CHƯƠNG 40 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - NHỮNG ĐIỀU ĐƯỢC NGHE KỂ

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

Quyền lực, chiến tranh, hòa bình và trách nhiệm

Từ người đứng đầu an ninh đến bài toán quyền lực, quản trị và Đổi mới.

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG XL

NHỮNG ĐIỀU ĐƯỢC NGHE KỂ

Khi ký ức đi qua người khác

Trong những hồ sơ lịch sử bị che khuất và bao phủ bởi những lớp sương mù của thời gian, có một loại tư liệu khiến người nghiên cứu phải luôn thận trọng, đắn đo nhiều nhất khi cầm bút.

Đó là lời kể.

• Một người nói: "Tôi nghe ông ấy kể lại như vậy."
• Một người khác khẳng định: "Người trong cuộc đã nói với tôi điều đó."
• Một người con cẩn thận ghi chép lại những lời cha mình từng tâm sự bên chén trà.
• Một người tù trao đổi với bạn tù trong xà lim rồi mang câu chuyện ấy ra ngoài sau ngày giải phóng.
• Hoặc một trang hồi ký được viết sau nhiều thập niên, ghi lại một sự việc mà tác giả lúc ấy chỉ đứng ngoài rìa quan sát.

Những lời kể mang tính truyền đạt ấy không bao giờ có thể đặt lên bàn cân để ngang hàng với một biên bản họp có triện đỏ đương thời, một quyết định đình chỉ hoặc bắt bớ mang chữ ký rõ ràng, hay một bức thư tín được viết vội ngay trong chính đêm sự kiện xảy ra.

Nhưng ngặt một nỗi, lịch sử không phải lúc nào cũng chừa lại những tờ giấy trắng mực đen ngay ngắn. Trong những giai đoạn mà bộ máy quyền lực vận hành bằng sự im lặng, bằng những mật lệnh miệng hoặc bằng cơ chế tự kiểm duyệt khắc nghiệt, hồ sơ chính thức thường cố tình bỏ trống hoặc biến mất.

Và chính trong những khoảng trống ấy, lời truyền miệng đôi khi lại là khe cửa hẹp duy nhất còn sót lại để ánh sáng lọt qua.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở chỗ vội vàng tin tưởng hay lập tức gạt bỏ. Vấn đề đặt ra cho sử gia là phải truy tận cùng các câu hỏi:

Người kể thực sự biết điều ấy bằng cách nào? Và trước khi đến được tai người viết, mảnh thông tin ấy đã trôi qua bao nhiêu tầng trung gian?

1. Một lời kể có thể chứa bao nhiêu tầng khúc xạ?

Hãy phân tích một mệnh đề tưởng chừng rất ngắn gọn và chắc nịch thường thấy trong các giai thoại chính trị:

"Lê Đức Thọ đã trực tiếp ra lệnh bắt người này."

Nếu câu nói đó đập vào mắt người đọc trên một trang hồi ký, lý trí khoa học đòi hỏi không được phép lập tức đóng dấu xác nhận nó là một sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Cần phải bóc tách lớp lang thông tin bên dưới:

• Chính người viết có trực tiếp nghe thấy Lê Đức Thọ thốt ra mệnh đề đó không?
• Hay người viết nghe lại từ một cán bộ an ninh trực tiếp đi bắt người?
• Bản thân người cán bộ thực thi ấy có thực sự nhận lệnh miệng trực tiếp từ cấp trên không? Hay ông ta chỉ nhận thông qua một trung gian truyền đạt?
• Vị trung gian đó có nhìn thấy chỉ thị văn bản không? Hay cũng chỉ phỏng đoán qua bầu không khí của một cuộc họp giao ban kín?

Mỗi một lần thông tin bước qua một nhịp cầu nối từ người này sang người khác, một tầng khúc xạ – dù là vô tình hay hữu ý – lại được bồi đắp thêm.

Có khi nguồn cơn ban đầu chỉ xuất phát từ một câu nói úp mở:

"Trên có ý định cần phải xem xét lại trường hợp này."

Trải qua mười năm, qua bao nhiêu cơn bão táp thời cuộc và sự bồi hồi của ký ức, câu nói ấy chuyển hóa thành:

"Lê Đức Thọ có ý kiến chỉ đạo."

Và đến khi đặt bút viết thành hồi ký, nó biến thành một mệnh lệnh thép:

"Lê Đức Thọ ra lệnh bắt."

Khoảng cách giữa ba câu văn ngắn ngủi ấy chính là vực thẳm ngăn cách giữa một dấu hiệu chính trị mơ hồ và một chứng cứ pháp lý vững chắc. Người làm sử không thể lấy vế sau để thay thế cho vế đầu.

2. Phân định năm cấp độ của giá trị lời kể

Để không rơi vào cái bẫy của những giai thoại trôi nổi, cần phải phân loại rạch ròi các cấp độ của lời kể dựa trên cự ly tiếp xúc với sự thật:

• Cấp độ thứ nhất – Trải nghiệm trực tiếp: Người trong cuộc tự kể về những gì gắn liền với da thịt họ (ngày giờ bị còng tay, thái độ của điều tra viên, những câu hỏi bị truy vấn trong phòng kín). Dù ký ức có thể nhầm lẫn về con số hay thời gian, giá trị của nguồn này nằm ở sự gắn kết vật lý giữa chủ thể và biến cố.
• Cấp độ thứ hai – Hành động thực thi: Người trực tiếp thừa hành công vụ (như cán bộ điều tra, người quản giáo) thuật lại quy trình họ được giao phó. Lớp này giúp dựng lại bộ khung hành động của bộ máy, song cần phải rà soát xem liệu họ có đang cố thu vén trách nhiệm về phía "chỉ làm theo lệnh" hay không.
• Cấp độ thứ ba – Chứng nhân cận kề: Người nghe lại trực tiếp từ chính miệng của người trong cuộc ở cự ly gần (bạn bè thân thiết, đồng sự cùng cơ quan trước lúc chia tay). Độ tin cậy phụ thuộc vào trí nhớ của người thuật lại và mức độ cởi mở của nhân vật chính.
• Cấp độ thứ tư – Ký ức gia đình và thân nhân: Vợ, con, người thân giữ lại những mẩu đối thoại riêng tư, những lời dặn dò trước khi một người biến mất vào hệ thống giam giữ. Đây là kho tàng vô giá về mặt nhân học, nơi những bi kịch vĩ mô được thu nhỏ qua giọt nước mắt gia đình; nhưng đây cũng là nơi nỗi đau dễ làm nhòe đi ranh giới khách quan của sự thật.
• Cấp độ thứ năm – Tin đồn không rõ nguồn gốc: Những câu khẩu truyền kiểu "Người ta nói...", "Trong trại giam ai cũng thì thầm với nhau rằng...", hoặc "Các cụ ở cơ quan đồn đại...". Ở tầng này, lời kể hoàn toàn mất đi khả năng định danh trách nhiệm cá nhân; giá trị duy nhất của nó là tấm gương phản chiếu tâm lý xã hội và bầu không khí ngột ngạt của thời đại chứ không phải là bản án lịch sử.

3. Vũ Thư Hiên: Biên giới mong manh giữa cái thấy và cái nghe

Nhìn lại tác phẩm Đêm giữa ban ngày, sức nặng của nó không chỉ nằm ở những trang viết sắc sảo về một tư duy độc lập bị vùi dập, mà còn ở chỗ cuốn sách lưu giữ cả hai dòng tư liệu: điều tác giả sờ soạng trải qua bằng da thịt và điều tác giả thu nhặt được từ mạng lưới thông tin chằng chịt trong nhà tù và xã hội.

• Khi Vũ Thư Hiên thuật lại việc ông bị điều tra viên Huỳnh Ngự tra vấn, buộc phải làm báo cáo về đồng chí Nguyễn Lương Bằng, đó là sự thật trực tiếp không thể chối cãi của một nạn nhân nằm trong buồng giam.
• Nhưng khi bước ra khỏi xà lim, vươn tầm mắt đi tìm câu hỏi lớn: "Ai là kẻ đứng đằng sau giật dây toàn bộ đại án này?", thì tầm nhìn ấy bắt buộc phải chia sẻ không gian với những lời đồn đại, những sự phỏng đoán logic từ kinh nghiệm đau thương của nhiều người tù khác.

Việc phân biệt rạch ròi này không hề làm giảm đi uy tín của nhân chứng Vũ Thư Hiên. Ngược lại, đặt ông vào đúng biên độ nhận thức của một người bị kẹp giữa gọng kìm của hệ thống chính là cách đối xử tôn trọng nhất đối với một người cầm bút trung thực.

Cũng như học giả Sophie Quinn-Judge từng chỉ ra trong các nghiên cứu quốc tế về miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1967–1968, việc thiếu vắng các tài liệu chính thống từ trung tâm quyền lực buộc giới sử học phải nương tựa vào hồi ký. Song chính sự nương tựa ấy càng đòi hỏi một cái sàng lọc khắt khe hơn bao giờ hết đối với những dữ liệu dạng "nghe kể lại".

4. Bẫy suy luận: Khi một lời kể về thể chế bị gán trọn cho một cá nhân

Đối với trường hợp của Lê Đức Thọ, thách thức lớn nhất của người nghiên cứu là sự gắn kết tự động trong tâm lý công chúng: Cứ động đến tổ chức, cán bộ, kỷ luật hay xử lý nội bộ là nghĩ ngay đến Lê Đức Thọ.

• Một cán bộ bị sa thải khỏi guồng máy.
• Một trí thức bị đưa vào diện giám sát đặc biệt vì những bài viết mang tư tưởng cải cách.
• Một mạng lưới quan hệ bị lôi ra ánh sáng trong các buổi kiểm điểm.

Tất cả những biến động ấy rõ ràng đều nằm sâu trong vùng thẩm quyền của Ban Tổ chức Trung ương – nơi Lê Đức Thọ nắm giữ cương vị tối cao.

Nhưng từ tiền đề chung đó để đi đến kết luận: "Chính Lê Đức Thọ đã đích thân chỉ đạo từng mũi giáp công trong những vụ việc cụ thể ấy" là một bước nhảy vọt logic chưa có cầu nối chứng cứ bắc ngang.

Cần phải tách bạch rõ ràng giữa:

• Trách nhiệm hệ thống (Institutional Role): Vị trí chủ chốt trong guồng máy tổ chức khiến ông phải gánh chịu trách nhiệm chính trị vĩ mô về đường lối và cách vận hành của cơ quan mình phụ trách.
• Hành vi cá nhân (Individual Action): Việc ông có thực sự nhúng tay, trực tiếp phê chuẩn hay phác thảo từng chi tiết trong một bản án chính trị cụ thể nào đó hay không.

Trộn lẫn hai khái niệm này với nhau là biến lịch sử thành những bản cáo trạng cảm tính.

5. Sự cạm bẫy ngọt ngào của ký ức gia đình

Trong các đại án chính trị kéo dài nhiều năm, gia đình của những người bị trừng phạt thường lưu giữ một kho tàng ký ức đầy cảm xúc.

• Người vợ mòn mỏi chờ đợi chồng suốt thập niên trong căn nhà tập thể chật hẹp, truyền lại cho con cái những câu chuyện về người đã đẩy gia đình họ vào bước đường cùng.
• Một người cận vệ cũ nhớ lại ánh mắt hoặc một câu nói bỏ lửng của thủ trưởng mình trước ngày bị cách ly.

Những mảnh ký ức gia đình ấy mang theo sức sống mãnh liệt của sự phẫn nộ và niềm xót xa. Chúng lưu giữ những vết thương tâm lý sâu hơn bất kỳ tập hồ sơ lưu trữ nào.

Tuy nhiên, ký ức gia đình thường mang xu hướng đơn giản hóa nhân quả. Nếu một người từng có cuộc gặp gỡ căng thẳng với Lê Đức Thọ, rồi sau đó ít lâu bị bắt giam, gia đình có xu hướng nối hai sự kiện đó làm một: Chính vì cuộc gặp gỡ không thành công đó nên ông Thọ mới ra lệnh bắt.

Về mặt phương pháp luận, đây là ngụy biện kinh điển Post hoc ergo propter hoc (Sau cái đó, nên do cái đó). Sự kiện A đứng trước sự kiện B không hàm ý tự động rằng A gây ra B.

Trường hợp của Hoàng Minh Chính là một ví dụ điển hình. Những lời kể từ người thân về các cuộc tiếp xúc với Lê Đức Thọ có giá trị tuyệt vời trong việc xác lập bầu không khí chính trị và sự va đập tư tưởng đương thời, nhưng để biến nó thành bằng chứng pháp lý cho lệnh bắt giữ, vẫn phải tìm ra tờ giấy quyết định hoặc bản cung có bút tích phê chuẩn từ cơ quan chức năng.

6. Khi những lời kể trong xà lim tạo nên một "hội ý ngầm"

Nhà tù của hệ thống an ninh không phải là nơi hoàn toàn cách ly thông tin; ngược lại, nó là một hệ thống truyền tin ngầm vô cùng nhạy bén qua tường vách, qua những dịp lấy cung hoặc qua lời kể của những người bị di chuyển giữa các trại giam.

Khi nhiều người tù độc lập với nhau, không hề có cơ hội thông cung hay bàn bạc từ trước, nhưng sau nhiều tháng trời bị thẩm vấn lại cùng đưa ra một nhận định chung:

"Các điều tra viên đều tập trung xoáy sâu vào mối quan hệ của chúng tôi với nhóm này, nhóm kia..."

Lúc đó, lời kể truyền miệng từ trong tù vượt qua giá trị của một lời than thân trách phận cá nhân. Nó trở thành dấu hiệu của một đề án điều tra có tính hệ thống, có chủ đích từ cấp trên.

Chẳng hạn, việc Vũ Thư Hiên liên tục được yêu cầu viết bản kiểm điểm, làm rõ mối quan hệ với đồng chí Nguyễn Lương Bằng, khi được đặt cạnh lời khai của những nhân chứng khác cũng bị thẩm vấn y hệt về cùng một cái tên, sẽ tạo ra một bức tranh đồng thuận về phương hướng của cơ quan điều tra.

Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi vẫn phải nhắc lại: Nhiều người cùng kể chưa chắc đã tạo ra nhiều nguồn độc lập. Nếu cả mười người đều chỉ nghe lại từ một người quản giáo lỡ lời hoặc từ một cán bộ điều tra cố tình đánh động tâm lý, thì thực chất chuỗi thông tin ấy vẫn chỉ có một nguồn gốc duy nhất được nhân bản lên mười lần.

7. Sự hình thành đầy mê hoặc của các "huyền thoại phe phái"

Không có khái niệm nào dễ làm sai lệch lịch sử bằng khái niệm về các "phe phái" chính trị được dựng lên từ những lời kể truyền tai.

• Người này từng là cấp dưới trực tiếp của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
• Người kia từng có bài viết ủng hộ một tư tưởng cải cách quân sự hay kinh tế nào đó.
• Người nọ từng ngồi chung bàn học hoặc có quan hệ thân thiết với một nhân vật cao cấp khác.

Qua nhiều năm tháng thêu dệt của những câu chuyện trà dư tửu hậu, các mối quan hệ tản mạn, ngẫu nhiên ấy được gom lại thành một khối đặc quánh trong trí tưởng tượng tập thể: "Phe Giáp". Và một khi cái nhãn "phe phái" đã được gắn lên, mọi vụ bắt bớ diễn ra sau đó đều được những lời kể giải thích một cách cực kỳ đơn giản: Đó là cuộc triệt hạ phe phái lẫn nhau.

Phương pháp nghiên cứu nghiêm túc buộc phải đập vỡ cái vỏ bọc giản đơn ấy.

Quan hệ công tác là có thật. Sự ngưỡng mộ cá nhân là có thật. Sự khác biệt về quan điểm chiến lược giữa các nhà lãnh đạo là có thật. Nhưng quan hệ cá nhân không tự động cấu thành một tổ chức chính trị ngầm hay một phe phái có kỷ luật đối lập.

Việc quy chụp mọi nạn nhân của vụ án "Xét lại" vào chung một "phe" chính là cái bẫy mà những người kể chuyện bằng cảm tính thường mắc phải, và sử gia có nhiệm vụ lật tẩy cái bẫy đó bằng cách trả lại tính độc lập cho số phận từng con người cụ thể.

8. Hồi ký: Khi sự kiện phai mờ để nhường chỗ cho "tâm thế thời đại"

Phải công bằng nhìn nhận một điểm sáng giá trị của những cuốn hồi ký viết muộn màng: Dù chúng có thể nhớ nhầm ngày tháng, quên mất tên một viên cai ngục, hoặc nhầm lẫn trình tự của một cuộc họp, nhưng tâm thế, nỗi sợ hãi, niềm tin vỡ vụn và cách mà con người cảm nhận sức ép của quyền lực được lưu giữ trong đó lại chân thực hơn bất kỳ văn bản hành chính nào.

Khi một cựu cán bộ sau mấy chục năm lưu vong hoặc nghỉ hưu ngồi viết lại những dòng chữ đầy cay đắng về thời kỳ 1967–1968, ông có thể sai sót về tiểu tiết sự kiện, nhưng sự nhất quán trong cảm nhận của hàng chục con người về bầu không khí ngột ngạt của những buổi quy chụp chính trị là một sự thật xã hội không thể chối cãi.

Ở đây, lịch sử phải trả lời hai câu hỏi khác hẳn nhau:

1. Sự kiện cụ thể ấy có diễn ra đúng từng câu chữ như vậy không?
2. Những người trong cuộc lúc bấy giờ đã thực sự nhìn nhận và sống trong bầu không khí ấy như thế nào?

Lời kể có thể yếu đuối khi đối đầu với câu hỏi thứ nhất, nhưng lại vô cùng hùng hồn và sắc bén khi giải đáp câu hỏi thứ hai.

9. Thời điểm của hồi ký: Khoảng cách giữa năm 1967 và năm 1985

Một văn bản hồi ký luôn bị chi phối bởi ít nhất hai cái mốc thời gian định mệnh:

• Mốc thời gian thứ nhất là khi sự kiện đẫm máu diễn ra trong thực tế (ví dụ: những năm 1967–1968).
• Mốc thời gian thứ hai là khi tác giả ngồi xuống cầm bút viết lại bằng ký ức đã qua gọt giũa của tuổi già và sự chiêm nghiệm (ví dụ: năm 1985 khi Vũ Thư Hiên bắt đầu đặt những nét bút đầu tiên, hay năm 1997 khi tác phẩm được ấn hành ở hải ngoại).

Khoảng cách giữa hai mốc thời gian đó là gần hai thập niên. Trong ngần ấy năm, tác giả đã đọc thêm nhiều tài liệu mới, đã nghe thêm nhiều câu chuyện từ các bạn tù khác, đã tự lý giải và nhào nặn lại những mảnh vỡ quá khứ cho phù hợp với nhận thức trưởng thành của mình.

Nếu người đọc không tỉnh táo tách bạch các lớp lang ấy, rất dễ mắc phải sai lầm ngớ ngẩn: đọc một dòng tâm sự mang màu sắc triết lý của năm 1985 cứ như thể đó là một biên bản ghi lời khai nguyên thủy của năm 1967.

10. Lời kể không phải là đích đến, mà là điểm xuất phát của cuộc điều tra

Vậy thì, đặt lời kể vào vị trí nào trong cấu trúc của một công trình nghiên cứu lịch sử nghiêm túc?

Câu trả lời là: Lời kể là la bàn, không phải là bản đồ địa hình.

• Khi một nhân chứng kể rằng có một cuộc họp khẩn cấp của Ban Bí thư bàn về vụ việc, sử gia không thể dùng câu kể đó để viết vào sách giáo khoa rằng cuộc họp đã ra nghị quyết gì. Nhưng lời kể ấy chính là tín hiệu để đi lùng sục trong kho lưu trữ xem có bản biên bản nào còn sót lại của ngày hôm đó hay không.
• Khi một người khẳng định có một danh sách đen gồm năm mươi cán bộ bị đưa vào tầm ngắm, sử gia phải lập tức truy tìm các hồ sơ cán bộ bị đình chỉ công tác trong cùng khoảng thời gian để đối chiếu.
• Khi một người kể về một lệnh miệng được truyền qua điện thoại bảo mật, sử gia phải tìm kiếm những báo cáo kết quả thực thi xuất hiện ngay sau đó để xem chuỗi phản ứng có khớp với lời đồn hay không.

Lời kể đánh thức những góc tối mà hồ sơ cố tình giấu mặt. Nhưng chỉ khi nào cái bóng của lời kể được ánh sáng của văn bản chiếu rọi và khớp khít vào nhau, lúc đó nó mới trở thành một sự thật lịch sử hoàn chỉnh.

11. Nhóm ba lớp thông tin đọng lại sau tiếng vọng của lời kể

Sau khi gạn đục khơi trong toàn bộ các nguồn tư liệu truyền miệng xoay quanh Lê Đức Thọ trong vụ án "Xét lại", có thể cấu trúc lại thông tin thành ba tầng rõ rệt:

• Tầng thứ nhất (Dữ kiện có thể sử dụng): Những sự kiện mà người kể trực tiếp trải nghiệm qua thân xác mình và có thể tìm thấy các vết tích hành chính song song (việc bị triệu tập, thời gian bị giam giữ, các buổi hỏi cung có ghi biên bản, quyết định kỷ luật có đóng dấu).
• Tầng thứ hai (Dấu hiệu cần kiểm chứng): Những lời kể phản ánh các hiện tượng có tính lặp lại (nhiều người cùng bị hỏi về một nhân vật, gia đình có người bị cảnh báo ngầm, hệ thống an ninh vận hành theo một khuôn mẫu nhất định). Đây là vùng đất dành cho công phu đối chiếu chéo tài liệu.
• Tầng thứ ba (Giả thuyết diễn giải): Những phán đoán mang tính quy chụp toàn cục ("Lê Đức Thọ muốn bóp nghẹt mọi tiếng nói phản biện", "Đó là màn độc chiếm quyền lực của một nhóm lãnh đạo"). Chúng có thể phản ánh một góc nhìn chính trị sắc sảo, nhưng chừng nào chưa có chuỗi chứng cứ móc nối từng mắt xích hành vi, chúng vẫn mãi chỉ là những giả thuyết cần được kiểm nghiệm nghiêm ngặt.

12. Giữa "án trắng" của quyền lực tối cao và "án oan" của lời đồn đại

Đây là lằn ranh mong manh nhất và cũng là thử thách khắc nghiệt nhất đối với bất kỳ ai muốn viết lịch sử về những nhân vật đứng ở đỉnh cao quyền lực tối cao như Lê Đức Thọ.

• Nếu buông xuôi theo chiều hướng dễ dãi của cảm xúc đám đông, người ta có thể kết tội một con người chỉ bằng những lời đồn đại đầu môi chót lưỡi, biến lịch sử thành một phiên tòa vô nguyên tắc nơi lời qua tiếng lại có trọng lượng hơn tài liệu.
• Ngược lại, nếu cực đoan bám chặt lấy tôn ti "Không có văn bản mộc đỏ mang chữ ký trực tiếp thì hoàn toàn vô can", người ta sẽ vô tình dọn sạch con đường cho một thứ quyền lực ẩn giấu – thứ quyền lực vốn khôn ngoan không bao giờ tự tay ký những văn bản bất lợi, mà luôn vận hành thông qua hệ thống mệnh lệnh miệng, qua sự ngầm hiểu giữa các đồng chí chóp bu và qua sự phân công ngầm trong guồng máy tổ chức.

Sử học chân chính không chọn phe nào trong hai thái cực cực đoan đó.

Sử học bắt buộc phải kiên nhẫn đi dọc theo chuỗi hành động thực tế:

Ai là người nắm thông tin? Ai là người đề xuất phương án xử lý? Ai phê duyệt chủ trương? Ai trực tiếp chuyển tải mệnh lệnh xuống cấp dưới? Ai đôn đốc việc thực thi? Và ai có thẩm quyền dừng lại nhưng đã chọn cách buông xuôi hoặc thúc đẩy?

Chính chuỗi câu hỏi ấy mới là chiếc thước đo duy nhất xác định trách nhiệm cá nhân, chứ không phải là danh tiếng lẫy lừng của một nhà đàm phán Paris, cũng không phải là số lượng giai thoại râm ran quanh tên tuổi ông trong dân gian.

13. Phán định khép lại chương

Đến đây, bức tranh về Lê Đức Thọ trong mối quan hệ với những biến động lớn của thập niên 1960 đã dần hiện diện qua một khung phân tích rõ ràng hơn.

Hồ sơ hành chính đã vạch ra vị trí trọng yếu của ông tại trung tâm của cỗ máy tổ chức và nhân sự Đảng. Những lời kể, dẫu chứa đựng nhiều lớp khúc xạ của ký ức, đau thương và sự hoài nghi, cũng đã vẽ nên áp lực ngột ngạt của một thời kỳ mà ranh giới giữa đồng chí và đối thủ bị bóp méo bởi những cuộc chiến tư tưởng khốc liệt.

Nhưng lịch sử không cho phép dừng lại ở ranh giới của những lời đồn đoán.

Trách nhiệm cá nhân của Lê Đức Thọ trong từng hồ sơ bắt bớ, trong từng sinh mạng bị cuốn vào vòng lao lý của vụ "Xét lại", vẫn đòi hỏi phải được soi chiếu qua những đối chiếu ngặt nghèo nhất giữa lời kể của nhân chứng và văn bản còn nằm trong bóng tối của kho lưu trữ.

Không thể dùng lời kể để thay thế cho phán quyết của chứng cứ.

Nhưng cũng tuyệt đối không thể dùng sự vắng mặt thuận lợi của giấy tờ để xóa sạch những vết chân mà lịch sử – qua tiếng dội của ký ức – đã khắc sâu vào lòng người.

Buổi hoàng hôn của những phỏng đoán đã khép lại.

Bước chân của người nghiên cứu bây giờ buộc phải dấn thân vào một thử thách trần trụi hơn, khó khăn hơn: Đối chiếu từng mảnh lời kể với những gì mà văn bản còn sót lại đang âm thầm lưu giữ.

Đó chính là cánh cửa mở ra chương kế tiếp của hành trình giải mã quá khứ.

Read more »

CHƯƠNG 39 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - NHỮNG ĐIỀU NHÂN CHỨNG TRỰC TIẾP BIẾT

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

Quyền lực, chiến tranh, hòa bình và trách nhiệm

Từ người đứng đầu an ninh đến bài toán quyền lực, quản trị và Đổi mới.

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG XXXIX

NHỮNG ĐIỀU NHÂN CHỨNG TRỰC TIẾP BIẾT

Khi ký ức đứng trước hồ sơ

Sau Vũ Thư Hiên, câu hỏi không còn là:

“Có nên tin nhân chứng hay không?”

Câu hỏi đúng hơn là:

“Nhân chứng biết điều gì, biết bằng cách nào, và biết đến đâu?”

Đây là một khác biệt rất lớn.

Một người bị bắt có thể biết chính xác ngày mình bị bắt. Có thể biết ai đến bắt mình. Có thể biết những câu hỏi mình bị thẩm vấn. Có thể biết những người cùng bị giam.

Nhưng người ấy không nhất thiết biết ai đã ra lệnh.

Một cán bộ thực thi có thể biết mình nhận chỉ thị từ ai. Nhưng không nhất thiết biết cuộc họp nào đã quyết định chính sách.

Một lãnh đạo có thể biết chính sách. Nhưng không nhất thiết biết điều gì đã xảy ra trong từng phòng thẩm vấn.

Không có một nhân chứng nào nhìn thấy toàn bộ hệ thống.

Vì vậy, lịch sử phải làm công việc ghép các mảnh.

---

1. Nhân chứng không phải một loại nguồn duy nhất

Khi nói “nhân chứng”, người ta thường tưởng tượng một người trực tiếp nhìn thấy sự việc.

Nhưng trong vụ “Xét lại”, có ít nhất bốn loại nhân chứng.

Người bị bắt biết trải nghiệm của người bị quyền lực xử lý.

Người thực thi biết một phần hoạt động của bộ máy.

Người đứng gần lãnh đạo biết một số cuộc trò chuyện, chỉ thị hoặc thái độ.

Người thân của những người liên quan biết những gì họ được kể hoặc trực tiếp chứng kiến trong đời sống gia đình.

Bốn loại lời chứng có giá trị khác nhau.

Một người bị bắt có thể rất đáng tin khi kể về việc mình bị bắt. Nhưng lời người ấy về cuộc họp của Bộ Chính trị mà họ không tham dự phải được đánh giá khác.

Ngược lại, một cán bộ tham dự cuộc họp có thể là nguồn quan trọng về quyết định tập thể, nhưng không thể từ đó suy ra họ biết toàn bộ việc diễn ra trong một nhà tù.

Độ tin cậy của lời chứng phụ thuộc vào phạm vi mà nhân chứng thực sự có khả năng biết.

Đây là nguyên tắc đầu tiên.

---

2. “Tôi thấy” khác với “tôi biết”

Trong hồi ký chính trị, hai động từ này thường bị trộn lẫn.

“Tôi thấy ông A đến.”

Là một lời chứng trực tiếp.

“Tôi biết ông A ra lệnh.”

Là một nhận định về một hành động mà nhân chứng phải có nguồn thông tin khác mới biết được.

Còn:

“Ông A muốn loại bỏ ông B.”

Lại là một nhận định về động cơ.

Ba tầng này không giống nhau.

Có thể viết:

> “Tôi thấy cán bộ X đến bắt tôi.”

Nhưng không thể từ đó tự động viết:

> “X là người quyết định bắt tôi.”

Càng không thể viết:

> “X muốn loại bỏ tôi vì tranh giành quyền lực.”

Nếu không có chứng cứ bổ sung.

Đây là lỗi mà nhiều hồi ký chính trị rất dễ mắc phải.

Không nhất thiết vì người viết cố tình nói sai. Mà bởi con người thường tìm kiếm một nguyên nhân cho những gì mình đã trải qua.

---

3. Nhân chứng của vụ án biết gì?

Đối với những người bị bắt trong vụ “Xét lại”, có một nhóm sự kiện có thể được xem là có giá trị chứng cứ tương đối cao:

Họ bị bắt.

Thời điểm hoặc khoảng thời gian bị bắt.

Cơ quan thực hiện việc bắt.

Nơi giam giữ.

Thời gian giam giữ.

Hình thức thẩm vấn.

Nội dung những câu hỏi họ trực tiếp được hỏi.

Những người họ trực tiếp gặp.

Những văn bản họ được yêu cầu viết hoặc ký.

Đây là lớp sự kiện thứ nhất.

Lớp thứ hai là:

Ai đứng sau việc bắt?

Tại sao họ bị bắt?

Họ bị xem là thuộc nhóm nào?

Ai đề nghị xử lý họ?

Ai phê chuẩn?

Ai quyết định tiếp tục giam giữ?

Đây là những câu hỏi khó hơn.

Lớp thứ ba khó hơn nữa:

Ai muốn loại bỏ họ?

Ai được hưởng lợi?

Chiến dịch có phải là một cuộc đấu tranh phe phái hay không?

Mục tiêu sâu xa là gì?

Đây là tầng động cơ chính trị.

Không thể dùng cùng một tiêu chuẩn chứng minh cho cả ba tầng.

---

4. Hoàng Minh Chính: người biết nhiều nhưng không biết tất cả

Hoàng Minh Chính là một trường hợp đặc biệt.

Ông là một trong những nhân vật trung tâm của vụ “Xét lại”.

Ông từng giữ những vị trí quan trọng trong bộ máy tư tưởng của Đảng, rồi trở thành một trong những người phê phán mạnh mẽ đường lối mà ông cho là giáo điều.

Tài liệu về ông cho thấy ông bị bắt năm 1967 và sau đó trải qua nhiều năm bị giam giữ, quản thúc.

Ông có thể trực tiếp biết:

Mình đã viết gì, mình bị hỏi gì, ai thẩm vấn mình, những yêu cầu nào được đặt ra.

Nhưng ông không nhất thiết biết toàn bộ cuộc tranh luận của Bộ Chính trị về trường hợp của mình.

Điều này không làm lời chứng của ông yếu đi.

Nó chỉ xác định phạm vi của nó.

Một người bị xử lý có thể là nhân chứng rất mạnh về cách bộ máy đối xử với mình nhưng chỉ là nhân chứng gián tiếp về ý định của lãnh đạo.

---

5. Vũ Đình Huỳnh: một trường hợp đặc biệt

Vũ Đình Huỳnh càng phức tạp.

Ông từng là thư ký của Hồ Chí Minh và có vị trí gần trung tâm quyền lực trong một thời gian dài.

Sau đó ông bị bắt vào năm 1967.

Trường hợp này đặt ra câu hỏi lớn:

Một người từng rất gần Hồ Chí Minh lại có thể bị bắt trong chính hệ thống mà Hồ Chí Minh đứng đầu như thế nào?

Nhưng không nên dùng câu hỏi ấy để đi thẳng đến kết luận rằng Hồ Chí Minh đã không biết.

Cũng không nên từ đó kết luận Hồ Chí Minh đã chấp thuận.

Nó chỉ chứng minh một điều chắc chắn hơn:

Quan hệ cá nhân với người đứng đầu không tạo ra sự miễn trừ tuyệt đối trước bộ máy.

Đó là một dữ kiện quan trọng về cấu trúc quyền lực.

Nhưng nguyên nhân cụ thể của vụ bắt giữ vẫn phải được xác định từ hồ sơ.

---

6. Vũ Thư Hiên: nhân chứng của quá trình, không chỉ của một vụ bắt

Giá trị đặc biệt của Vũ Thư Hiên nằm ở thời gian.

Ông không chỉ kể khoảnh khắc bị bắt.

Ông kể một quá trình dài của:

Bị bắt → thẩm vấn → giam giữ → quan sát những người khác → nghe những câu chuyện trong tù → suy nghĩ về nguyên nhân.

Nhờ vậy, hồi ký cho chúng ta một thứ mà hồ sơ hành chính thường không có:

Thời gian sống của một người bên trong hệ thống.

Một văn bản có thể ghi:

> “Đối tượng bị tạm giữ.”

Nhưng người bị tạm giữ biết thế nào là một ngày trong trại giam.

Một văn bản có thể ghi:

> “Tiếp tục điều tra.”

Nhưng người bị giam biết thế nào là một năm không biết ngày được về.

Hai thứ đó không thay thế nhau.

Chúng bổ sung cho nhau.

---

7. Lời khai của người thực thi có giá trị đặc biệt

Nếu tìm được hồi ký hoặc lời kể của cán bộ trực tiếp tham gia điều tra, giá trị nghiên cứu sẽ thay đổi đáng kể.

Bởi lúc ấy chúng ta có thể đối chiếu:

Người bị bắt nói gì với người bắt họ nói gì.

Nếu hai bên khớp nhau ở những chi tiết độc lập, độ tin cậy tăng lên.

Nếu hai bên mâu thuẫn, phải tìm nguồn thứ ba.

Nhưng cũng phải cẩn thận.

Người thực thi có thể tự bảo vệ mình.

Một cán bộ sau này có thể nói:

> “Tôi chỉ làm theo lệnh.”

Người khác có thể nói:

> “Tôi không biết gì.”

Cũng có người có thể phóng đại vai trò của mình.

Do đó, hồi ký của người thực thi cũng cần được kiểm chứng như hồi ký của nạn nhân.

Không có “nguồn trung lập” chỉ vì người kể đứng ở phía bộ máy.

---

8. Khi nhiều nhân chứng kể giống nhau

Đây là một nguyên tắc quan trọng.

Nếu một người kể rằng:

> “Tôi bị hỏi về quan hệ với Giáp.”

Thì đó là một lời chứng.

Nếu năm người ở những trường hợp khác nhau, không có cơ hội phối hợp lời khai, đều kể rằng họ bị hỏi về cùng một loại quan hệ, giá trị chứng cứ sẽ cao hơn.

Nhưng vẫn chưa thể nhảy ngay đến kết luận:

> “Lệnh từ Lê Đức Thọ.”

Điều có thể nói trước tiên là:

Có dấu hiệu về một phương thức điều tra có tính hệ thống.

Sau đó mới hỏi:

Ai thiết kế phương thức ấy?

Ai phê chuẩn?

Ai thực hiện?

Ai tổng hợp kết quả?

Đây là cách đi từ nhân chứng đến cơ chế.

---

9. Khi nhân chứng kể khác nhau

Ngược lại, nếu hai nhân chứng kể khác nhau thì không nên vội chọn người mình thích.

Có thể một người nhớ sai.

Có thể hai người ở hai thời điểm khác nhau.

Có thể họ tiếp xúc với hai bộ phận khác nhau.

Cũng có thể bộ máy đã thay đổi cách xử lý theo từng giai đoạn.

Đặc biệt trong vụ “Xét lại”, điều này rất quan trọng.

Một người bị bắt năm 1967 không nhất thiết trải qua chính xác cơ chế giống người bị xử lý năm 1968.

Vụ việc kéo dài.

Các quyết định thay đổi.

Những người phụ trách có thể thay đổi.

Mục tiêu điều tra có thể mở rộng.

Do đó, lời chứng khác nhau không nhất thiết có nghĩa một người nói dối.

Nó có thể phản ánh một hệ thống đang vận động.

---

10. Nhân chứng và vấn đề thời gian

Ký ức càng xa sự kiện càng cần được kiểm tra.

Không phải vì người già nhớ kém.

Mà vì ký ức con người luôn được tái cấu trúc.

Một người có thể nhớ chính xác rằng mình bị bắt vào một ngày nhất định. Nhưng có thể nhầm ai đã nói một câu nào đó.

Có thể nhớ một cuộc trò chuyện nhưng không còn nhớ nó diễn ra trước hay sau một sự kiện khác.

Có thể sau nhiều năm đọc thêm tài liệu rồi vô thức đưa thông tin mới vào ký ức cũ.

Đó là lý do cần tìm bản ghi gần thời điểm sự kiện nhất.

Một lá thư viết năm 1968 thường có giá trị đặc biệt để kiểm tra hồi ký viết nhiều thập niên sau.

Một đơn kiến nghị viết ngay khi đang bị giam có thể nói nhiều hơn một hồi tưởng sau này về tâm trạng lúc đó.

---

11. Nhân chứng và sự im lặng

Một vấn đề khác thường bị bỏ qua:

Nhân chứng không nói gì cũng là một dữ kiện, nhưng không phải bằng chứng cho mọi giả thuyết.

Một người không nhắc đến Lê Đức Thọ có thể:

Không biết.

Biết nhưng không muốn nói.

Quên.

Cho rằng chuyện đó không quan trọng.

Hoặc cố tình tránh.

Không thể suy ra:

> “Không nhắc đến Thọ = Thọ không liên quan.”

Nhưng cũng không thể suy ngược:

> “Không nhắc đến Thọ = chắc chắn Thọ đứng sau.”

Sự im lặng chỉ trở thành bằng chứng khi đặt trong một bối cảnh có thể kiểm chứng.

---

12. Một nhân chứng không thể biết cuộc họp mà mình không tham dự

Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng đối với Lê Đức Thọ.

Nhiều hồi ký viết:

> “Lê Đức Thọ muốn…”

> “Lê Duẩn quyết định…”

> “Hồ Chí Minh đồng ý…”

Những câu ấy có thể đúng.

Nhưng người nghiên cứu phải hỏi:

Nhân chứng biết bằng cách nào?

Nếu họ có mặt tại cuộc họp, đó là một chuyện.

Nếu họ nghe trực tiếp từ người tham dự, là chuyện khác.

Nếu họ suy ra từ diễn biến sau đó, lại là chuyện khác.

Ví dụ:

> “Sau khi tôi bị bắt, Lê Đức Thọ vẫn giữ chức vụ.”

Đây là dữ kiện.

Nhưng:

> “Vì vậy Lê Đức Thọ phải là người ra lệnh bắt tôi.”

Đã là suy luận.

Cần giữ nguyên ranh giới.

---

13. Điều gì nhân chứng có thể làm sáng tỏ về Lê Đức Thọ?

Nhân chứng có thể giúp trả lời năm câu hỏi.

Một: Lê Đức Thọ có biết vụ việc hay không?

Nếu nhiều nhân chứng độc lập cùng gặp ông hoặc nhận thông tin có liên quan trực tiếp đến ông, khả năng biết sẽ tăng.

Hai: ông biết ở mức nào?

Biết một vụ việc tồn tại khác với biết danh sách người bị bắt.

Biết danh sách khác với biết nội dung thẩm vấn.

Biết nội dung khác với tham gia quyết định.

Ba: ông có thái độ gì?

Ủng hộ, phản đối, im lặng, can thiệp, trì hoãn hay thúc đẩy — mỗi thái độ có ý nghĩa khác nhau.

Bốn: ông có hành động gì?

Đây mới là tầng mạnh nhất.

Có văn bản?

Có chỉ thị?

Có cuộc họp?

Có người trực tiếp nhận lệnh?

Năm: hành động ấy tạo ra hậu quả gì?

Nếu một chỉ thị có thật nhưng không được thực hiện, trách nhiệm khác với một chỉ thị dẫn đến bắt giữ.

Nếu một người biết việc nhưng không có quyền can thiệp, trách nhiệm khác với người có quyền mà không can thiệp.

---

14. Từ nhân chứng đến “chuỗi trách nhiệm”

Đây là mô hình cần dùng cho toàn bộ phần còn lại của cuốn sách.

Không hỏi:

> “Ai là thủ phạm?”

Mà hỏi:

Ai biết?

Ai đề xuất?

Ai phê chuẩn?

Ai chuyển lệnh?

Ai thực hiện?

Ai báo cáo?

Ai kiểm tra?

Ai tiếp tục?

Ai có quyền dừng?

Một người có thể xuất hiện ở một mắt xích.

Một người khác ở nhiều mắt xích.

Có người chỉ thực hiện.

Có người vừa đề xuất vừa thực hiện.

Có người không ra lệnh nhưng có quyền ngăn chặn.

Có người biết nhưng không có quyền.

Có người có quyền nhưng không biết.

Trách nhiệm không thể giống nhau.

---

15. Và “tập thể lãnh đạo” nằm ở đâu?

Một trong những nguy cơ lớn nhất khi nghiên cứu lịch sử chính trị Việt Nam là hai cực đối nghịch.

Cực thứ nhất:

> “Mọi quyết định đều do một người.”

Cực thứ hai:

> “Lãnh đạo tập thể nên không ai chịu trách nhiệm cá nhân.”

Cả hai đều sai nếu được dùng như nguyên tắc tuyệt đối.

Một quyết định tập thể vẫn có những người:

Đưa vấn đề lên.

Chuẩn bị tài liệu.

Định hướng cuộc thảo luận.

Đề xuất phương án.

Phản đối.

Đồng ý.

Thực hiện.

Kiểm tra kết quả.

Do đó, “tập thể” không phải một cái hộp đen dùng để xóa trách nhiệm.

Nhưng cũng không thể lấy một người có ảnh hưởng lớn rồi gán toàn bộ quyết định cho họ.

Đây chính là lý do phải đọc nhân chứng cùng biên bản, báo cáo và hồ sơ.

---

16. Nhân chứng có thể làm thay đổi phán định

Một điều quan trọng cần nói rõ:

Phán định lịch sử không được viết trước rồi mới tìm nhân chứng để chứng minh.

Nếu hồ sơ mới xuất hiện cho thấy Lê Đức Thọ không tham gia một quyết định mà trước đây ta tưởng ông tham gia, phải sửa.

Nếu có tài liệu chứng minh ông trực tiếp chỉ đạo một việc mà trước đây chỉ có lời kể, mức trách nhiệm phải tăng.

Nếu một nhân chứng bị phát hiện nhớ sai một chi tiết, phải sửa chi tiết đó.

Đó không phải là yếu điểm của công trình.

Đó chính là dấu hiệu của một công trình nghiên cứu nghiêm túc.

---

17. Những điều đã tương đối chắc

Đến thời điểm này, từ các chương trước và lời chứng đã xem xét, có thể giữ một số kết luận ở mức tương đối chắc.

Một: Vụ “Xét lại” là một chiến dịch có thật, diễn ra trong những năm 1960, với cao điểm là 1967–1968.

Hai: Nhiều người bị bắt, quản thúc hoặc xử lý chính trị.

Ba: Bộ máy an ninh và các cơ quan tổ chức của Đảng tham gia ở những tầng khác nhau.

Bốn: Nhiều người bị xử lý có quan hệ nghề nghiệp hoặc cá nhân với Võ Nguyên Giáp, nhưng điều đó không đủ để chứng minh một “phe Giáp” có tổ chức.

Năm: Lê Đức Thọ giữ vị trí quan trọng trong hệ thống tổ chức và chính trị của Đảng vào thời kỳ này.

Sáu: Trách nhiệm trực tiếp của ông đối với từng vụ bắt giữ vẫn phải được chứng minh từng trường hợp.

Bảy: Các nghiên cứu học thuật có cơ sở để xem vụ “Xét lại” vừa có chiều kích tư tưởng, vừa có chiều kích đấu tranh nội bộ và liên quan đến lựa chọn chiến lược trong chiến tranh; nhưng tỷ trọng của từng yếu tố vẫn là vấn đề nghiên cứu.

---

18. Những điều vẫn chưa thể kết luận

Cũng cần ghi rõ những khoảng trống.

Chưa thể kết luận đầy đủ:

Lê Đức Thọ có trực tiếp ra lệnh bắt từng người hay không.

Ai là người đầu tiên đề xuất bắt Hoàng Minh Chính.

Ai quyết định mở rộng từ một số cá nhân sang cả mạng lưới quan hệ.

Lê Đức Thọ đã đọc bao nhiêu hồ sơ thẩm vấn.

Ông biết đến đâu về điều kiện giam giữ kéo dài.

Hồ Chí Minh đã biết đến đâu và can thiệp đến đâu.

Lê Duẩn đã trực tiếp tham gia từng quyết định xử lý đến mức nào.

Mức độ tồn tại thực tế của một “phe Giáp” có tổ chức.

Những câu hỏi này không phải khoảng trống để người viết tự điền.

Chúng là những khoảng trống của lịch sử.

---

19. Giá trị lớn nhất của nhân chứng

Sau tất cả, nhân chứng không phải để thay thế hồ sơ.

Nhân chứng làm một việc khác.

Họ cho hồ sơ một con người.

Một biên bản bắt giữ có thể cho biết ngày tháng.

Một báo cáo có thể cho biết lý do.

Một nghị quyết có thể cho biết đường lối.

Nhưng chỉ người đã sống qua sự việc mới có thể cho ta biết:

Một căn phòng giam lạnh như thế nào, một cuộc thẩm vấn kéo dài ra sao, một người chờ đợi nhiều năm mà không biết ngày trở về nghĩ gì, và một người từng tin vào cách mạng cảm thấy thế nào khi chính cách mạng quay lại xử lý mình.

Đó không phải thứ có thể bỏ ra khỏi lịch sử chỉ vì nó mang tính chủ quan.

Nhưng cũng không phải thứ có thể dùng để thay thế mọi chứng cứ.

Ký ức là một phần của sự thật lịch sử, nhưng không phải toàn bộ sự thật lịch sử.

---

20. Đối với Lê Đức Thọ, nhân chứng đặt ra câu hỏi gì?

Sau khi đọc những lời chứng này, hình ảnh Lê Đức Thọ trở nên phức tạp hơn.

Ông không còn chỉ là:

Người tổ chức.

Nhà lãnh đạo.

Nhà đàm phán Paris.

Người chiến thắng.

Ông còn là một nhân vật đứng tại nơi quyền lực chính trị gặp quyền lực tổ chức.

Và từ vị trí ấy, ông phải được hỏi:

Ông biết gì?

Ông biết từ khi nào?

Ai báo cáo cho ông?

Ông đã làm gì với thông tin đó?

Có lúc nào ông nghi ngờ những cáo buộc?

Có lúc nào ông yêu cầu dừng?

Có lúc nào ông yêu cầu mở rộng?

Ông có biết những người bị bắt sẽ bị giam trong nhiều năm mà không qua một phiên tòa công khai hay không?

Nếu câu trả lời là có, trách nhiệm của ông sẽ khác.

Nếu câu trả lời là không, phải tìm hiểu tại sao một người đứng ở trung tâm tổ chức lại không biết.

Cả hai khả năng đều là vấn đề lịch sử.

---

21. Một nguyên tắc cuối cùng: không kết tội bằng khoảng trống

Đây là nguyên tắc cần giữ cho toàn bộ phần này.

Không có tài liệu chứng minh Lê Đức Thọ ra lệnh không có nghĩa ông vô can.

Nhưng cũng không có tài liệu chứng minh ông ra lệnh không có nghĩa ông có tội.

Khoảng trống của hồ sơ phải được gọi đúng tên:

Chưa biết.

Không phải:

Chắc chắn không.

Cũng không phải:

Chắc chắn có.

Đây là điều khó nhất đối với người viết lịch sử.

Bởi độc giả thường muốn một câu trả lời rõ ràng.

Nhưng đôi khi câu trả lời trung thực nhất là:

> **Chưa đủ chứng cứ để kết luận.**

Một cuốn sách nghiêm túc không sợ câu ấy.

Nó cần câu ấy.

---

22. Phán định

Vũ Thư Hiên là một nhân chứng quan trọng.

Nhưng giá trị của ông không nằm ở việc ông đưa ra một bản án cuối cùng đối với Lê Đức Thọ.

Giá trị của ông nằm ở chỗ ông mở cho chúng ta một cánh cửa mà các văn bản chính thức thường đóng kín:

Cánh cửa nhìn từ phía người bị quyền lực xử lý.

Qua cánh cửa ấy, ta thấy một hệ thống không chỉ có nghị quyết và chức vụ.

Nó có những con người bị bắt.

Có những cuộc thẩm vấn.

Có những câu hỏi về người khác.

Có những mối quan hệ bị đưa vào hồ sơ.

Có những năm tháng bị giam giữ.

Và có những con người sau khi ra khỏi tù đã mang theo một ký ức không thể dễ dàng xóa bỏ.

Nhưng từ ký ức ấy đến trách nhiệm cá nhân của Lê Đức Thọ vẫn còn một khoảng cách.

Khoảng cách ấy phải được lấp bằng hồ sơ.

Và đó chính là công việc của chương tiếp theo.

Không phải hỏi nhân chứng có đáng tin hay không, mà hỏi: những điều họ kể có thể đối chiếu với những gì lịch sử còn giữ lại đến đâu?

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

Vũ Thư Hiên, Đêm giữa ban ngày.

Sophie Quinn-Judge, “The Ideological Debate in the DRV and the Significance of the Anti-Party Affair, 1967–68”, Cold War History, Vol. 5, No. 4.

Martin Grossheim, “Revisionism in the Democratic Republic of Vietnam: New Evidence from the East German Archives”, Cold War History, Vol. 5, No. 4.

Lien-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam, University of North Carolina Press, 2012.

The Cambridge History of the Vietnam War, phần về chính trị nội bộ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1963–1968.

Các hồi ký, thư kiến nghị và tài liệu đương thời của những người bị xử lý trong vụ “Xét lại”, cần tiếp tục đối chiếu với bản gốc trước khi sử dụng để xác định trách nhiệm cá nhân.

---

GHI CHÚ VỀ VỊ TRÍ CỦA CHƯƠNG TRONG TOÀN BỘ TÁC PHẨM

Chương XXXVIII và XXXIX không nên bị xem là hai chương kể lại cùng một câu chuyện:

Chương XXXVIII: Vũ Thư Hiên nhìn Lê Đức Thọ.

Chương XXXIX: Chúng ta nhìn lại chính lời chứng của Vũ Thư Hiên.

Chương XXXVIII trình bày một nhân chứng và trải nghiệm của người bị quyền lực xử lý.

Chương XXXIX xác lập phương pháp đánh giá lời chứng, phân biệt điều trực tiếp chứng kiến, điều được nghe kể và điều do nhân chứng suy luận.

Bước kế tiếp là:

CHƯƠNG XL – NHỮNG ĐIỀU ĐƯỢC NGHE KỂ

Ở đó cần phân biệt lời truyền khẩu, lời kể của người thân, lời kể trong tù, hồi ký hồi cố và những thông tin không xác định được nguồn gốc. Đây là tầng tư liệu cần được kiểm chứng đặc biệt chặt chẽ, bởi chính tại đây những huyền thoại về quyền lực thường được hình thành.

Read more »

CHƯƠNG 24 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT - NHỮNG NGƯỜI ĐƯỢC MỜI VỀ NHƯNG CHƯA ĐƯỢC TỰ DO

 

ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT

Một con người giữa những con người làm nên thời đại

Võ Văn Kiệt ↔ những người cùng thời ↔ những vấn đề của đất nước ↔ Hưng Quốc.

Hoàng Phong Nhã

Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh

CHƯƠNG XXIV

NHỮNG NGƯỜI ĐƯỢC MỜI VỀ NHƯNG CHƯA ĐƯỢC TỰ DO

Từ đổi mới kinh tế đến giới hạn của tư tưởng và quyền phản biện

Có một nghịch lý trong quá trình đổi mới của những quốc gia từng trải qua chiến tranh và cách mạng.

Nhà nước cần tri thức của những người có kinh nghiệm khác mình. Cần vốn của những người từng sống trong môi trường kinh tế khác. Cần chuyên gia hiểu thị trường quốc tế, nhà khoa học được đào tạo ở nước ngoài, doanh nhân có quan hệ với các mạng lưới toàn cầu.

Nhưng khi những con người ấy tham gia công việc chung, họ có thể phát hiện những vấn đề mà bộ máy chưa muốn nghe. Họ có thể đưa ra những nhận xét không phù hợp với quan điểm chính thức. Họ có thể đặt câu hỏi về một chính sách, phản đối một quyết định hoặc đề nghị thay đổi cách tổ chức quyền lực.

Khi ấy, một câu hỏi khó xuất hiện:

Nhà nước muốn tiếp nhận tri thức của họ, hay thực sự chấp nhận quyền suy nghĩ độc lập của họ?

Muốn họ góp ý, hay muốn họ chỉ góp ý trong phạm vi đã được xác định?

Muốn họ nói thật, hay chỉ muốn nghe những điều có thể sử dụng được?

Đây không phải câu hỏi riêng của Việt Nam. Nó từng xuất hiện trong công cuộc cải cách của Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình, và cũng là một vấn đề cần đặt ra khi nghiên cứu quá trình đổi mới Việt Nam dưới thời Võ Văn Kiệt.

Hai nhà lãnh đạo hoạt động trong những hoàn cảnh khác nhau, có vị trí và quyền lực khác nhau, nhưng đều phải đối diện với một bài toán lớn: làm thế nào giải phóng nguồn lực kinh tế và tri thức trong khi vẫn duy trì khuôn khổ chính trị hiện hữu?

Và chính ở điểm đó, giới hạn của đổi mới bắt đầu bộc lộ.

1. Đặng Tiểu Bình: Mở cửa kinh tế nhưng không đồng nghĩa với mở cửa quyền lực

Năm 1978, Trung Quốc bước vào một giai đoạn cải cách có ý nghĩa lịch sử dưới sự lãnh đạo nổi bật của Đặng Tiểu Bình.

Sau những tổn thất của Đại Cách mạng Văn hóa, Trung Quốc cần khôi phục sản xuất, phát triển nông nghiệp, cải tổ doanh nghiệp, thu hút vốn và công nghệ, mở rộng quan hệ với thế giới.

Đặng Tiểu Bình đưa ra một cách tiếp cận thực dụng: phải giải phóng lực lượng sản xuất, phải để thực tiễn kiểm nghiệm chính sách, phải học hỏi những gì có ích từ bên ngoài.

Những cải cách trong nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, đầu tư và quan hệ quốc tế đã tạo ra những thay đổi sâu sắc. Trung Quốc từng bước chuyển từ nền kinh tế kế hoạch tập trung sang một mô hình sử dụng ngày càng nhiều cơ chế thị trường, đồng thời duy trì vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ hai quá trình: cải cách kinh tế và cải cách chính trị.

Đặng Tiểu Bình từng nói đến cải cách thể chế chính trị. Ông nhận thấy bộ máy quan liêu, sự tập trung quyền lực và những trở ngại hành chính có thể cản trở hiện đại hóa. Nhưng cải cách chính trị trong tư duy của ông không đồng nghĩa với việc chấp nhận cạnh tranh quyền lực đa đảng hoặc thiết lập một nền dân chủ tự do theo mô hình phương Tây.

Nghiên cứu của Letian Lei về giai đoạn 1978–1992 cho thấy trong nội bộ Trung Quốc tồn tại những cuộc tranh luận kéo dài giữa khuynh hướng cải cách và khuynh hướng bảo thủ. Ngay trong hàng ngũ những người ủng hộ cải cách cũng có sự khác biệt: có người muốn mở rộng cải cách tư tưởng và chính trị, có người chỉ muốn cải thiện hiệu quả kinh tế trong khuôn khổ độc quyền lãnh đạo hiện hữu. [Nguồn nghiên cứu: Identifying China’s Long 1980s, The China Quarterly.]

Điều này giúp chúng ta hiểu một đặc điểm quan trọng của thời kỳ Đặng Tiểu Bình:

Trung Quốc có thể mở rộng không gian kinh tế mà không mở rộng tương ứng không gian chính trị.

Một doanh nhân có thể được khuyến khích làm giàu. Một nhà khoa học có thể được tạo điều kiện nghiên cứu. Một chuyên gia có thể được mời tham gia hoạch định chính sách. Nhưng nếu người ấy vượt qua những giới hạn chính trị được xác lập, phản ứng của hệ thống có thể hoàn toàn khác.

Đó là một lựa chọn có chủ ý trong mô hình cải cách Trung Quốc, chứ không đơn thuần là một thiếu sót ngẫu nhiên.

2. Những cuộc tranh luận bị giới hạn trong chính Trung Quốc

Không nên hình dung Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình là một xã hội hoàn toàn không có tranh luận.

Trái lại, thập niên 1980 là thời kỳ xuất hiện nhiều cuộc thảo luận sôi nổi về kinh tế, triết học, văn hóa, nhân quyền, dân chủ và tương lai của chủ nghĩa xã hội.

Nhiều trí thức Trung Quốc được khuyến khích suy nghĩ lại về những giáo điều cũ. Các cuộc thảo luận về chủ nghĩa nhân văn, sự tha hóa, cải cách văn hóa và hiện đại hóa đã mở ra những không gian tư tưởng mới.

Một số trí thức cho rằng Trung Quốc không thể hiện đại hóa kinh tế nếu không thay đổi phương thức quản trị và quan hệ giữa nhà nước với xã hội.

Một số người khác muốn mở rộng quyền tự do học thuật, quyền phát biểu và khả năng tham gia vào đời sống chính trị.

Nhưng giới hạn của sự cởi mở cũng nhanh chóng xuất hiện.

Sau các cuộc biểu tình của sinh viên năm 1986, chiến dịch chống cái gọi là “tự do hóa tư sản” được triển khai năm 1987. Tổng Bí thư Hồ Diệu Bang phải từ chức. Một số trí thức có tiếng nói cải cách bị khai trừ khỏi Đảng hoặc bị loại khỏi đời sống chính trị chính thức.

Nghiên cứu của Lawrence R. Sullivan trên The China Quarterly ghi nhận việc đảo ngược một số chủ trương cởi mở về văn học và khoa học, cùng với việc xử lý những trí thức như Phương Lệ Chi, Lưu Tân Diệm và Vương Nhược Vọng.

Đến năm 1989, phong trào biểu tình tại Thiên An Môn và nhiều thành phố khác bị đàn áp bằng vũ lực.

Những sự kiện ấy cho thấy một giới hạn căn bản: cải cách có thể được chấp nhận khi phục vụ mục tiêu hiện đại hóa, nhưng những yêu cầu làm thay đổi cấu trúc quyền lực có thể bị xem là mối đe dọa đối với chế độ.

Đặng Tiểu Bình không phải người không hiểu vai trò của tri thức và cải cách. Nhưng ông đặt sự ổn định chính trị và quyền lãnh đạo của Đảng ở vị trí giới hạn của quá trình cải cách.

Đây là một điểm phải nhìn nhận thẳng thắn khi so sánh với Việt Nam.

3. Việt Nam đổi mới sau Trung Quốc tám năm

Trung Quốc khởi động cải cách từ năm 1978. Việt Nam chính thức khởi xướng công cuộc Đổi Mới tại Đại hội VI năm 1986.

Khoảng cách tám năm ấy có ý nghĩa lịch sử.

Khi Việt Nam bắt đầu đổi mới, Trung Quốc đã có những kinh nghiệm ban đầu về khoán trong nông nghiệp, mở rộng kinh tế hàng hóa, thu hút đầu tư nước ngoài và xây dựng các khu vực kinh tế mở.

Việt Nam cũng phải giải quyết những vấn đề tương tự: sản xuất trì trệ, thiếu hàng hóa, lạm phát, cơ chế phân phối kém hiệu quả, thiếu vốn và công nghệ, quan hệ kinh tế đối ngoại bị hạn chế.

Tuy nhiên, Việt Nam có những điều kiện riêng.

Một đất nước vừa trải qua chiến tranh kéo dài, hậu quả kinh tế nặng nề, quan hệ quốc tế phức tạp và những bất đồng lịch sử chưa được giải quyết. Trong xã hội vẫn tồn tại những khác biệt sâu sắc về ký ức, niềm tin và cách nhìn nhận quá khứ.

Đổi mới vì vậy không chỉ là thay đổi cơ chế kinh tế.

Nó còn đòi hỏi thay đổi cách nhìn nhận con người, tri thức và kinh nghiệm.

Một cán bộ từng điều hành nền kinh tế kế hoạch có thể hiểu bộ máy nhà nước. Nhưng một chuyên gia từng làm việc trong nền kinh tế thị trường có thể hiểu những vấn đề mà hệ thống cũ chưa có kinh nghiệm giải quyết.

Một doanh nhân từng hoạt động ở miền Nam trước năm 1975 có thể biết cách huy động vốn và tổ chức kinh doanh.

Một trí thức Việt Nam ở nước ngoài có thể kết nối Việt Nam với các trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế.

Nếu không sử dụng những nguồn lực ấy, Việt Nam sẽ tự hạn chế khả năng phát triển của mình.

Đó là bối cảnh cần đặt vào khi nghiên cứu những nỗ lực tập hợp chuyên gia của Võ Văn Kiệt tại Thành phố Hồ Chí Minh.

4. Nhóm thứ Sáu: Được lắng nghe nhưng chưa chắc được thực hiện

Một trong những trường hợp đáng nghiên cứu nhất là Văn phòng kinh tế Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, thường được nhắc đến với tên gọi Nhóm thứ Sáu.

Theo tư liệu lịch sử được công bố, năm 1981, Võ Văn Kiệt thành lập Văn phòng công tác nghiên cứu kinh tế trực thuộc Thành ủy. Nguyễn Xuân Oánh được giao đứng đầu. Nhóm quy tụ những chuyên gia có quá trình đào tạo và kinh nghiệm khác nhau, trong đó có những người từng làm việc trong hệ thống kinh tế miền Nam trước năm 1975.

Nhóm nghiên cứu các vấn đề về tiền tệ, tín dụng, giá cả, tài chính, ngoại thương, khu chế xuất, đầu tư nước ngoài và kinh tế đối ngoại.

Đây là những vấn đề rất thiết thực đối với một thành phố đang tìm cách thoát khỏi tình trạng trì trệ của cơ chế quản lý cũ.

Điểm đáng chú ý là những chuyên gia này không chỉ nói về lý thuyết. Họ đưa ra những đề án và đề xuất cụ thể.

Theo bài viết của Tuổi Trẻ về Nhóm thứ Sáu, nhiều đề án được đưa ra trong giai đoạn 1980–1983, nhưng dù được lắng nghe, các ý kiến ấy khó đi vào thực hiện. Một số nội dung chỉ được triển khai sau khi công cuộc Đổi Mới bắt đầu.

Chi tiết này cần được suy nghĩ nghiêm túc.

Một nhóm chuyên gia được thành lập. Những người có chuyên môn được mời tham gia. Họ nghiên cứu và đề xuất. Nhưng khoảng cách giữa đề xuất và quyết định vẫn còn rất lớn.

Tại sao?

Có thể có nhiều nguyên nhân.

Thứ nhất, cơ chế kinh tế khi ấy chưa cho phép thực hiện một số giải pháp theo logic thị trường.

Thứ hai, những đề xuất mới có thể xung đột với quan điểm quản lý đang chi phối bộ máy.

Thứ ba, người có quyền quyết định ở địa phương không nhất thiết có đủ thẩm quyền để thay đổi những quy định thuộc cấp trung ương.

Thứ tư, trong một hệ thống quản lý tập trung, một ý tưởng đúng về mặt kinh tế vẫn có thể gặp trở ngại vì những cân nhắc chính trị, tổ chức và lợi ích hành chính.

Cần tránh kết luận đơn giản rằng mọi đề xuất không được thực hiện đều do thiếu tự do ngôn luận. Tư liệu hiện có cho thấy rõ khoảng cách giữa tư vấn và thực thi, nhưng muốn xác định nguyên nhân của từng đề án phải tiếp tục đối chiếu hồ sơ và lời kể của những người trực tiếp tham gia.

Dẫu vậy, trường hợp Nhóm thứ Sáu đã gợi ra một vấn đề lớn:

Một nhà nước có thể nghe chuyên gia mà vẫn chưa có cơ chế để tri thức của chuyên gia trở thành quyết định chính sách.

5. Được mời làm chuyên gia không có nghĩa được tham gia bình đẳng

Hãy thử đặt mình vào vị trí một trí thức miền Nam sau năm 1975.

Người ấy từng được đào tạo trong một môi trường giáo dục khác. Có thể từng làm việc trong một cơ quan nhà nước, ngân hàng, doanh nghiệp hoặc trường đại học. Người ấy có kinh nghiệm thực tế về một nền kinh tế thị trường, nhưng cũng có thể mang theo những ký ức và quan điểm chính trị khác với hệ thống đang nắm quyền.

Sau chiến tranh, người ấy được mời cộng tác.

Đó có thể là một cơ hội đáng quý. Người ấy có thể cảm thấy kiến thức của mình vẫn còn giá trị, đất nước vẫn cần đến mình và những khác biệt của quá khứ không nhất thiết phải ngăn cản hợp tác.

Nhưng khi tham gia công việc, người ấy có thể nhận ra một giới hạn.

Có thể phát biểu trong cuộc họp, nhưng không thể công khai tranh luận về mọi chính sách.

Có thể đề xuất giải pháp kinh tế, nhưng không dễ đặt câu hỏi về cơ chế ra quyết định.

Có thể chỉ ra sự yếu kém của một cơ quan, nhưng không chắc có thể phê bình công khai người đứng đầu.

Có thể được tin tưởng trong một nhiệm vụ chuyên môn, nhưng chưa chắc được xem là một chủ thể có quyền tham gia bình đẳng vào đời sống chính trị.

Những tình huống này không thể mặc nhiên gán cho mọi chuyên gia miền Nam. Muốn xác nhận phải có lời kể, hồi ký hoặc hồ sơ cụ thể.

Nhưng về mặt thể chế, đây là một khả năng có thật và cần được nghiên cứu.

Bởi giữa hai cách sử dụng con người có một khác biệt căn bản.

Cách thứ nhất: Nhà nước sử dụng kiến thức của một người trong phạm vi nhiệm vụ được giao.

Cách thứ hai: Nhà nước thừa nhận người ấy có quyền độc lập suy nghĩ, phát biểu, phản biện và tham gia tranh luận về những vấn đề chung.

Cách thứ nhất là sử dụng chuyên môn.

Cách thứ hai là thừa nhận quyền công dân và năng lực chính trị của con người.

Một quốc gia có thể làm được điều thứ nhất mà chưa làm được điều thứ hai.

Đó chính là giới hạn mà chúng ta cần nhận diện.

6. Đổi mới tư duy kinh tế nhưng chưa mở rộng tương ứng tự do tư tưởng

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của Đổi Mới là sự thừa nhận ngày càng rõ hơn vai trò của kinh tế hàng hóa, thị trường, doanh nghiệp tư nhân và quan hệ kinh tế quốc tế.

Nhưng thay đổi cách nhìn về kinh tế không tự động dẫn đến thay đổi tương ứng trong cách nhìn về quyền phát biểu và phản biện.

Một doanh nhân có thể được khuyến khích mở doanh nghiệp, nhưng điều đó không có nghĩa người ấy có thể tự do thành lập tổ chức chính trị.

Một nhà kinh tế có thể được mời góp ý về chính sách tiền tệ, nhưng điều đó không có nghĩa họ được tự do tranh luận công khai về cấu trúc quyền lực.

Một nhà khoa học có thể được khuyến khích tiếp cận tri thức thế giới, nhưng điều đó không đồng nghĩa mọi quan điểm học thuật và triết học đều được bảo vệ như nhau.

Đây là sự không đồng đều giữa hai lĩnh vực cải cách.

Nghiên cứu về chính trị Việt Nam cuối thập niên 1980 cho thấy đã có một giai đoạn không gian báo chí và văn học cởi mở hơn. Một số nhà báo, nhà văn và trí thức có thể đề cập đến những vấn đề trước đó ít được công khai thảo luận.

Tuy nhiên, sự cởi mở ấy không kéo dài theo một đường thẳng.

Theo báo cáo của Amnesty International năm 1992, sau một thời gian có mức độ phê bình xã hội nhất định từ năm 1986, chính quyền trở nên lo ngại trước sự gia tăng của các ý kiến, thư ngỏ và kiến nghị công khai vào cuối năm 1989. Một số ấn phẩm bị đình bản, các quy định quản lý báo chí và văn hóa được siết chặt hơn.

Những tư liệu này không chứng minh rằng Việt Nam hoàn toàn không có tranh luận trong thời kỳ Đổi Mới. Ngược lại, chúng cho thấy đã từng có những không gian tranh luận đáng kể, nhưng không gian ấy có giới hạn và có thể bị thu hẹp khi nội dung phê bình chạm đến những vấn đề chính trị nhạy cảm.

Đây là điểm cần phân biệt với cách kể giản lược rằng trước đổi mới mọi người đều im lặng, còn sau đổi mới mọi người đều được tự do.

Lịch sử phức tạp hơn thế.

7. Khi tiếng nói phê bình vượt khỏi phạm vi được chấp nhận

Một cuộc tranh luận về chính sách kinh tế có thể được xem là cần thiết.

Nhưng nếu người tham gia đặt câu hỏi về quyền lực, trách nhiệm của người đứng đầu, vai trò độc quyền lãnh đạo hoặc giới hạn của quyền lực nhà nước, cuộc tranh luận có thể chuyển sang một phạm vi khác.

Đây là ranh giới quan trọng.

Trong một hệ thống chính trị, người ta có thể chấp nhận tranh luận về cách thực hiện một chính sách nhưng không chấp nhận tranh luận về quyền quyết định chính sách.

Có thể cho phép phê bình một cán bộ yếu kém nhưng không cho phép chất vấn cơ chế bổ nhiệm và kiểm soát cán bộ.

Có thể cho phép đề xuất cải thiện hành chính nhưng không chấp nhận yêu cầu thay đổi cấu trúc quyền lực.

Có thể khuyến khích chuyên gia nói về hiệu quả kinh tế nhưng không dễ chấp nhận khi họ cho rằng nguyên nhân của sự kém hiệu quả nằm trong chính cách tổ chức quyền lực.

Nói cách khác, phạm vi được phép tranh luận có thể rộng hơn trước, nhưng vẫn có một giới hạn chính trị.

Điều này không chỉ xảy ra ở Việt Nam.

Nghiên cứu về Trung Quốc cho thấy những cuộc thảo luận tư tưởng trong thập niên 1980 từng phát triển khá mạnh, nhưng khi một số trí thức và sinh viên thúc đẩy những yêu cầu rộng hơn về dân chủ và quyền công dân, phản ứng của bộ máy trở nên cứng rắn hơn.

Hai nước có lịch sử và mức độ phát triển khác nhau, nhưng cùng cho thấy một vấn đề của mô hình cải cách không đi kèm tự do chính trị đầy đủ:

Nhà nước muốn tiếp nhận những ý tưởng giúp hệ thống hoạt động tốt hơn, nhưng có thể không muốn tiếp nhận những ý tưởng đặt câu hỏi về chính hệ thống ấy.

8. Người Việt Nam ở nước ngoài: Trở về không chỉ cần lời mời

Câu chuyện người miền Nam trở về hợp tác cần được mở rộng sang cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Đây là những nhóm không hoàn toàn giống nhau.

Có người rời Việt Nam trước năm 1975.

Có người ra đi sau năm 1975.

Có người sinh sống tại Hoa Kỳ, Pháp, Canada, Australia.

Có người học tập và làm việc ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây.

Có người chỉ về thăm gia đình.

Có người muốn đầu tư.

Có người muốn nghiên cứu, giảng dạy hoặc tham gia hoạt động xã hội.

Có người muốn trở về sống lâu dài.

Vì vậy, không thể gom tất cả vào một khái niệm duy nhất rồi cho rằng họ có cùng động cơ và trải nghiệm.

Nghiên cứu của Đặng Phong công bố năm 2000 về cộng đồng người Việt ở nước ngoài trở về và hội nhập tại Việt Nam cho thấy khoảng cách giữa chính sách cởi mở và những quy định hành chính trong thực tế.

Bài nghiên cứu đề cập đến những hạn chế về nơi cư trú, đi lại, đăng ký với cơ quan an ninh và một số ngành nghề trong các quy định áp dụng đối với người Việt Nam ở nước ngoài trong giai đoạn đầu mở cửa. Tác giả cũng ghi nhận những khó khăn phát sinh từ thủ tục nhập cảnh, hải quan, sự quan liêu, cách ứng xử của một số cán bộ và sự thiếu hiệu quả của các cơ quan hợp tác.

Đây là một tư liệu quan trọng vì nó cho thấy một điều:

Lời mời trở về chưa đủ để tạo ra lòng tin.

Một người có thể được kêu gọi đóng góp, nhưng khi thực sự trở về lại phải đối diện với những thủ tục và cách ứng xử khiến họ cảm thấy mình vẫn là người ngoài cuộc.

Một chính sách có thể rất cởi mở trên văn bản, nhưng nếu việc thực hiện thiếu nhất quán thì kết quả sẽ khác xa mục tiêu ban đầu.

Cần lưu ý rằng nghiên cứu của Đặng Phong tập trung vào người Việt Nam ở nước ngoài, không phải toàn bộ trí thức miền Nam ở lại trong nước sau năm 1975. Không thể lấy những trải nghiệm của nhóm này để đại diện cho tất cả các nhóm khác.

Tuy nhiên, nó giúp chúng ta hiểu vì sao việc khôi phục lòng tin sau chiến tranh không thể chỉ dựa vào lời kêu gọi tình cảm.

Lòng tin phải được tạo ra bằng trải nghiệm thực tế.

9. Sự bất mãn, chán nản và những người không tiếp tục hợp tác

Câu hỏi đặt ra là: những người được mời về hợp tác nhưng không có đủ tự do phát biểu và phản biện có trở nên bất mãn, chán nản hay không?

Câu trả lời cần được phân tích theo từng trường hợp.

Không thể khẳng định tất cả đều bất mãn.

Có người vẫn tiếp tục làm việc vì họ nhìn thấy những kết quả cụ thể trong lĩnh vực chuyên môn.

Có người chấp nhận giới hạn chính trị vì mục tiêu trước mắt của họ là đóng góp cho kinh tế, giáo dục, khoa học hoặc đời sống xã hội.

Có người lựa chọn giữ khoảng cách với chính trị và chỉ tham gia những công việc chuyên môn.

Có người có thể thất vọng vì đề xuất không được thực hiện, vì thủ tục hành chính hoặc vì không tìm được môi trường làm việc phù hợp.

Cũng có người có thể quyết định rời đi hoặc không trở lại.

Nhưng muốn xác định mức độ bất mãn, chúng ta cần có những chứng cứ cụ thể: thư từ, hồi ký, phỏng vấn, quyết định thôi việc, lời kể của gia đình và đồng nghiệp, hoặc những tài liệu cho thấy nguyên nhân họ ngừng hợp tác.

Không nên biến một giả thuyết hợp lý thành một kết luận lịch sử khi chưa có đủ chứng cứ.

Dẫu vậy, có thể nhận diện một quy luật tâm lý và tổ chức đáng chú ý.

Một chuyên gia được mời về vì năng lực sẽ có kỳ vọng được sử dụng năng lực ấy.

Nếu ý kiến của họ liên tục bị gạt bỏ, nếu họ không thể nói thật về những vấn đề đang tồn tại, nếu mọi đóng góp chỉ dừng lại ở mức tham khảo, thì động lực hợp tác có thể suy giảm.

Người ấy có thể tự hỏi:

Tôi được mời về để giải quyết vấn đề hay chỉ để chứng minh rằng Nhà nước đã mở cửa?

Tôi được cần đến vì tri thức của mình hay chỉ vì danh tiếng và quan hệ của mình?

Tôi có thể nói điều tôi cho là đúng hay chỉ được nói điều mà người có quyền muốn nghe?

Nếu những câu hỏi ấy không có lời giải, sự thất vọng có thể tích tụ.

Đó không nhất thiết là sự bất mãn chính trị ngay từ đầu. Đôi khi nó bắt đầu bằng một trải nghiệm nghề nghiệp: không được lắng nghe, không được trao quyền, không được làm việc trong môi trường minh bạch.

Nhưng nếu tình trạng ấy kéo dài, thất vọng nghề nghiệp có thể chuyển thành mất niềm tin đối với thể chế.

10. Võ Văn Kiệt: Một nhà lãnh đạo cởi mở trong một hệ thống có giới hạn

Khi đặt vấn đề này trong cuốn sách đối thoại với Võ Văn Kiệt, chúng ta cần tránh hai thái cực.

Thái cực thứ nhất là ca ngợi ông như một người có thể vượt qua mọi giới hạn của hệ thống.

Thái cực thứ hai là quy toàn bộ những hạn chế của thời kỳ ấy cho cá nhân ông.

Cả hai đều không chính xác.

Những việc làm của Võ Văn Kiệt trong quá trình tập hợp chuyên gia, sử dụng người có quá khứ chính trị khác biệt và thúc đẩy những thử nghiệm kinh tế tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy ông có tinh thần thực tiễn và khả năng nhìn nhận giá trị của tri thức vượt qua ranh giới chính trị.

Nhưng ông không phải người có thể một mình thay đổi toàn bộ cấu trúc chính trị và hành chính của đất nước.

Một Bí thư Thành ủy có thể tạo điều kiện cho một nhóm chuyên gia hoạt động.

Một người đứng đầu Chính phủ có thể thúc đẩy những chính sách cải cách.

Nhưng những thay đổi về tự do báo chí, tự do lập hội, quyền phản biện và giới hạn quyền lực lại liên quan đến cấu trúc thể chế rộng hơn.

Vì vậy, phải phân biệt:

• Quan điểm và ý chí cá nhân của Võ Văn Kiệt.
• Những quyết định ông trực tiếp đưa ra.
• Những đề xuất ông ủng hộ nhưng không đủ điều kiện thực hiện.
• Những giới hạn do bộ máy và cơ chế chính trị tạo ra.
• Những vấn đề thuộc trách nhiệm của tập thể lãnh đạo và các cơ quan nhà nước.

Nếu không phân biệt, chúng ta sẽ dễ biến một nghiên cứu lịch sử thành sự phán xét một chiều.

Điều đáng nghiên cứu không chỉ là Võ Văn Kiệt đã muốn mở cửa đến đâu, mà còn là ông đã có thể mở cửa đến đâu, vì sao có những cánh cửa mở được và vì sao có những cánh cửa vẫn đóng.

11. Nghịch lý lớn: Cần người có tư duy độc lập nhưng không dễ chấp nhận sự độc lập

Một quốc gia muốn phát triển phải cần những con người có khả năng suy nghĩ độc lập.

Một nhà kinh tế giỏi không thể chỉ lặp lại những kết luận có sẵn.

Một nhà khoa học giỏi không thể chỉ xác nhận giả thuyết của người khác.

Một nhà quản trị giỏi không thể chỉ làm theo mệnh lệnh khi nhận thấy mệnh lệnh ấy gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Một nhà báo có trách nhiệm không thể chỉ đưa tin về thành công mà bỏ qua những thất bại có ý nghĩa đối với xã hội.

Một trí thức có lương tri không thể im lặng khi nhìn thấy những vấn đề ảnh hưởng đến lợi ích chung.

Nhưng tư duy độc lập luôn có khả năng dẫn con người đến những kết luận khác với người đang nắm quyền.

Đó không phải lỗi của tư duy độc lập.

Đó là bản chất của tư duy độc lập.

Nếu một nhà nước chỉ chấp nhận người thông minh khi họ đồng ý với nhà nước, thì nhà nước ấy đang tự đặt ra một giới hạn cho chính năng lực phát triển của mình.

Bởi điều mà quốc gia cần nhất ở người tài không phải là khả năng nói lại điều đã biết.

Mà là khả năng phát hiện điều người khác chưa thấy, đặt câu hỏi mà người khác chưa dám đặt và đề xuất giải pháp mà bộ máy chưa từng nghĩ đến.

Một hệ thống chỉ nghe lời khen có thể tạo ra sự yên tâm cho người cầm quyền, nhưng không tạo ra khả năng tự sửa chữa.

Một hệ thống biết tiếp nhận phản biện mới có cơ hội phát hiện sai lầm trước khi sai lầm trở thành khủng hoảng.

Đây là sự khác biệt giữa một bộ máy cần sự phục tùng và một thể chế cần trí tuệ.

12. Đặt lại vấn đề: Đổi mới có thể đi xa đến đâu nếu thiếu tự do?

Có thể đặt ra một câu hỏi lớn:

Liệu một quốc gia có thể đạt được tăng trưởng kinh tế trong khi vẫn duy trì những giới hạn đáng kể đối với tự do chính trị hay không?

Lịch sử Trung Quốc cho thấy mô hình ấy có thể tạo ra tăng trưởng trong một thời gian dài. Việt Nam cũng đã đạt được những thành tựu quan trọng sau Đổi Mới.

Nhưng một câu hỏi khác cần được đặt ra:

Mô hình ấy có khai thác được toàn bộ năng lực sáng tạo của xã hội hay không?

Tăng trưởng kinh tế và sức mạnh quốc gia không phải là một khái niệm đồng nhất.

Một quốc gia có thể tăng sản lượng, mở rộng xuất khẩu, xây dựng hạ tầng và thu hút đầu tư. Nhưng sức mạnh dài hạn còn phụ thuộc vào chất lượng giáo dục, khoa học, văn hóa, pháp luật, khả năng sáng tạo và mức độ tin cậy giữa nhà nước với xã hội.

Những lĩnh vực ấy cần một môi trường trong đó con người có thể đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin, tranh luận và chỉ ra sai lầm.

Nếu một chính sách sai mà không ai dám nói, sai lầm có thể kéo dài.

Nếu một cơ quan yếu kém mà không có cơ chế giám sát độc lập, sự yếu kém có thể được che giấu.

Nếu người dân không có điều kiện phản ánh trung thực những vấn đề của đời sống, nhà nước có thể nhận được một bức tranh đẹp hơn thực tế.

Nếu nhà khoa học không được tự do tranh luận, tri thức có thể trở thành công cụ xác nhận thay vì khám phá.

Vì vậy, câu hỏi không phải chỉ là tự do có giúp tăng trưởng nhanh hơn hay không.

Câu hỏi sâu hơn là:

Một quốc gia có thể trở nên mạnh mẽ và bền vững đến mức nào nếu những người dân của mình không được tự do sử dụng trí tuệ để chất vấn quyền lực?

13. Phản đề: Tự do không có nghĩa là phủ nhận mọi giới hạn

Để tránh một cách hiểu cực đoan, cần đặt ra phản đề.

Không phải mọi ý kiến đều đúng.

Không phải mọi lời phản đối đều có giá trị xây dựng.

Không phải mọi hoạt động nhân danh tự do đều phục vụ lợi ích chung.

Một xã hội có thể phải đối diện với thông tin sai lệch, kích động bạo lực, thao túng dư luận, can thiệp từ bên ngoài và những hành vi vi phạm quyền của người khác.

Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ an ninh, trật tự và quyền hợp pháp của công dân.

Nhưng điều đó không có nghĩa Nhà nước có thể đồng nhất mọi ý kiến bất đồng với hành vi chống đối.

Phải phân biệt rõ:

Phê bình một chính sách không đồng nghĩa với phá hoại quốc gia.

Đề nghị thay đổi một đạo luật không đồng nghĩa với phủ nhận pháp luật.

Chất vấn người có quyền không đồng nghĩa với phủ nhận mọi thẩm quyền của Nhà nước.

Tranh luận về mô hình phát triển không đồng nghĩa với hành vi bạo lực.

Một thể chế trưởng thành phải có khả năng phân biệt những điều ấy bằng luật pháp rõ ràng, bằng chứng cứ và thủ tục công bằng.

Tự do không phải là sự tùy tiện.

Nhưng ổn định cũng không thể được xây dựng bằng cách hạn chế mọi bất đồng.

Điều cần thiết là thiết lập những giới hạn hợp lý, công khai, có thể kiểm tra và áp dụng bình đẳng cho tất cả mọi người.

14. Giới hạn của mô hình cải cách dựa vào thiện chí lãnh đạo

Từ Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình đến Việt Nam trong thời kỳ Võ Văn Kiệt, có thể nhận ra một vấn đề chung của cải cách từ trên xuống.

Một nhà lãnh đạo có tầm nhìn có thể mở ra không gian mới.

Một quyết định đúng có thể giúp một địa phương vượt qua cơ chế cũ.

Một người đứng đầu cởi mở có thể tập hợp những chuyên gia từng bị nghi ngại.

Nhưng khi những thay đổi ấy chưa được bảo đảm bằng thể chế, chúng vẫn có thể bị đảo ngược.

Một nhóm chuyên gia có thể được thành lập hôm nay nhưng bị thu hẹp ngày mai.

Một nhà báo có thể được khuyến khích điều tra sai phạm nhưng sau đó bị hạn chế khi bài viết chạm đến vấn đề nhạy cảm.

Một chuyên gia có thể được mời góp ý nhưng không có cơ chế bảo vệ khi đưa ra ý kiến trái chiều.

Một doanh nhân có thể được khuyến khích đầu tư nhưng vẫn phải đối diện với những quy định thiếu ổn định.

Đây là giới hạn của việc dựa vào thiện chí cá nhân.

Nếu quyền được nói thật phụ thuộc vào người đứng đầu, thì đó chưa phải là quyền được bảo đảm.

Nếu quyền phản biện phụ thuộc vào hoàn cảnh chính trị, thì đó chưa phải là một cơ chế ổn định.

Nếu người tài chỉ được bảo vệ khi có một nhà lãnh đạo đặc biệt đứng ra bảo vệ họ, thì quốc gia chưa xây dựng được một môi trường thực sự an toàn cho trí tuệ.

Một thể chế tốt phải bảo vệ cả người có quan điểm khác biệt với người lãnh đạo.

Đó không phải sự yếu đuối của Nhà nước.

Đó là dấu hiệu của một Nhà nước có khả năng tự tin vào tính chính đáng và năng lực sửa chữa sai lầm của mình.

15. Bài học Hưng Quốc: Không chỉ thu hút nhân tài, phải bảo vệ tự do trí tuệ

Từ những kinh nghiệm trên, Hưng Quốc Học cần phát triển một nguyên tắc vượt ra ngoài chính sách thu hút nhân tài.

Không chỉ tìm người giỏi.

Không chỉ mời chuyên gia.

Không chỉ tạo cơ hội làm việc.

Mà phải xây dựng môi trường để con người có thể phát huy toàn bộ năng lực trí tuệ của mình.

Một quốc gia muốn phát huy sức mạnh dân tộc cần có một chuỗi điều kiện:

Thu hút nhân tài → trao cơ hội tham gia → bảo đảm quyền phát biểu → bảo vệ quyền phản biện → chấp nhận tranh luận → kiểm chứng bằng thực tiễn → sửa chữa chính sách → phát huy trí tuệ toàn dân tộc.

Nếu thiếu một mắt xích quan trọng, quá trình ấy có thể bị gián đoạn.

Hưng Quốc Học đề xuất những nguyên tắc sau:

Thứ nhất, không phân biệt quyền công dân bằng quá khứ chính trị.

Mọi người phải được đánh giá theo hành động, trách nhiệm và quy định pháp luật cụ thể. Không thể dùng quá khứ của một nhóm người để tự động tước bỏ cơ hội của từng cá nhân.

Thứ hai, bảo vệ quyền phát biểu và phản biện.

Người dân, chuyên gia, nhà khoa học và nhà báo phải có khả năng nêu ý kiến khác biệt trong khuôn khổ pháp luật. Quyền ấy không thể chỉ được ban phát theo từng thời điểm.

Thứ ba, phân biệt tư vấn với quyền tham gia quyết định.

Chuyên gia cần có điều kiện tiếp cận thông tin, trình bày quan điểm và giải thích cơ sở chuyên môn. Nếu đề xuất không được chấp nhận, cơ quan có trách nhiệm cần có khả năng giải trình về lý do.

Thứ tư, bảo vệ người đưa ra cảnh báo.

Một người phát hiện sai phạm hoặc nguy cơ chính sách cần được bảo vệ khỏi sự trả đũa. Nếu người nói thật phải chịu thiệt hại còn người che giấu sai lầm được an toàn, hệ thống sẽ tự khuyến khích sự im lặng.

Thứ năm, xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực.

Không thể chỉ trông chờ người lãnh đạo tốt. Cần có pháp luật, cơ quan giám sát, tòa án độc lập và những thiết chế có khả năng kiểm tra quyết định của người nắm quyền.

Thứ sáu, xem tranh luận là một nguồn lực quốc gia.

Tranh luận không nhất thiết làm suy yếu đoàn kết. Nếu được tổ chức trong khuôn khổ tôn trọng sự thật và quyền của nhau, tranh luận giúp xã hội phát hiện sai lầm, điều chỉnh chính sách và nâng cao chất lượng quyết định.

Đó là cách chuyển từ chính sách sử dụng nhân tài sang một nền văn hóa chính trị tôn trọng trí tuệ.

16. Lời kết: Quốc gia không thể mạnh bằng sự im lặng của những người thông minh

Những người miền Nam được mời hợp tác sau năm 1975 đã mở ra một câu chuyện đáng trân trọng về khả năng vượt qua định kiến lịch sử.

Những chuyên gia kinh tế như Nguyễn Xuân Oánh và các thành viên Nhóm thứ Sáu cho thấy tri thức có thể vượt qua ranh giới chính trị để phục vụ một mục tiêu chung.

Những người Việt Nam ở nước ngoài trở về hoặc cộng tác với quê hương cho thấy tình cảm dân tộc có thể tiếp tục tồn tại qua những khoảng cách địa lý và những khác biệt về ký ức.

Võ Văn Kiệt đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc mở rộng không gian hợp tác ấy.

Nhưng câu chuyện không thể kết thúc ở đó.

Một người được mời về chưa chắc đã được tự do phát biểu.

Một chuyên gia được lắng nghe chưa chắc đã có quyền phản biện.

Một người được sử dụng vì năng lực chưa chắc đã được nhìn nhận như một công dân bình đẳng.

Một quốc gia mở cửa với thị trường chưa chắc đã mở cửa tương ứng với những ý tưởng khác biệt.

Kinh nghiệm Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình cho thấy cải cách kinh tế có thể đi rất xa trong khi những giới hạn chính trị vẫn được duy trì. Kinh nghiệm Việt Nam cho thấy đổi mới đã tạo ra những không gian mới cho tranh luận, nhưng những không gian ấy cũng từng bị thu hẹp khi chạm đến các vấn đề chính trị nhạy cảm.

Không nên vì thế mà phủ nhận thành tựu đổi mới. Nhưng cũng không thể lấy thành tựu kinh tế để thay thế câu hỏi về quyền tự do và phẩm giá con người.

Một đất nước không chỉ cần người tài để làm giàu.

Đất nước còn cần những con người đủ tự do để nói rằng một chính sách đang sai, một cơ quan đang yếu kém, một quyết định đang gây thiệt hại hoặc một người có quyền đang lạm dụng quyền lực.

Những tiếng nói ấy đôi khi gây khó chịu cho người lãnh đạo.

Nhưng nếu chúng dựa trên sự thật và được trình bày trong khuôn khổ pháp luật, chúng có thể là một trong những nguồn lực quý giá nhất để quốc gia tự sửa chữa.

Đây là điều Hưng Quốc Học muốn nhấn mạnh:

Một quốc gia không chỉ cần những người thông minh. Quốc gia ấy còn cần một thể chế không sợ người thông minh đặt câu hỏi.

Hòa hợp dân tộc không thể chỉ dừng lại ở việc mời những người từng đứng ở phía bên kia trở về làm việc.

Hòa hợp phải tiến đến chỗ họ được quyền nói thật, được quyền bất đồng và được quyền tham gia bình đẳng vào những vấn đề chung.

Đổi mới không thể chỉ là thay đổi cách sản xuất và phân phối của cải.

Đổi mới còn phải là quá trình thay đổi cách nhà nước nhìn nhận con người, tri thức và quyền lực.

Và nếu muốn xây dựng một quốc gia dân mạnh, nước giàu, chúng ta phải đi xa hơn việc thu hút nhân tài.

Phải tạo ra một xã hội trong đó người dân được quyền suy nghĩ độc lập, được quyền chất vấn, được quyền phản biện và được bảo vệ khi nói lên sự thật.

Bởi trí tuệ chỉ có thể trở thành sức mạnh quốc gia khi nó được tự do vận hành.

Không có tự do tư tưởng, nhân tài có thể được sử dụng nhưng chưa chắc được phát huy. Không có quyền phản biện, nhà nước có thể nhận được sự đồng thuận bề ngoài nhưng khó biết được sự thật bên dưới. Và không có thể chế bảo vệ những tiếng nói khác biệt, hòa hợp dân tộc vẫn có thể dừng lại ở thiện chí của một số người.

---

GHI CHÚ NGHIÊN CỨU VÀ TƯ LIỆU

1. Về Nhóm thứ Sáu và Văn phòng kinh tế Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh

• Tư liệu kỷ yếu về Võ Văn Kiệt ghi nhận việc thành lập Văn phòng công tác nghiên cứu kinh tế trực thuộc Thành ủy năm 1981, do Nguyễn Xuân Oánh đứng đầu, cùng sự tham gia của các chuyên gia có quá trình đào tạo và công tác khác nhau.
• Bài viết của Tuổi Trẻ về Nhóm thứ Sáu ghi nhận các đề án về tiền tệ, tín dụng, giá cả, ngoại thương, khu chế xuất và kinh tế đối ngoại trong giai đoạn 1980–1983; nhiều đề xuất khó thực hiện vào thời điểm đó và chỉ được triển khai sau Đổi Mới.

2. Về cải cách Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình

• Letian Lei, “Identifying China’s Long 1980s”, The China Quarterly. Nghiên cứu phân tích những căng thẳng giữa khuynh hướng cải cách và bảo thủ từ năm 1978 đến năm 1992, trong đó có các cuộc tranh luận tư tưởng, biểu tình sinh viên năm 1986, chiến dịch chống “tự do hóa tư sản” năm 1987 và biến cố năm 1989.
• Lawrence R. Sullivan, “Assault on the Reforms: Conservative Criticism of Political and Economic Liberalization in China, 1985–86”, The China Quarterly. Nghiên cứu về phản ứng bảo thủ trước những nỗ lực tự do hóa kinh tế, văn hóa và tư tưởng.
• Kevin J. O’Brien, Reform without Liberalization. Công trình phân tích sự khác biệt giữa thay đổi thể chế phục vụ hiệu quả quản trị và tự do hóa chính trị.

3. Về không gian tranh luận tại Việt Nam cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990

• Amnesty International, Viet Nam: Arrests of Political Prisoners, 1990–1991, báo cáo công bố năm 1992. Tài liệu ghi nhận giai đoạn có một mức độ phê bình xã hội nhất định sau Đổi Mới, sau đó những giới hạn đối với báo chí, văn học và các tiếng nói phê bình được tăng cường.
• Các nghiên cứu về chính trị và báo chí Việt Nam giai đoạn 1987–1989 cần được sử dụng để phân biệt thời kỳ cởi mở tương đối với giai đoạn kiểm soát trở lại.

4. Về người Việt Nam ở nước ngoài trở về

• Đặng Phong, “The Vietnamese Diaspora: Returning and Integrating into Vietnam”, Revue Européenne des Migrations Internationales, tập 16, số 1, năm 2000, tr. 183–205. Công trình khảo sát những khó khăn về thủ tục, hành chính, cư trú, đi lại và quan hệ hợp tác mà một bộ phận người Việt Nam ở nước ngoài gặp phải khi trở về.
• Priscilla Koh, “You Can Come Home Again: Narratives of Home and Belonging among Second-Generation Việt Kiều in Vietnam”, SOJOURN, tập 30, số 1, năm 2015, tr. 173–214. Nghiên cứu dựa trên lời kể của những người Việt thế hệ thứ hai trở về Việt Nam, cho thấy trải nghiệm trở về chịu ảnh hưởng của cả chính sách nhà nước, điều kiện làm việc và động cơ cá nhân.

5. Những vấn đề cần tiếp tục xác minh bằng tư liệu trực tiếp

• Hồi ký, thư từ và phỏng vấn Nguyễn Xuân Oánh cùng các thành viên Nhóm thứ Sáu.
• Những đề án cụ thể của nhóm, thời điểm trình, cơ quan tiếp nhận và lý do từng đề án được chấp nhận hoặc không được thực hiện.
• Trải nghiệm của các trí thức miền Nam ở lại trong nước, phân biệt với người Việt Nam ở nước ngoài trở về.
• Những trường hợp chuyên gia ngừng cộng tác, rời khỏi Việt Nam hoặc từ chối lời mời hợp tác; cần xác định nguyên nhân từ chính lời kể và tài liệu của họ.
• Những phát biểu, quyết định và hành động cụ thể của Võ Văn Kiệt liên quan đến quyền phản biện, tự do tư tưởng và việc bảo vệ những người có ý kiến khác biệt.

Nguyên tắc sử dụng tư liệu: Không suy diễn rằng mọi người được mời hợp tác đều bất mãn; không khẳng định mọi người rời đi đều vì thiếu tự do; không quy mọi giới hạn của hệ thống cho riêng Võ Văn Kiệt. Phải tách bạch sự kiện, lời chứng, bối cảnh thể chế và nhận định của tác giả.

Read more »