CHƯƠNG 6 - DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN _ SỰ THẬT – CÔNG LÝ – PHÁP QUYỀN – VÀ NIỀM TIN

CHƯƠNG 6

SỰ THẬT – CÔNG LÝ – PHỤC HỒI – PHÁP QUYỀN – NIỀM TIN

Từ chữa lành vết thương đến xây dựng một luật chơi công bằng, không có sự thật, hòa giải dễ trở thành lãng quên; công lý, hòa giải dễ trở thành áp đặt; phục hồi, công lý chưa đi hết con đường; cải cách, bất công có thể tái diễn; pháp quyền, niềm tin khó tồn tại.

I. HÒA GIẢI KHÔNG PHẢI LÀ BẮT NGƯỜI TA QUÊN

Sau một cuộc chiến, người chiến thắng , gười thất bại cũng muốn khép lại lịch sử, nhưng mỗi bên có thể muốn khép lại theo một cách khác nhau.

Một người nói “Đã qua rồi, hãy quên đi.” Người khác lại nói “Làm sao tôi có thể quên khi người thân tôi vẫn nằm đâu đó?” Cả hai đều là những tiếng nói của con người. Vì vậy, hòa giải không thể bắt đầu bằng mệnh lệnh “Hãy quên.”

Nó phải bắt đầu bằng “Hãy cùng nhau tìm hiểu điều gì đã xảy ra.”

II. CÔNG LÝ CHUYỂN TIẾP – MỘT CON ĐƯỜNG GIỮA QUÁ KHỨ VÀ TƯƠNG LAI

Trong nhiều xã hội bước ra khỏi chiến tranh, độc tài hoặc xung đột sâu sắc, thế giới đã phát triển khái niệm Transitional Justice – Công lý chuyển tiếp. Đây không phải một công thức duy nhất. Nó là một hệ thống các cơ chế giúp xã hội xử lý di sản của quá khứ.

Có thể khái quát thành bốn trụ cột lớn:

1. Sự thật điều gì đã xảy ra?

2. Công lý ai chịu trách nhiệm và trách nhiệm đến đâu?

3. Phục hồi và bồi thường nạn nhân được phục hồi quyền lợi và phẩm giá như thế nào?

4. Bảo đảm không tái diễn làm gì để những sai lầm ấy không lặp lại?, và trong thực tế, các trụ cột này thường gắn với cải cách thể chế – tưởng niệm – giáo dục – lưu trữ – cải cách tư pháp – phục hồi cộng đồng. Đây chính là điểm đưa cuốn sách từ triết lý hòa giải sang khoa học về hòa giải.

III. SỰ THẬT – QUYỀN ĐƯỢC BIẾT CỦA MỘT DÂN TỘC

Sự thật lịch sử không phải tài sản của chính quyền, cũng không phải tài sản của phe thắng, càng không phải tài sản của phe thua. Nó thuộc về cả dân tộc.

Một xã hội trưởng thành phải cho phép lịch sử được nghiên cứu từ nhiều nguồn hồ sơ nhà nước; hồ sơ quân sự; tài liệu ngoại giao; báo chí; hồi ký; thư từ; lời chứng nhân; tài liệu gia đình; nghiên cứu học thuật; tư liệu quốc tế.

Nhưng phải có một nguyên tắc mọi ký ức đều đáng được lắng nghe; mọi khẳng định lịch sử đều phải được kiểm chứng. Đây là sự khác biệt giữa tôn trọng ký ức và biến ký ức thành sự thật tuyệt đối.

IV. KHÔNG CÓ ĐỘC QUYỀN KỂ VÀ VIẾT LỊCH SỬ CHỈ 1 PHÍA. VÌ ĐẤT NƯỚC NÀY THUỘC VỀ TOÀN DÂN NAM TRUNG BẮC VÀ NGƯỜI VIỆT HẢI NGOẠI MỘT NHÀ 

Một dân tộc có thể có nhiều ký ức, nhiều cách giải thích, nhiều góc nhìn. Cái nay không nhất thiết làm dân tộc yếu. Ngược lại, nếu biết đối thoại, nó làm dân tộc trưởng thành hơn.

Một người có thể nói “Gia đình tôi nhìn cuộc chiến theo cách này.” Một người khác “Gia đình tôi trải nghiệm nó theo cách khác.” Chúng ta cùng là nười Việt Nam . Đều yêu nước và bảo vệ đất nước này. Mong đất nước này hưng thịnh. Dân Mạnh nước giàu. 

Nhà sử học nói “Tài liệu cho thấy điều này.”, nhà nghiên cứu khác phản biện “Nhưng còn nguồn tư liệu kia. Đó chính là quá trình đối thoại với lịch sử.

V. CÔNG LÝ KHÔNG PHẢI LÀ TRẢ THÙ

Đây phải là một nguyên tắc xuyên suốt. Nếu một người phạm tội, trách nhiệm thuộc về hành vi và người chịu trách nhiệm theo pháp luật. Không thể chuyển nó thành tội lỗi của cả gia đình, càng không thể trở thành tội lỗi của cả thế hệ.

Vì vậy con cháu không phải là tù nhân của lịch sử cha ông, nhưng con cháu có quyền biết lịch sử của cha ông. Biết sự thật, không đặt điều , không xuyên tạc . Hai nguyên tắc này phải đi cùng nhau.

VI. BỒI THƯỜNG VÀ PHỤC HỒI

Khi công lý bước ra khỏi phòng xử án. Một người có thể được nghe lời xin lỗi, nhưng nếu họ vẫn mất nhà, mất tài sản,mất danh dự, mất quyền lợi, mang thương tật, thì lời xin lỗi chưa đủ.

Phục hồi có thể bao gồm khôi phục quyền lợi hợp pháp; bồi thường khi có căn cứ;phục hồi danh dự; hỗ trợ nạn nhân; tưởng niệm; hỗ trợ tâm lý và xã hội; công nhận những mất mát đã xảy ra.

Mục tiêu không phải là mua lại quá khứ bằng tiền, không ai có thể trả lại người đã chết. Nhưng xã hội có thể nói “Chúng tôi nhìn thấy nỗi đau của bạn và chúng tôi có trách nhiệm làm những gì có thể để khôi phục phẩm giá và quyền lợi của bạn.” Đó mới là công lý có tính nhân văn.

VII. CASE STUDY 1 – NAM PHI

Sự thật để mở cánh cửa hòa giải

Nam Phi là một trong những thí nghiệm hòa giải quan trọng nhất của thế kỷ XX. Ủy ban Sự thật và Hòa giải tìm cách đưa những câu chuyện bị che khuất ra ánh sáng.

Điều đáng chú ý là nạn nhân được kể người gây ra sai phạm phải đối diện với hành động của mình. xã hội được nghe. Đó là một cơ chế đặc biệt để chuyển từ im lặng → sự thật → đối thoại → hòa giải.

Nhưng cũng phải nhìn nhận giới hạn của mô hình hòa giải chính trị không tự động tạo ra bình đẳng kinh tế và xã hội.Đây là bài học quan trọng hòa giải cần tiếp tục sau khi chiến tranh hoặc chế độ cũ đã kết thúc.

VIII. CASE STUDY 2 – ĐỨC

Đối diện quá khứ và cải tạo thể chế . Nước Đức sau Thế chiến II cho thấy một điều rất quan trọng muốn quá khứ không lặp lại, không chỉ cần nhớ; phải thay đổi thể chế.

Các phiên tòa Nuremberg xử lý những tội ác nghiêm trọng của chế độ Quốc xã. Sau đó, nước Đức xây dựng một nền cộng hòa dân chủ đặt nặng phẩm giá con người; pháp quyền; giới hạn quyền lực; trách nhiệm nhà nước.

Bài học đừng chỉ hỏi “Ai đã sai?” Hãy hỏi thêm “Thể chế nào đã cho phép cái sai trở thành quyền lực?” Đây là câu hỏi rất sâu.

IX. CASE STUDY 3 – HOA KỲ

Chiến tranh kết thúc nhưng cuộc đấu tranh cho bình đẳng vẫn tiếp tục. Nội chiến Hoa Kỳ kết thúc năm 1865. Nhưng những vấn đề căn bản về: nô lệ – chủng tộc – quyền công dân – bình đẳng không biến mất ngay.

Các Tu chính án 13, 14 và 15 đặt những nền tảng hiến định quan trọng, nhưng việc biến nguyên tắc thành thực tế đòi hỏi nhiều thế hệ. Đó là lý do: Hòa bình không đồng nghĩa với hòa giải và luật pháp chỉ thực sự có giá trị khi nó được thực thi bình đẳng.

X. CASE STUDY 4 – HÀN QUỐC

Một xã hội phát triển vẫn phải đối diện ký ức lịch sử. Hàn Quốc cho thấy một bài học đặc biệt đối với các quốc gia châu Á phát triển kinh tế không tự động chữa lành mọi vết thương lịch sử. Các vấn đề về những giai đoạn độc tài, đàn áp và các vụ việc gây tranh cãi trong lịch sử hiện đại vẫn cần được điều tra, ghi nhận và thảo luận.

Bài học một quốc gia có thể hướng tới tương lai mà không cần quay lưng với lịch sử.

XI. CASE STUDY 5 – BOSNIA VÀ HERZEGOVINA

Phản đề hòa bình chưa chắc là hòa giải .Đây là trường hợp rất quan trọng. Chiến tranh có thể kết thúc bằng một thỏa thuận. Nhưng những ký ức khác nhau vẫn tồn tại, cộng đồng vẫn chia rẽ. cách tưởng niệm vẫn khác nhau. cách viết lịch sử vẫn đối lập.

Điều đó cho thấy một hiệp định có thể kết thúc chiến tranh; nhưng chỉ có sự thay đổi xã hội, thể chế và văn hóa mới có thể tạo ra hòa giải sâu sắc. Đây là phản đề để cuốn sách không rơi vào lý tưởng hóa hòa giải.

XII. CẢI CÁCH THỂ CHẾ

Nếu không thay đổi luật chơi, bất công có thể quay trở lại. Đây là nơi hòa giải gặp Hưng Quốc Học. Một xã hội không thể chỉ nói “Chúng ta hãy yêu thương nhau.” Nếu luật pháp không bình đẳng; quyền lực không chịu trách nhiệm; tư pháp thiếu độc lập; tham nhũng không được kiểm soát; đặc quyền tồn tại; người dân không có cơ chế bảo vệ quyền lợi.

Hòa giải lúc đó chỉ là một lời kêu gọi đạo đức đặt trên một cấu trúc chưa thay đổi.

XIII. KHÔNG ĐẶC QUYỀN – KHÔNG VÙNG CẤM

Đây nên trở thành một nguyên tắc nổi bật của cuốn sách:

KHÔNG AI ĐỨNG TRÊN PHÁP LUẬT.

Không phải người dân, doanh nhân,  quan chức, người giàu, người nghèo, người ở trong nước, người ở nước ngoài, người thuộc phe này, người thuộc phe kia. Luật pháp phải có cùng một giá trị đối với mọi người.

XIV. TƯ PHÁP ĐỘC LẬP VÀ TRÁCH NHIỆM

Ta cũng phải tránh một hiểu nhầm. Tư pháp độc lập không có nghĩa là tư pháp không chịu trách nhiệm. Một nền tư pháp đáng tin cần đồng thời:

độc lập → công bằng → minh bạch → có lý do phán quyết → có cơ chế kháng nghị/kháng cáo → chịu trách nhiệm nghề nghiệp. Độc lập để không bị quyền lực chi phối. Trách nhiệm để không trở thành một quyền lực vô kiểm soát khác.

Đó mới là cân bằng quyền lực bằng pháp luật.

XV. BẢO ĐẢM KHÔNG TÁI DIỄN

Đây là phần rất quan trọng, nếu một xã hội chỉ xin lỗi → tưởng niệm → hòa giải, nhưng không sửa cơ chế tạo ra bất công, thì lịch sử có thể lặp lại.

Bởi vậy phải hỏi:

Điều gì đã tạo ra sai lầm? Ai có quá nhiều quyền lực? Cơ chế kiểm soát ở đâu? Tại sao xã hội không ngăn được? Luật pháp có lỗ hổng nào? Cơ chế bảo vệ người dân ở đâu?

Đây chính là tư duy: Không chỉ sửa hậu quả; phải sửa nguyên nhân.

XVI. TỪ HÒA GIẢI ĐẾN HỘI TỤ NGƯỜI VIỆT

Người Việt hải ngoại không chỉ là kiều bào. Họ còn có thể là nhà khoa học; kỹ sư; doanh nhân; nhà quản trị; nhà giáo; nhà đầu tư; cầu nối văn hóa; cầu nối công nghệ; cầu nối quốc tế.

Nhưng muốn biến nguồn lực ấy thành sức mạnh dân tộc, cần một điều kiện: Niềm tin.

 Niềm tin rằng: pháp luật công bằng; tài sản được bảo vệ; đóng góp được trân trọng; khác biệt được tôn trọng; không ai bị coi là “người ngoài” chỉ vì từng sống ở nơi khác, và vì họ đã sống lâu ở nước ngoài sự khác biệt trong tự do phát biểu , thói quen cũng phải xem trọng. 

XVII. TINH HOA DÂN TỘC LÀ SỨ MỆNH

Không một chủ nghĩa hay học thuyết nào nên trở thành mục đích cuối cùng của một dân tộc.

Mục đích cuối cùng phải là con người tốt hơn, xã hội công bằng hơn, đất nước mạnh hơn và thế hệ sau có tương lai tốt hơn. Các học thuyết là phương tiện để suy nghĩ, không phải là xiềng xích tư tưởng.

Vì vậy tinh hoa của dân tộc phải được đặt cao hơn sự cố chấp của học thuyết; tương lai của con cháu phải được đặt cao hơn lợi ích của một thế hệ; sự hưng thịnh của quốc gia phải được đặt cao hơn đặc quyền của bất kỳ nhóm nào.

XVIII. CÔNG THỨC HÒA GIẢI CỦA HƯNG QUỐC HỌC

SỰ THẬT

↓

CÔNG LÝ

↓

BỒI THƯỜNG & PHỤC HỒI

↓

CẢI CÁCH THỂ CHẾ

↓

BẢO ĐẢM KHÔNG TÁI DIỄN

↓

PHÁP QUYỀN

↓

BÌNH ĐẲNG

↓

NIỀM TIN

↓

HÒA GIẢI

↓

HỘI TỤ

↓

DÂN MẠNH – NƯỚC GIÀU – QUỐC GIA TRƯỜNG TỒN .Đây có thể trở thành một trong những mô hình lý luận riêng của cuốn sách.

XIX. PHẢN ĐỀ

Không nên rơi vào ba ảo tưởng:

Ảo tưởng 1 “Chỉ cần xin lỗi là xong.”

Không.

Ảo tưởng 2 “Chỉ cần trừng phạt là công lý hoàn thành.”

Không.

Ảo tưởng 3: “Chỉ cần quên quá khứ là đất nước sẽ đoàn kết.”

Cũng không.

Con đường trưởng thành hơn là: Biết sự thật nhưng không nuôi hận, thực thi công lý nhưng không trả thù, thiện chí trong hòa giải, phục hồi nạn nhân nhưng không tạo tội lỗi tập thể.

Cải cách thể chế nhưng không tạo thêm một đặc quyền mới. Ghi nhớ quá khứ nhưng hướng toàn bộ năng lượng về tương lai.

XX. BÀI HỌC HƯNG QUỐC

Một dân tộc chỉ thực sự hòa giải khi người dân không còn phải lựa chọn giữa sự thật và hòa bình. Vì hòa bình dựa trên sự im lặng có thể rất mong manh.Nó phải được xây trên sự thật + công lý + pháp quyền + bình đẳng + niềm tin. Như vậy mới có khả năng trở thành hòa bình bền vững.

ĐÚNG – SAI TRONG LỊCH SỬ

Có thể dùng một chiếc thước duy nhất để phán xét một dân tộc? Lịch sử không chỉ được viết bằng những gì đã xảy ra. Nó còn được viết bằng cách những người sống sau đó nhớ lại những gì đã xảy ra.

I. CÂU HỎI KHÓ NHẤT: AI ĐÚNG, AI SAI?

Khi nói về một cuộc chiến, câu hỏi thường xuất hiện rất nhanh “Bên nào đúng?” Đây là một câu hỏi chính đáng. Nhưng nếu muốn đi đến hòa giải, chúng ta phải hỏi thêm: Đúng ở tầng nào? Một bên có thể có lý tưởng mà họ tin là chính nghĩa. Một bên khác cũng có lý tưởng mà họ tin là chính nghĩa. Một người lính có thể chiến đấu vì quê hương. Một người lính ở phía bên kia cũng có thể chiến đấu vì quê hương. Một gia đình có thể mất con vì chiến tranh, phía bên kia cũng có con hy sinh.

Vậy chúng ta có thể nói một bên có quyền đau, còn bên kia không có quyền đau? Không.

Nếu muốn hòa giải, phải đủ can đảm để thừa nhận nỗi đau của con người không có màu cờ, mà là nổi đau chung của ta dân tộc, vì cuộc chiến này đáng lý không nên có , cuộc chiến anh em tương tàn. 

II. NHƯNG HÒA GIẢI KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ XÓA RANH GIỚI ĐÚNG – SAI

Đây là điểm cực kỳ quan trọng, nếu nói “Hai bên đều đúng.” thì quá đơn giản.

Nếu nói “Một bên hoàn toàn đúng, một bên hoàn toàn sai.” cũng quá đơn giản.

Lịch sử phức tạp hơn, phải phân biệt ít nhất:

1. Mục tiêu chính trị Họ muốn xây dựng xã hội như thế nào?

2. Phương tiện Họ đã sử dụng phương tiện gì?

3. Hành vi cụ thể Có hành động nào vi phạm đạo lý hoặc pháp luật không?

4. Hoàn cảnh lịch sử Hành động ấy xảy ra trong điều kiện nào?

5. Trách nhiệm cá nhân Ai ra quyết định? Ai thực hiện? Ai bị buộc phải thực hiện?

6. Hậu quả Hành động ấy gây ra điều gì cho con người và đất nước?bĐây mới là cách phân tích lịch sử có chiều sâu.

III. ĐỪNG BIẾN LỊCH SỬ THÀNH MỘT PHIÊN TÒA VĨNH VIỄN

Nếu mỗi thế hệ lại mở một phiên tòa để xét xử thế hệ trước, dân tộc sẽ không bao giờ bước ra khỏi chiến tranh, nhưng nếu không bao giờ nhìn lại lịch sử, những sai lầm có thể lặp lại.

Vậy phải làm gì? Không quên. Không trả thù. Không bóp méo. Không truyền hận thù.

Đó là bốn nguyên tắc của ký ức trưởng thành.

IV. NGƯỜI VIỆT CẦN MỘT CÁCH NHÌN LỊCH SỬ ĐA CHIỀU

Cuộc chiến Việt Nam không thể tách khỏi bối cảnh quốc tế của thế kỷ XX.

Có: xung đột ý thức hệ;lý tưởng mù quáng,  chiến tranh Lạnh; sự can dự của các cường quốc; những tính toán địa chính trị; chia cắt Việt Nam; những biến động trong nước; và hàng triệu số phận con người.

Vì vậy, nếu chỉ viết  “Anh em  đánh với nhau ” thì chưa đủ. Một cách nhìn đầy đủ hơn phải thấy người Việt vừa là chủ thể của lịch sử, vừa chịu tác động của những lực lượng quốc tế rất lớn.

V. SÔNG GIANH – BẾN HẢI VÀ NHỮNG ĐƯỜNG BIÊN TRONG TÂM HỒN

Sông Gianh từng là một đường phân chia đau thương trong lịch sử Việt Nam. Bến Hải lại trở thành biểu tượng của một thời đất nước chia cắt, nhưng điều đáng suy nghĩ là đường biên giới trên bản đồ có thể được xóa bỏ nhanh hơn đường biên giới trong ký ức con người.

Một cây cầu có thể nối hai bờ sông, nhưng cần nhiều thế hệ để nối hai bờ ký ức. Đó là lý do hòa giải dân tộc không thể chỉ là một quyết định hành chính.

VI. NGƯỜI LÍNH – HÃY TRẢ LẠI CHO HỌ THÂN PHẬN CON NGƯỜI

Một người lính ngoài chiến trường là người của một chiến tuyến, nhưng khi trở về gia đình, họ lại là người cha, người con, người chồng, người anh, người em. Thậm chí hai người lính ở hai phía có thể là anh em họ hàng, lịch sử đã đặt họ vào hai chiến tuyến.

Nhưng điều đó không có nghĩa họ sinh ra đã là kẻ thù của nhau. Đây là một trong những hình ảnh nhân văn nhất mà cuốn sách cần giữ.

VII. ĐỪNG HỎI “ANH ĐÃ Ở PHÍA NÀO?” TRƯỚC KHI HỎI “ANH ĐÃ MẤT GÌ?”

Một người có thể mất ông, bà, cha, mẹ, con, quê hương, tài sản, tuổi trẻ, sức khỏe, niềm tin. Nếu chúng ta chỉ hỏi “Anh thuộc phe nào?” thì chúng ta nhìn thấy nhãn chính trị.

Nếu hỏi “Anh đã mất gì? chúng ta bắt đầu nhìn thấy con người và hòa giải bắt đầu từ đó.

VIII. VẾT THƯƠNG CỦA NGƯỜI VIỆT HẢI NGOẠI PHẢI ĐƯỢC LẮNG NGHE

Đây là phần tôi muốn viết rất thẳng , không thể nói với một người “Chuyện đã qua rồi, hãy quên đi.” Vì với họ nó có thể chưa bao giờ qua. Có người mang theo ký ức ấy suốt đời, sau cuộc chiến học tập cải tạo tù đày năm tháng, hằn sâu trong vết thương cho người cha , người chồng và quằn sâu lên cả nổi thống khổ. Những cuộc đánh tư sản , mất mát lầm than . 

Có người cha mẹ chết mà không biết nơi chôn cất. Có gia đình chia lìa. Có người sinh ra ở nước ngoài nhưng vẫn lớn lên cùng câu chuyện quê hương của cha mẹ. Nếu muốn thế hệ thứ hai, thứ ba trở về với Việt Nam, chúng ta phải hiểu họ không chỉ mang hộ chiếu của một quốc gia khác; họ còn mang ký ức của gia đình mình. Muốn cây cầu tồn tại, phải hiểu hành lý tinh thần mà họ mang theo.

IX. NHƯNG NGƯỜI TRONG NƯỚC CŨNG CÓ NHỮNG VẾT THƯƠNG

Hòa giải sẽ thất bại nếu chỉ có một phía được quyền kể câu chuyện, người trong nước cũng có những người cha không trở về; những bà mẹ chờ con; những gia đình chịu bom đạn; những vùng quê bị tàn phá; những người sống qua đói nghèo và mất mát sau chiến tranh.

Họ cũng có quyền được lắng nghe. vì vậy: Hòa giải không phải chọn một bên để thương và một bên để quên.

X. “CÙNG THẮNG – CÙNG THUA”

Nếu nhìn về quá khứ bên này thắng – bên kia thua, nhưng nếu nhìn về tương lai người Việt có thể cùng thắng hoặc cùng thua.

Nếu Việt Nam giàu mạnh, công bằng, văn minh, khoa học phát triển, người tài hội tụ, người Việt toàn cầu kết nối, thì đó là chiến thắng của tất cả người Việt.

Nếu Việt Nam chia rẽ, mất niềm tin, chảy máu chất xám, người tài bỏ đi, các thế hệ tiếp tục thù ghét nhau, thì không có người Việt nào thực sự thắng. Chiến tranhddi qua hơn nữa thế kỷ, có thể phân chia người Việt thành những phía khác nhau. Nhưng tương lai không cần phải thay đổi .

XI. CÂU HỎI LỚN HƠN “AI THẮNG?”

Thế hệ hôm nay phải đặt một câu hỏi khác “Chúng ta muốn để lại cho con cháu một Việt Nam như thế nào?” Một Việt Nam mà con cháu tiếp tục hỏi “Ông nội con thuộc phe nào?” hay một Việt Nam mà chúng có thể hỏi: “Ông nội con đã làm gì để đất nước tốt đẹp hơn?”

Đó là sự chuyển đổi từ ký ức chiến tranh sang ký ức xây dựng quốc gia.

XII. PHẢN ĐỀ

Có người sẽ nói “Hòa giải như vậy là phủ nhận lịch sử.” Không.

Phủ nhận lịch sử là không dám nhìn vào sự thật. Hòa giải là dám nhìn vào sự thật nhưng không để sự thật biến thành cái cớ cho hận thù vô tận. Có người lại nói “Hòa giải là phản bội người đã hy sinh.” Không.

Nếu người đã chết hy sinh vì quê hương, thì một trong những cách tôn trọng họ nhất là đừng để con cháu tiếp tục chết vì những hận thù mà họ đã trải qua.

XIII. DỤ NGÔN – HAI NGƯỜI CHA

Hai người cha đứng bên hai bờ sông.

Một người nói: “Con tôi đã chết vì đất nước.”

Người kia đáp: “Con tôi cũng vậy.”

Hai người im lặng rất lâu.

Rồi một người hỏi: “Chúng ta còn muốn con cháu mình chết như chúng ta nữa không?”

Không ai trả lời.

Nhưng họ bắt đầu xây cây cầu.

XIV. QUY LUẬT HƯNG QUỐC

Một dân tộc trưởng thành không phải là dân tộc không có quá khứ đau thương, mà là dân tộc biết biến đau thương thành trí tuệ. Không lấy quá khứ để trả thù tương lai. Không lấy chiến thắng của một thế hệ để chia rẽ thế hệ sau. Không bắt con cháu phải thừa hưởng lòng căm thù mà chúng không tự lựa chọn.

Và  nên biết  “Hòa giải không phải là quyết định ai đúng để người kia phải cúi đầu. Hòa giải là cùng tìm một cách để sự thật được tôn trọng, công lý được bảo vệ và tương lai không còn đê? dân tộc này, con cháu Hồng Bàng phải trả giá cho những vết thương của quá khứ nữa .”

XXI. KẾT CHƯƠNG

Chúng ta không thể thay đổi quá khứ, nhưng chúng ta có thể thay đổi cách chúng ta đối diện với quá khứ. Không để lịch sử trở thành vũ khí,  ký ức trở thành hận thù,  công lý trở thành trả thù,  hòa giải trở thành lãng quên, pháp luật trở thành đặc quyền của người có quyền và không để thế hệ sau phải trả món nợ của những cuộc chiến mà họ không gây ra.

Cuối cùng:

Hòa giải cao nhất không phải là hai phía bắt tay sau một cuộc chiến, tìm cách hóa dạy từ trong suy nghĩ và giáo dục, mang tinh thần tình tự dân tộc. 

Hòa giải cao nhất là khi con cháu của cả hai phía có thể cùng ngồi dưới một mái nhà, cùng nhìn về biển lớn, và không còn hỏi cha ông mình đã đứng ở phía nào — mà hỏi: “Thế hệ chúng ta sẽ làm gì để đất nước này tốt đẹp hơn?” Đó mới là điểm mà Hòa giải gặp Hưng Quốc.

Hoàng phong nhã 

Read more »

CHƯƠNG 4 - ĐỐI THOẠI VỚI NGÔ ĐÌNH NHU - CON NGƯỜI TRƯỚC NHÀ NƯỚC

 CHƯƠNG IV

CON NGƯỜI TRƯỚC NHÀ NƯỚC

Từ phẩm giá của nhân vị đến giới hạn của quyền lực . Một triết học về con người chỉ thật sự bước vào chính trị khi nó trả lời một câu hỏi rất khó nhà nước tồn tại vì con người, hay con người tồn tại vì nhà nước? Câu hỏi nghe có vẻ đơn giản.

Nhưng trong lịch sử, rất nhiều chế độ đều từng tuyên bố rằng nhà nước tồn tại vì nhân dân. Vấn đề không nằm ở lời tuyên bố, mà  là  khi quyền lợi của nhà nước được đặt đối nghịch với quyền lợi của một con người cụ thể, ai có quyền quyết định? Nếu nhà nước luôn đúng, “nhân vị” cuối cùng chỉ còn là một khẩu hiệu.

Nếu mỗi cá nhân tuyệt đối đúng, nhà nước không còn đủ khả năng bảo vệ trật tự chung. Do đó, bài toán thật sự của Nhân vị nằm giữa hai cực con người không được bị nhà nước nuốt mất; nhưng con người cũng không thể sống bên ngoài mọi cộng đồng và nghĩa vụ. Đây là vấn đề mà Emmanuel Mounier đặt ra ở bình diện triết học.

Nhưng Ngô Đình Nhu phải đối diện với nó ở một bình diện khó hơn rất nhiều xây dựng một quốc gia đang chiến tranh, chống cộng sản, chống các lực lượng chính trị đối lập, tổ chức xã hội và đồng thời tuyên bố rằng con người là trung tâm của chế độ.

Từ đây, tư tưởng Nhân vị bước vào vùng thử thách thật sự.

1. Con người không sinh ra để làm công cụ của nhà nước . Hạt nhân đầu tiên của tư tưởng Nhân vị là một nguyên tắc đạo đức con người không được biến thành phương tiện phục vụ một mục tiêu chính trị.

Một nhà nước có thể cần thuế, quân đội, luật pháp,  huy động xã hội, và yêu cầu công dân hy sinh trong chiến tranh, nhưng tất cả những thứ ấy chỉ có ý nghĩa khi chúng phục vụ một mục tiêu cao hơn bảo vệ đời sống con người và cộng đồng con người.

Mounier, trong tác phẩm Personalism xuất bản năm 1952, trình bày Personalism như một quan điểm đặt con người vào trung tâm của cuộc đấu tranh chống bất công. Chính phần giới thiệu của ấn bản này nhấn mạnh rằng “cuộc phiêu lưu tối cao” của con người là chống lại bất công ở bất cứ nơi nào nó xuất hiện.

Như vậy, Nhân vị không thể chỉ có một chiều nhà nước bảo vệ con người, nó phải có chiều ngược lại con người phải có khả năng chống lại sự bất công của nhà nước. Đây là điểm cực kỳ quan trọng.

Bởi nếu chỉ có chiều thứ nhất, nhà nước có thể tự nhận mình là người bảo vệ con người, nhưng nếu có chiều thứ hai, nhà nước phải chấp nhận rằng chính nó cũng có thể trở thành nguồn gây bất công.

2. “Con người” và “cá nhân” không phải là một .Trong lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XX, khái niệm “cá nhân” vốn không phải một khái niệm có sẵn với nội hàm hiện đại.

David Marr chỉ ra rằng từ “cá nhân” được đưa vào tiếng Việt trong những thập niên đầu thế kỷ XX cùng với hàng loạt khái niệm mới như “xã hội”, “dân tộc”, “dân chủ”, “khoa học” và “tiến hóa”. Ban đầu, cá nhân thường được nhìn như một đơn vị thuộc về một chỉnh thể lớn hơn, đồng thời người ta cũng lo ngại “chủ nghĩa cá nhân” có thể phá vỡ trật tự xã hội.

Điều này rất quan trọng đối với việc đọc chữ Nhân vị. Nó không đơn giản có nghĩa “Tôi muốn làm gì thì làm.”. Nếu hiểu như vậy, Nhân vị trở thành chủ nghĩa cá nhân. Đây không phải điều Mounier muốn.

Con người có phẩm giá riêng, nhưng con người cũng là một hữu thể xã hội, cần cộng đồng, nhưng cộng đồng không được xóa bỏ con người. Do đó Nhân vị chống lại cả sự hòa tan con người vào tập thể lẫn sự cô lập con người thành một cái tôi ích kỷ.

3. Con người vừa có quyền vừa có nghĩa vụ. Đây là một điểm mà tư tưởng Nhân vị rất dễ bị hiểu lệch. Nếu chỉ nhấn mạnh quyền, người ta có thể biến Nhân vị thành chủ nghĩa cá nhân. Nếu chỉ nhấn mạnh nghĩa vụ, Nhân vị có thể biến thành học thuyết phục tùng.

Cách Mounier tiếp cận vấn đề phức tạp hơn tự do phải đi cùng trách nhiệm. Một con người có quyền tự do, nhưng vì sống với những con người khác, họ cũng có nghĩa vụ đối với cộng đồng.

Ngược lại, cộng đồng có quyền yêu cầu trách nhiệm, nhưng cộng đồng không vì thế có quyền phủ nhận phẩm giá của cá nhân. Đây là một thế cân bằng rất khó và chính vì khó nên nó không thể chỉ được giải quyết bằng khẩu hiệu đạo đức. Nó cần luật pháp.

4. Khi Nhân vị bước vào Hiến pháp

Điểm đặc biệt của trường hợp Việt Nam Cộng hòa là ngôn ngữ Nhân vị không chỉ xuất hiện trong các bài giảng hay tuyên truyền. Nó đi vào Hiến pháp năm 1956.

Lời mở đầu Hiến pháp tuyên bố rằng sự phát triển tự do, hài hòa và toàn diện của cá nhân cũng như cộng đồng phải là mục tiêu của mọi hoạt động của nhà nước. Văn bản cũng đặt việc bảo vệ tự do cá nhân và tự do của quốc gia cạnh mục tiêu xây dựng một chế độ chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa phục vụ con người.

Điều 5 còn quy định nhà nước công nhận và bảo đảm các quyền căn bản của con người vừa với tư cách cá nhân vừa với tư cách thành viên của cộng đồng. Đây là một công thức rất đáng chú ý.

Không phải cá nhân chống lại cộng đồng. Cũng không phải cộng đồng nuốt cá nhân, mà là cá nhân và cộng đồng cùng tồn tại trong một trật tự pháp lý. Về mặt tư tưởng, đây là một cách diễn đạt khá gần với tinh thần Nhân vị.

Nhưng một hiến pháp tốt không chỉ được đọc bằng lời mở đầu, phải đọc tiếp những điều khoản quy định: ai có quyền, ai thực thi quyền, ai kiểm soát quyền và ai có thể hạn chế quyền.

5. Hiến pháp 1956 và một kiến trúc quyền lực đáng chú ý

Điều 2 của Hiến pháp 1956 quy định chủ quyền thuộc về toàn thể quốc dân.

Điều 3 quy định quyền hành pháp thuộc về Tổng thống được dân bầu và quyền lập pháp thuộc về Quốc hội được dân bầu; đồng thời yêu cầu phân định rõ và phối hợp các quyền lực. Điều 4 quy định hành pháp, lập pháp và tư pháp có trách nhiệm bảo vệ tự do, dân chủ, nền cộng hòa và trật tự công cộng, đồng thời xác định tư pháp có địa vị độc lập.

Nếu chỉ đọc văn bản, ta thấy một kiến trúc khá rõ Nhân dân → chủ quyền;  Tổng thống → hành pháp; Quốc hội → lập pháp; Tòa án → tư pháp độc lập Đây chính là điểm mà Hưng Quốc cần chú ý.

Bởi một tư tưởng đặt con người ở trung tâm không thể chỉ nói “Nhà nước phải tốt.” Nó phải đi thêm “Nhà nước được tổ chức thế nào để không một cá nhân hay một cơ quan nào có thể tùy tiện trở thành nhà nước?”

6. Quyền con người không thể chỉ nằm trên giấy

Hiến pháp 1956 ghi nhận nhiều quyền: quyền sống; quyền tự do và an toàn thân thể; quyền không bị bắt giữ hoặc lưu đày trái pháp luật; quyền được có luật sư; quyền không bị tra tấn; quyền riêng tư; quyền tự do cư trú và đi lại; quyền tự do tư tưởng; quyền hội họp và lập hội; quyền tự do ngôn luận; quyền tự do báo chí; quyền tự do tín ngưỡng; quyền tham gia việc công; quyền giữ chức vụ công; quyền sở hữu tư nhân; quyền lập công đoàn và quyền đình công theo luật.

Nhìn từ phương diện tư tưởng, đây là một bước rất quan trọng, nhưng ngay lập tức xuất hiện câu hỏi thứ hai:

Những quyền ấy được bảo đảm bằng cơ chế nào? Bởi một nhà nước có thể ghi quyền vào hiến pháp. Nhưng nếu cơ quan hành pháp có thể vô hiệu hóa quyền ấy bằng một sắc lệnh, quyền trên giấy sẽ khác rất xa quyền trong đời sống.

Do đó Quyền hiến định chỉ thực sự là quyền khi người dân có phương tiện pháp lý để chống lại sự xâm phạm quyền. Đây là nơi triết học Nhân vị gặp nhà nước pháp quyền.

7. Một nghịch lý: bảo vệ con người bằng quyền lực nhà nước

Hãy thử đặt vấn đề theo cách của Hưng Quốc.

Nếu một người bị một nhóm vũ trang đe dọa, nhà nước phải bảo vệ họ. Nếu một nhóm người dùng bạo lực chiếm tài sản của người khác, nhà nước phải can thiệp.

Nếu cộng sản tiến hành chiến tranh, nhà nước phải bảo vệ quốc gia.

Nếu một tổ chức tôn giáo lập lực lượng quân sự riêng và thách thức chủ quyền quốc gia, nhà nước phải xử lý vấn đề chủ quyền.

Như vậy, nhà nước phải có quyền lực. Nhân vị không thể đồng nghĩa với một nhà nước bất lực. Đây là điểm cần tránh khi đọc Mounier và Nhu.

Một quốc gia không thể bảo vệ con người nếu nhà nước không có năng lực, nhưng nghịch lý xuất hiện ngay sau đó nhà nước đủ mạnh để bảo vệ con người cũng là nhà nước đủ mạnh để xâm phạm con người.

Đó là lý do quyền lực phải có giới hạn, và đây chính là một trong những câu hỏi trung tâm của Hưng Quốc:

Dân mạnh không có nghĩa là nhà nước yếu. Nhà nước mạnh cũng không có nghĩa là nhà nước được quyền làm mọi việc.

Một quốc gia trưởng thành phải có cả hai: năng lực nhà nước và giới hạn nhà nước.

8. Hiến pháp 1956 đã nhìn thấy vấn đề này

Điều 28 của Hiến pháp quy định quyền công dân được thực hiện theo những điều kiện do luật định, và quyền chỉ có thể bị hạn chế vì quyền của người khác hoặc vì những yêu cầu hợp pháp về an ninh chung, đạo đức, trật tự công cộng và quốc phòng. Điều khoản này đồng thời quy định việc lạm dụng quyền để gây nguy hại cho nền cộng hòa, chế độ dân chủ, tự do, độc lập và thống nhất có thể dẫn đến việc bị tước quyền.

Ở đây có một vấn đề rất hiện đại quyền không phải tuyệt đối. Nhưng quyền cũng không thể bị hạn chế tùy tiện, đây là nguyên tắc khó. Nếu hạn chế quyền quá ít, xã hội có thể rơi vào hỗn loạn. Nếu hạn chế quyền quá nhiều, nhà nước có thể trở thành độc đoán.

Do đó phải có ít nhất bốn câu hỏi quyền nào được bảo vệ? Ai có quyền hạn chế? Hạn chế bằng văn bản pháp luật nào? Ai có quyền kiểm tra việc hạn chế ấy? Nếu thiếu câu hỏi thứ tư, ba câu đầu vẫn chưa đủ.

9. “Vì an ninh” có thể trở thành một chiếc chìa khóa mở quá nhiều cánh cửa

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong một quốc gia đang chiến tranh. Chiến tranh tạo ra những lý do thật sự để hạn chế một số quyền. Nhà nước phải bảo vệ bí mật quân sự, ngăn gián điệp, kiểm soát một số hoạt động vũ trang,và bảo vệ cơ sở trọng yếu. Nhưng lịch sử của nhiều quốc gia cho thấy một nguy cơ quyền lực khẩn cấp có thể trở thành quyền lực thường xuyên.

Hiến pháp 1956 cho phép Tổng thống tuyên bố tình trạng khẩn cấp, báo động hoặc thiết quân luật trong một hay nhiều khu vực và tạm đình chỉ việc áp dụng một số luật trong những khu vực đó.

Điều này không tự động chứng minh rằng việc trao quyền khẩn cấp là sai. Một nhà nước đang có chiến tranh cần cơ chế khẩn cấp. Vấn đề là khẩn cấp kéo dài bao lâu? Ai xác nhận tình trạng khẩn cấp? Quốc hội kiểm soát thế nào? Tòa án có thể kiểm tra quyết định ấy đến đâu? Quyền nào được đình chỉ và quyền nào tuyệt đối không được đình chỉ? Đây mới là bài toán thể chế.

10. Nhà nước không thể lấy “thiện chí” thay cho kiểm soát quyền lực

Giả sử một người lãnh đạo rất có thiện chí. Ông ta thực sự tin rằng mình đang phục vụ quốc gia. Ông không muốn làm hại người dân, liệu như vậy đã đủ chưa?

Hưng Quốc trả lời: Chưa.. Không phải vì người lãnh đạo nhất thiết xấu, mà vì không thể xây dựng một quốc gia trưởng thành dựa trên giả định rằng mọi người cầm quyền trong tương lai đều tốt.

Một thể chế phải hoạt động trong cả hai trường hợp người lãnh đạo tốt; và người lãnh đạo không tốt. Đó chính là sự khác nhau giữa đức trị của người cầm quyền và pháp trị của thể chế.

Nhân vị có thể cung cấp nền tảng đạo đức không được coi con người là phương tiện, nhưng hiến pháp phải cung cấp cơ chế nếu nhà nước coi con người là phương tiện, người dân làm gì để chống lại?

11. Từ “con người” đến “công dân”

Đây là một vấn đề mà Hưng Quốc cần đào sâu.

Con người có phẩm giá trước khi trở thành công dân. Một người không mất nhân phẩm chỉ vì họ không đồng ý với chính phủ.

Một người không mất quyền làm người chỉ vì họ thuộc phe đối lập.Anh ta không mất phẩm giá vì họ không theo tôn giáo của đa số. Một người không trở thành kẻ vô quyền chỉ vì họ là người nghèo.

Do đó cần phân biệt con người và công dân. Công dân có những quyền và nghĩa vụ pháp lý đặc biệt.

Nhưng quyền làm người không thể hoàn toàn phụ thuộc vào việc nhà nước có cấp cho một người tư cách chính trị thuận lợi hay không. Đây là điểm mà Nhân vị có thể đóng góp rất lớn cho tư duy Hưng Quốc nhà nước không tạo ra phẩm giá của con người. Nhà nước có trách nhiệm công nhận và bảo vệ phẩm giá vốn có của con người.

12. Cộng đồng không phải là cái cớ để xóa cá nhân

Mounier nhấn mạnh tính cộng đồng, nhưng cần đặc biệt cẩn thận với khái niệm “cộng đồng”. Một cộng đồng có thể là gia đình, làng xã, tôn giáo, nghiệp đoàn, trường học, hiệp hội là quốc gia.

Nhưng không phải mọi cộng đồng đều có quyền như nhau. Một gia đình không thể quyết định rằng một thành viên không còn quyền sống. Một tôn giáo không thể tự đặt mình lên trên pháp luật quốc gia.

Một đảng phái không thể tự cho mình quyền quyết định số phận của tất cả công dân. Một nhà nước cũng không thể nói “Tôi đại diện cho cộng đồng, vì vậy tôi có toàn quyền đối với cá nhân.” Nếu vậy, chữ “cộng đồng” sẽ trở thành chiếc áo mới của quyền lực tuyệt đối.

13. Đây là nơi Nhân vị gặp “xã hội dân sự”

Nếu giữa con người và nhà nước chỉ có một khoảng trống, nhà nước rất dễ trở thành quyền lực duy nhất, nhưng nếu giữa cá nhân và nhà nước tồn tại nhiều cộng đồng độc lập gia đình, trường học, nghiệp đoàn, hội nghề nghiệp, tôn giáo, báo chí, đại học, hiệp hội, tổ chức xã hội, thì xã hội có thêm nhiều trung tâm sinh hoạt độc lập.

Đây chính là ý nghĩa chính trị sâu xa của tư tưởng cơ thể trung gian. Một xã hội mạnh không phải là xã hội mà mọi người đều trực tiếp phụ thuộc vào nhà nước, mà là xã hội trong đó người dân có khả năng tự tổ chức.

Ở điểm này, Nhân vị có một điểm gặp rất rõ với Hưng Quốc: Dân mạnh không chỉ là dân có tài sản, mà là dân có khả năng tự tổ chức, tự suy nghĩ, tự bảo vệ quyền lợi chính đáng và tham gia vào đời sống quốc gia mà không phải chờ nhà nước tổ chức mọi thứ.

14. Nhưng xã hội dân sự cũng không thể trở thành “nhà nước trong nhà nước”

Đây là phản đề cần giữ, nếu mọi tổ chức trung gian đều được miễn kiểm soát pháp luật, xã hội có thể bị chia cắt thành những trung tâm quyền lực cạnh tranh nhau.

Là một trong những vấn đề mà chính quyền Diệm đã phải đối diện trong những năm đầu của Việt Nam Cộng hòa.

Nghiên cứu của Phi-Vân Nguyen cho thấy chính quyền Diệm không chấp nhận việc các lực lượng Cao Đài và Hòa Hảo duy trì quyền tự trị hành chính và quân sự riêng; năm 1955, chính quyền tiến hành trấn áp các lực lượng kháng cự này. Theo nghiên cứu đó, logic của chính quyền là tôn giáo có thể tồn tại, nhưng không thể tạo thành một “nhà nước trong nhà nước”.

Về nguyên tắc nhà nước, đây là một vấn đề có thật một quốc gia thống nhất không thể có nhiều chủ quyền quân sự song song. Nhưng cách giải quyết lại đặt ra câu hỏi khác làm thế nào để thống nhất chủ quyền mà không biến mọi tổ chức độc lập thành đối tượng phải phục tùng?

Đó chính là ranh giới giữa nhà nước thống nhất và nhà nước toàn trị. Không thể đánh đồng hai khái niệm.

15. Trường hợp tôn giáo: Nhân vị và giới hạn nhà nước

Hiến pháp 1956 công nhận quyền tự do tín ngưỡng, thực hành và giảng dạy tôn giáo, với giới hạn liên quan đến đạo đức.

Nghiên cứu của Phi-Vân Nguyen cho thấy chính quyền Việt Nam Cộng hòa ban đầu không thiết lập Công giáo hay Phật giáo thành quốc giáo; về nguyên tắc, tôn giáo được xem là một lĩnh vực có tính riêng tư và các tôn giáo được để tương đối độc lập với nhà nước. Nhưng từ cuối thập niên 1950 đến 1963, ranh giới giữa tự do tôn giáo và quyền quản lý của nhà nước ngày càng trở thành nguồn xung đột.

Đây là một trường hợp nghiên cứu rất quan trọng. Bởi nếu nói “Nhân vị bảo vệ tự do tôn giáo.” thì chưa đủ, phải hỏi nhà nước có bảo vệ mọi tôn giáo bằng cùng một nguyên tắc hay không? và nếu một tôn giáo có tổ chức xã hội rất mạnh, nhà nước có đối xử với nó giống như một cá nhân tín ngưỡng hay không? Đây là nơi nguyên tắc bình đẳng phải được kiểm nghiệm.

16. Hiến pháp và đời sống chính trị: hai tầng khác nhau

Đây là điểm chúng ta phải đặc biệt thận trọng. Hiến pháp 1956 có những quy định về chủ quyền thuộc quốc dân; phân quyền; tư pháp độc lập; quyền tự do; tự do báo chí; tự do hội họp; tự do tôn giáo; quyền tham gia việc công.

Nhưng sự tồn tại của các điều khoản ấy không tự động chứng minh rằng mọi quyền đều được thực hiện đầy đủ trong đời sống chính trị.

Đó là lý do nghiên cứu về chế độ Diệm cần đọc hai loại tài liệu song song văn bản pháp lý và hồ sơ thực thi quyền lực. Nếu chỉ đọc văn bản, chúng ta dễ lý tưởng hóa chế độ. Nếu chỉ đọc các phê phán về chế độ, chúng ta có thể bỏ qua những thiết kế hiến định thực sự tồn tại.

Phương pháp Hưng Quốc phải làm cả hai.

17. Một nghịch lý lớn của “Cách mạng Nhân vị”

Phi-Vân Nguyen chỉ ra một nghịch lý rất đáng chú ý: “Personalist Revolution” của Việt Nam Cộng hòa tìm cách xây dựng một xã hội trong đó đời sống tinh thần là nền tảng chống lại chủ nghĩa cộng sản vô thần; nhưng đến cuối năm 1963, dự án này lại góp phần làm nổi rõ các ý thức hệ và phân chia tôn giáo trong xã hội. Đây là một bài học rất sâu.

Một nhà nước có thể bắt đầu bằng ý tưởng “Hãy dùng đời sống tinh thần để đoàn kết dân tộc.” Nhưng nếu nhà nước bắt đầu xác định “Ai là người có đời sống tinh thần đúng?” thì lập tức xuất hiện nguy cơ phân loại công dân.

Từ đó tư tưởng đoàn kết có thể biến thành cơ chế phân biệt. Đánh mất lập trường ban đầu muốn như vậy.

Mà bởi khi nhà nước bước vào lĩnh vực xác định “giá trị tinh thần chính thống”, quyền lực chính trị có thể bắt đầu can thiệp vào đời sống xã hội.

18. Nhu nói với Hưng Quốc

Đây là đối thoại diễn giải, không phải tư liệu lịch sử hay lời nói nguyên văn của Ngô Đình Nhu.

Nhu: Nếu không có một nhà nước đủ mạnh, làm sao chống lại cộng sản?

Hưng Quốc: Phải có nhà nước đủ mạnh để bảo vệ quốc gia.

Nhưng tôi hỏi ông một câu khác: Nếu nhà nước mạnh đến mức người dân không thể kiểm soát nó, ai bảo vệ người dân khỏi chính nhà nước?

Nhu: Nhà nước có thể được xây dựng trên một nền tảng đạo đức.

Hưng Quốc: Đúng.

Nhưng đạo đức của người cầm quyền không thể thay thế thiết chế. Người tốt có thể làm cho một thể chế tốt hoạt động tốt hơn. Nhưng chỉ có thể chế tốt mới có khả năng giới hạn người cầm quyền khi người đó không còn tốt. Đó là chỗ tôi muốn đi xa hơn.

19. Nhà nước mạnh và nhà nước lớn không phải một

Đây là một phân biệt quan trọng của Hưng Quốc, nhà nước mạnh là nhà nước có năng lực. Có khả năng: bảo vệ biên giới; thi hành pháp luật; thu thuế; xây dựng hạ tầng; bảo vệ người yếu thế; đảm bảo an ninh; cung cấp giáo dục; duy trì tiền tệ; xử lý thiên tai; và thực thi phán quyết của tòa án.

Nhưng nhà nước lớn có thể chỉ có nghĩa: nhà nước can thiệp vào rất nhiều lĩnh vực; nắm quá nhiều quyền; có quá nhiều cơ quan; quá nhiều khả năng can thiệp vào đời sống cá nhân. Hai điều không đồng nghĩa. Một nhà nước có thể mạnh về năng lực nhưng hạn chế về quyền lực. Đó mới là mục tiêu đáng chú ý đối với Hưng Quốc.

20. Nhu đứng trước một bài toán mà Mounier không thể giải thay

Mounier có thể nói hãy bảo vệ nhân vị, nhưng Nhu phải trả lời Ai sẽ tổ chức bộ máy bảo vệ nhân vị? Mounier có thể nói con người phải sống trong cộng đồng.

Nhu phải trả lời cộng đồng nào có quyền tổ chức con người? Mounier có thể nói phải chống bất công.

Nhu phải trả lời ai xác định thế nào là bất công?

Mounier có thể nói phải chống chủ nghĩa cá nhân ích kỷ. Nhu phải trả lời ai quyết định một người đã trở thành “ích kỷ”? Mounier có thể nói phải có tự do.

Nhu phải trả lời tự do nào được bảo vệ trong một quốc gia đang chiến tranh? Đây là khoảng cách giữa triết học và quản trị quốc gia, và chính khoảng cách này sẽ trở thành một trong những chìa khóa để hiểu Ngô Đình Nhu.

21. Phản đề: Không thể nói rằng Nhân vị tự nhiên dẫn tới quyền lực tập trung

Đây là một kết luận mà cuốn sách phải tránh.

Không có cơ sở để nói “Vì Nhu dùng Nhân vị, nên Nhân vị tất yếu dẫn tới chế độ quyền lực tập trung.” Đó là một suy luận từ kết quả về bản chất. Một triết học có thể được sử dụng theo nhiều cách khác nhau.

Hơn nữa, nghiên cứu hiện nay về Personalism cho thấy nó có nội dung phức tạp hơn nhiều so với hình ảnh một học thuyết đơn thuần chống cộng hoặc bảo thủ. Một công trình của Duy Lap Nguyen xuất bản năm 2026 thậm chí đọc Personalism như một hình thức thần học nhân bản chịu ảnh hưởng của phê phán Marxist đối với chủ nghĩa tư bản và dân chủ tự do. Cách diễn giải này còn gây tranh luận, nhưng nó cho thấy giới nghiên cứu hiện nay tiếp tục xem Personalism như một truyền thống tư tưởng cần được nghiên cứu nghiêm túc, chứ không chỉ như một khẩu hiệu của chế độ Diệm.

Do đó, cần phân biệt bản thân tư tưởng; cách Nhu diễn giải; cách chính quyền Diệm thể chế hóa; và cách các cơ quan nhà nước thực hiện nó.

22. Case study: Hiến pháp 1956 – khoảng cách giữa nguyên tắc và quyền lực

Đây có thể xem là án lệ tư tưởng quan trọng nhất của chương.

Tầng thứ nhất: Nguyên tắc

Hiến pháp tuyên bố: chủ quyền thuộc toàn dân; phân quyền; tư pháp độc lập; quyền căn bản của con người; tự do ngôn luận; tự do báo chí; tự do hội họp và lập hội; tự do tín ngưỡng; quyền tham gia việc công.

Tầng thứ hai: Quyền lực

Tổng thống có vị trí rất mạnh: là nguyên thủ; chỉ huy tối cao quân đội; bổ nhiệm và bãi nhiệm quân nhân, công chức theo luật; có quyền ân xá; có quyền ban hành sắc lệnh trong một số hoàn cảnh; có thể tuyên bố tình trạng khẩn cấp, báo động hoặc thiết quân luật.

Tầng thứ ba: Giới hạn

Quốc hội có quyền lập pháp. Tòa án được quy định là độc lập. Các quyền công dân được hiến định. Tổng thống được bầu trực tiếp. Nhiệm kỳ được giới hạn và có quy định về tái cử.

Tầng thứ tư: Câu hỏi thực tế

Nhưng các thiết chế ấy hoạt động độc lập đến đâu? đối lập chính trị có bao nhiêu không gian? quyền tự do được bảo vệ đến đâu trong điều kiện chiến tranh? quyền lực phi chính thức của gia đình và tổ chức chính trị đứng ở đâu trong kiến trúc hiến pháp? Đây là những câu hỏi không thể trả lời chỉ bằng văn bản Hiến pháp.

Và đây chính là nơi Chương V và các chương về Cần Lao, Diệm – Nhu phải tiếp tục nghiên cứu.

23. Hưng Quốc nhìn vấn đề từ một hướng khác

Hưng Quốc không bắt đầu bằng việc hỏi “Nhà nước này có phải là một nhà nước tốt hay không?” Mà hỏi “Nhà nước này được thiết kế thế nào để người dân có thể kiểm soát quyền lực?”

Hai câu hỏi khác nhau. Câu thứ nhất dễ dẫn đến đánh giá một chính quyền. Câu thứ hai dẫn đến nghiên cứu thể chế.

Với Hưng Quốc, mục tiêu không phải tìm một nhà lãnh đạo hoàn hảo. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống trong đó người bình thường vẫn có thể quản trị được; người giỏi có thể làm đất nước tiến nhanh hơn; người lạm quyền bị giới hạn; người xấu không thể dễ dàng chiếm toàn bộ hệ thống.

Đó chính là ý nghĩa sâu hơn của: Nhà nước mạnh nhưng quyền lực nhà nước có giới hạn.

24. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc

Từ Chương III và Chương IV, có thể rút ra một chuỗi nguyên tắc:

Một

Con người là mục tiêu cuối cùng của nhà nước.

Hai

Con người không tồn tại biệt lập mà sống trong cộng đồng.

Ba

Cộng đồng cần nhà nước để bảo vệ trật tự chung.

Bốn

Nhà nước cần quyền lực để thực hiện chức năng của mình.

Năm

Quyền lực nhà nước phải bị giới hạn vì chính nhà nước cũng có khả năng lạm quyền.

Sáu

Quyền con người phải được bảo vệ bằng thiết chế chứ không chỉ bằng đạo đức của người lãnh đạo.

Bảy

Xã hội càng có nhiều tổ chức độc lập hợp pháp, quyền lực nhà nước càng có thêm những đối trọng xã hội.

Tám

Nhưng mọi tổ chức xã hội đều phải nằm trong một trật tự pháp luật chung, nếu không xã hội có thể phân mảnh thành những trung tâm quyền lực cạnh tranh nhau.

Từ đó có thể hình thành công thức Hưng Quốc:

Nhân vị tạo nền tảng đạo đức. Pháp quyền tạo giới hạn. Xã hội dân sự tạo đối trọng. Nhà nước tạo năng lực. Nhân dân tạo chính danh. Nếu thiếu một thành phần, hệ thống có thể mất cân bằng.

25. Một quốc gia không thể chỉ được xây dựng bằng “người tốt”

Đây là bài học có lẽ quan trọng nhất của chương. Một quốc gia có thể may mắn có một nhà lãnh đạo tốt. Nhưng một quốc gia không thể sống mãi nhờ may mắn.

Lịch sử thay đổi. Con người thay đổi. Thế hệ thay đổi. Quyền lực thay đổi, và những người kế nhiệm có thể không có cùng phẩm chất với người sáng lập.

Do đó thể chế phải mạnh hơn cá nhân. Không phải để phủ nhận người lãnh đạo, mà để bảo vệ cả người lãnh đạo lẫn người dân khỏi sự tùy tiện của quyền lực.

Nếu một người tốt cầm quyền trong một thể chế yếu, đất nước có thể phụ thuộc vào người ấy. Nếu một người tốt cầm quyền trong một thể chế mạnh, người ấy có thể để lại một quốc gia không phụ thuộc vào chính mình.

Đó là khác biệt giữa xây dựng quyền lực và xây dựng quốc gia.

26. Kết luận chương

Ngô Đình Nhu bước vào chính trị với một tư tưởng đặt con người ở vị trí trung tâm, nhưng khi tư tưởng ấy trở thành dự án nhà nước, một câu hỏi mới xuất hiện Ai kiểm soát nhà nước?

Hiến pháp 1956 cho thấy dự án chính trị của Việt Nam Cộng hòa đã cố gắng kết hợp nhiều nguyên tắc: chủ quyền quốc dân, quyền con người, phân quyền, tư pháp độc lập, tự do tín ngưỡng, quyền tham gia chính trị và một vai trò mạnh của tổng thống.

Đồng thời, chính Hiến pháp cũng cho thấy một nhà nước đang cố gắng đối phó với chiến tranh, bất ổn và chủ nghĩa cộng sản bằng những cơ chế quyền lực mạnh và quyền hạn khẩn cấp.

Vì vậy, vấn đề không thể được giải quyết bằng một câu “Nhân vị dân chủ” hay “Nhân vị độc tài”. Cả hai đều quá đơn giản. Câu hỏi đúng hơn là nhân vị đã được chuyển hóa thành những thiết chế nào? và những thiết chế ấy có đủ sức bảo vệ con người ngay cả khi quyền lực bị sử dụng quá mức hay không?

Đó là câu hỏi mà Ngô Đình Nhu sẽ phải đối diện, và từ đây, chúng ta đã đến sát một bước ngoặt của toàn bộ dự án. Bởi một triết học về con người nếu không có tổ chức thì khó trở thành chính trị.

Nhưng một tổ chức chính trị nếu có quá nhiều quyền lực lại có thể làm chính con người mà nó tuyên bố phục vụ trở thành đối tượng của quyền lực. Chương V vì vậy phải trả lời câu hỏi tiếp theo:

VÌ SAO NGÔ ĐÌNH NHU CẦN MỘT TỔ CHỨC?

Không phải chỉ để tìm người ủng hộ Diệm, và để hiểu một vấn đề sâu hơn, vì sao một người xuất phát từ triết học về nhân vị lại đi đến việc xây dựng một tổ chức chính trị có tính kỷ luật, bí mật và có khả năng thâm nhập vào bộ máy nhà nước? Đó chính là nơi Nhân vị bắt đầu gặp Cần Lao.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG 10 -VIỆT HIẾN 2050 -ĐỒNG BÀO VIỆT NAM

CHƯƠNG 10

ĐỒNG BÀO VIỆT NAM

1. Câu hỏi khó nhất: Ai là Đồng Bào?

Nếu Việt Hiến được xây dựng cho Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu, câu hỏi sớm muộn phải đặt ra là:

Ai thuộc về cộng đồng ấy?

Câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng thực ra rất phức tạp.

Một người sinh tại Việt Nam, cha mẹ đều là người Việt, lớn lên trong văn hóa Việt và hiện sống ở nước ngoài — trường hợp ấy tương đối rõ.

Nhưng người con sinh ở nước ngoài thì sao?

Thế hệ thứ ba?

Thế hệ thứ tư?

Một người có mẹ Việt Nam và cha thuộc một dân tộc khác?

Một người có ông bà Việt Nam nhưng gần như không nói được tiếng Việt?

Một người được cha mẹ Việt Nam nuôi dưỡng nhưng không có quan hệ huyết thống với Việt Nam?

Một người có nguồn gốc Việt Nam nhưng khi trưởng thành quyết định không nhận mình là người Việt?

Và ngược lại, một người không có nguồn gốc Việt Nam nhưng lớn lên trong một gia đình Việt, gắn bó sâu sắc với văn hóa Việt thì đứng ở đâu?

Nếu trả lời quá hẹp, Việt Hiến có thể biến căn tính thành một thứ giấy phép huyết thống.

Nếu trả lời quá rộng, khái niệm Đồng Bào có thể mất ý nghĩa.

Vì vậy, Việt Hiến không nên tìm một công thức để trả lời:

“Ai đủ Việt?”

Mà phải đặt một câu hỏi khác:

“Một người có thể thuộc về căn tính Việt như thế nào mà vẫn giữ được phẩm giá, tự do và quyền lựa chọn căn tính của chính mình?”

Đó mới là bài toán của một cộng đồng Việt Nam toàn cầu.

2. Đồng Bào không phải là một loại quốc tịch

Ngay từ Chương 1, Việt Hiến đã xác định:

Đồng Bào là quan hệ về cội nguồn, văn hóa, ký ức và liên đới; không phải một loại quốc tịch.

Quốc tịch là một quan hệ pháp lý giữa cá nhân và một quốc gia.

Công dân là một tư cách pháp lý được xác định bởi pháp luật của quốc gia có liên quan.

Thành viên cộng đồng là một tư cách phát sinh từ việc tham gia vào một cộng đồng hoặc tổ chức theo những quy tắc nhất định.

Còn Đồng Bào là một khái niệm thuộc về căn tính và liên đới cộng đồng.

Bốn khái niệm này không được phép nhập làm một.

Khái niệm

Bản chất

Ai xác định?

Quốc tịch

Pháp lý

Nhà nước theo pháp luật

Công dân

Pháp lý

Nhà nước theo pháp luật

Thành viên

Tổ chức/cộng đồng

Quy chế hợp pháp và sự tự nguyện

Đồng Bào

Cội nguồn/căn tính/liên đới

Cá nhân và cộng đồng trong quan hệ văn hóa

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng đối với Việt Hiến.

Bởi Việt Hiến không phải hiến pháp của một nhà nước, nên nó không thể tự tạo ra quốc tịch Việt Nam, không thể quyết định ai là công dân Việt Nam và càng không thể thay thế thẩm quyền pháp lý của các quốc gia.

Việt Hiến chỉ có thể xác lập:

nguyên tắc cộng đồng;

cách cộng đồng nhìn nhận căn tính;

quyền của người tự nguyện tham gia;

trách nhiệm của thành viên;

cách cộng đồng tổ chức sự liên kết;

và cách bảo vệ con người khỏi sự phân biệt đối xử trong chính cộng đồng.

3. Không có một “độ thuần Việt” để đo con người

Đây là một nguyên tắc nền tảng.

Việt Hiến không công nhận “độ thuần Việt” như một thước đo phẩm giá con người.

Không có:

100% Việt; 75% Việt; 50% Việt; 25% Việt; “ít Việt hơn”; “nhiều Việt hơn”.

Một cộng đồng toàn cầu không thể xây dựng tương lai bằng cách biến huyết thống thành thang cấp bậc.

Nguồn gốc gia đình có ý nghĩa.

Lịch sử gia đình có ý nghĩa, Tổ tiên, Ký ức,  Ngôn ngữ ,Văn hóa có ý nghĩa.

Nhưng không một yếu tố nào trong số đó có quyền biến một con người thành cao hơn hoặc thấp hơn một con người khác về phẩm giá.

Nguyên tắc này phù hợp với tư tưởng chống phân biệt dựa trên nguồn gốc và “descent” trong pháp luật nhân quyền quốc tế. Ủy ban Liên Hợp Quốc về Xóa bỏ Phân biệt Chủng tộc nhấn mạnh rằng phân biệt dựa trên nguồn gốc có thể trở thành một dạng phân tầng thừa kế làm tổn hại quyền bình đẳng.

Vì vậy:

Nguồn gốc có thể giải thích một phần căn tính; nguồn gốc không được quyết định phẩm giá, và căn tính có thể tạo nên sự gắn bó; căn tính không được trở thành giấy phép thống trị.

4. Ba chiều của căn tính Việt: Cội nguồn — Căn tính — Gắn bó

Việt Hiến đề xuất một cách tiếp cận rộng hơn công thức “nguồn gốc Việt Nam + tự nhận diện”.

Công thức ấy nếu hiểu như điều kiện kép sẽ quá cứng.

Thay vào đó, căn tính Việt được nhìn qua ba chiều:

CỘI NGUỒN — CĂN TÍNH — GẮN BÓ

4.1. Cội nguồn

Cội nguồn trả lời câu hỏi:

Một người có mối liên hệ lịch sử, gia đình hoặc tổ tiên nào với Việt Nam?

Cội nguồn có thể đến từ:

cha; mẹ; ông bà; tổ tiên; gia đình; dòng họ; cộng đồng di cư; lịch sử gia đình. Cội nguồn không chỉ là một con số huyết thống.

Nó còn là lịch sử mà một gia đình truyền lại cho thế hệ sau.

Một người có ông bà Việt Nam vẫn có một mối liên hệ với cội nguồn Việt Nam, cho dù họ sinh ra ở một quốc gia khác.

4.2. Căn tính

Căn tính trả lời câu hỏi:

Một người tự nhìn nhận mình như thế nào?

Một người có thể nói “Tôi là người Việt.”

Người khác có thể nói “Tôi là người Việt–Mỹ.”

Một người khác “Tôi có gốc Việt nhưng tôi chủ yếu nhận mình là người của quốc gia nơi tôi sinh ra.”

Một người có thể có nhiều căn tính cùng lúc. Đó không phải là sự phản bội,  là thực tế của thế giới di cư.

Nghiên cứu về người Việt tại Australia cho thấy căn tính cộng đồng chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như thế hệ, giới, giai tầng, nguồn gốc vùng miền và quan hệ với quê hương; vì vậy cộng đồng Việt hải ngoại không phải một khối đồng nhất.

4.3. Gắn bó

Gắn bó trả lời câu hỏi:

Một người thực sự duy trì mối quan hệ nào với Việt Nam và cộng đồng Việt?

Gắn bó có thể biểu hiện qua:

gia đình; tiếng Việt; văn hóa; âm nhạc; văn học; ẩm thực; lịch sử; giáo dục; nghề nghiệp; hoạt động cộng đồng; tình cảm với quê hương; quan hệ xã hội; đóng góp cho cộng đồng.

Ba chiều này không nhất thiết phải xuất hiện đồng thời. Một người có thể có cội nguồn mạnh nhưng gắn bó yếu. Một người khác có gắn bó văn hóa mạnh nhưng không có huyết thống Việt Nam.

Một người khác có căn tính Việt mạnh nhưng đồng thời có một căn tính quốc gia và văn hóa khác cũng mạnh.

Việt Hiến không cần ép tất cả họ vào cùng một khuôn.

5. Thế hệ thứ ba, thứ tư và những thế hệ sau

Một cộng đồng toàn cầu nếu tồn tại đến năm 2050 sẽ không chỉ gồm thế hệ di cư đầu tiên.

Nó sẽ có thế hệ thứ nhất; thế hệ 1,5; thế hệ thứ hai; thế hệ thứ ba; thế hệ thứ tư; và những thế hệ chưa sinh.

Nếu Việt Hiến quy định rằng chỉ người còn nói tiếng Việt tốt hoặc còn sống theo văn hóa Việt mới được xem là Đồng Bào, thì chính Việt Hiến sẽ tự làm suy yếu tương lai của mình.

Một đứa trẻ sinh ra ở Mỹ, Canada, Australia, Pháp, Đức, Nhật Bản hay bất kỳ quốc gia nào khác không thể bị xem là “mất gốc” chỉ vì nó sử dụng tiếng Anh, Pháp, Đức, Nhật hoặc ngôn ngữ khác thường xuyên hơn tiếng Việt.

Nghiên cứu về các gia đình Việt Nam tại Melbourne cho thấy việc duy trì tiếng Việt qua thế hệ thứ hai gắn với quan hệ gia đình, lợi ích học tập, nghề nghiệp và vốn văn hóa; đồng thời việc duy trì ngôn ngữ là một quá trình chủ động chứ không tự động truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Một nghiên cứu khác về các gia đình Việt–Australia cũng cho thấy thái độ đối với việc duy trì ngôn ngữ gia đình có liên hệ với cảm nhận về căn tính văn hóa và quan hệ gia đình.

Điều đó dẫn đến một nguyên tắc rất quan trọng:

Không phải thế hệ thứ tư thì ít Việt hơn; mà hình thức biểu hiện căn tính Việt có thể đã thay đổi.

Thế hệ thứ nhất có thể giữ Việt Nam bằng ký ức.

Thế hệ thứ hai giữ bằng gia đình.

Thế hệ thứ ba có thể giữ bằng văn hóa.

Thế hệ thứ tư có thể giữ bằng một ý thức lịch sử.

Thế hệ thứ năm có thể giữ bằng tri thức, nghiên cứu, nghệ thuật, doanh nghiệp hoặc những hình thức mà hôm nay chúng ta chưa biết.

Căn tính không phải một chiếc đồng hồ đếm ngược.

6. Người lai Việt: không có phép tính “bao nhiêu phần trăm Việt”

Một trong những sai lầm nguy hiểm nhất là biến căn tính thành phép tính sinh học.

Ví dụ:

Cha Việt, mẹ Mỹ → 50% Việt?

Không.

Đứa trẻ ấy có thể tự nhận mình là:

Việt; Mỹ; Việt–Mỹ; Mỹ có gốc Việt; hoặc một căn tính khác. Không có cơ quan cộng đồng nào có quyền nói “Con chỉ có 50% Việt nên chỉ được hưởng 50% căn tính.”

Cách tư duy ấy vừa giản lược con người vừa không phù hợp với thực tế của các xã hội di cư.

Nghiên cứu về người trưởng thành có nguồn gốc hỗn hợp, trong đó có người có cha/mẹ nói tiếng Việt, cho thấy năng lực ngôn ngữ di sản và căn tính có thể rất khác nhau giữa các cá nhân; mức độ sử dụng ngôn ngữ chịu ảnh hưởng bởi gia đình, môi trường xã hội và lựa chọn cá nhân.

Một con người có thể đồng thời mang nhiều lớp căn tính.

Điều đó không làm cho bất kỳ lớp căn tính nào trở thành giả.

Vì vậy:

Một con người có thể có nhiều căn tính mà không cần phủ nhận nhau.

Việt Hiến không dùng tỷ lệ huyết thống để: xếp hạng; cấp quyền; tước quyền; chia cộng đồng thành tầng lớp; hay xác định ai “Việt hơn” ai.

7. Người được nuôi dưỡng trong gia đình Việt

Một trường hợp khác cần được nhìn nhận thận trọng.

Một đứa trẻ không có cha mẹ ruột là người Việt nhưng được một gia đình Việt Nam nhận nuôi, lớn lên trong tiếng Việt, văn hóa Việt, ký ức Việt và đời sống Việt.

Đứa trẻ ấy có thể hình thành một căn tính Việt thật sự.

Việt Hiến không cần biến huyết thống thành điều kiện duy nhất để thừa nhận giá trị của trải nghiệm ấy.

Bởi căn tính văn hóa không chỉ được truyền bằng gene.

Nó còn được hình thành qua:

ngôn ngữ; ký ức; gia đình; giáo dục; thói quen; lễ nghi; câu chuyện; cộng đồng; những người mà một người yêu thương và sống cùng.

Ở đây cần phân biệt:

Có căn tính văn hóa Việt không nhất thiết đồng nghĩa với:

có nguồn gốc tổ tiên Việt Nam.

Một người có thể có sự gắn bó văn hóa Việt sâu sắc mà không có quan hệ huyết thống.

Việt Hiến có thể mở cho người ấy một không gian thuộc về cộng đồng, nhưng không nên tùy tiện xóa bỏ sự khác biệt giữa:

người có nguồn gốc Việt; người tự nhận căn tính Việt; người gắn bó văn hóa Việt; và thành viên có quyền tham gia các thiết chế cộng đồng. Sự rõ ràng này bảo vệ cả tính mở lẫn tính chính xác của Việt Hiến.

8. Người có nguồn gốc Việt nhưng không muốn nhận căn tính Việt

Đây là trường hợp khó nhất về mặt cảm xúc.

Một người có cha mẹ hoặc ông bà Việt Nam nhưng nói “Tôi không muốn được gọi là người Việt.”

Việt Hiến phải tôn trọng điều đó.

Không thể bắt một con người yêu một căn tính mà họ không lựa chọn,  bắt họ tham gia cộng đồng. gọi họ là “Đồng Bào” như một nghĩa vụ. dùng cha mẹ, ông bà hay huyết thống để cưỡng ép căn tính.

Điều này phù hợp với nguyên tắc rộng hơn của quyền tự do cá nhân: quyền thuộc về một cộng đồng văn hóa phải đi cùng khả năng lựa chọn, duy trì hoặc không thực hành những yếu tố của căn tính đó. Tuyên ngôn Liên Hợp Quốc về quyền của các nhóm dân tộc, sắc tộc, tôn giáo và ngôn ngữ nhấn mạnh rằng các quyền văn hóa có thể được thực hiện cả cá nhân và cộng đồng, đồng thời việc thực hiện hoặc không thực hiện quyền ấy không được trở thành căn cứ gây bất lợi.

Vì vậy nguồn gốc là điều một người có thể thừa hưởng. Căn tính là điều một người có thể lựa chọn, tiếp nhận, phát triển hoặc không nhận.

Đây không phải là phủ nhận cội nguồn.

Đây là tôn trọng con người.

9. Nhưng tự nhận là người Việt có phải lập tức trở thành Đồng Bào?

Cũng không.

Nếu Việt Hiến đi từ cực đoan “huyết thống quyết định tất cả” sang cực đoan ngược lại “chỉ cần nói tôi là người Việt thì tôi có toàn bộ quyền cộng đồng”, thì vấn đề lại xuất hiện.

Cần phân biệt:

Căn tính

Một người có thể tự nhận mình là người Việt.

Tư cách thành viên

Muốn tham gia một thiết chế cụ thể, người đó có thể phải đáp ứng điều kiện thành viên được Việt Hiến và quy chế hợp pháp quy định.

Quyền đại diện

Tự nhận căn tính không tự động trao quyền đại diện cho toàn thể cộng đồng.

Quyền quản trị

Tự nhận căn tính không tự động trao quyền quản lý tài sản, ngân sách, dữ liệu hoặc thiết chế cộng đồng.

Chức vụ

Muốn giữ chức vụ phải đáp ứng tiêu chuẩn chức vụ và được lựa chọn bằng cơ chế hợp pháp.

Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng:

Căn tính cá nhân không tự động tạo ra quyền lực cộng đồng.

Một người có thể rất Việt nhưng không phải vì thế mà trở thành người đại diện cho tất cả người Việt.

Ngược lại, một người có thể không giữ một chức vụ nào nhưng vẫn có đầy đủ phẩm giá của một con người và quyền tự do của mình.

10. Đồng Bào không đồng nghĩa với đồng ý

Đây là nguyên tắc phải được bảo vệ xuyên suốt Việt Hiến.

Hai người có thể cùng nhận mình là người Việt nhưng:

khác tôn giáo; hệ tư tưởng;  cách nhìn lịch sử; quan điểm chính trị; mô hình kinh tế; quan điểm về Việt Nam; cách nhìn về cộng đồng.

Họ vẫn có thể là Đồng Bào theo nghĩa căn tính và liên đới.

Do đó:

Đồng Bào không có nghĩa là đồng ý.

Một cộng đồng trưởng thành không đòi hỏi sự đồng nhất tư tưởng.

Nó cần một nền tảng chung đủ rộng để những người khác nhau có thể cùng tồn tại.

Việt Hiến vì vậy không được dùng căn tính Việt để yêu cầu:

trung thành chính trị; đồng thuận lịch sử; cùng một quan điểm về chế độ; cùng một tôn giáo; cùng một đảng phái; cùng một tổ chức.

Nếu làm như vậy, “Đồng Bào” sẽ biến từ một khái niệm liên đới thành một công cụ kiểm soát.

11. Tiếng Việt: cây cầu, không phải cánh cổng

Tiếng Việt có vị trí đặc biệt.

Nó là:

ngôn ngữ của gia đình; kho ký ức; văn học; ca dao; lịch sử; âm nhạc; cách gọi thế giới.

Nhưng không phải mọi người Việt trên thế giới đều có khả năng tiếng Việt giống nhau.

Một đứa trẻ thế hệ thứ ba có thể chỉ nói được vài câu.

Một người lai có thể nói tiếng Việt với ông bà nhưng dùng tiếng Anh ở trường.

Một người sinh ra trong gia đình Việt có thể hiểu tiếng Việt nhưng không viết được.

Một người trưởng thành có thể quay lại học tiếng Việt sau nhiều năm.

Nếu biến tiếng Việt thành “bài kiểm tra căn tính”, Việt Hiến sẽ đẩy chính thế hệ tương lai ra khỏi cộng đồng.

Nguyên tắc phải là:

“Không dùng tiếng Việt để loại người; dùng tiếng Việt để kết nối người.”

Điều đó không có nghĩa là xem nhẹ tiếng Việt.

Ngược lại, chính vì tiếng Việt quan trọng nên cộng đồng phải đầu tư mạnh hơn vào:

trường Việt ngữ; sách; thư viện; phim; âm nhạc; nền tảng số; AI tiếng Việt; chương trình lịch sử; giao lưu thế hệ; học bổng; trao đổi văn hóa.

Bằng cách đó, tiếng Việt trở thành tài sản văn hóa hấp dẫn, thay vì một bài thi để được công nhận.

12. Cội nguồn phải mở ra, không được khép lại

Một cộng đồng có cội nguồn mạnh có thể mắc một nghịch lý.

Càng sợ mất căn tính, cộng đồng càng có xu hướng dựng tường.

Càng dựng tường, thế hệ trẻ càng cảm thấy căn tính ấy là gánh nặng.

Càng thấy là gánh nặng, thế hệ trẻ càng rời xa.

Vì vậy:

Cách bảo tồn căn tính tốt nhất không phải là bắt con người giữ nó, mà là làm cho căn tính ấy trở nên có ý nghĩa đối với cuộc đời họ.

Người trẻ phải thấy:m tiếng Việt giúp họ kết nối; lịch sử giúp họ hiểu mình; văn hóa giúp họ sáng tạo; mạng lưới Việt giúp họ tìm cơ hội; cộng đồng giúp họ phát triển nghề nghiệp; căn tính giúp họ có thêm một chiều sâu, không phải một chiếc lồng.

Đây chính là triết lý của toàn bộ Việt Hiến căn tính là điểm tựa để đi xa, không phải chiếc lồng để ở lại.

13. Án lệ lịch sử — Khi căn tính thay đổi theo thời gian

Lịch sử cộng đồng Việt Nam ở nước ngoài cho thấy căn tính không phải một khối bất biến.

Nghiên cứu về người Hoa có nguồn gốc Việt trở về Việt Nam là một trường hợp đặc biệt đáng chú ý. Có những người từng được nhận diện chủ yếu theo căn tính Hoa trong một giai đoạn, nhưng về sau lại được đặt trong phạm trù Việt kiều khi trở lại Việt Nam. Nghiên cứu này cho thấy căn tính trong cộng đồng di cư có thể thay đổi theo bối cảnh xã hội, chính trị, lịch sử và trải nghiệm cá nhân.

Một nghiên cứu khác về người Việt Mỹ thuộc thế hệ 1,5 cho thấy họ có thể đồng thời thương lượng giữa những hình dung về cộng đồng Việt hải ngoại và những khát vọng hội nhập, toàn cầu hóa.

Bài học không phải là căn tính “không thật”.Ngược lại à căn tính thật đến mức nó có khả năng sống cùng sự thay đổi.

Một căn tính không cho phép con người thay đổi sẽ nhanh chóng trở thành một thứ giáo điều.

Một căn tính đủ mạnh có thể tiếp nhận thế hệ mới; môi trường mới; ngôn ngữ mới; nghề nghiệp mới; công nghệ mới; các căn tính kép; những cách diễn đạt mới về Việt Nam.

14. Phản đề: Nếu mở quá rộng thì còn gì là Việt?

Đây là phản biện nghiêm túc.

Nếu ai cũng có thể tự nhận mình là người Việt, vậy khái niệm “Việt” có còn ý nghĩa?

Câu trả lời là:

Có — nếu phân biệt căn tính với tư cách pháp lý và quyền lực.

Việt Hiến không cần tạo ra một “cảnh sát căn tính”.

Nó cần một hệ thống khái niệm rõ:

Căn tính Việt có thể rộng.

Tư cách thành viên có thể có điều kiện.

Quyền tham gia có thể phụ thuộc vào tư cách thành viên.

Quyền đại diện phải có tiêu chuẩn.

Chức vụ phải có quy trình lựa chọn.

Quyền quản lý tài sản phải chịu kiểm soát.

Như vậy, cộng đồng vừa mở vừa có cấu trúc.

Không cần đóng cửa để bảo vệ căn tính.

15. Phản chứng: Nếu đóng cửa để bảo vệ “độ thuần Việt”

Hãy hình dung một cộng đồng quy định:

phải có hai cha mẹ Việt; nói tiếng Việt; sinh tại Việt Nam;  theo một truyền thống văn hóa nhất định; phải có quan điểm chính trị phù hợp; người lai chỉ được tham gia hạn chế; thế hệ thứ ba phải chứng minh nguồn gốc; người không muốn nhận mình là Việt vẫn bị cộng đồng gọi là Đồng Bào.

Cộng đồng ấy có thể có vẻ “rất Việt”. Nhưng nó đang tạo ra một nghịch lý để bảo vệ căn tính, nó phá hủy quyền tự do của chính những người mang căn tính ấy.

Một cộng đồng như vậy sẽ khó hấp dẫn thế hệ trẻ. Khó thu hút người lai,  kết nối với xã hội sở tại, trở thành mạng lưới toàn cầu và cuối cùng có thể tự biến mình thành một không gian hoài niệm.

Việt Hiến phải tránh con đường đó.

16. Quyền của người không nhận căn tính Việt

Một điểm cần được ghi nhận rõ trong Việt Hiến:

Người có nguồn gốc Việt nhưng không nhận căn tính Việt vẫn có đầy đủ phẩm giá; quyền con người; quyền tự do; quyền riêng tư; quyền không tham gia; quyền không bị quấy rối; quyền không bị phân biệt đối xử.

Họ không thể bị xúc phạm; gây áp lực; ép tham gia; ép sử dụng danh xưng “Đồng Bào”;

xem là “phản bội” chỉ vì lựa chọn căn tính cá nhân.

Nếu họ không muốn tham gia cộng đồng, quyền ấy phải được tôn trọng.

Việt Hiến không phải công cụ để cưỡng chế tình cảm.

17. Quyền của người muốn trở lại với căn tính Việt

Ngược lại, một người từng xa rời văn hóa Việt cũng phải có con đường trở lại.

Một người có thể từng không nói tiếng Việt; từng không quan tâm lịch sử; từng không tham gia cộng đồng; từng nhận mình chủ yếu là người của quốc gia sở tại.

Nhưng sau này có thể muốn tìm lại ông bà; gia đình; tiếng Việt; lịch sử; văn hóa; cộng đồng.

Việt Hiến không nên hỏi “Tại sao trước đây anh không Việt?”

Mà nên hỏi “Hôm nay anh muốn kết nối với cội nguồn bằng cách nào?”

Đó là một cộng đồng trưởng thành. Cội nguồn không phải cánh cửa chỉ mở một lần trong đời.

18. Đồng Bào và người bạn của Việt Nam

Việt Hiến cũng phải mở cửa cho những người không có nguồn gốc Việt.

Có thể là người kết hôn với người Việt; học giả nghiên cứu Việt Nam; bạn bè quốc tế; doanh nhân hợp tác với người Việt; nhà khoa học; giáo viên; nghệ sĩ; những người gắn bó lâu dài với cộng đồng Việt.

Họ có thể trở thành thành viên liên kết; bạn hữu; người đồng hành; chuyên gia; đối tác.

Nhưng cần phân biệt:

Gắn bó với Việt Nam không đồng nghĩa với trở thành người Việt.

Một người Nhật yêu văn hóa Việt vẫn là người Nhật nếu đó là căn tính họ lựa chọn.

Một người Pháp nghiên cứu lịch sử Việt Nam không cần phải được gọi là người Việt.

Một người Mỹ kết hôn với người Việt có thể trở thành thành viên rất tích cực của cộng đồng mà không cần xóa căn tính Mỹ.

Đây chính là nguyên tắc mở cửa với nhân loại nhưng bảo tồn căn tính Việt.

19. Đồng Bào không tạo đặc quyền

Một người có nguồn gốc Việt không đương nhiên được:

ưu tiên chức vụ; miễn điều kiện tuyển chọn; miễn trách nhiệm; miễn kiểm toán; ưu tiên tài sản; ưu tiên nguồn vốn; đại diện cho toàn cộng đồng.

Ngược lại, một người không có nguồn gốc Việt nhưng là thành viên liên kết cũng không bị coi là người thấp hơn về phẩm giá.

Cộng đồng phải phân biệt căn tính và năng lực.

Một người có thể rất Việt nhưng không đủ năng lực quản trị.

Một người có thể không có huyết thống Việt nhưng có chuyên môn đặc biệt hữu ích cho một dự án.

Một người có thể có cả căn tính Việt và năng lực xuất sắc.

Mỗi trường hợp phải được xử lý theo đúng tiêu chí.

Vì vậy căn tính tạo ra sự liên đới; năng lực tạo ra trách nhiệm; pháp quyền kiểm soát quyền lực.

20. Từ căn tính đến tư cách thành viên

Việt Hiến cần xây dựng một hệ thống nhiều tầng thay vì một chiếc hộp “Việt/không Việt”.

Tầng 1 — Người có căn tính Việt

Có nguồn gốc Việt, hoặc có căn tính Việt do cá nhân tự nhận, hoặc có sự gắn bó văn hóa phù hợp với cách cộng đồng định nghĩa căn tính.

Tầng 2 — Thành viên Cộng đồng

Người tự nguyện tham gia vào hệ sinh thái cộng đồng và chấp nhận các nguyên tắc của Việt Hiến.

Tầng 3 — Thành viên liên kết

Người không nhất thiết có nguồn gốc Việt nhưng tham gia lâu dài, hợp pháp và có quan hệ thực chất với cộng đồng.

Tầng 4 — Người đồng hành

Các cá nhân, học giả, tổ chức, doanh nghiệp hoặc đối tác có quan hệ hợp tác với cộng đồng.

Điều này tạo ra một hệ thống CĂN TÍNH → GẮN BÓ → THAM GIA → TƯ CÁCH → TRÁCH NHIỆM

Nhưng không được biến thành CĂN TÍNH → ĐẶC QUYỀN → QUYỀN LỰC.

21. Ai có quyền xác nhận “người Việt”?

Đây là một câu hỏi pháp lý và thể chế rất quan trọng.

Câu trả lời của Việt Hiến phải là:

Không có một cơ quan cộng đồng nào được quyền cấp “giấy chứng nhận độ Việt” cho một con người.

Không có Tòa án Căn tính Việt; Bộ Căn tính Việt; Chứng chỉ yêu nước; Giấy phép được gọi là Đồng Bào;

Hội đồng xét xử ai “đủ Việt”.

Trong những trường hợp cần xác định tư cách cho một chương trình cụ thể, tổ chức có thể xác minh những điều kiện khách quan cần thiết.

Ví dụ điều kiện học bổng; điều kiện tham gia một dự án;cđiều kiện bầu cử nội bộ; điều kiện ứng cử; điều kiện nhận tài trợ.

Nhưng tổ chức chỉ được xác minh điều kiện của chương trình hoặc tư cách pháp lý, chứ không được tuyên bố:

“Người này Việt hơn người kia.” Đó là ranh giới rất quan trọng.

22. Công thức căn tính của Việt Hiến

Từ toàn bộ phân tích trên, Việt Hiến xác lập:

CỘI NGUỒN — CĂN TÍNH — GẮN BÓ

Trong đó cội nguồn cho biết mối liên hệ lịch sử, gia đình hoặc tổ tiên.

Căn tính cho biết cá nhân tự nhận và sống với mối liên hệ ấy như thế nào.

Gắn bó

cho biết cá nhân duy trì quan hệ thực tế với gia đình, văn hóa, ngôn ngữ hoặc cộng đồng ra sao.

Ba yếu tố này có thể bổ sung cho nhau; có thể mạnh yếu khác nhau; có thể thay đổi theo thời gian;

không dùng để phân cấp phẩm giá.

Một người có thể: Cội nguồn mạnh — gắn bó yếu.

Một người khác:

Cội nguồn hỗn hợp — căn tính Việt mạnh — gắn bó mạnh.Một người khác:

Không có cội nguồn Việt — nhưng gắn bó văn hóa Việt sâu sắc.

Một người khác:

Có cội nguồn Việt — nhưng không nhận căn tính Việt. 

Việt Hiến phải đủ rộng để hiểu tất cả những trường hợp đó.

23. Quy luật vận hành của cộng đồng

Từ đây có thể rút ra một quy luật:

Cội nguồn tạo khả năng thuộc về; căn tính tạo sự tự nhận; gắn bó tạo liên đới; tự nguyện tạo cộng đồng.

Hay đầy đủ hơn:

CỘI NGUỒN

→ CĂN TÍNH

→ GẮN BÓ

→ TỰ NGUYỆN

→ THAM GIA

→ LIÊN ĐỚI

→ CỘNG ĐỒNG

→ ĐÓNG GÓP

→ DI SẢN CHO THẾ HỆ SAU

Đây là một chuỗi khác hẳn mô hình:

HUYẾT THỐNG → ĐẶC QUYỀN → QUYỀN LỰC.

Việt Hiến chọn chuỗi thứ nhất.

24. Quy luật thế hệ

Một cộng đồng xuyên thế hệ muốn tồn tại phải chấp nhận một sự thật:

Căn tính không được truyền nguyên dạng; nó được truyền qua sự lựa chọn của từng thế hệ.

Thế hệ trước có trách nhiệm truyền lại:

câu chuyện;

ngôn ngữ; văn hóa; lịch sử; giá trị; ký ức.

Thế hệ sau có quyền:

tiếp nhận; diễn giải lại; bổ sung; kết hợp với căn tính khác; hoặc không tiếp nhận.

Nếu thế hệ trước chỉ biết yêu cầu:

“Các con phải giống chúng tôi.” thì căn tính sẽ suy yếu.

Nếu thế hệ trước nói:

“Đây là di sản của chúng tôi. Các con hãy hiểu nó rồi tự quyết định mình muốn mang nó đi đâu.”

thì căn tính có cơ hội sống lâu hơn.

Đó là sự khác biệt giữa truyền thống sống và truyền thống áp đặt.

25. Case Study — Gia đình Việt qua ba thế hệ

Hãy hình dung một gia đình:

Thế hệ I

Ông bà sinh tại Việt Nam, nói tiếng Việt, sống phần lớn đời mình trong văn hóa Việt.

Thế hệ II

Con cái sinh hoặc lớn lên ở nước ngoài, sử dụng cả tiếng Việt và ngôn ngữ nước sở tại.

Thế hệ III

Cháu sinh tại nước sở tại, nói tiếng Anh hoặc tiếng Pháp tốt hơn tiếng Việt, học đại học trong xã hội sở tại và có bạn bè quốc tế.

Nếu cộng đồng hỏi:

“Cháu có còn là người Việt không?”

và câu trả lời chỉ dựa trên tiếng Việt, có thể cháu sẽ bị đẩy ra ngoài.

Nhưng nếu cộng đồng hỏi:

“Cháu muốn hiểu cội nguồn của mình đến đâu?”

thì cánh cửa vẫn mở.

Nghiên cứu về gia đình Việt Nam tại Melbourne cho thấy chính thế hệ trẻ có thể nhìn tiếng Việt dưới những giá trị khác thế hệ cha mẹ; có những căng thẳng giữa mong muốn duy trì tiếng Việt của cha mẹ và xu hướng ưu tiên ngôn ngữ xã hội chính của con cái.

Bài học cho Việt Hiến là:

Không thể bảo tồn căn tính bằng cách bắt thế hệ sau sống giống thế hệ trước.

Phải làm cho thế hệ sau có lý do để muốn tiếp tục kết nối.

26. Case Study — Người lai Việt

Một cô gái có mẹ Việt Nam, cha người Mỹ.

Cô lớn lên tại California,  nói tiếng Anh tốt hơn tiếng Việt,  ăn cả phở lẫn hamburger, học lịch sử Việt Nam ở đại học,  cũng yêu nước Mỹ.

Khi được hỏi “Em là người Việt hay người Mỹ? cô trả lời “Cả hai.”. Việt Hiến không cần sửa câu trả lời đó.

Bởi căn tính kép không phải căn tính nửa vời. Nó có thể là một dạng vốn xã hội đặc biệt.

Một người mang nhiều căn tính có thể trở thành:

cầu nối văn hóa; dịch giả;cdoanh nhân xuyên quốc gia; nhà ngoại giao; nhà nghiên cứu; nhà sáng tạo;cngười kết nối các thị trường.

Trong một thế giới toàn cầu hóa, đây có thể là lợi thế, không phải khiếm khuyết.

27. Case Study — Người có gốc Việt nhưng không muốn nhận căn tính Việt

Một người sinh trong gia đình Việt nhưng quyết định:

“Tôi không muốn được nhận diện là người Việt.”

Việt Hiến không tranh luận với họ.

Không dùng cộng đồng để gây áp lực. Không gọi họ là phản bội. Không ép họ tham gia. Nhưng nếu một ngày họ thay đổi, cộng đồng vẫn mở cửa.

Đó chính là sức mạnh của một căn tính không cưỡng chế.

28. Phản biện cuối cùng: Có phải như vậy Việt Hiến quá “mềm”?

Không.

Việt Hiến mềm đối với căn tính, nhưng phải rất rõ đối với quyền lực.

Một người có thể tự do lựa chọn căn tính.

Nhưng khi người đó muốn:

quản lý quỹ; ứng cử; đại diện cộng đồng; điều hành tổ chức; quản lý dữ liệu; sử dụng tài sản chung; thì phải tuân thủ các quy tắc về tư cách; năng lực; minh bạch; xung đột lợi ích; nhiệm kỳ; trách nhiệm giải trình;ckiểm toán; bầu cử; pháp quyền.

Đây là cách Việt Hiến giải quyết nghịch lý:

Mở về căn tính — chặt về thể chế.

Càng mở về con người, càng phải rõ về luật lệ.

29. Thiết kế hiến định

Việt Hiến xác lập các nguyên tắc sau:

Điều 1. Về căn tính Việt

Căn tính Việt là quan hệ về cội nguồn, văn hóa, lịch sử, sự tự nhận diện và sự gắn bó của cá nhân với Việt Nam và Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Điều 2. Về nguồn gốc

Người có nguồn gốc Việt Nam không mất khả năng gìn giữ căn tính Việt chỉ vì thế hệ, nơi sinh, quốc tịch, mức độ sử dụng tiếng Việt hoặc mức độ hội nhập vào xã hội sở tại.

Điều 3. Về căn tính hỗn hợp

Người có nhiều nguồn gốc hoặc nhiều căn tính có quyền duy trì và phát triển đồng thời các căn tính của mình.

Điều 4. Về người được nuôi dưỡng trong môi trường Việt

Người được nuôi dưỡng trong gia đình hoặc môi trường văn hóa Việt Nam có thể hình thành căn tính và sự gắn bó văn hóa Việt Nam dù không có quan hệ huyết thống Việt Nam.

Điều 5. Về quyền không nhận căn tính

Người có nguồn gốc Việt Nam nhưng không muốn nhận căn tính Việt Nam có quyền từ chối sự tự nhận diện đó. Không cá nhân, tổ chức hoặc cơ quan cộng đồng nào được cưỡng ép một người phải nhận mình là Đồng Bào.

Điều 6. Về không phân biệt nguồn gốc

Không sử dụng tỷ lệ huyết thống, màu da, ngoại hình, mức độ nói tiếng Việt, tôn giáo, nơi sinh, quốc tịch, quan điểm chính trị hoặc mức độ đóng góp tài chính để xếp hạng phẩm giá hoặc “độ Việt” của một con người.

Điều 7. Về tư cách thành viên

Tự nhận căn tính Việt không tự động tạo ra quyền quản trị, quyền đại diện, quyền quản lý tài sản hoặc quyền giữ chức vụ trong các thiết chế của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Điều 8. Về quyền đại diện

Quyền đại diện cộng đồng phải phát sinh từ tư cách, tiêu chuẩn, sự lựa chọn hoặc cơ chế hợp pháp tương ứng; không phát sinh chỉ từ nguồn gốc hay danh xưng căn tính.

Điều 9. Về người không có nguồn gốc Việt

Người không có nguồn gốc Việt có thể tham gia với tư cách thành viên liên kết, bạn hữu, chuyên gia, đối tác hoặc các tư cách khác theo quy định của Việt Hiến và quy chế hợp pháp.

Điều 10. Về tự nguyện

Không ai bị buộc phải tham gia, duy trì tư cách thành viên hoặc sử dụng danh xưng Đồng Bào trái với ý chí của mình.

30. Công thức cuối cùng của Chương 10

Việt Hiến không chọn:

Huyết thống + đồng nhất văn hóa + đồng thuận chính trị.

Việt Hiến chọn:

CỘI NGUỒN + TỰ DO CĂN TÍNH + GẮN BÓ + TỰ NGUYỆN + LIÊN ĐỚI.

Trong đó:

Cội nguồn tạo chiều sâu. Căn tính tạo sự tự nhận. Gắn bó tạo quan hệ. Tự nguyện tạo tính chính đáng. Liên đới tạo cộng đồng.

Và tất cả phải nằm dưới:

PHẨM GIÁ — TỰ DO — BÌNH ĐẲNG — PHÁP QUYỀN.

31. Quy luật Hưng Quốc của Việt Hiến

Một cộng đồng toàn cầu không thể mạnh bằng cách hỏi “Ai Việt hơn ai?”

Nó mạnh khi hỏi:

“Làm thế nào để mỗi người có thể mang phần tốt đẹp nhất của mình vào cộng đồng?”

Một người mang cội nguồn Việt Nam có thể mang vào:

ký ức; văn hóa; ngôn ngữ; vốn; trí tuệ; doanh nghiệp; khoa học; nghệ thuật.

Một người lai có thể mang thêm:

hai nền văn hóa; hai ngôn ngữ; hai mạng lưới; hai thị trường.

Một người thế hệ thứ tư có thể mang: công nghệ; trí tuệ nhân tạo; khoa học; tư duy toàn cầu.

Một người bạn quốc tế có thể mang: tri thức; quan hệ; vốn; kinh nghiệm; những chiếc cầu mới với thế giới.

Đó mới là cách một cộng đồng biến căn tính thành năng lực.

Và đó cũng là cách Việt Hiến biến Đồng Bào thành tương lai.

32. Kết luận

Đồng Bào bắt đầu từ cội nguồn.

Nhưng Đồng Bào không kết thúc ở huyết thống.

Một dân tộc sống lâu không phải vì mọi thế hệ giống hệt nhau.

Một dân tộc sống lâu vì mỗi thế hệ có thể nhận lại cội nguồn, hiểu nó, làm mới nó và truyền nó tiếp đi.

Người Việt thế hệ thứ nhất có thể mang Việt Nam trong ký ức.

Thế hệ thứ hai mang Việt Nam trong gia đình.

Thế hệ thứ ba có thể mang Việt Nam trong căn tính kép.

Thế hệ thứ tư có thể mang Việt Nam trong tri thức và sáng tạo.

Những thế hệ sau có thể mang Việt Nam đến những nơi mà hôm nay chúng ta chưa hình dung được.

Vì vậy:

Không phải thế hệ thứ tư thì ít Việt hơn.

Vấn đề là thế hệ ấy có tìm thấy một lý do để kết nối với cội nguồn hay không.

Một người có thể mang nhiều căn tính.

Một người có thể nói nhiều ngôn ngữ.

Một người có thể yêu nhiều quê hương.

Một người có thể là công dân của một quốc gia và vẫn có một cội nguồn văn hóa khác.

Những điều ấy không làm con người nhỏ đi.

Chúng có thể làm con người phong phú hơn.

Việt Hiến vì vậy không dựng một bức tường để giữ người Việt ở bên trong.

Việt Hiến dựng một nền tảng để người Việt có thể đi xa mà không quên mình đến từ đâu.

Không ai phải chứng minh mình “đủ Việt” để được tôn trọng.

Không ai bị buộc phải nhận mình là người Việt.

Không ai được dùng căn tính Việt để tạo đặc quyền.

Không ai được dùng căn tính Việt để độc quyền đại diện cho cộng đồng.

Và:

Không ai phải lựa chọn giữa căn tính Việt và việc trở thành một con người toàn cầu.

Bởi mục tiêu cuối cùng của Việt Hiến không phải là tạo ra những con người giống nhau.

Mục tiêu là tạo ra một cộng đồng trong đó:

Cội nguồn được tôn trọng. Căn tính được tự do. Khác biệt được bảo vệ. Gắn bó được khuyến khích. Đóng góp được ghi nhận. Quyền lực bị kiểm soát. Và tương lai được mở ra cho mọi thế hệ.

**CỘI NGUỒN LÀ ĐIỂM TỰA.

CĂN TÍNH LÀ SỰ LỰA CHỌN.

GẮN BÓ LÀ MỐI LIÊN ĐỚI.

TỰ DO LÀ QUYỀN.

PHÁP QUYỀN LÀ GIỚI HẠN.

CỘNG ĐỒNG LÀ NƠI CÙNG NHAU ĐI XA.**

Hoàng phong nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

United Nations. Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, General Assembly Resolution 47/135, 18 December 1992. Tài liệu khẳng định quyền duy trì văn hóa, tôn giáo, ngôn ngữ, quyền lập hội và tham gia đời sống cộng đồng; đồng thời nhấn mạnh việc thực hiện quyền có thể diễn ra cả ở cấp cá nhân và cộng đồng.

United Nations / OHCHR. Convention on the Rights of the Child, Article 8. Điều 8 ghi nhận quyền của trẻ em được bảo vệ căn tính, bao gồm quốc tịch, tên và quan hệ gia đình theo pháp luật.

United Nations / Committee on the Elimination of Racial Discrimination. General Recommendation XXIX on Article 1, paragraph 1, of the Convention, về phân biệt dựa trên “descent”. Tài liệu đặc biệt hữu ích cho nguyên tắc Việt Hiến không biến nguồn gốc thừa kế thành cơ sở phân tầng con người.

United Nations / OHCHR. The Rights of Non-citizens. Tài liệu trình bày các nguyên tắc chống phân biệt đối xử dựa trên chủng tộc, màu da, nguồn gốc và nguồn gốc quốc gia/sắc tộc, đồng thời lưu ý nguy cơ định kiến và phân loại con người theo nguồn gốc.

Tran, Giang. “The Cultural Capital of Migrants and Language Maintenance across Generations: Vietnamese Families in Australia.” Sociological Focus, Vol. 56, No. 1, 2023, pp. 81–96. Nghiên cứu về việc duy trì tiếng Việt và vốn văn hóa trong các gia đình Việt tại Melbourne qua các thế hệ.

Tran, Van H. et al. “Vietnamese-Australian parents: factors associated with language use and attitudes towards home language maintenance.” Journal of Multilingual and Multicultural Development, Vol. 45, No. 2. Nghiên cứu về quan hệ giữa ngôn ngữ gia đình, căn tính văn hóa và việc duy trì tiếng Việt trong các gia đình Việt–Australia.

Shin, Sarah J. “What About Me? I'm Not Like Chinese But I'm Not Like American”: Heritage-Language Learning and Identity of Mixed-Heritage Adults.” Journal of Language, Identity & Education, Vol. 9, No. 3, 2010, pp. 203–219. Nghiên cứu về người trưởng thành có căn tính hỗn hợp, trong đó có người có cha/mẹ nói tiếng Việt, cho thấy căn tính và năng lực ngôn ngữ di sản có thể rất đa dạng.

Reed-Danahay, Deborah. “‘Like a foreigner in my own homeland’: writing the dilemmas of return in the Vietnamese American diaspora.” Identities, Vol. 22, No. 5, 2015, pp. 603–618. Nghiên cứu về thế hệ 1,5 người Mỹ gốc Việt và sự thương lượng giữa căn tính diaspora với khát vọng hội nhập toàn cầu.

Võng, Yuk Wah Chan. “Hybrid diaspora and identity-laundering: a study of the return overseas Chinese Vietnamese in Vietnam.” Asian Ethnicity, Vol. 14, No. 4, 2013, pp. 525–541. Nghiên cứu trường hợp người Hoa gốc Việt trở về Việt Nam và sự biến đổi của các phạm trù căn tính trong những bối cảnh lịch sử khác nhau.

Chan, Yuk Wah & Tran, Thi Le Thu. “Recycling Migration and Changing Nationalisms: The Vietnamese Return Diaspora and Reconstruction of Vietnamese Nationhood.” Journal of Ethnic and Migration Studies, Vol. 37, No. 7, 2011, pp. 1101–1117. Nghiên cứu về sự vận động của cộng đồng Việt Nam xuyên quốc gia và quan hệ giữa diaspora, hồi cư và căn tính dân tộc.

Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa 1967, Chương I và các điều khoản về bình đẳng, quyền căn bản, tự do hội họp, lập hội, tham gia công vụ và các quyền chính trị. Đây là một nguồn lịch sử được Việt Hiến kế thừa có phê phán, không sao chép, đặc biệt ở nguyên tắc bình đẳng và quyền căn bản.

Hạt nhân tư tưởng của Chương 10

“Nguồn gốc tạo ra khả năng thuộc về cội nguồn; căn tính quyết định cách một người tự nhận mình; gắn bó tạo nên liên đới; nhưng không một yếu tố nào được dùng để phân cấp phẩm giá con người.”

Và nguyên tắc cuối cùng:

“Căn tính phải tạo ra liên đới, không được trở thành giấy phép thống trị.”

Read more »