường thích hợp.

Có những người có chuyên môn nhưng không được sử dụng.

Có những người trở về một thời gian rồi lại rời đi.

Có những người không đồng tình với chính sách của Nhà nước.

Có những người không muốn tham gia bất kỳ hoạt động hợp tác nào vì những trải nghiệm và lựa chọn chính trị của họ.

Có những người vẫn giữ mối liên hệ với quê hương nhưng không muốn hoặc không thể trở về sinh sống.

Những trường hợp ấy cũng là một phần của lịch sử hòa hợp dân tộc.

Chúng ta cần nghiên cứu vì sao họ không trở về, vì sao họ không muốn cộng tác và những trở ngại nào khiến sự kết nối không thành công.

Không nên mặc định rằng tất cả những người không trở về đều thiếu tình cảm với quê hương.

Cũng không nên mặc định rằng mọi người trở về đều đã hoàn toàn vượt qua những khác biệt chính trị.

Một chính sách hòa hợp cần được đánh giá không chỉ bằng số người được đón nhận, mà còn bằng việc những người chưa được đón nhận đang gặp phải những trở ngại gì.

Đây là một khoảng trống nghiên cứu quan trọng mà cuốn sách cần tiếp tục làm rõ bằng tư liệu từ nhiều phía, bao gồm hồi ký, phỏng vấn, tài liệu báo chí, hồ sơ chính sách và lời kể của những người trong cuộc.

13. Mặt tối của hòa hợp: Khi con người chỉ được tiếp nhận vì sự hữu ích

Một vấn đề sâu hơn cần được đặt ra.

Nếu Nhà nước chỉ mở cửa với những người có tiền, có công nghệ, có quan hệ quốc tế hoặc có chuyên môn đặc biệt, thì chính sách ấy có thực sự thể hiện sự bình đẳng giữa những người Việt Nam hay không?

Một người có thể rất giàu và được chào đón.

Một người có thể là nhà khoa học nổi tiếng và được trọng dụng.

Một người có thể mang lại nguồn đầu tư lớn và được tạo điều kiện.

Nhưng còn những người bình thường?

Những người không có tiền, không có danh tiếng, không có quan hệ quốc tế và cũng không có khả năng mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp thì sao?

Họ có được đối xử bình đẳng không?

Đây là câu hỏi mà một chính sách hòa hợp nghiêm túc phải trả lời.

Giá trị của một con người không chỉ nằm ở những gì người ấy có thể mang lại cho Nhà nước.

Một công dân không phải chỉ đáng được tôn trọng khi người ấy hữu ích.

Quyền cơ bản của con người không thể phụ thuộc vào tài sản, học vị, quá khứ nghề nghiệp hay mức độ đóng góp kinh tế.

Một quốc gia trưởng thành phải vừa biết trọng dụng nhân tài, vừa bảo đảm quyền bình đẳng cho những người bình thường.

Nếu không, hòa hợp rất dễ trở thành một chính sách tuyển chọn người có ích, chứ chưa phải sự hòa hợp giữa những thành viên bình đẳng của một dân tộc.

14. Giới hạn của Võ Văn Kiệt: Cởi mở trong quản trị chưa phải bình đẳng về thể chế

Đây là điểm cần nhìn nhận một cách công bằng và tỉnh táo.

Những quyết định sử dụng chuyên gia từng làm việc cho chính quyền Việt Nam Cộng hòa cho thấy Võ Văn Kiệt đã mở ra những không gian hợp tác vượt qua ranh giới của quá khứ chính trị.

Đó là một đóng góp đáng ghi nhận.

Nhưng chúng ta không thể từ những trường hợp ấy kết luận rằng xã hội Việt Nam sau năm 1975 đã hoàn toàn vượt qua sự phân biệt chính trị.

Một nhà lãnh đạo có thể mời một chuyên gia từng phục vụ chính quyền cũ làm cố vấn.

Nhưng điều đó không có nghĩa mọi người từng phục vụ chính quyền cũ đều có cơ hội như nhau.

Một chuyên gia có thể được trọng dụng vì năng lực đặc biệt.

Nhưng điều đó không tự động chứng minh rằng mọi công dân có quan điểm khác biệt đều được bảo đảm quyền tham gia bình đẳng vào đời sống chính trị.

Ở đây cần phân biệt hai cấp độ:

Cởi mở trong quản trị là khả năng sử dụng những con người có năng lực khác nhau để giải quyết công việc chung.

Cởi mở trong thể chế chính trị là khả năng bảo đảm các quyền cơ bản, quyền tham gia, quyền phản biện và cơ hội bình đẳng bằng những quy định có tính ổn định, không phụ thuộc vào ý muốn của một cá nhân lãnh đạo.

Hai cấp độ ấy có thể hỗ trợ nhau nhưng không thể thay thế nhau.

Võ Văn Kiệt có thể đã tạo ra những tiền lệ đáng chú ý ở cấp độ thứ nhất.

Nhưng câu hỏi về cấp độ thứ hai vẫn còn nguyên giá trị nghiên cứu.

15. Nghịch lý của hòa hợp dựa vào cá nhân

Đây có lẽ là một trong những nghịch lý quan trọng nhất trong câu chuyện hòa hợp dân tộc dưới thời Võ Văn Kiệt.

Một nhà lãnh đạo có tinh thần cởi mở có thể tạo ra cơ hội cho những người từng bị nghi ngại.

Một người đứng đầu có uy tín có thể bảo vệ một chuyên gia trước những định kiến trong bộ máy.

Một quyết định đúng có thể mở ra một tiền lệ mới.

Nhưng điều gì xảy ra khi người lãnh đạo ấy rời khỏi vị trí?

Một người kế nhiệm có thể không có cùng cách nhìn.

Một cơ quan có thể trở lại cách đánh giá con người bằng lý lịch.

Một địa phương có thể đặt ra những điều kiện khác.

Một cán bộ có thể không muốn chia sẻ quyền hạn với người từng thuộc một hệ thống chính trị khác.

Nếu cánh cửa hòa hợp chỉ mở khi có một nhà lãnh đạo đặc biệt, thì cánh cửa ấy vẫn chưa thực sự thuộc về quốc gia.

Đây là giới hạn của việc dựa vào phẩm chất cá nhân để giải quyết một vấn đề có tính thể chế.

Một chính sách tốt không thể chỉ tồn tại nhờ thiện chí của người đứng đầu.

Nó phải được chuyển hóa thành quy tắc ổn định, có thể kiểm tra và có khả năng bảo vệ quyền của mọi người.

Nói cách khác:

Hôm nay một nhà lãnh đạo có thể tin anh.

Nhưng ngày mai, khi người lãnh đạo ấy không còn, luật pháp vẫn phải bảo vệ quyền của anh.

Đó mới là sự bền vững.

16. Từ người phía bên kia đến người đồng nghiệp

Chiến tranh thường buộc con người nhìn nhau qua những ranh giới đối lập.

Anh thuộc bên này.

Tôi thuộc bên kia.

Anh là đối phương.

Tôi là đối phương của anh.

Những ranh giới ấy có thể cần thiết trong hoàn cảnh chiến tranh, nhưng không thể trở thành cách tổ chức xã hội vĩnh viễn sau khi chiến tranh kết thúc.

Sau chiến tranh, người từng đứng ở hai phía có thể trở thành hàng xóm.

Trong đời sống kinh tế, họ có thể trở thành đối tác.

Trong một trường đại học, họ có thể trở thành đồng nghiệp.

Trong một bệnh viện, họ có thể cùng cứu chữa người bệnh.

Trong một dự án quốc gia, họ có thể cùng giải quyết một vấn đề chung.

Và trong một nhà nước pháp quyền, họ phải được nhìn nhận trước hết như những con người có quyền và nghĩa vụ được pháp luật bảo đảm.

Đây là một quá trình chuyển đổi sâu sắc trong nhận thức xã hội.

Nó không đòi hỏi mọi người phải quên quá khứ.

Cũng không đòi hỏi mọi người phải có cùng cách đánh giá lịch sử.

Điều cần thiết là không để những bất đồng về quá khứ tước bỏ quyền cùng xây dựng tương lai.

Võ Văn Kiệt có thể đã đi một đoạn đáng kể trên con đường ấy.

Nhưng lịch sử không cho phép chúng ta nói ông đã đi đến cuối con đường.

17. Đặt lại vấn đề: Những người trở về chứng minh điều gì?

Vậy những trường hợp như Nguyễn Xuân Oánh, Nguyễn Văn Hảo, Bùi Kiến Thành, Ngô Viết Thụ và những chuyên gia khác có phải là bằng chứng của hòa hợp dân tộc hay không?

Câu trả lời là có, nhưng phải xác định chính xác phạm vi của bằng chứng.

Họ cho thấy những khác biệt về quá khứ chính trị không hoàn toàn ngăn cản sự hợp tác chuyên môn.

Họ cho thấy đã xuất hiện những không gian mà trong đó năng lực và kinh nghiệm của con người có thể được xem xét vượt qua ranh giới của cuộc chiến.

Họ cho thấy một số nhà lãnh đạo đã nhận ra rằng quốc gia cần sử dụng nguồn lực của toàn dân tộc, chứ không thể chỉ dựa vào một nhóm người có cùng xuất thân chính trị.

Nhưng họ chưa đủ để chứng minh rằng mọi người Việt Nam đã được đối xử bình đẳng.

Họ chưa đủ để chứng minh rằng mọi trí thức đều có cơ hội đóng góp.

Họ chưa đủ để chứng minh rằng mọi người Việt Nam ở nước ngoài đều cảm thấy an toàn và tin tưởng khi trở về.

Và càng chưa đủ để chứng minh rằng hòa hợp dân tộc đã trở thành một nguyên tắc thể chế hoàn chỉnh.

Đó là những mệnh đề khác nhau.

Một nghiên cứu nghiêm túc phải phân biệt chúng.

18. Quy luật vận hành – Bài học Hưng Quốc

Từ những trường hợp được nghiên cứu, Hưng Quốc Học có thể rút ra một chuỗi vận động của hòa hợp dân tộc:

Khác biệt về quá khứ → tiếp xúc → hiểu biết → đánh giá năng lực → trao cơ hội → cộng tác → kiểm chứng bằng kết quả → mở rộng niềm tin → bảo đảm quyền bình đẳng bằng thể chế.

Đây không phải một quá trình tự động.

Mỗi bước đều có thể gặp trở ngại.

Định kiến có thể cản trở tiếp xúc.

Thiếu lòng tin có thể ngăn cản hợp tác.

Cơ chế hành chính có thể hạn chế quyền chủ động của chuyên gia.

Sự thiếu minh bạch có thể làm mất niềm tin của người trở về.

Và nếu không có pháp luật bảo vệ, những cơ hội được mở ra hôm nay có thể bị đóng lại vào ngày mai.

Vì vậy, bài học Hưng Quốc không dừng ở việc khuyến khích người tài trở về.

Cần xây dựng một hệ thống có khả năng tiếp nhận và sử dụng năng lực của mọi người.

Hệ thống ấy phải có những nguyên tắc căn bản:

• Đánh giá con người bằng hành động, năng lực và trách nhiệm cụ thể, không bằng định kiến tập thể.
• Bảo đảm quyền cơ bản không phụ thuộc vào quá khứ chính trị hay mức độ hữu ích kinh tế.
• Tôn trọng sự khác biệt về tư tưởng, tôn giáo và quan điểm.
• Bảo vệ quyền phản biện và quyền đưa ra ý kiến trái chiều.
• Tạo môi trường minh bạch để chuyên gia có thể đóng góp thực chất.
• Có cơ chế pháp lý ổn định, không phụ thuộc vào thiện chí của một cá nhân lãnh đạo.

Đây chính là sự khác biệt giữa một chính sách sử dụng nhân tài và một nền văn hóa chính trị biết tôn trọng con người.

Một quốc gia mạnh không chỉ biết tìm người tài.

Nó còn phải biết bảo vệ người tài, kể cả khi người ấy không đồng ý với người đang nắm quyền.

19. Lời kết: Cánh cửa hòa hợp không thể thuộc quyền riêng của một nhà lãnh đạo

Có lẽ điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện Võ Văn Kiệt không phải là ông đã tha thứ cho ai.

Bởi cách nói ấy đôi khi đặt một bên vào vị trí của người có quyền phán xét, còn bên kia ở vị trí của người phải chờ đợi sự tha thứ.

Một dân tộc không thể xây dựng tương lai lâu dài bằng cách một nhóm người ban phát sự chấp nhận cho nhóm người khác.

Điều cần thiết hơn là nhìn nhận nhau như những thành viên của một cộng đồng có chung đất nước, có quyền được tôn trọng và có trách nhiệm cùng xây dựng tương lai.

Võ Văn Kiệt từng nhấn mạnh ý nghĩa lớn lao của hòa hợp, hòa giải dân tộc đối với sức mạnh đất nước.

Tinh thần ấy cần được đặt trong một nhận thức rộng hơn.

Sức mạnh dân tộc không nằm ở chỗ tất cả người Việt Nam cùng nghĩ một điều.

Sức mạnh nằm ở chỗ những người khác nhau vẫn có thể cùng làm một việc có ích.

Người từng đứng ở hai phía vẫn có thể trở thành đồng nghiệp.

Người từng rời đất nước vẫn có thể đóng góp cho đất nước.

Người có quan điểm khác biệt vẫn có thể cùng bảo vệ những lợi ích chung của quốc gia.

Người có một quá khứ khác vẫn có quyền tham gia vào một tương lai chung.

Nhưng muốn điều đó trở thành hiện thực lâu dài, chúng ta phải vượt qua một giới hạn quan trọng: không thể để quyền được trở về, được đóng góp và được tham gia vào đời sống quốc gia phụ thuộc vào thiện chí của bất kỳ cá nhân nào.

Cánh cửa hòa hợp phải được bảo đảm bằng luật pháp.

Quyền bình đẳng phải được bảo vệ bằng thể chế.

Và niềm tin phải được xây dựng bằng sự công bằng trong thực tế.

Đến đây, câu hỏi nghiên cứu về Võ Văn Kiệt đã chuyển sang một tầng cao hơn.

Một Việt Nam thống nhất về lãnh thổ đã thực sự trở thành một Việt Nam thống nhất về quyền lợi, cơ hội và tương lai hay chưa?

Nếu hòa hợp dân tộc là một nguồn lực phát triển, Nhà nước phải tổ chức quyền lực và xây dựng thể chế như thế nào để mọi người Việt Nam, dù có quá khứ và quan điểm khác nhau, đều có cơ hội bình đẳng tham gia xây dựng đất nước?

Đó là câu hỏi vượt ra ngoài cuộc đời của một nhà lãnh đạo.

Và cũng là câu hỏi mà Hưng Quốc Học phải tiếp tục đối diện.

Từ hòa hợp bằng thiện chí của con người, phải tiến tới hòa hợp bằng nguyên tắc của thể chế.

Bởi một dân tộc chỉ thực sự đoàn kết khi không ai phải chờ đợi một người lãnh đạo đặc biệt xuất hiện để được đối xử công bằng.

---

GHI CHÚ NGHIÊN CỨU VÀ TƯ LIỆU

Khi hoàn thiện bản thảo xuất bản, cần tiếp tục đối chiếu các nhóm tư liệu sau:

1. Báo Nhân Dân: những bài viết về Văn phòng kinh tế của Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh dưới thời Võ Văn Kiệt và vai trò của Nguyễn Xuân Oánh.
2. Tư liệu lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh: quá trình tập hợp chuyên gia kinh tế, trí thức và cán bộ có xuất thân khác nhau sau năm 1975.
3. Hồi ký, phỏng vấn và tiểu sử Nguyễn Xuân Oánh, Nguyễn Văn Hảo, Bùi Kiến Thành và Ngô Viết Thụ.
4. Tư liệu về các cuộc tiếp xúc giữa lãnh đạo Việt Nam với cộng đồng người Việt ở nước ngoài, đặc biệt trong giai đoạn đầu thập niên 1990.
5. Các văn bản, bài phát biểu và hồi tưởng liên quan đến quan điểm hòa hợp, hòa giải dân tộc của Võ Văn Kiệt.

Cần phân biệt rõ sự kiện đã được xác nhận bằng hồ sơ đương thời, lời kể của nhân chứng, hồi tưởng về sau và nhận định của tác giả. Đặc biệt, không kết luận một chuyên gia đã trực tiếp quyết định hoặc tạo ra một chính sách nếu chưa có tài liệu chứng minh mối liên hệ đó.

Read more »