CHƯƠNG III
EMMANUEL MOUNIER VÀ CHỦ NGHĨA NHÂN VỊ
Từ triết học về con người đến câu hỏi về xã hội và quyền lực
Có một điều cần làm rõ trước khi nói về Ngô Đình Nhu.
Nếu chỉ nhìn vào Việt Nam những năm 1950, người ta rất dễ hiểu “Chủ nghĩa Nhân vị” như một học thuyết do gia đình Ngô Đình đưa ra để chống cộng sản. Nhưng lịch sử tư tưởng cho thấy nguồn gốc của nó rộng hơn nhiều.
Trước khi trở thành một ngôn ngữ chính trị ở Việt Nam, Personalism – Chủ nghĩa Nhân vị – đã là một phong trào trí thức tại Pháp từ những năm 1930, gắn đặc biệt với Emmanuel Mounier và tạp chí Esprit. Esprit được Mounier sáng lập năm 1932; đến năm 1934, tạp chí đã dành hẳn một số quan trọng để đặt câu hỏi “Qu'est-ce que le personnalisme?” – “Chủ nghĩa Nhân vị là gì?”.
Vì vậy, muốn hiểu Nhu, trước hết phải hiểu Mounier.
Nhưng hiểu Mounier cũng chưa đủ.
Cần đi thêm một bước:
Mounier nói gì?
Ông chống lại điều gì?
Ông muốn đặt con người ở đâu giữa cá nhân, cộng đồng và nhà nước?
Và khi tư tưởng ấy đi từ một phong trào triết học sang một dự án chính trị, điều gì có thể bị thay đổi?
Đó chính là điểm mà cuộc đối thoại Hưng Quốc bắt đầu.
1. Mounier xuất hiện trong một châu Âu đang khủng hoảng
Emmanuel Mounier sinh năm 1905 và thuộc thế hệ trí thức trưởng thành trong một châu Âu bị chấn động bởi Chiến tranh thế giới thứ nhất, khủng hoảng kinh tế, khủng hoảng của chủ nghĩa tự do và sự trỗi dậy của các hệ tư tưởng toàn trị.
Đầu thập niên 1930, cuộc Đại khủng hoảng kinh tế làm sâu sắc thêm cảm giác rằng nền văn minh phương Tây đang gặp một vấn đề không chỉ về kinh tế mà còn về con người.
Chủ nghĩa tư bản tự do bị nhiều trí thức phê phán vì tình trạng bất bình đẳng, chủ nghĩa vật chất và sự phân rã của cộng đồng.
Chủ nghĩa cộng sản đưa ra một lời giải khác: giải phóng con người thông qua thay đổi quan hệ kinh tế và xã hội. Nhưng đối với Mounier và những người theo khuynh hướng nhân vị, lời giải ấy có nguy cơ biến con người thành một thành phần của tập thể, đặc biệt khi đời sống tinh thần và tự do cá nhân bị đặt dưới một cấu trúc tập thể tuyệt đối.
Một số phong trào nhân vị Pháp vì thế tìm kiếm một “con đường thứ ba”: không chấp nhận chủ nghĩa tư bản tự do như một câu trả lời đầy đủ, nhưng cũng không chấp nhận chủ nghĩa xã hội duy vật như một câu trả lời đầy đủ. Nghiên cứu về lịch sử Personalism nhấn mạnh rằng đây là một phong trào trí thức đa dạng chứ không phải một học thuyết chính trị hoàn toàn thống nhất.
Đây là điểm rất quan trọng.
Mounier không bắt đầu bằng câu hỏi: “Làm thế nào để chiếm chính quyền?”
Ông bắt đầu bằng câu hỏi sâu hơn:
“Con người phải sống như thế nào để không bị biến thành một vật thể trong một nền văn minh đã đánh mất ý nghĩa của con người?”
2. “Nhân vị” không đơn giản là “cá nhân”
Đây là điểm dễ bị hiểu sai nhất.
Trong tiếng Việt hiện nay, “cá nhân” thường chỉ một con người riêng biệt, đối lập với tập thể.
Nhưng personne trong tư tưởng Mounier không hoàn toàn tương đương với “individual”.
Cá nhân có thể được hiểu như một đơn vị riêng biệt.
Còn “person” – nhân vị – là con người có phẩm giá, tự do, trách nhiệm, đời sống tinh thần và khả năng bước vào những quan hệ có ý nghĩa với người khác.
Vì thế, Mounier không chủ trương giải phóng một con người khỏi mọi cộng đồng.
Ngược lại, con người chỉ có thể phát triển đầy đủ trong những quan hệ xã hội, văn hóa và tinh thần.
Nói cách khác:
Nhân vị không phải là cá nhân được tách khỏi cộng đồng.
Nhân vị là con người được khẳng định trong tự do, phẩm giá, trách nhiệm và quan hệ với cộng đồng.
Đây là một khác biệt rất lớn.
Nếu hiểu nhân vị là “mỗi người tự do làm điều mình muốn”, thì đó gần với chủ nghĩa cá nhân.
Nhưng Mounier không đi theo hướng ấy.
Ông muốn chống lại cả hai thái cực:
con người bị hòa tan vào tập thể;
và
con người bị cô lập thành một cá nhân chỉ theo đuổi lợi ích riêng.
Trong Personalism, Mounier định nghĩa nhân vị theo hướng đặt phẩm giá của con người lên trên những nhu cầu vật chất và toàn bộ các công cụ xã hội được tạo ra để phục vụ sự phát triển của con người.
Đó là hạt nhân của tư tưởng.
3. Con người không phải là phương tiện
Nếu có thể cô đọng tư tưởng Mounier vào một vấn đề, đó là:
Không được biến con người thành phương tiện cho một mục tiêu nằm bên ngoài con người.
Kinh tế phải phục vụ con người.
Nhà nước phải phục vụ con người.
Xã hội phải phục vụ con người.
Tổ chức chính trị cũng phải phục vụ con người.
Ngay cả một cuộc cách mạng, nếu lấy con người làm phương tiện và hy sinh phẩm giá con người cho một tương lai được hứa hẹn, cũng phải bị đặt câu hỏi.
Điều này đưa Mounier đến một điểm rất khác với những hệ tư tưởng đặt một mục tiêu tập thể tuyệt đối lên trên cá nhân.
Nhưng nó cũng khác với chủ nghĩa tự do kinh tế thuần túy.
Bởi Mounier không cho rằng cứ để mỗi người tự do theo đuổi lợi ích riêng thì con người tự nhiên sẽ có một xã hội tốt đẹp.
Con người cần tự do.
Nhưng con người cũng cần trách nhiệm.
Con người cần quyền.
Nhưng cũng cần cộng đồng.
Con người cần đời sống vật chất.
Nhưng không thể bị quy giản thành một đơn vị sản xuất và tiêu dùng.
Nghiên cứu về Mounier ghi nhận chính điểm này: Personalism tìm cách đặt “person” đối lập không chỉ với sự thống trị của nhà nước mà cả với việc con người bị quy giản vào sản xuất, tiêu dùng và các nhu cầu vật chất.
4. Vì sao Mounier phê phán cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa cộng sản?
Đây chính là lý do Chủ nghĩa Nhân vị từng có sức hấp dẫn đối với nhiều trí thức Công giáo và một bộ phận trí thức trẻ trong thập niên 1930.
Mounier nhìn thấy một vấn đề trong xã hội tư bản:
con người có thể được tự do về pháp lý nhưng lại bị chi phối bởi tiền bạc, thị trường và những quan hệ kinh tế khiến phẩm giá của họ bị hạ thấp.
Nhưng ông cũng không chấp nhận lời giải cộng sản nếu lời giải ấy đặt toàn bộ đời sống con người dưới một hệ thống duy vật và tập thể.
Vì thế, Personalism không phải chỉ là một biến thể của chủ nghĩa chống cộng.
Điều này đặc biệt quan trọng khi chúng ta nghiên cứu Nhu.
Nếu chỉ lấy một câu “Mounier chống cộng” rồi suy ra rằng Personalism chính là một học thuyết chống cộng, chúng ta đã làm nghèo tư tưởng của Mounier.
Mounier phê phán một nền văn minh trong đó con người bị vật chất hóa.
Chủ nghĩa cộng sản chỉ là một trong những hình thức mà ông phải đối diện.
5. Esprit: từ triết học đến đời sống xã hội
Năm 1932, Mounier sáng lập Esprit.
Đây không chỉ là một tạp chí triết học.
Esprit trở thành một không gian tranh luận về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, tôn giáo và cuộc khủng hoảng của nền văn minh châu Âu.
Ngay số đầu tiên tháng 10 năm 1932 đã đăng bài của Mounier mang tên “Refaire la Renaissance” – “Làm lại thời Phục hưng”.
Đến năm 1934, Esprit dành một số đặc biệt cho câu hỏi “Qu'est-ce que le personnalisme?” – “Chủ nghĩa Nhân vị là gì?”, cùng những bài về định nghĩa nhân vị, đời sống tinh thần và cuộc cách mạng cá nhân.
Điều đó cho thấy Personalism không phải một khẩu hiệu được dựng lên sau khi Mounier đã có sẵn một chương trình cầm quyền.
Nó phát triển trước hết như một phong trào trí thức tìm cách tái định nghĩa con người và xã hội.
Đây là điều mà khi đi sang Việt Nam, chúng ta phải đặc biệt chú ý.
Bởi một tư tưởng có thể giữ nguyên tên nhưng thay đổi chức năng.
Ở Pháp:
Nhân vị → phê phán nền văn minh → tìm kiếm một trật tự xã hội mới.
Ở Việt Nam những năm 1950:
Nhân vị → chống cộng → xây dựng một nền tảng tư tưởng cho một nhà nước mới.
Hai quá trình này có liên hệ.
Nhưng chúng không giống nhau.
6. Mounier không phải là một “nhà lý luận của nhà nước mạnh”
Đây là ranh giới đặc biệt quan trọng đối với đề tài Ngô Đình Nhu.
Mounier quan tâm đến con người trong cộng đồng, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc ông trao cho nhà nước quyền quyết định thay con người.
Truyền thống tư tưởng Công giáo xã hội mà các nhà nhân vị cùng tham gia đối thoại còn nhấn mạnh đến vai trò của những “cơ thể trung gian” giữa cá nhân và nhà nước. Nguyên tắc bổ trợ – subsidiarity – về sau trở thành một thành phần quan trọng của tư tưởng chính trị Công giáo, với ý tưởng rằng nhà nước không nên can thiệp vào những hoạt động mà các cộng đồng nhỏ hơn có thể tự đảm nhiệm.
Đây là một câu hỏi mà sau này Hưng Quốc phải đặt rất thẳng với Nhu:
Nếu nhân vị là trung tâm, thì quyền lực nhà nước phải dừng ở đâu?
Bởi chỉ nói “nhà nước phục vụ con người” chưa đủ.
Mọi chính quyền đều có thể nói như vậy.
Vấn đề thật sự là:
Ai quyết định nhà nước đang phục vụ con người hay đang quyết định thay con người?
7. Tự do của nhân vị đi cùng trách nhiệm
Một cách hiểu khác về Mounier là:
tự do không phải quyền trốn khỏi mọi trách nhiệm.
Con người tự do không phải chỉ vì họ được phép lựa chọn.
Họ tự do bởi họ có khả năng tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.
Vì vậy, Mounier không xây dựng một triết học của cái tôi tuyệt đối.
Nhân vị có tính cộng đồng.
Con người không hoàn thành chính mình bằng cách quay lưng với xã hội.
Nhưng cũng không được phép hy sinh bản thân và người khác cho một tập thể vô danh.
Ở đây xuất hiện một cấu trúc rất đáng chú ý:
Tự do → trách nhiệm → cộng đồng → phẩm giá.
Không có tự do, nhân vị bị biến thành thần phục.
Không có trách nhiệm, tự do biến thành ích kỷ.
Không có cộng đồng, nhân vị bị cô lập.
Nhưng nếu cộng đồng trở thành tuyệt đối, nhân vị lại có nguy cơ bị nuốt mất.
Đây chính là thế cân bằng khó nhất của Chủ nghĩa Nhân vị.
8. “Cách mạng cá nhân” trước khi là cách mạng chính trị
Một điểm rất đáng chú ý trong Esprit là Mounier không chỉ nói về thay đổi thể chế.
Số Esprit năm 1934, khi trình bày câu hỏi về Personalism, còn đặt vấn đề về “la révolution personnelle” – cuộc cách mạng cá nhân.
Điều này cho thấy một nguyên tắc:
Không thể xây dựng một xã hội mới chỉ bằng cách thay người cầm quyền.
Nếu con người vẫn giữ nguyên lòng tham, sự vô trách nhiệm, thói phục tùng và sự coi thường người khác, thì thay đổi thể chế chưa chắc tạo ra một nền văn minh mới.
Đây là điểm Mounier có thể đối thoại rất sâu với Hưng Quốc.
Một quốc gia mạnh không chỉ cần thể chế mạnh.
Nó cần:
con người trưởng thành.
Nhưng chính ở đây lại xuất hiện một vấn đề khó hơn:
Ai sẽ làm cho con người “trưởng thành”?
Nếu câu trả lời là nhà nước, chúng ta lập tức gặp nguy cơ nhà nước trở thành người giáo dục toàn xã hội theo một mẫu người duy nhất.
Nếu câu trả lời là xã hội dân sự, gia đình, tôn giáo, trường học và các cộng đồng tự nguyện, thì nhà nước phải chấp nhận giới hạn quyền lực của mình.
Đây là ranh giới mà khi bước từ Mounier sang Nhu, chúng ta không thể bỏ qua.
9. Mounier không tạo ra một hệ thống chính trị hoàn chỉnh
Một sai lầm khác là coi Personalism như một bản hiến pháp hoàn chỉnh.
Nó không phải như vậy.
Mounier đưa ra một nguyên tắc định hướng hơn là một mô hình nhà nước duy nhất.
Nghiên cứu lịch sử về Personalism cho thấy phong trào này bao gồm nhiều nhân vật và khuynh hướng khác nhau; nó không trở thành một học thuyết chính trị hữu cơ duy nhất.
Điều này rất quan trọng.
Bởi nếu Personalism không quy định sẵn một mô hình nhà nước duy nhất, thì:
một chính quyền sử dụng ngôn ngữ nhân vị không thể tự động được coi là hiện thân chính trị của Mounier.
Muốn chứng minh mối liên hệ ấy, phải nghiên cứu từng bước:
Mounier viết gì?
Nhu đọc gì?
Nhu hiểu thế nào?
Nhu bỏ qua điều gì?
Nhu thêm điều gì?
Và cuối cùng:
Nhu sử dụng Personalism như một triết học về con người hay như một học thuyết tổ chức xã hội và quyền lực?
10. Từ Pháp sang Việt Nam: một tư tưởng không đi nguyên vẹn
Đây là bước ngoặt của chương.
Personalism không từ Paris “bay thẳng” vào Việt Nam rồi giữ nguyên hình dạng.
Nó được truyền qua những con người cụ thể, những mạng lưới Công giáo, các nhà truyền giáo, trí thức Việt Nam, sách báo, hội thảo và những cuộc tranh luận về tương lai đất nước.
Nghiên cứu của Phi Vân Nguyễn đặc biệt quan trọng ở điểm này.
Tác giả không chỉ xem Personalism Việt Nam như một bản sao của Mounier, mà nghiên cứu quá trình tư tưởng này được truyền bá và “Việt hóa” thông qua hành trình trí thức của các nhà truyền giáo Alexis Cras và Fernand Parrel.
Điều đó giúp chúng ta tránh hai thái cực.
Thái cực thứ nhất:
“Nhân vị của Nhu chỉ là Mounier sao chép.”
Quá đơn giản.
Thái cực thứ hai:
“Nhân vị của Nhu hoàn toàn không liên quan đến Mounier.”
Cũng không đúng với lịch sử truyền bá tư tưởng.
Đúng hơn phải nói:
Mounier là một nguồn quan trọng; nhưng Personalism khi đến Việt Nam đã đi qua nhiều lớp trung gian và trải qua quá trình biến đổi.
11. Ngô Đình Nhu bước vào câu chuyện ở đâu?
Đây chính là nơi Chương II nối sang Chương III.
Nhu đã sống và học tập tại Pháp trong thời kỳ Personalism đang phát triển.
Nhưng chúng ta phải thận trọng.
Không nên viết:
“Mounier đã đào tạo Ngô Đình Nhu.”
Không có đủ cơ sở cho một khẳng định mạnh như vậy.
Cũng không nên viết:
“Nhu chỉ là người sao chép Mounier.”
Điều có thể nói chắc hơn là Nhu thuộc một thế hệ trí thức Việt Nam tiếp xúc với không khí trí thức Pháp, trong đó Personalism là một dòng tư tưởng đáng chú ý.
Sau này, tại Việt Nam, Nhu tham gia vào những diễn đàn Công giáo – xã hội và tìm kiếm một lời giải thay thế cho cả cộng sản lẫn chủ nghĩa tư bản. Một nghiên cứu về nền Cộng hòa Việt Nam ghi nhận rằng năm 1952, Fernand Parrel và Ngô Đình Nhu tổ chức những hội nghị về học thuyết xã hội Kitô giáo; Personalism là một trong những ý tưởng được đưa ra như một lựa chọn thay thế cho chủ nghĩa cộng sản.
Đây là bằng chứng quan trọng.
Nó cho thấy Nhu không chỉ sử dụng chữ “Nhân vị” như một khẩu hiệu chính trị về sau.
Ông thực sự tham gia vào môi trường thảo luận nơi Personalism được xem như một câu trả lời cho cuộc khủng hoảng xã hội và chính trị.
Nhưng từ đây bắt đầu xuất hiện một vấn đề mới.
12. Từ “con người” đến “xã hội nhân vị”
Mounier bắt đầu từ con người.
Nhu phải đối diện với một vấn đề khác:
Làm thế nào biến một triết học về con người thành một chương trình xây dựng xã hội?
Đây không phải là một bước nhỏ.
Một triết học có thể nói:
Con người phải được tôn trọng.
Nhưng chính trị phải trả lời:
Ai bảo vệ quyền ấy?
Một triết học có thể nói:
Con người cần cộng đồng.
Nhưng chính trị phải trả lời:
Cộng đồng nào?
Một triết học có thể nói:
Xã hội phải vượt qua chủ nghĩa cá nhân ích kỷ.
Nhưng chính trị phải trả lời:
Ai xác định đâu là ích kỷ?
Một triết học có thể nói:
Con người cần một cuộc cách mạng tinh thần.
Nhưng chính trị phải trả lời:
Ai có quyền lãnh đạo cuộc cách mạng ấy?
Đó chính là khoảng cách giữa triết học và quyền lực.
Và cũng chính là khoảng cách mà Ngô Đình Nhu sẽ phải bước qua.
13. Nhu không chỉ tiếp nhận Mounier – ông phải “chính trị hóa” tư tưởng
Từ thập niên 1950, Personalism ở Việt Nam ngày càng gắn với dự án chính trị của chính quyền Ngô Đình Diệm.
Phi Vân Nguyễn nhận định rằng sau khi Việt Nam Cộng hòa được thành lập, Personalism trở thành tư tưởng chủ đạo của chính quyền Diệm, đồng thời nhấn mạnh rằng tư tưởng Pháp đã trải qua những biến đổi đáng kể để trở thành một tư tưởng chính trị mang tính Việt Nam.
Đây là điểm cần giữ nguyên sự phân biệt.
Mounier → một phong trào triết học – xã hội.
Nhu → một dự án tư tưởng – tổ chức – chính trị.
Chính quyền Diệm → một hệ thống nhà nước sử dụng Nhân vị như một nền tảng tư tưởng.
Ba tầng này liên quan với nhau.
Nhưng không được đồng nhất.
Nếu đồng nhất cả ba, chúng ta sẽ không còn khả năng trả lời câu hỏi quan trọng nhất của cuốn sách:
Nhu đã làm gì với một tư tưởng mà ông tiếp nhận?
14. Phản đề: Có phải Nhân vị của Nhu chỉ là “Mounier chống cộng”?
Không.
Đó là cách giải thích quá ngắn.
Personalism vốn đã xuất hiện trong bối cảnh phê phán cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa cộng sản. Nghiên cứu về Mounier cho thấy mục tiêu của ông là tìm kiếm một nền văn minh lấy con người làm trung tâm, chứ không đơn giản là xây dựng một hệ tư tưởng chống cộng.
Tại Việt Nam, khi chiến tranh lạnh ngày càng quyết định đời sống chính trị, thành phần chống cộng trong Personalism trở nên nổi bật hơn.
Điều này có thể hiểu được về mặt lịch sử.
Nhưng nó cũng tạo ra một nguy cơ:
một tư tưởng vốn đặt con người lên trên hệ thống có thể bị biến thành một hệ thống tư tưởng để bảo vệ một chính quyền.
Đây chưa phải là kết luận rằng Nhu đã làm như vậy ở mọi cấp độ.
Đó là câu hỏi cần được kiểm chứng trong các chương tiếp theo.
15. Nhu nói với Mounier – một cuộc đối thoại giả định
Đây là đối thoại diễn giải để làm rõ vấn đề tư tưởng, không phải lời nói lịch sử của hai nhân vật.
Nhu:
Nếu một quốc gia đang đứng trước nguy cơ cộng sản, thưa ông Mounier, chẳng lẽ chúng ta không cần một tổ chức đủ mạnh để bảo vệ con người?
Mounier:
Cần.
Nhưng ông phải trả lời thêm một câu hỏi.
Ai bảo vệ con người khỏi chính tổ chức ấy?
Nhu:
Nếu tổ chức ấy được xây dựng vì lợi ích chung thì sao?
Mounier:
Mọi quyền lực đều có thể nói rằng mình hành động vì lợi ích chung.
Vấn đề của nhân vị không phải chỉ là mục tiêu của quyền lực.
Mà còn là giới hạn của quyền lực.
Nhu im lặng.
Bởi đây chính là câu hỏi mà một triết học về con người buộc phải đặt ra khi nó bước vào chính trị.
16. Trường hợp nghiên cứu: năm 1952 và bước chuyển từ triết học sang chính trị
Năm 1952 là một mốc đáng chú ý.
Theo nghiên cứu của Nguyễn Phi Vân và nghiên cứu lịch sử về Cộng hòa Việt Nam, Nhu cùng Fernand Parrel tổ chức những hội nghị về học thuyết xã hội Kitô giáo, trong đó Personalism được thảo luận như một lựa chọn thay thế cho cộng sản.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở nội dung.
Mà ở chức năng xã hội của tư tưởng.
Nhu bắt đầu đứng ở vị trí của một người không chỉ đọc triết học.
Ông muốn:
giải thích xã hội,
đào tạo con người,
tạo ra một lực lượng xã hội,
và cuối cùng
tạo ra một trật tự chính trị.
Từ đây, Nhân vị bước vào một thế giới khác.
Nó không còn chỉ hỏi:
Con người là gì?
Nó phải trả lời:
Xã hội nên được tổ chức như thế nào?
Và sau đó:
Ai sẽ tổ chức xã hội?
Câu hỏi cuối cùng đưa chúng ta thẳng đến Cần Lao.
17. Ranh giới giữa Mounier và Nhu
Có thể tạm lập một đường ranh như sau:
| Emmanuel Mounier |
Ngô Đình Nhu |
| Khởi điểm là vấn đề con người |
Khởi điểm dần chuyển sang vấn đề kiến tạo xã hội |
| Phê phán chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản |
Tìm một “con đường thứ ba” phù hợp với Việt Nam |
| Nhân vị là phẩm giá và đời sống tinh thần của con người |
Nhân vị trở thành nền tảng của một dự án xã hội – chính trị |
| Nhấn mạnh tự do và trách nhiệm |
Phải giải quyết bài toán tổ chức và huy động |
| Quan tâm các cộng đồng và cơ thể trung gian |
Tiến tới tổ chức chính trị có khả năng hành động |
| Không đưa ra một mô hình nhà nước duy nhất |
Phải đối diện trực tiếp với nhà nước và quyền lực |
| Personalism là phong trào trí thức đa dạng |
Nhân vị được sử dụng trong một dự án chính trị cụ thể |
Bảng này không phải để tuyên bố Mounier “đúng” còn Nhu “sai”.
Nó nhằm chỉ ra rằng:
hai người đang đứng ở hai vị trí lịch sử khác nhau.
Mounier chủ yếu đặt câu hỏi về nền văn minh và con người.
Nhu phải đặt câu hỏi về quốc gia, chiến tranh, tổ chức và quyền lực.
Chính sự khác biệt ấy làm cho việc “áp dụng” Mounier trở nên khó khăn.
18. Câu hỏi Hưng Quốc: Nếu con người là trung tâm, ai kiểm soát quyền lực?
Đây là nơi Hưng Quốc bắt đầu đối thoại.
Hưng Quốc không cần bác bỏ Personalism.
Ngược lại, Hưng Quốc có thể tiếp nhận một hạt nhân rất quan trọng của Mounier:
Nhà nước tồn tại để phục vụ con người, chứ con người không tồn tại để phục vụ nhà nước.
Nhưng Hưng Quốc phải đặt thêm một câu:
Làm thế nào để nguyên tắc ấy trở thành một cơ chế có thể kiểm chứng?
Nếu chỉ ghi trong diễn văn:
“Con người là trung tâm.”
thì chưa đủ.
Phải có:
quyền được bảo vệ;
quyền được nói;
quyền được tổ chức;
quyền được phản biện;
quyền được xét xử công bằng;
quyền kiểm soát quyền lực;
quyền thay đổi người cầm quyền theo luật;
và những giới hạn mà chính nhà nước cũng không được vượt qua.
Đây là điểm mà Hưng Quốc muốn đi xa hơn từ triết học sang thể chế.
Nhân vị phải được bảo vệ bằng luật pháp và thiết chế, chứ không chỉ bằng thiện chí của người cầm quyền.
19. Một câu hỏi khó hơn dành cho Nhu
Nếu Nhu nói:
“Tôi xây dựng quyền lực để bảo vệ nhân vị.”
Hưng Quốc sẽ không trả lời ngay rằng điều đó đúng hay sai.
Hưng Quốc sẽ hỏi:
“Nếu một ngày người bảo vệ nhân vị không còn tôn trọng nhân vị thì sao?”
Nếu câu trả lời là:
“Người lãnh đạo tốt sẽ không làm như vậy.”
thì hệ thống vẫn phụ thuộc vào phẩm chất của người lãnh đạo.
Nếu câu trả lời là:
“Tổ chức sẽ tự kiểm soát.”
thì phải chứng minh cơ chế kiểm soát.
Nếu câu trả lời là:
“Nhân dân sẽ kiểm soát.”
thì phải chứng minh nhân dân có những công cụ thực tế nào.
Đây là điểm Hưng Quốc đặc biệt quan tâm:
Một nhà nước tốt không phải là nhà nước có người cầm quyền tốt mãi mãi.
Một nhà nước trưởng thành phải là nhà nước vẫn có thể tự bảo vệ xã hội ngay cả khi người cầm quyền không còn tốt.
Đây là khoảng cách giữa đạo đức của người lãnh đạo và kiến trúc của thể chế.
20. Phản đề thứ hai: Không thể quy mọi giới hạn của Nhu về Mounier
Cũng phải tránh một sai lầm ngược lại.
Nếu về sau Cần Lao, quyền lực gia đình Ngô, cơ chế kiểm soát chính trị hoặc những chính sách của chính quyền Diệm có vấn đề, không thể tự động kết luận rằng:
“Đó là bản chất của Mounier.”
Đó là một phép suy luận lịch sử không hợp lệ.
Một tư tưởng có thể bị:
- lựa chọn một phần;
- diễn giải lại;
- kết hợp với tư tưởng khác;
- đặt vào hoàn cảnh chiến tranh;
- biến thành công cụ tổ chức;
- hoặc được sử dụng theo một cách mà tác giả ban đầu không dự kiến.
Vì thế, cuốn sách phải giữ nguyên nguyên tắc:
Mounier chịu trách nhiệm trước hết về tư tưởng của Mounier.
Nhu chịu trách nhiệm trước hết về cách Nhu tiếp nhận và vận dụng tư tưởng ấy.
Một chính quyền phải được đánh giá qua những thiết chế và hành động thực tế của chính nó.
Không thể lấy người này thay cho người kia.
21. Điều gì làm cho Nhu khác Mounier?
Có thể nhìn sự khác biệt qua một chuyển động:
Mounier hỏi về con người.
↓
Nhu hỏi về xã hội.
↓
Nhu phải hỏi về tổ chức.
↓
Tổ chức phải có quyền lực.
↓
Quyền lực phải có người điều khiển.
↓
Người điều khiển phải có khả năng duy trì quyền lực.
Và đến đây, chúng ta rời khỏi triết học thuần túy.
Chúng ta bước vào chính trị.
Đó cũng chính là con đường mà cuốn sách này sẽ theo dõi:
Nhân vị → xã hội → tổ chức → quyền lực.
Chính ở đoạn cuối của chuỗi này, vấn đề Ngô Đình Nhu mới thực sự trở nên khó.
22. Quy luật vận hành nhìn từ Hưng Quốc
Từ Mounier, Hưng Quốc có thể rút ra một nguyên tắc đầu tiên:
Không có quốc gia mạnh nếu con người yếu về phẩm giá, ý thức và trách nhiệm.
Nhưng từ kinh nghiệm của Nhu, cần thêm nguyên tắc thứ hai:
Không có thể chế bền vững nếu tư tưởng về con người không được chuyển hóa thành giới hạn thực tế đối với quyền lực.
Và từ đó hình thành một vấn đề lớn hơn:
Nhân vị phải tạo ra con người có phẩm giá;
thể chế phải bảo vệ phẩm giá ấy;
quyền lực phải bị giới hạn để không trở thành mối đe dọa đối với chính phẩm giá mà nó tuyên bố bảo vệ.
Đây là chỗ Hưng Quốc bắt đầu khác với một triết học nhân vị thuần túy.
Hưng Quốc không chỉ hỏi:
“Con người là gì?”
mà hỏi tiếp:
“Làm thế nào để một quốc gia được tổ chức sao cho con người có thể trưởng thành mà không phải phụ thuộc vào lòng tốt của người cầm quyền?”
23. Kết luận chương
Emmanuel Mounier không phải Ngô Đình Nhu.
Personalism không phải Cần Lao.
Và Cần Lao cũng không thể được dùng như một từ đồng nghĩa với Personalism.
Nhưng giữa ba tầng ấy có một dòng tư tưởng thật sự tồn tại.
Mounier xuất hiện trong một châu Âu khủng hoảng và tìm cách đặt nhân vị trở lại trung tâm của đời sống xã hội.
Ông chống lại một nền văn minh biến con người thành công cụ của vật chất, đồng thời không chấp nhận việc con người bị hòa tan trong một tập thể tuyệt đối.
Từ Pháp, tư tưởng ấy đi vào những mạng lưới trí thức và Công giáo tại Việt Nam.
Nó được truyền bá, diễn giải và biến đổi.
Ngô Đình Nhu trở thành một trong những nhân vật quan trọng trong quá trình biến đổi ấy.
Nhưng chính tại đây, một nghịch lý bắt đầu xuất hiện.
Một triết học đặt con người lên trên hệ thống khi bước vào chính trị sẽ phải xây dựng hệ thống.
Và một khi đã xây dựng hệ thống, nó phải đối diện với quyền lực.
Câu hỏi lớn không còn là:
“Con người có phẩm giá hay không?”
mà là:
“Ai bảo vệ phẩm giá của con người khi người bảo vệ đã trở thành người có quyền lực?”
Đó là câu hỏi mà Mounier để lại cho Nhu.
Và cũng là câu hỏi mà Nhu sẽ phải trả lời bằng chính con đường chính trị của mình.
Chương sau sẽ đi thẳng vào điểm ấy:
Con người trước nhà nước.
Bởi nếu nhân vị thực sự là trung tâm, thì phải xác định được một điều căn bản:
Nhà nước đứng trên con người, hay nhà nước đứng dưới phẩm giá của con người?Hoàng phong nhã
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
-
Emmanuel Mounier, Manifeste au service du personnalisme, 1936. Văn bản xuất hiện trong Esprit, số tháng 10 năm 1936.
-
Emmanuel Mounier, Qu'est-ce que le personnalisme?, Esprit, vol. 3, no. 27, 1er décembre 1934, tr. 357–367. Đây là một trong những văn bản nguyên bản quan trọng để xác định Mounier hiểu “Personalism” như thế nào.
-
Emmanuel Mounier, Personalism, University of Notre Dame Press, bản tiếng Anh xuất bản 1952; đây là một trong những trình bày cuối cùng của Mounier về tư tưởng nhân vị.
-
Emmanuel Mounier, “Situation du personnalisme,” Esprit, janvier 1946. Văn bản cho thấy Mounier tiếp tục suy nghĩ về vị trí của Personalism sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
-
Phi Vân Nguyen, “The Vietnamization of Personalism: The Role of Missionaries in the Spread of Personalism in Vietnam, 1930–1961,” French Colonial History, vol. 17, 2017, pp. 103–134. Đây là nguồn đặc biệt quan trọng cho phần chuyển biến từ Personalism Pháp sang tư tưởng nhân vị tại Việt Nam.
-
Shawn F. McHale, “A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963,” Journal of Asian Studies. Nghiên cứu này cung cấp tư liệu về các hội nghị xã hội Kitô giáo năm 1952 có sự tham gia của Ngô Đình Nhu và vai trò của Personalism trong việc tìm kiếm một lựa chọn thay thế cho cộng sản.
-
“Personalism and European Integration: Jacques Delors and the Legacy of the 1930s,” Contemporary European History. Nghiên cứu cung cấp bối cảnh rộng hơn về Personalism Pháp, quan hệ của nó với khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội, tự do, cộng đồng và tư tưởng Công giáo xã hội.
Dollar Exchange Rate
05:22
Hoàng Phong Nhã
Bài đăng
