CHƯƠNG 2 - TRIẾT LÝ VIỆT – TRIẾT LÝ ĐẤT NƯỚC

TRIẾT LÝ VIỆT – TRIẾT LÝ ĐẤT NƯỚC

PHẦN I

CON NGƯỜI – ĐẤT – NƯỚC – CỘI NGUỒN

CHƯƠNG II

CỘI NGUỒN – KÝ ỨC – BIỂU TƯỢNG – CĂN TÍNH

Cội nguồn tạo nền – Ký ức tạo sự liên tục – Biểu tượng làm căn tính có hình hài

I. DẪN NHẬP

Một dân tộc bắt đầu từ đâu?

Nếu hỏi một con người:

“Anh là ai?”

người ấy có thể trả lời bằng tên tuổi, gia đình, quê quán, nghề nghiệp, ngôn ngữ hoặc nơi mình đang sống.

Nhưng nếu hỏi:

“Một dân tộc là ai?”

thì câu trả lời trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Một dân tộc không chỉ là những người sống trong cùng một đường biên giới.

Không chỉ là những người nói cùng một ngôn ngữ.

Cũng không thể giản đơn đồng nhất với một huyết thống “thuần khiết”.

Dân tộc là một quá trình lịch sử trong đó con người:

sống cùng nhau – giao tiếp – xung đột – hợp tác – di cư – thích nghi – ghi nhớ – truyền lại – và sáng tạo.

Vì vậy, muốn hiểu người Việt, câu hỏi không thể chỉ là:

Người Việt từ đâu đến?

Mà phải đi xa hơn:

Qua những biến động của lịch sử, những cộng đồng cư dân trên vùng đất này đã trở thành “người Việt” như thế nào?

Đó là câu hỏi trung tâm của chương này.

Nó đưa ta từ nguồn gốc đến căn tính.

Từ:

Đất → con người → đời sống → ký ức → biểu tượng → bản sắc.

Nhưng cần một nguyên tắc phương pháp luận ngay từ đầu:

Không được biến huyền thoại thành sử liệu, không biến ký ức thành sự kiện, không biến biểu tượng thành bằng chứng, và không biến cảm xúc dân tộc thành kết luận khoa học.

Triết lý chỉ có giá trị khi biết phân biệt điều ta tin, điều ta nhớ, điều ta suy luận và điều tư liệu cho phép khẳng định.

II. BỐN KHÁI NIỆM NỀN TẢNG

Để tránh tình trạng các khái niệm “cội nguồn”, “bản sắc”, “căn tính” và “ký ức” bị dùng lẫn nhau, cần xác lập chúng ngay từ đầu.

1. Cội nguồn

Là những nền tảng lịch sử, địa lý, cư dân, văn hóa và ký ức từ đó một cộng đồng hình thành.

2. Ký ức

Là những gì cá nhân hoặc cộng đồng lưu giữ, lựa chọn, diễn giải và truyền lại về quá khứ.

Ký ức không hoàn toàn đồng nhất với lịch sử.

3. Bản sắc

Là những đặc điểm, giá trị, biểu tượng và phương thức sống giúp một cộng đồng nhận ra sự khác biệt và tính liên tục của mình.

4. Căn tính

Là câu trả lời sâu hơn cho câu hỏi:

“Ta là ai?”

ở cấp độ cá nhân và cộng đồng.

Bốn khái niệm có quan hệ:

Cội nguồn cung cấp nền tảng.

Ký ức tạo sự liên tục.

Bản sắc tạo dấu hiệu nhận diện.

Căn tính tạo ý thức về chính mình.

Nhưng chúng không phải một.

III. CỘI NGUỒN KHÔNG PHẢI MỘT ĐIỂM, MÀ LÀ MỘT DÒNG

Có một cách hiểu đơn giản rằng một dân tộc bắt đầu từ một nhóm người duy nhất rồi giữ nguyên bản sắc cho đến ngày nay.

Lịch sử nhân loại hiếm khi vận hành như vậy.

Con người di chuyển.

Các nhóm cư dân gặp nhau.

Ngôn ngữ vay mượn.

Tôn giáo giao thoa.

Hôn nhân nối các cộng đồng.

Chiến tranh làm thay đổi dân cư.

Thương mại mở những con đường mới.

Sông ngòi và biển cả đưa con người đến những vùng đất khác.

Lịch sử Việt Nam trước thế kỷ X cũng không thể chỉ được hiểu như một nhánh đơn giản của lịch sử Trung Hoa. Nghiên cứu của Keith W. Taylor cho thấy quá trình hình thành Việt Nam là một quá trình dài, trong đó các cộng đồng ở vùng đất này vừa nằm trong những mạng lưới văn hóa rộng lớn, vừa dần hình thành một thực thể lịch sử riêng.

Vì thế, cội nguồn có thể được hình dung như một dòng sông.

Một dòng sông không chỉ có một giọt nước.

Nó được tạo nên bởi:

nguồn – suối – phụ lưu – mưa – phù sa – những dòng nước gặp nhau.

Nhưng khi hội tụ, chúng trở thành một dòng chảy mới.

Đây là một hình ảnh trung tâm của Triết lý Đất Nước:

Đất giữ dấu chân của quá khứ.

Nước mang quá khứ đi vào tương lai.

IV. ĐẤT NƯỚC LÀ KÝ ỨC

Con người không chỉ sống trên đất.

Con người ghi nhớ trên đất.

Một ngôi làng có thể mang tên một dòng họ.

Một ngôi đình có thể lưu ký ức cộng đồng.

Một ngôi chùa giữ dấu tích của nhiều thế hệ.

Một ngôi miếu gắn với một nhân vật hoặc một biến cố.

Một bến sông có thể chứa ký ức của cả một vùng.

Một nghĩa trang nối hiện tại với tổ tiên.

Một món ăn có thể đưa một người trở về tuổi thơ chỉ bằng một mùi hương.

Vì vậy:

Địa lý khi được con người sống qua sẽ trở thành lịch sử.

Và lịch sử khi được nhiều thế hệ ghi nhớ sẽ trở thành ký ức cộng đồng.

Từ đó:

Đất → đời sống → ký ức → căn tính.

Nhưng ký ức không phải lúc nào cũng trung tính.

Con người nhớ một số điều và quên một số điều.

Xã hội tôn vinh một số nhân vật và có thể im lặng về những nhân vật khác.

Một biến cố có thể được các cộng đồng khác nhau nhớ theo những cách khác nhau.

Vì thế, nghiên cứu ký ức phải luôn đặt câu hỏi:

Ai nhớ? Nhớ điều gì? Vì sao nhớ? Và ai có quyền kể lại?

V. HÙNG VƯƠNG – GIỮA HUYỀN THOẠI, KÝ ỨC VÀ LỊCH SỬ

Những câu chuyện về Hùng Vương, Lạc Long Quân – Âu Cơ và “đồng bào” có vị trí đặc biệt trong trí nhớ Việt Nam.

Nhưng khoa học phải phân biệt:

huyền thoại ≠ sử liệu

ký ức ≠ sự kiện

biểu tượng ≠ bằng chứng khảo cổ.

Điều đó không làm huyền thoại mất giá trị.

Ngược lại, nó giúp ta nhìn thấy một giá trị khác:

Huyền thoại cho biết một cộng đồng muốn hình dung về nguồn gốc của mình như thế nào.

Nói cách khác, một huyền thoại có thể không đủ để chứng minh một sự kiện theo tiêu chuẩn sử học, nhưng lại có thể là một tư liệu quan trọng để nghiên cứu tâm thức và ký ức cộng đồng.

Đây là cách tiếp cận mà Triết lý Việt cần giữ:

Tôn trọng huyền thoại nhưng không biến huyền thoại thành bằng chứng.

VI. “ĐỒNG BÀO” – TỪ HÌNH ẢNH NGUỒN GỐC ĐẾN ĐẠO LÝ CỘNG ĐỒNG

“Đồng bào” là một từ đặc biệt trong đời sống Việt Nam.

Nó gợi ra hình ảnh:

cùng một bọc – cùng một nguồn sống.

Nhưng triết học không nên dừng ở hình ảnh ấy.

Ta phải hỏi:

Cùng một nguồn gốc có tự động tạo ra một cộng đồng không?

Không.

Một cộng đồng còn cần:

ký ức chung – lợi ích chung – trách nhiệm chung – những giá trị chung – và một phần tương lai chung.

Vì vậy:

Đồng bào không chỉ là cùng nguồn gốc; đồng bào còn là cùng trách nhiệm đối với nhau.

Đây là lúc một hình ảnh huyền thoại chuyển hóa thành đạo lý xã hội.

VII. KHÔNG CÓ MỘT “NGƯỜI VIỆT MẪU”

Đây là điểm phải đặc biệt nhấn mạnh.

Việt Nam không chỉ có một cộng đồng văn hóa đồng nhất.

Lịch sử Việt Nam là lịch sử của nhiều cộng đồng:

Kinh, Tày, Thái, Mường, Khmer, Chăm, Hoa, Dao, H’Mông...

và nhiều cộng đồng khác.

Lại có:

Bắc Bộ – Trung Bộ – Nam Bộ – miền núi – cao nguyên – ven biển – hải đảo – đô thị – nông thôn.

Vì vậy:

Bản sắc Việt không phải một màu duy nhất.

Nó giống một phổ màu.

Một quốc gia có thể có nhiều sắc thái văn hóa mà vẫn hình thành một cộng đồng lịch sử và chính trị chung.

Đây là điểm giúp “Triết lý Việt” tránh rơi vào chủ nghĩa bản chất – tức quan niệm rằng một dân tộc phải có một bản chất cố định, bất biến và giống nhau ở mọi nơi.

VIII. LÀNG – NƠI CĂN TÍNH ĐƯỢC SỐNG

Nếu gia đình tạo nên con người đầu tiên, thì làng tạo nên con người xã hội.

Làng có:

đình – chùa – miếu – giếng – cây đa – bến nước – chợ – ruộng – đường làng – lễ hội – hương ước – họ hàng – nghề nghiệp.

Con người không chỉ biết:

“Tôi là ai?”

mà còn biết:

“Tôi thuộc về đâu?”

Chữ “quê” vì vậy có sức mạnh đặc biệt.

Quê không chỉ là tọa độ.

Quê là:

mùi đất – tiếng nói – món ăn – dòng sông – người thân – ký ức tuổi thơ – mồ mả tổ tiên – những câu chuyện được nghe từ nhỏ.

Khi địa lý trở thành ký ức, nó trở thành quê hương.

IX. ĐÌNH – CHÙA – MIẾU: KÝ ỨC ĐƯỢC XÂY BẰNG VẬT CHẤT

Một dân tộc không lưu ký ức chỉ trong sách.

Ký ức còn nằm trong kiến trúc.

Đình

Đình là một không gian quan trọng của đời sống làng xã Việt Nam. Nguồn gốc và quá trình hình thành của đình vẫn còn những tranh luận học thuật; vì thế không nên đơn giản hóa nó thành một thiết chế có một nguồn gốc duy nhất.

Điều chắc chắn đáng nghiên cứu là vai trò của đình trong:

cộng đồng – nghi lễ – ký ức – nghệ thuật – tổ chức đời sống làng.

Chùa

Chùa không chỉ là nơi tu hành.

Trong nhiều không gian Việt Nam, chùa đồng thời là:

tâm linh – nghệ thuật – kiến trúc – giáo dục đạo đức – ký ức cộng đồng.

Miếu

Miếu gắn với những dạng tín ngưỡng dân gian và ký ức thiêng của địa phương.

Nghiên cứu gần đây về tín ngưỡng dân gian Việt Nam cho thấy quá trình hiện đại hóa không đơn giản xóa bỏ tín ngưỡng truyền thống; nhiều thực hành đã được tái diễn giải dưới khái niệm “di sản văn hóa”, đồng thời tạo ra những thương lượng mới giữa nhà nước, cộng đồng và đời sống tâm linh.

Vì vậy, ta phải nhìn thấy cả hai mặt:

Cộng đồng có khả năng bảo vệ con người.

Nhưng:

Cộng đồng cũng có thể trở thành sức ép đối với cá nhân.

Đình làng có thể tạo cố kết.

Nhưng hương ước và tập quán cũng có thể hạn chế tự do.

Chùa có thể tạo lòng từ.

Nhưng tôn giáo, khi bị tuyệt đối hóa, cũng có thể trở thành một quyền lực xã hội.

Đó chính là mâu thuẫn nội tại.

X. CON NGƯỜI VÀ THIÊN NHIÊN: THÍCH NGHI KHÔNG ĐỦ

Một cách kể lịch sử văn hóa thường nói:

Người Việt sống thuận theo thiên nhiên.

Điều đó chỉ đúng một phần.

Con người không chỉ thích nghi với thiên nhiên.

Con người còn:

chống lũ – đắp đê – khai hoang – đào kênh – xây cầu – mở đường – trị thủy – khai phá – cải tạo đất – chinh phục khoảng cách.

Nhưng con người cũng không hoàn toàn làm chủ thiên nhiên.

Lũ vẫn có thể phá đê.

Bão vẫn có thể phá nhà.

Hạn hán vẫn có thể làm mất mùa.

Sông có thể đổi dòng.

Biển có thể xâm thực.

Mekong có thể thay đổi theo khí hậu, thủy văn và những tác động của con người.

Vì vậy, quan hệ đúng hơn không phải:

con người phục tùng thiên nhiên

hay

con người thống trị thiên nhiên.

Mà là:

Con người hành động trong những giới hạn do thiên nhiên tạo ra, đồng thời bằng trí tuệ và tổ chức xã hội làm biến đổi một phần những giới hạn ấy.

Đây là một trong những nguyên lý quan trọng của Triết lý Đất Nước:

Thiên nhiên tạo điều kiện; con người tạo thế.

XI. SÔNG HỒNG – SÔNG ĐÀ – MEKONG

Nếu Đất và Nước là hai biểu tượng triết học, thì những con sông cụ thể phải trở thành những phòng thí nghiệm lịch sử.

Sông Hồng

Gắn với đồng bằng, cư trú lâu đời, nông nghiệp, làng xã và sự hình thành một trung tâm văn hóa – chính trị quan trọng.

Sông Đà

Một dòng sông gắn với núi rừng, địa hình hiểm trở, giao thông, thủy năng và cuộc đối diện trực tiếp giữa con người với tự nhiên.

Mekong

Một không gian sông nước rộng lớn, nơi phù sa, giao thương, di cư, khai phá và giao lưu văn hóa tạo nên những sắc thái đặc biệt của Nam Bộ.

Không được nói:

“Sông Hồng tạo ra người Bắc; Mekong tạo ra người Nam.”

Đó là quyết định luận địa lý.

Phải nói:

Môi trường địa lý tạo ra những điều kiện và thách thức khác nhau; con người, thông qua tổ chức xã hội và văn hóa, phản ứng với những điều kiện ấy theo những cách khác nhau.

XII. LỄ HỘI – KHI KÝ ỨC TRỞ THÀNH HÀNH ĐỘNG

Một cộng đồng không chỉ kể về quá khứ.

Họ diễn lại quá khứ.

Lễ hội kết hợp:

nghi lễ + âm nhạc + trang phục + ẩm thực + trò chơi + không gian + ký ức.

Trẻ em không chỉ nghe người lớn kể.

Chúng tham gia.

Và chính sự tham gia ấy giúp văn hóa đi qua thế hệ.

Vì vậy:

Lễ hội là ký ức được chuyển từ lời kể sang hành động.

Nhưng lễ hội cũng thay đổi.

Một lễ hội có thể:

được bảo tồn – được phục dựng – được thương mại hóa – được nhà nước quản lý – được cộng đồng tái tạo.

Do đó, “bảo tồn” không phải một trạng thái đứng yên.

XIII. TRÒ CHƠI – TRIẾT HỌC CỦA NIỀM VUI

Một dân tộc không chỉ bộc lộ mình khi lao động và chiến đấu.

Nó còn bộc lộ mình khi vui chơi.

Ô ăn quan.

Kéo co.

Đánh đu.

Đấu vật.

Đua thuyền.

Đá cầu.

Cờ người.

Hát đối.

Các trò chơi dân gian vùng miền.

Mỗi trò chơi là một mô hình xã hội nhỏ:

trí nhớ – chiến thuật – sức mạnh – hợp tác – cạnh tranh – may rủi – ứng biến.

Câu hỏi mới của Triết lý Việt là:

Một xã hội chơi như thế nào cũng nói lên một phần cách xã hội ấy nhìn đời sống.

Ngày nay, hình thức vui chơi đã thay đổi:

bóng đá – điện ảnh – truyền hình – karaoke – game – mạng xã hội.

Khi cách chơi thay đổi, phương thức giao tiếp xã hội cũng thay đổi.

XIV. NGHỆ THUẬT – KHI DÂN TỘC TỰ KỂ VỀ MÌNH

Văn hóa không chỉ được bảo tồn bằng lời.

Nó được tạo hình.

Qua:

văn học – âm nhạc – hội họa – điêu khắc – gốm – kiến trúc – múa – sân khấu – nhiếp ảnh – điện ảnh.

Từ chèo, tuồng, quan họ đến cải lương và đờn ca tài tử, văn hóa Việt biểu hiện bằng nhiều ngôn ngữ nghệ thuật.

Vì vậy:

Thống nhất không đồng nghĩa với đồng nhất.

Một nền văn hóa mạnh không nhất thiết chỉ có một phong cách.

Nó có thể có nhiều phương ngữ thẩm mỹ.

XV. ĐIỆN ẢNH – KHI LỊCH SỬ TRỞ THÀNH KÝ ỨC HÌNH ẢNH

Điện ảnh có một sức mạnh khác với văn bản lịch sử.

Nó biến:

sự kiện → hình ảnh → âm thanh → cảm xúc → ký ức.

Một người có thể không nhớ một trang sử nhưng nhớ một cảnh phim trong nhiều năm.

Vì vậy:

Ai kể lịch sử cũng góp phần tạo nên ký ức lịch sử.

Lịch sử điện ảnh Việt Nam cần được nghiên cứu theo nhiều giai đoạn và nhiều không gian. Đối với miền Nam thời Việt Nam Cộng hòa, các nghiên cứu cho thấy có sự phát triển của công nghiệp điện ảnh tư nhân, ảnh hưởng Pháp và Mỹ, cùng sự tham gia của các nguồn lực quốc tế.

Điều này rất quan trọng về phương pháp:

Không được dựng một câu chuyện đơn tuyến rằng chỉ một mô hình chính trị từng tác động đến không gian điện ảnh.

Cần khảo sát từng thời kỳ, từng cơ chế, từng loại phim và từng điều kiện sản xuất.

Đối với cơ chế quản lý, câu hỏi cũng không nên đơn giản hóa thành:

“Kiểm duyệt làm điện ảnh không phát triển.”

Câu hỏi khoa học hơn là:

Cơ chế quản lý, định hướng nội dung, nguồn vốn, công nghệ, đào tạo, thị trường, phát hành và điều kiện sáng tạo đã cùng tác động thế nào đến sự phát triển của điện ảnh Việt Nam?

Đặc biệt với phim lịch sử và văn hóa, cần đặt một nguyên tắc:

Tự do sáng tạo + trách nhiệm lịch sử + đa chiều + minh bạch giữa tư liệu và hư cấu.

Nếu kiểm soát quá mức, trí tưởng tượng nghệ thuật có thể bị thu hẹp.

Nếu hư cấu không giới hạn mà không phân biệt với lịch sử, ký ức xã hội có thể bị bóp méo.

Triết lý không chọn một cực.

Triết lý tìm cơ chế cân bằng động.

XVI. TRANG PHỤC – CƠ THỂ MANG KÝ ỨC

Trang phục là văn hóa nằm ngay trên cơ thể.

Áo dài.

Áo tứ thân.

Áo bà ba.

Áo nhật bình.

Trang phục của các cộng đồng dân tộc.

Thổ cẩm.

Nón.

Khăn.

Mỗi hình thức chứa:

khí hậu – nghề nghiệp – thẩm mỹ – giới tính – tuổi tác – địa vị – vùng miền – lịch sử.

Nhưng:

Kế thừa không phải sao chép.

Nếu chỉ giữ nguyên một mẫu của quá khứ, trang phục có thể trở thành hiện vật.

Muốn văn hóa sống:

Truyền thống phải có khả năng tiếp tục biến đổi.

Do đó:

Kế thừa ≠ đóng băng.

Phát triển ≠ phủ nhận.

XVII. MÀU SẮC VÀ BỘ “GENE” THẨM MỸ

Ta cần thận trọng với việc tuyên bố:

“Đây là màu Việt Nam.”

Không có một màu duy nhất có thể đại diện cho toàn bộ lịch sử Việt Nam.

Thẩm mỹ cung đình khác thẩm mỹ dân gian.

Miền Bắc khác miền Trung.

Nam Bộ khác đồng bằng sông Hồng.

Tín ngưỡng khác đời thường.

Nhưng có thể nghiên cứu một phổ thẩm mỹ Việt qua:

đất – gỗ – gốm – lụa – sen – lúa – phù sa – biển – trời – sơn son.

Đặc biệt, phù sa là một hình tượng triết học rất đáng nghiên cứu:

Nước mang phù sa. Đất giữ phù sa. Thời gian biến phù sa thành sự sống.

Nếu được chứng minh bằng nghiên cứu mỹ thuật và văn hóa, đây có thể trở thành một biểu tượng đặc sắc của Triết lý Đất Nước:

Hội tụ → bồi đắp → biến đổi → sinh thành.

XVIII. BIỂU TƯỢNG – KHÔNG CHỈ SƯU TẦM, MÀ PHẢI GIẢI MÃ

Tre.

Sen.

Lúa.

Nước.

Rồng.

Chim.

Trống đồng.

Mái đình.

Con thuyền.

Nón.

Áo dài.

Không nên chỉ liệt kê chúng như một “bộ biểu tượng quốc gia”.

Mỗi biểu tượng phải được khảo sát qua ba tầng:

Vật thể

Nó là gì?

Lịch sử

Nó xuất hiện và biến đổi thế nào?

Triết học

Vì sao nó có khả năng trở thành biểu tượng?

Ví dụ:

Tre

→ vật liệu

→ công cụ

→ sinh kế

→ làng quê

→ ký ức

→ biểu tượng.

Đó là quá trình biểu tượng hóa đời sống.

XIX. NGÔN NGỮ – KHO LƯU TRỮ CỦA CĂN TÍNH

Tiếng Việt phải được đặt ở vị trí đặc biệt.

Ngôn ngữ lưu giữ:

lịch sử – phương ngữ – ca dao – tục ngữ – thành ngữ – văn chương – ký ức – những lớp từ vay mượn – những sáng tạo mới.

Một nghiên cứu về tiếng Việt gần đây lập luận rằng tiếng Việt có thể được nhìn như một dạng di sản vì nó nối kết các thời đại, gắn với một cộng đồng chủ thể và phản ánh những đặc điểm của văn hóa Việt.

Đặc biệt, chữ Nôm là một case study rất mạnh cho luận đề của cuốn sách.

Người Việt tiếp nhận chữ Hán trong một quá trình giao lưu lâu dài, nhưng trên nền tảng ấy đã hình thành chữ Nôm để biểu đạt tiếng Việt. Nghiên cứu về chữ Nôm cho thấy quá trình này bao gồm cả việc vay mượn và những cách cấu tạo mới, đồng thời chữ Nôm trở thành một phương tiện quan trọng của văn học và đời sống văn hóa Việt.

Đây chính là:

Tiếp nhận → biến đổi → tạo khả năng biểu đạt riêng.

Nói cách khác:

Nguồn gốc của một công cụ không quyết định toàn bộ số phận của công cụ ấy.

XX. BẢN SẮC KHÔNG PHẢI SỰ TINH KHIẾT

Đây là một trong những luận đề trung tâm của toàn bộ công trình.

Nếu bản sắc phải là thứ:

“chưa từng chịu ảnh hưởng của ai”

thì gần như không có nền văn hóa lớn nào trên thế giới đáp ứng được điều kiện ấy.

Con người luôn giao lưu.

Văn hóa luôn trao đổi.

Ngôn ngữ luôn vay mượn.

Tôn giáo luôn tiếp biến.

Công nghệ luôn truyền bá.

Vì vậy:

Không có một Việt Nam “thuần khiết” chưa từng chịu ảnh hưởng của thế giới.

Điều đáng tìm không phải là một Việt Nam chưa từng tiếp nhận.

Mà là:

Việt Nam đã làm gì với những gì mình tiếp nhận?

Đây chính là điểm dẫn đến Chương III.

XXI. PHẢN ĐỀ: VIỆT HÓA CÓ PHẢI CHỈ LÀ MỘT CÁCH GỌI ĐẸP CỦA VAY MƯỢN?

Phản đề này phải được đặt ra nghiêm túc.

Nếu chỉ thay đổi vài chi tiết bề ngoài mà bản chất vẫn giữ nguyên, gọi đó là sáng tạo là quá lời.

Do đó, có thể đặt ra năm tiêu chuẩn để nhận diện một quá trình Việt hóa có tính sáng tạo:

Thay đổi chức năng theo nhu cầu xã hội mới.

Thay đổi hình thức theo thẩm mỹ địa phương.

Thay đổi ý nghĩa trong đời sống.

Kết hợp với yếu tố bản địa để tạo cấu trúc mới.

Có khả năng sinh ra những sáng tạo tiếp theo.

Nếu chỉ sao chép:

chưa đủ gọi là sáng tạo.

Nếu biến đổi và tạo ra cái mới:

đã xuất hiện năng lực sáng tạo văn hóa.

XXII. “THUẦN VIỆT” – MỘT KHÁI NIỆM CẦN PHẢN BIỆN

Có thể có người hỏi:

“Nếu mọi thứ đều giao lưu, vậy cái gì thực sự là Việt?”

Câu trả lời không phải tìm một vật thể “nguyên chất”.

Bản sắc có thể nằm ở:

cách lựa chọn, cách kết hợp, cách diễn giải và cách sáng tạo.

Một món ăn có thể có nguyên liệu ngoại lai nhưng trở thành món Việt qua cách chế biến và ý nghĩa xã hội.

Một tôn giáo có thể có nguồn gốc bên ngoài nhưng thay đổi khi đi vào đời sống Việt.

Một hệ thống chữ viết có thể tiếp nhận từ bên ngoài nhưng được biến đổi để biểu đạt tiếng Việt.

Một kiến trúc có thể chịu ảnh hưởng ngoại lai nhưng trở thành một phần cảnh quan Việt.

Do đó:

Cái Việt không nhất thiết nằm ở nguồn gốc của từng thành tố; nó có thể nằm trong cách các thành tố được người Việt kết hợp và biến thành đời sống của mình.

Đây là luận đề cần được kiểm chứng bằng từng case study, không được áp đặt trước.

XXIII. CĂN TÍNH LÀ SỰ LIÊN TỤC TRONG BIẾN ĐỔI

Người Việt hôm nay không giống người Việt một nghìn năm trước.

Nhưng điều đó không có nghĩa căn tính biến mất.

Căn tính giống một dòng sông:

nước luôn thay đổi, nhưng dòng chảy có tính liên tục.

Con người thay đổi:

quần áo – nhà cửa – công nghệ – nghề nghiệp – phương tiện – cách giao tiếp.

Nhưng có thể tái tạo:

ký ức – ngôn ngữ – biểu tượng – quan hệ cộng đồng – những giá trị được lựa chọn.

Vì vậy:

Căn tính là sự liên tục trong biến đổi.

Đây là một luận đề quan trọng hơn nhiều so với quan niệm “bảo tồn nguyên trạng”.

XXIV. XÁC TÍN BẢN SẮC

Xác tín bản sắc không phải:

“Ta hơn dân tộc khác.”

Cũng không phải:

“Ta phải quay lại một quá khứ thuần khiết.”

Càng không phải:

“Mọi thứ truyền thống đều tốt.”

Xác tín bản sắc trưởng thành là:

Ta biết mình là ai; biết mình đã nhận gì từ thế giới; biết mình đã biến đổi những gì; biết mình còn thiếu gì; và đủ tự tin để tiếp tục sáng tạo.

Một dân tộc xác tín được mình không cần đóng cửa.

Bởi:

Cửa càng mở, căn nhà càng cần nền móng vững.

XXV. QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI

BÀI HỌC TRIẾT LÝ VIỆT

Từ toàn bộ chương, có thể rút ra bốn quy luật:

Quy luật 1 – Cội nguồn

Không có ký ức, cộng đồng khó duy trì sự liên tục lịch sử.

Quy luật 2 – Cộng đồng

Cộng đồng tạo sức mạnh cho cá nhân nhưng nếu tuyệt đối hóa có thể trở thành giới hạn của cá nhân.

Quy luật 3 – Giao lưu

Đóng cửa quá mức dẫn đến trì trệ; mở cửa thiếu năng lực chọn lọc có thể dẫn đến hòa tan.

Quy luật 4 – Sáng tạo

Bản sắc sống không nằm ở việc giữ nguyên quá khứ, mà ở khả năng chuyển hóa quá khứ thành năng lực sáng tạo tương lai.

Và có thể cô đọng thành:

Cội nguồn tạo nền.

Ký ức tạo liên tục.

Biểu tượng tạo hình hài.

Hội tụ tạo vốn.

Chuyển hóa tạo bản sắc sống.

Sáng tạo tạo tương lai.

XXVI. ĐỐI THOẠI TRIẾT HỌC

Người trẻ: Nếu văn hóa Việt đã tiếp nhận rất nhiều từ bên ngoài, vậy cái gì còn là “Việt”?

Học giả: Nếu đi tìm một thứ hoàn toàn không vay mượn, có lẽ con sẽ không tìm thấy.

Người trẻ: Vậy bản sắc nằm ở đâu?

Học giả: Không nhất thiết nằm ở nguồn gốc của thứ ta nhận được.

Người trẻ: Vậy nằm ở cách ta sử dụng?

Học giả: Sâu hơn nữa. Nó nằm ở cách ta tiếp nhận, biến đổi và sáng tạo từ những gì đã gặp.

Người trẻ: Vậy một dân tộc có thể tạo ra chính mình nhiều lần?

Học giả: Không những có thể.

Học giả nhìn ra dòng sông trước mặt rồi nói:

“Một dân tộc muốn sống lâu phải biết làm điều đó.”

XXVII. ĐẠI DỤ NGÔN

HẠT GIỐNG VÀ DÒNG NƯỚC

Một hạt giống rơi xuống đất.

Nó nhận nước.

Nhận ánh sáng.

Nhận khoáng chất.

Nhưng nó không biến thành nước.

Không biến thành ánh sáng.

Không biến thành đất.

Nó chuyển hóa tất cả thành chính nó.

Một nền văn hóa cũng vậy.

Tiếp nhận không nhất thiết làm mất mình.

Điều quyết định là:

Ta có năng lực chuyển hóa hay không.

Một dân tộc yếu có thể bị những thứ bên ngoài nuốt chửng.

Một dân tộc đóng kín có thể tự làm nghèo mình.

Nhưng một dân tộc có bản lĩnh có thể:

tiếp nhận – chọn lọc – biến đổi – sáng tạo.

Và khi ấy, những gì từng là “của người khác” có thể trở thành vốn để tạo nên cái của chính mình.

XXVIII. KẾT CHƯƠNG

Chương I đặt nền:

Đất tạo nền – Nước tạo dòng – Con người tạo thế.

Chương II đi sâu vào con người:

Cội nguồn tạo bản sắc – Ký ức tạo sự liên tục – Biểu tượng làm căn tính có hình hài.

Nhưng một câu hỏi lớn hơn đã xuất hiện:

Nếu Việt Nam vốn được hình thành trong giao lưu, vậy người Việt đã làm gì với những gì thế giới đem đến?

Đó là câu hỏi của chương tiếp theo:

CHƯƠNG III

HỘI TỤ – TIẾP BIẾN – VIỆT HÓA

Từ đây, Triết lý Việt sẽ chuyển từ câu hỏi:

“Ta là ai?”

sang:

“Ta đã trở thành chính mình bằng cách nào?”

Và xa hơn nữa:

“Ta có thể trở thành ai trong tương lai?”

Đó là con đường:

Cội nguồn tạo bản sắc – Hội tụ tạo sức sống – Tiếp thu tạo vốn – Việt hóa tạo mình – Khai phóng tạo trí – Sáng tạo tạo tương lai.

Hoàng phong nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

I. Lịch sử và hình thành xã hội Việt Nam

Taylor, Keith Weller. The Birth of Vietnam. Berkeley: University of California Press, 1983. Đây là công trình quan trọng về quá trình hình thành lịch sử Việt Nam thời kỳ sớm, sử dụng cả nguồn Trung Hoa và Việt Nam.

Taylor, Keith Weller. A History of the Vietnamese. Cambridge: Cambridge University Press, 2013. Công trình khảo sát lịch sử Việt Nam trên phạm vi dài, bao gồm ngôn ngữ, văn học, tôn giáo, chiến tranh, quan hệ Việt–Trung và tương tác giữa các vùng trong nước.

Woodside, Alexander. “History, Structure, and Revolution in Vietnam.” International Political Science Review, 1989. Nghiên cứu mối quan hệ giữa cấu trúc lịch sử, Nho giáo, nhà nước và biến đổi chính trị Việt Nam.

Taylor, Keith Weller. “Surface Orientations in Vietnam: Beyond Histories of Nation and Region.” The Journal of Asian Studies, 57(4), 1998, pp. 949–978. Đặc biệt hữu ích cho việc phản biện cách hiểu bản sắc Việt như một thực thể đơn tuyến và bất biến.

II. Ngôn ngữ và chữ viết

Trịnh Khắc Mạnh & Nguyễn Thị Hiền. “Chữ Nôm và việc bảo tồn, nghiên cứu văn bản chữ Nôm ở Việt Nam.” Kyujanggak, 2009, số 34, tr. 89–102. Nguồn quan trọng cho luận điểm về quá trình chữ Hán được tiếp nhận và chữ Nôm được hình thành, phát triển trong đời sống văn hóa Việt.

Dương Xuân Quang. “Tiếng Việt – Di sản của người Việt.” Vietnam Studies Review, 2022, 20(2), tr. 89–114. Có giá trị cho phần ngôn ngữ như ký ức và căn tính văn hóa.

III. Đình, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng

Trần Thị Kim Anh. “Một kiến giải về nguồn gốc ngôi đình làng Việt Nam.” Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển. Công trình hữu ích cho việc trình bày đình làng như một vấn đề còn tranh luận, thay vì áp đặt một nguồn gốc duy nhất.

Các nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian và di sản hóa tín ngưỡng cần được tiếp tục bổ sung vào bản in cuối cùng, đặc biệt các nghiên cứu về thờ Hùng Vương, tín ngưỡng thờ thành hoàng, thờ Mẫu, thờ tổ tiên và các thực hành tín ngưỡng địa phương.

“Regulated re-enchantment: How Vietnam reframes folk beliefs from superstition into cultural heritage.” Social Sciences & Humanities Open, 2026. Nguồn mới hữu ích cho việc nghiên cứu mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian, ký ức cộng đồng, di sản hóa và hiện đại hóa.

IV. Điện ảnh và ký ức hình ảnh

Chương “The Cinema Industry” trong The Republic of Vietnam, 1955–1975: Vietnamese Perspectives on Nation Building, Cornell University Press, 2020. Nguồn hữu ích để nghiên cứu điện ảnh miền Nam, công nghiệp điện ảnh tư nhân, ảnh hưởng Pháp–Mỹ và quá trình hình thành ngành điện ảnh.

Phần lịch sử điện ảnh Việt Nam trong bản hoàn chỉnh cần tiếp tục đối chiếu với hồ sơ pháp lý về điện ảnh, tư liệu lưu trữ, hồi ký nhà làm phim, lịch sử các hãng phim và nghiên cứu điện ảnh Việt Nam đương đại.

V. Nhóm tư liệu nền cần tiếp tục khai thác

Đại Việt sử ký toàn thư.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục.

Đại Nam thực lục.

Phủ biên tạp lục – Lê Quý Đôn.

Các bộ sưu tập văn bản Hán Nôm, bia ký, thần tích, hương ước và tư liệu địa phương.

Các công trình khảo cổ học về Đông Sơn, Sa Huỳnh, Óc Eo và các trung tâm cư trú cổ.

Các nghiên cứu về dân tộc học, văn hóa dân gian, kiến trúc đình–chùa–miếu, lễ hội, âm nhạc truyền thống và văn hóa các vùng miền.

Ghi chú phương pháp

Chương này không chủ trương chứng minh rằng mọi yếu tố văn hóa hiện nay đều “có từ ngàn xưa”.

Ngược lại, nguyên tắc của Triết lý Việt là:

Cái gì có chứng cứ thì xác lập bằng chứng cứ.

Cái gì là diễn giải thì gọi là diễn giải.

Cái gì là giả thuyết thì gọi là giả thuyết.

Cái gì là biểu tượng thì phân tích giá trị biểu tượng.

Chính sự phân biệt ấy giúp niềm tự hào dân tộc không đối lập với khoa học.

Và đó cũng là tinh thần sâu xa của cuốn sách:

Không đi tìm một Việt Nam thuần khiết chưa từng chịu ảnh hưởng của nhân loại.

Đi tìm một Việt Nam đủ bản lĩnh để biến những gì nhân loại đem đến thành vốn sống, thành văn hóa, thành tri thức và cuối cùng thành chính mình.

Hoàng phong nhã 

Read more »

Chương 1 - TRIẾT LÝ VIỆT – TRIẾT LÝ ĐẤT NƯỚC

TRIẾT LÝ VIỆT – TRIẾT LÝ ĐẤT NƯỚC

Hoàng phong nhã 

CHƯƠNG I

ĐẤT VÀ NƯỚC – CON NGƯỜI VÀ KHẢ NĂNG TẠO THỜI THẾ

Đất tạo nền – Nước tạo dòng.

Con người tạo nghĩa – Trí tuệ tạo thế.

1. TỪ HAI CHỮ “ĐẤT NƯỚC”

Có những từ ngữ chỉ một vật thể. Có những từ ngữ chỉ một không gian. Nhưng cũng có những từ ngữ, qua hàng nghìn năm sử dụng, đã trở thành nơi một cộng đồng gửi vào đó ký ức, tình cảm, kinh nghiệm và ý niệm về chính mình.

“Đất nước” là một từ như thế.

Nếu chỉ nhìn bằng địa lý, đất nước là lãnh thổ, sông ngòi, núi non, biển cả, đồng bằng và khí hậu. Nếu nhìn bằng chính trị, đất nước là không gian của chủ quyền và cộng đồng dân cư. Nếu nhìn bằng lịch sử, đất nước là kết quả của nhiều thế hệ sống, di chuyển, xung đột, hợp tác, khai phá và tổ chức đời sống.

Nhưng triết học đặt một câu hỏi khác:

Điều gì xảy ra khi con người sống trong một hoàn cảnh tự nhiên nhất định?

Thiên nhiên có thể đặt ra giới hạn. Nó có thể mở ra cơ hội. Nó có thể buộc con người phải di chuyển, thích nghi, hợp tác hoặc cạnh tranh. Nhưng thiên nhiên không tự mình quyết định con người sẽ trở thành ai.

Một vùng đất có thể sinh ra nhiều cách sống khác nhau. Một con sông có thể là nguồn nước, đường giao thông, ranh giới, nguồn năng lượng, nơi cư trú hoặc hiểm họa. Cùng một trận lũ, người này nhìn thấy tai họa, người khác nhìn thấy phù sa, người thứ ba nhìn thấy một vấn đề kỹ thuật cần giải quyết.

Vì vậy, vấn đề không chỉ nằm ở Đất và Nước, mà nằm ở quan hệ giữa Đất – Nước – Người.

Đất và Nước tạo nên những điều kiện ban đầu của đời sống; nhưng chính cách con người hiểu, lựa chọn, tổ chức và sáng tạo trong những điều kiện ấy mới biến hoàn cảnh thành lịch sử.

Đó là luận đề đầu tiên của cuốn sách này.

2. ĐẤT KHÔNG CHỈ LÀ LÃNH THỔ

Đất trước hết là nơi con người đứng lên.

Nhưng con người không chỉ đứng trên đất. Con người dựng nhà, trồng cây, canh tác, lập làng, mở đường, xây thành, xây chợ, dựng đô thị và tạo ra những không gian sống trên đất ấy.

Vì vậy, “Đất” trong Triết lý Việt không nên được hiểu đơn giản là lãnh thổ.

Đất là nền của đời sống.

Nó tạo ra điều kiện để con người cư trú, sản xuất và tổ chức cộng đồng. Đất có thể màu mỡ hoặc khô cằn, bằng phẳng hoặc hiểm trở, rộng hoặc hẹp. Mỗi điều kiện đặt ra một tập hợp cơ hội và giới hạn khác nhau.

Nhưng từ điều kiện đến kết quả lịch sử luôn có một khoảng cách.

Địa lý không tự xây dựng làng mạc. Khí hậu không tự tạo ra luật lệ. Đồng bằng không tự tổ chức hệ thống thủy lợi. Khoáng sản không tự biến thành công nghiệp. Biển không tự tạo ra thương cảng.

Giữa tự nhiên và lịch sử luôn có một chủ thể trung gian:

con người và cách con người tổ chức hành động của mình.

Nghiên cứu về đồng bằng sông Hồng cho thấy địa hình và quá trình bồi tụ của sông đã tạo ra những điều kiện quan trọng cho cư trú từ rất sớm. Các gò tự nhiên và đê tự nhiên ven sông trở thành những không gian thuận lợi cho con người định cư.

Nhưng cư trú không đồng nghĩa với văn minh.

Để biến một không gian tự nhiên thành một không gian xã hội, con người phải làm nhiều hơn thế: phải phân chia đất, dẫn nước, chống lũ, trao đổi sản phẩm, hình thành cộng đồng, giải quyết tranh chấp và tạo ra những quy tắc chung.

Đất tạo nền, nhưng con người quyết định mình xây gì trên cái nền ấy.

3. NƯỚC – KHÔNG CHỈ LÀ NGUỒN SỐNG MÀ LÀ DÒNG CHẢY CỦA VĂN MINH

Nếu Đất đặt con người vào một nơi chốn, thì Nước đặt con người vào những quan hệ.

Nước chảy qua nhiều địa phận. Nó nối những vùng đất vốn cách xa nhau. Nó mang theo phù sa, cá, hàng hóa, con người, thông tin và những hình thức giao tiếp.

Một dòng sông vì thế không chỉ là một thực thể tự nhiên.

Nó có thể trở thành:

con đường;

nguồn nước;

vùng sản xuất;

tuyến thương mại;

không gian cư trú;

biên giới;

nguồn năng lượng;

hoặc hiểm họa.

Chính tính chuyển động làm cho “Nước” trở thành một biểu tượng đặc biệt trong tư duy về đất nước.

Đất có tính ổn định tương đối.

Nước luôn vận động.

Đất cho con người cảm giác thuộc về một nơi.

Nước buộc con người đối diện với sự thay đổi.

Đất tạo nền.

Nước tạo dòng.

Nhưng cả hai đều không tự tạo nên lịch sử.

Lịch sử xuất hiện khi con người bước vào quan hệ với chúng.

Một cộng đồng sống bên sông phải học cách đọc mực nước, mùa lũ, dòng chảy, bến bãi. Một cộng đồng ven biển phải học cách đi biển, buôn bán, phòng chống bão. Một cộng đồng ở vùng đất ngập nước phải học cách sống với sự thay đổi của nước thay vì chỉ tìm cách loại bỏ nó.

Bởi vậy, lịch sử của một cộng đồng không chỉ là lịch sử của nơi họ sống.

Đó còn là lịch sử của cách họ học cách sống với nơi ấy.

4. ĐẤT VÀ NƯỚC KHÔNG PHẢI HAI LỰC LƯỢNG LUÔN HÀI HÒA

Có một cách nhìn lãng mạn về tự nhiên: đất nuôi người, nước nuôi người, thiên nhiên ban tặng và con người sống hài hòa với thiên nhiên.

Điều đó chỉ đúng một phần.

Đất có thể nuôi sống con người nhưng cũng có thể sạt lở, khô hạn hoặc bạc màu.

Nước có thể tưới ruộng nhưng cũng có thể cuốn trôi nhà cửa.

Sông mang phù sa nhưng cũng gây lũ.

Biển mở ra giao thương nhưng cũng tạo ra bão tố và xâm nhập mặn.

Vì thế, quan hệ giữa con người với tự nhiên không phải một quan hệ hài hòa tuyệt đối.

Nó là một quan hệ thích nghi, can thiệp, điều chỉnh và phản hồi liên tục.

Con người chống lũ, nhưng hệ thống chống lũ lại làm thay đổi dòng chảy.

Con người xây đê để bảo vệ sản xuất, nhưng một hệ thống đê quá cao và quá kín có thể làm thay đổi cách nước được phân bố.

Con người xây đập để tạo năng lượng, nhưng đập cũng làm thay đổi dòng nước, phù sa và hệ sinh thái.

Con người mở rộng sản xuất nông nghiệp, nhưng sản xuất quá mức có thể làm suy kiệt đất và nước.

Đây là điểm mà một triết lý về Đất và Nước không thể né tránh:

Con người càng có khả năng can thiệp vào tự nhiên, càng phải có khả năng hiểu những phản ứng của tự nhiên đối với chính sự can thiệp ấy.

Đó là lý do “làm chủ thiên nhiên” nếu hiểu như quyền kiểm soát tuyệt đối là một ý niệm nguy hiểm.

Con người có thể tác động vào tự nhiên.

Con người có thể tổ chức một phần tự nhiên phục vụ đời sống.

Nhưng con người không đứng bên ngoài các quy luật tự nhiên.

5. CON NGƯỜI ĐỨNG Ở ĐÂU GIỮA ĐẤT VÀ NƯỚC?

Con người không phải một vật thể thụ động nằm giữa Đất và Nước.

Con người quan sát.

Con người ghi nhớ.

Con người đặt tên.

Con người thử nghiệm.

Con người truyền kinh nghiệm cho thế hệ sau.

Con người chế tạo công cụ.

Con người tổ chức cộng đồng.

Và quan trọng hơn, con người có khả năng tưởng tượng một hoàn cảnh khác với hoàn cảnh đang có.

Đó là điểm bắt đầu của lịch sử kiến tạo.

Một cộng đồng gặp lũ có thể chạy tránh lũ.

Nhưng thế hệ sau có thể dựng nhà cao hơn.

Thế hệ tiếp theo có thể làm đê.

Sau nữa có thể xây hồ chứa.

Sau nữa có thể dùng mô hình thủy văn, dữ liệu vệ tinh và hệ thống cảnh báo.

Từ một phản ứng sinh tồn, con người tạo ra tri thức.

Từ tri thức, con người tạo ra tổ chức.

Từ tổ chức, con người tạo ra công nghệ.

Từ công nghệ, con người lại tạo ra một hoàn cảnh mới.

Vì vậy, quan hệ giữa tự nhiên và con người không phải:

Tự nhiên → số phận.

Mà là:

Tự nhiên → điều kiện → lựa chọn → tổ chức → tri thức → công nghệ → hoàn cảnh mới.

Đó là sự khác biệt giữa thích nghi và kiến tạo.

6. ĐỊA LÝ TẠO ĐIỀU KIỆN, KHÔNG QUYẾT ĐỊNH SỐ PHẬN

Một trong những cạm bẫy lớn nhất khi viết về lịch sử và văn hóa là chủ nghĩa quyết định địa lý.

Theo cách nhìn đơn giản ấy, một dân tộc nghèo vì địa lý xấu; một dân tộc giàu vì địa lý thuận lợi; một xã hội tổ chức tốt vì khí hậu; một nền văn hóa hình thành theo một con đường duy nhất vì địa hình.

Lịch sử không đơn giản như vậy.

Cùng một điều kiện tự nhiên có thể tạo ra nhiều kết quả lịch sử.

Và cùng một cộng đồng, khi bước vào một môi trường mới, có thể thay đổi cách sống.

Địa lý vì thế phải được hiểu như một cấu trúc của cơ hội và giới hạn, chứ không phải bản án định mệnh.

Điều này đặc biệt quan trọng khi nói về Việt Nam.

Việt Nam có đồng bằng, núi, biển, sông lớn, vùng khí hậu đa dạng và nhiều hệ sinh thái. Nhưng không có “định mệnh Việt Nam” nào tự động được sinh ra từ những yếu tố ấy.

Con người phải lựa chọn.

Xã hội phải tổ chức.

Nhà nước phải xây dựng thể chế.

Tri thức phải được tích lũy.

Công nghệ phải được phát triển.

Và những lựa chọn ấy có thể đúng hoặc sai.

Một quyết định phù hợp trong một giai đoạn có thể trở thành vấn đề trong giai đoạn khác.

Bởi vậy, triết lý về đất nước phải luôn có một chữ rất quan trọng:

phản hồi.

Con người thay đổi tự nhiên.

Tự nhiên thay đổi điều kiện sống.

Điều kiện mới buộc con người thay đổi tiếp.

Lịch sử vì thế không phải một đường thẳng.

Nó là một vòng phản hồi liên tục.

7. SÔNG HỒNG – KHI NƯỚC BUỘC CON NGƯỜI PHẢI TỔ CHỨC

Nếu cần tìm một nơi để nhìn thấy rõ quan hệ giữa tự nhiên và tổ chức xã hội, đồng bằng sông Hồng là một trường hợp đặc biệt.

Sông Hồng có chế độ nước biến động mạnh theo mùa. Lũ từng là một trong những thách thức lớn đối với cư dân đồng bằng. Trong nhiều thế kỷ, các cộng đồng và chính quyền đã xây dựng, sửa chữa và mở rộng hệ thống đê để bảo vệ khu cư trú và sản xuất.

Nhưng lịch sử đê điều không phải câu chuyện đơn giản về việc con người “chiến thắng” thiên nhiên.

Nghiên cứu lịch sử đồng bằng cho thấy các hệ thống đê từng bảo vệ con người nhưng cũng tạo ra những dạng dễ tổn thương mới; vỡ đê, ngập lụt, thay đổi dòng chảy và những biến động xã hội luôn đi cùng quá trình kiểm soát nước.

Đây là một bài học lớn.

Một giải pháp của con người có thể đồng thời tạo ra một vấn đề mới.

Vì thế, trí tuệ không chỉ là khả năng tìm ra giải pháp.

Trí tuệ còn là khả năng hỏi:

Giải pháp này tạo ra hệ quả gì sau mười năm?

Sau một thế hệ?

Và ai sẽ phải trả giá cho những hệ quả ấy?

Từ sông Hồng, ta nhìn thấy một bước chuyển quan trọng:

đối phó → tổ chức.

Con người không thể chỉ chạy trước dòng nước.

Muốn sống lâu dài, con người phải tổ chức cộng đồng để cùng nhau đối phó với dòng nước.

Đê điều vì vậy không chỉ là công trình thủy lợi.

Nó còn là câu chuyện về lao động tập thể, quyền lực, trách nhiệm, huy động nguồn lực và khả năng phối hợp xã hội.

Tự nhiên đặt ra bài toán.

Nhưng cách xã hội giải bài toán đó lại trở thành một phần của cấu trúc xã hội.

8. SÔNG ĐÀ – TỪ DÒNG SÔNG DỮ ĐẾN NGUỒN NĂNG LƯỢNG

Nếu sông Hồng cho thấy con người phải tổ chức để thích nghi, thì sông Đà cho thấy một bước tiến khác: hiểu tự nhiên để khai thác và chuyển hóa một phần sức mạnh của tự nhiên.

Công trình thủy điện Hòa Bình trên sông Đà được khởi công ngày 6 tháng 11 năm 1979; quá trình xây dựng gắn với khảo sát địa chất, kỹ thuật, tổ chức lao động và hợp tác quốc tế.

Sông Đà không biến thành một dòng sông khác.

Con người thay đổi cách sử dụng dòng sông.

Đây là sự khác biệt quan trọng.

Tự nhiên có năng lượng của nó.

Con người không tạo ra năng lượng ấy từ hư không. Con người học cách chuyển một phần năng lượng của dòng nước thành điện năng, rồi đưa điện vào hệ thống sản xuất và đời sống.

Từ đó hình thành một chuỗi:

TỰ NHIÊN → TRI THỨC → CÔNG NGHỆ → NĂNG LƯỢNG → SẢN XUẤT → ĐỜI SỐNG.

Nhưng nếu chỉ kể câu chuyện theo hướng “con người chinh phục sông Đà”, ta sẽ bỏ mất một nửa sự thật.

Một công trình lớn cũng có chi phí xã hội và môi trường. Một con sông bị điều tiết không còn vận hành hoàn toàn như trước. Các hệ sinh thái, dòng phù sa, cư dân và không gian sống có thể chịu những tác động khác nhau.

Bài học sâu hơn vì thế không phải:

con người thắng thiên nhiên.

Mà là:

con người càng có công nghệ, càng phải có tri thức để hiểu những giới hạn và hệ quả của công nghệ.

Đó là bước trưởng thành từ khai thác sang quản trị.

9. MEKONG – HỌC CÁCH SỐNG VỚI MỘT DÒNG SÔNG LUÔN VẬN ĐỘNG

Nếu sông Hồng cho ta bài học về tổ chức và sông Đà cho ta bài học về chuyển hóa năng lượng, thì Mekong đưa ra một bài toán khác.

Mekong không phải một dòng sông có thể được nhìn từ một tỉnh hay một quốc gia riêng lẻ.

Nó là một hệ thống xuyên biên giới.

Nước, phù sa, thủy sản, lũ, hạn, thủy điện, nông nghiệp và xâm nhập mặn liên kết nhiều vùng với nhau.

Vì vậy, không thể quản trị Mekong chỉ bằng cách nhìn vào một đoạn sông.

Đồng bằng sông Cửu Long là một hệ thống sống động trong đó lũ có thể mang lại phù sa và nguồn lợi, nhưng những biến động quá mức lại có thể gây thiệt hại. Vào mùa khô, thủy triều và nước biển có thể chi phối mạnh mực nước, tạo điều kiện cho xâm nhập mặn.

Đặc biệt, những thập niên phát triển mạnh đã tạo ra các tác động tích lũy: khai thác nước ngầm, khai thác cát, suy giảm phù sa, biến đổi sử dụng đất, thâm canh và biến đổi khí hậu cùng tác động lên sự bền vững của đồng bằng.

Do đó, Mekong đặt ra một triết lý khác:

không phải lúc nào cũng nên chống lại tự nhiên; nhiều khi phải học cách sống cùng tự nhiên.

Những mô hình thích nghi mới, chẳng hạn kết hợp sản xuất lúa và thủy sản tùy theo mùa nước và độ mặn, cho thấy một hướng đi từ “kiểm soát tuyệt đối” sang “thích nghi có chủ đích”.

Đó không phải là đầu hàng tự nhiên.

Ngược lại, đó là một hình thức hiểu tự nhiên sâu hơn.

10. BA DÒNG SÔNG – MỘT BÀI HỌC

Sông Hồng, sông Đà và Mekong không phải ba câu chuyện rời rạc.

Chúng cùng cho thấy ba cấp độ khác nhau trong quan hệ giữa con người và tự nhiên:

Sông Hồng: Đối phó → Tổ chức.

Sông Đà: Hiểu → Khai thác → Kiến tạo.

Mekong: Thích nghi → Quản trị hệ thống → Hợp tác.

Ba cấp độ ấy dẫn đến một nhận thức chung:

Tự nhiên không tự tạo ra năng lực xã hội. Chính cách con người tổ chức phản ứng trước tự nhiên mới biến điều kiện tự nhiên thành năng lực lịch sử.

Đây là một trong những chìa khóa để đọc lịch sử Việt Nam.

Không phải chỉ hỏi:

Việt Nam có điều kiện tự nhiên gì?

Mà phải hỏi:

Người Việt đã làm gì với những điều kiện ấy?

Và quan trọng hơn nữa:

Những lựa chọn ấy đã tạo ra một xã hội như thế nào?

11. TỪ THÍCH NGHI ĐẾN KIẾN TẠO

Con người ban đầu thích nghi để tồn tại.

Nhưng nếu chỉ thích nghi, con người sẽ mãi chạy theo hoàn cảnh.

Một xã hội trưởng thành phải đi xa hơn.

Nó phải biến kinh nghiệm thành tri thức.

Biến tri thức thành công cụ.

Biến công cụ thành năng lực.

Và biến năng lực thành khả năng thay đổi hoàn cảnh.

Đây là sự chuyển đổi:

Thích nghi → Học hỏi → Tổ chức → Kiến tạo.

Thích nghi là khả năng sống được trong hoàn cảnh.

Kiến tạo là khả năng làm cho hoàn cảnh tương lai khác đi.

Hai năng lực này không đối lập.

Không có thích nghi, kiến tạo dễ trở thành ảo tưởng.

Không có kiến tạo, thích nghi dễ biến thành sự chịu đựng kéo dài.

Một dân tộc chỉ thực sự trưởng thành khi có thể chuyển từ câu hỏi:

“Làm sao để sống được?”

sang câu hỏi:

“Làm sao để thế hệ sau phải chịu ít khó khăn hơn, có nhiều lựa chọn hơn và có khả năng sống tốt hơn?”

Đó là bước chuyển từ sinh tồn sang phát triển.

12. “THỜI THẾ TẠO ANH HÙNG” HAY “ANH HÙNG TẠO THỜI THẾ”?

Lịch sử Việt Nam cũng như lịch sử nhân loại luôn có những cá nhân làm thay đổi thời đại.

Nhưng cũng có những thời đại tạo ra những con người đặc biệt.

Vì vậy, hai mệnh đề:

Thời thế tạo anh hùng.

và

Anh hùng tạo thời thế.

đều chứa một phần sự thật.

Một cá nhân có thể nhìn thấy cơ hội mà người khác chưa nhìn thấy.

Có thể đưa ra quyết định mà người khác chưa dám đưa ra.

Có thể khởi xướng một cuộc cải cách, một phát minh, một phong trào hay một cuộc thay đổi.

Nhưng cá nhân không thể một mình tạo nên lịch sử lâu dài.

Ý tưởng chỉ trở thành sức mạnh khi có người tiếp nhận.

Phát minh chỉ trở thành năng lực xã hội khi có hệ thống áp dụng.

Cải cách chỉ bền vững khi có thể chế duy trì.

Một người có thể mở cánh cửa.

Nhưng một xã hội phải đủ năng lực để bước qua cánh cửa ấy.

Bởi vậy:

Cá nhân có thể khởi phát thay đổi, nhưng chỉ xã hội có tổ chức mới có thể duy trì và khuếch đại thay đổi ấy.

Đây cũng là lý do không nên biến lịch sử thành câu chuyện của những “vĩ nhân” đơn độc.

Đằng sau một công trình lớn luôn có người lao động.

Đằng sau một phát minh có một cộng đồng tri thức.

Đằng sau một cuộc cải cách có những thiết chế.

Đằng sau một nền văn minh có hàng triệu hành động nhỏ được lặp lại qua nhiều thế hệ.

Anh hùng có thể mở đường; tổ chức xã hội mới biến con đường thành năng lực lâu dài.

13. NHƯNG “LÀM CHỦ THIÊN NHIÊN” CŨNG CÓ THỂ ĐI QUÁ XA

Đây là phản đề cần thiết.

Nếu nói rằng con người có khả năng tạo thời thế, ta rất dễ đi đến một kết luận cực đoan:

con người có thể làm mọi thứ.

Không.

Khả năng kiến tạo không đồng nghĩa với quyền lực vô hạn.

Con người có thể xây đập nhưng không thể xóa bỏ quy luật thủy văn.

Có thể khai thác khoáng sản nhưng không thể tạo lại một hệ sinh thái trong vài ngày.

Có thể chuyển dòng nước nhưng không thể xóa bỏ toàn bộ hậu quả của việc chuyển dòng.

Có thể tăng năng suất nhưng không thể vô hạn hóa tài nguyên.

Có thể phát triển công nghệ nhưng không thể dự đoán hoàn toàn những hệ quả của công nghệ.

Đây là giới hạn quan trọng của mọi triết lý đề cao con người.

Con người không phải chủ nhân đứng bên ngoài tự nhiên. Con người là một phần của tự nhiên và đồng thời là chủ thể có khả năng tác động trở lại tự nhiên.

Vì vậy, trưởng thành không phải là kiểm soát tuyệt đối.

Trưởng thành là:

hiểu quy luật → lựa chọn có ý thức → tổ chức sức mạnh → dự liệu hệ quả → sửa sai.

Một xã hội có khả năng sửa sai luôn mạnh hơn một xã hội tin rằng mình không thể sai.

14. ĐẤT – NƯỚC VÀ BÀI TOÁN PHÁT TRIỂN

Ngày nay, vấn đề không còn chỉ là làm sao có đủ đất để trồng trọt hay đủ nước để sinh sống.

Vấn đề đã trở thành phức tạp hơn:

Làm thế nào phát triển kinh tế mà không phá hủy nền tảng sinh thái?

Làm thế nào sử dụng nước mà không làm cạn kiệt nguồn nước?

Làm thế nào xây dựng hạ tầng mà không đẩy rủi ro sang vùng khác?

Làm thế nào bảo vệ hôm nay mà không chuyển chi phí cho thế hệ sau?

Đặc biệt ở đồng bằng sông Cửu Long, những thách thức hiện nay cho thấy không thể tách riêng nông nghiệp, nước, đô thị hóa, sinh kế, biến đổi khí hậu và quản trị xuyên biên giới. Các nghiên cứu và chương trình gần đây đều chuyển dần từ tư duy chỉ “kiểm soát nước” sang tăng khả năng chống chịu và thích nghi của toàn vùng.

Đây là một thay đổi rất quan trọng trong tư duy phát triển.

Một công trình không còn được đánh giá chỉ bằng việc nó có xây được hay không.

Phải hỏi thêm:

Nó có bền vững không?

Nó phân bổ lợi ích và chi phí cho ai?

Nó có làm giảm hay tăng rủi ro cho cộng đồng khác?

Nó có còn phù hợp sau vài thập niên?

Và thế hệ sau có phải trả giá cho quyết định của thế hệ trước không?

Đó là lúc triết lý về Đất và Nước chuyển thành triết lý về trách nhiệm.

15. “CON NGƯỜI TẠO NGHĨA”

Con người không chỉ sống trong tự nhiên.

Con người còn đặt tên cho tự nhiên.

Một ngọn núi trở thành núi thiêng.

Một dòng sông trở thành biểu tượng.

Một mảnh đất trở thành quê hương.

Một vùng đất trở thành đất nước.

Một ký ức trở thành lịch sử.

Một câu chuyện trở thành truyền thuyết.

Đây chính là tầng “tạo nghĩa” của con người.

Nếu Đất tạo nền vật chất và Nước tạo dòng vận động, thì con người biến những gì mình trải nghiệm thành ý nghĩa văn hóa.

Từ đó xuất hiện những từ mà một cộng đồng không thể sống thiếu:

quê hương,

đồng bào,

đất nước,

tổ quốc,

cội nguồn,

sông núi.

Nhưng cần phân biệt:

ý nghĩa không phải sự thật vật lý.

Một truyền thuyết có thể không phải là một bản ghi lịch sử theo nghĩa khoa học, nhưng vẫn có thể mang giá trị văn hóa sâu sắc.

Một biểu tượng có thể không phải một sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng, nhưng có thể giúp cộng đồng diễn đạt điều mình coi trọng.

Bởi vậy, nghiên cứu Triết lý Việt phải biết phân biệt:

sự kiện lịch sử – ký ức cộng đồng – biểu tượng văn hóa – niềm tin – ý nghĩa triết học.

Không phân biệt những tầng này, ta dễ biến huyền thoại thành sử liệu hoặc biến biểu tượng thành chân lý tuyệt đối.

16. “TRÍ TUỆ TẠO THẾ”

Nếu “tạo nghĩa” là khả năng biến kinh nghiệm thành giá trị, thì “tạo thế” là khả năng biến tri thức thành năng lực hành động.

Một người nhìn thấy lũ là một chuyện.

Một cộng đồng hiểu quy luật lũ là chuyện khác.

Một xã hội xây được hệ thống cảnh báo, đê điều, quy hoạch, dữ liệu và cơ chế phối hợp lại là chuyện khác nữa.

“Thế” vì vậy không phải quyền lực thuần túy.

“Thế” là khả năng tổ chức những điều mình có thành một cấu trúc có sức tác động.

Một cá nhân có tài nhưng không có môi trường có thể bị giới hạn.

Một xã hội có nhiều người tài nhưng không có giáo dục tốt, nghiên cứu tốt, thể chế tốt và cơ chế hợp tác tốt cũng khó chuyển tài năng thành sức mạnh chung.

Vì thế, trí tuệ của một dân tộc không chỉ nằm ở số người thông minh.

Nó còn nằm ở khả năng:

phát hiện người tài;

giáo dục họ;

trao cho họ không gian thử nghiệm;

kết nối họ;

bảo vệ quyền sáng tạo;

biến kết quả nghiên cứu thành ứng dụng;

và truyền tri thức sang thế hệ sau.

Trí tuệ cá nhân là nguồn lực; trí tuệ được tổ chức mới trở thành năng lực xã hội.

17. PHẢN ĐỀ LỚN: CON NGƯỜI CÓ THỰC SỰ “TẠO THỜI THẾ” KHÔNG?

Câu trả lời phải là: có, nhưng không tuyệt đối.

Con người có thể thay đổi hoàn cảnh.

Nhưng không thể chọn mọi hoàn cảnh.

Có những biến cố vượt khỏi khả năng kiểm soát của một thế hệ: thiên tai lớn, dịch bệnh, chiến tranh, biến đổi khí hậu, khủng hoảng kinh tế, thay đổi công nghệ.

Con người không tạo ra toàn bộ thời thế.

Nhưng con người có thể quyết định cách mình phản ứng trước thời thế.

Đây là điểm tinh tế nhất.

Tự do của con người không phải là tự do lựa chọn mọi điều kiện ban đầu.

Nó là khả năng lựa chọn trong những điều kiện mình không hoàn toàn lựa chọn được.

Một dân tộc không chọn được tất cả địa lý của mình.

Không chọn được toàn bộ lịch sử của mình.

Không chọn được tất cả những biến động của thế giới.

Nhưng dân tộc ấy có thể lựa chọn:

học gì,

giữ gì,

thay đổi gì,

tổ chức ra sao,

đầu tư vào đâu,

tin vào điều gì,

và muốn trở thành ai.

Vì vậy, “tạo thời thế” không phải là phủ nhận hoàn cảnh.

Tạo thời thế là mở rộng phạm vi lựa chọn của mình trong lòng hoàn cảnh.

18. TRIẾT LÝ VIỆT KHÔNG PHẢI TRIẾT LÝ CỦA SỰ CHỊU ĐỰNG

Một cách diễn giải về người Việt thường nhấn mạnh khả năng chịu khó, chịu thương, chịu đựng nghịch cảnh.

Điều đó có cơ sở trong nhiều kinh nghiệm lịch sử.

Nhưng nếu dừng ở đó, ta có thể biến một phẩm chất sinh tồn thành một triết lý phục tùng.

Đó là điều cần tránh.

Một dân tộc không nên tự hào chỉ vì mình chịu đựng được nhiều.

Câu hỏi cao hơn là:

Vì sao phải để thế hệ sau tiếp tục chịu đựng những điều mà thế hệ trước đã có thể thay đổi?

Nếu một xã hội chỉ dạy con người chịu đựng, xã hội ấy có thể tạo ra những con người bền bỉ nhưng không nhất thiết tạo ra những con người có khả năng cải tạo hoàn cảnh.

Triết lý Việt vì thế cần đi từ:

chịu đựng → thích nghi → học hỏi → kiến tạo.

Thích nghi là phẩm chất cần thiết.

Nhưng thích nghi không phải điểm cuối.

Điểm cuối cao hơn là tạo ra một hoàn cảnh trong đó con người không phải thích nghi mãi với những bất hợp lý có thể sửa chữa.

19. ĐẤT VÀ NƯỚC – HAI TRẠNG THÁI CỦA MỘT KINH NGHIỆM VIỆT

Đất và Nước vì thế không chỉ là hai thành tố địa lý.

Chúng có thể được đọc như hai trạng thái của kinh nghiệm Việt.

Đất gợi ra:

nền tảng,

nơi chốn,

cư trú,

cội nguồn,

sự ổn định,

khả năng xây dựng.

Nước gợi ra:

dòng chảy,

biến đổi,

giao lưu,

di chuyển,

thích nghi,

khả năng mở ra.

Một cộng đồng chỉ có Đất có thể trở nên khép kín.

Một cộng đồng chỉ có Nước có thể mất phương hướng.

Đất mà không có Nước dễ thành sự cố định.

Nước mà không có Đất dễ thành sự trôi dạt.

Nhưng Việt Nam không tồn tại bằng một trong hai.

Việt Nam hình thành trong quan hệ giữa:

nền tảng và chuyển động,

cội nguồn và hội tụ,

ổn định và thích nghi,

thuộc về và mở cửa.

Đây là một trong những vấn đề sẽ trở lại xuyên suốt cuốn sách.

20. TỪ ĐẤT – NƯỚC ĐẾN HỘI TỤ

Một dòng sông không chỉ chảy trong một vùng đất.

Nó kết nối nhiều vùng.

Một bến cảng không chỉ đón hàng hóa.

Nó đón con người, ý tưởng, kỹ thuật và tín ngưỡng.

Một cộng đồng sống lâu dài trong không gian giao lưu không thể hoàn toàn đứng yên.

Từ đây, “Nước” mở ra một vấn đề lớn hơn của Triết lý Việt:

hội tụ.

Việt Nam trong lịch sử không phải một không gian văn hóa biệt lập. Những ảnh hưởng từ phương Bắc, từ thế giới Đông Nam Á, từ biển, từ thương mại và về sau từ phương Tây đã đi vào những thời kỳ và vùng miền khác nhau.

Nhưng tiếp nhận không đồng nghĩa với sao chép.

Một yếu tố bên ngoài chỉ trở thành một phần của văn hóa Việt khi con người Việt Nam tiếp nhận, lựa chọn, biến đổi và đặt nó vào những nhu cầu của chính mình.

Đó là lý do cuốn sách này không đi tìm một thứ “thuần Việt” bất biến.

Điều đáng nghiên cứu hơn là:

Người Việt đã làm gì với những gì mình tiếp nhận?

Câu hỏi ấy sẽ dẫn sang những chương tiếp theo về cội nguồn, thích nghi, hội tụ và Việt hóa.

21. TỪ ĐẤT – NƯỚC ĐẾN MỘT TRIẾT LÝ VỀ CON NGƯỜI

Nếu phải rút toàn bộ chương này về một nhận thức, có thể nói:

Con người không bắt đầu lịch sử từ con số không.

Con người luôn được đặt vào một hoàn cảnh.

Nhưng con người cũng không phải tù nhân tuyệt đối của hoàn cảnh.

Giữa hai cực ấy là khả năng lựa chọn và tổ chức.

Tự nhiên tạo điều kiện.

Con người tạo lựa chọn.

Xã hội tổ chức lựa chọn.

Tri thức mở rộng lựa chọn.

Công nghệ mở rộng khả năng hành động.

Thể chế quyết định cách sức mạnh được phân bổ.

Và kết quả của những hành động ấy lại tạo ra hoàn cảnh mới cho thế hệ sau.

Đó là một vòng vận động:

TỰ NHIÊN → CON NGƯỜI → LỰA CHỌN → TỔ CHỨC → TRI THỨC → CÔNG NGHỆ → HOÀN CẢNH MỚI.

Không có mắt xích nào đủ để giải thích toàn bộ lịch sử.

Địa lý không đủ.

Cá nhân không đủ.

Công nghệ không đủ.

Thể chế không đủ.

Văn hóa cũng không đủ.

Lịch sử hình thành từ quan hệ giữa các yếu tố ấy.

Và chính vì vậy, một triết lý về đất nước phải là một triết lý về khả năng của con người trong hoàn cảnh.

22. QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI – BÀI HỌC CỦA CHƯƠNG I

Từ những phân tích trên có thể rút ra một quy luật nền tảng:

TỰ NHIÊN TẠO ĐIỀU KIỆN; CON NGƯỜI TẠO LỰA CHỌN; XÃ HỘI TỔ CHỨC LỰA CHỌN; TRI THỨC VÀ SÁNG TẠO MỞ RA THẾ MỚI.

Đây không phải một công thức cơ học.

Một xã hội có thể lựa chọn sai.

Có thể tổ chức kém.

Có thể sử dụng công nghệ thiếu trách nhiệm.

Có thể tạo ra một giải pháp giải quyết vấn đề trước mắt nhưng làm vấn đề dài hạn nghiêm trọng hơn.

Vì vậy, sức mạnh thực sự không nằm ở khả năng hành động đơn thuần.

Nó nằm ở khả năng:

hành động – quan sát – kiểm chứng – sửa sai – học hỏi.

Đó mới là năng lực giúp một xã hội tiến hóa.

23. ÁN LỆ LỊCH SỬ: BA DÒNG SÔNG, BA CÁCH HỌC TỪ HOÀN CẢNH

Có thể cô đọng ba trường hợp thành một bảng tư duy:

Không gian

Thách thức chính

Cách ứng xử

Bài học

Sông Hồng

Lũ và biến động dòng chảy

Đê điều, tổ chức cộng đồng, quản trị nước

Đối phó → Tổ chức

Sông Đà

Dòng chảy lớn, địa hình phức tạp

Khảo sát, kỹ thuật, thủy điện

Hiểu → Khai thác → Kiến tạo

Mekong

Lũ, hạn, mặn, phù sa, biến đổi khí hậu, liên kết xuyên biên giới

Thích nghi, đa dạng sinh kế, quản trị toàn vùng, hợp tác

Thích nghi → Quản trị hệ thống → Hợp tác

Ba trường hợp cho thấy một điều:

Không có một phương thức duy nhất để sống với tự nhiên.

Có lúc cần chống đỡ.

Có lúc cần khai thác.

Có lúc cần thay đổi mô hình phát triển.

Trí tuệ nằm ở khả năng nhận ra khi nào nên làm gì.

Đó cũng chính là sự khác biệt giữa một xã hội chỉ có kinh nghiệm và một xã hội có khả năng tư duy hệ thống.

24. ĐỐI THOẠI: CON NGƯỜI CÓ THỂ THAY ĐỔI SỐ PHẬN KHÔNG?

— Nếu hoàn cảnh quyết định quá nhiều, con người có thật sự tự do không?

— Không hoàn toàn. Nhưng con người có thể mở rộng tự do của mình bằng tri thức và tổ chức.

— Nghĩa là không thể chọn tất cả?

— Không ai chọn được nơi mình sinh ra, khí hậu, lịch sử trước khi mình xuất hiện hay toàn bộ biến động của thế giới.

— Vậy con người tạo thời thế ở đâu?

— Ở chỗ con người biến những điều không thể chọn thành những điều có thể ứng xử.

— Còn dân tộc?

— Một dân tộc mạnh không phải là dân tộc không gặp hoàn cảnh khó khăn. Đó là dân tộc có khả năng học nhanh hơn hoàn cảnh thay đổi.

— Và nếu một lựa chọn sai?

— Thì phải có khả năng sửa sai.

— Như vậy, sức mạnh cuối cùng là gì?

— Không phải khả năng không bao giờ thất bại.

— Mà là?

— Khả năng biến thất bại thành tri thức và biến tri thức thành một lựa chọn tốt hơn.

25. HƯỚNG ĐẾN MỘT NHẬN THỨC MỚI

Chương đầu tiên này chưa cần trả lời người Việt là ai.

Câu hỏi ấy còn quá lớn.

Nó cũng chưa cần xác định toàn bộ bản sắc Việt.

Bản sắc không thể được rút ra chỉ từ địa lý.

Điều chương này cần xác lập là một điểm xuất phát:

Con người Việt Nam luôn hình thành trong hoàn cảnh, nhưng không bị hoàn cảnh quy định hoàn toàn.

Đất tạo nền.

Nước tạo dòng.

Nhưng lịch sử bắt đầu từ cách con người sống trên nền ấy và đi trong dòng ấy.

Có khi con người chống lại dòng nước.

Có khi xây đê.

Có khi dẫn nước.

Có khi làm thủy điện.

Có khi thay đổi mùa vụ.

Có khi phải rời bỏ một nơi để tìm một nơi khác.

Và mỗi lần như vậy, con người không chỉ thay đổi hoàn cảnh.

Con người cũng thay đổi chính mình.

Một cộng đồng biết thích nghi sẽ sống sót.

Một cộng đồng biết học hỏi sẽ tiến bộ.

Một cộng đồng biết tổ chức sẽ tạo ra sức mạnh.

Một cộng đồng biết sáng tạo sẽ tạo ra những khả năng mà trước đó chưa tồn tại.

Nhưng tất cả những khả năng ấy vẫn cần một câu hỏi sâu hơn:

Từ đâu mà cộng đồng ấy có ý thức về mình?

Vì sao một vùng đất trở thành quê hương?

Vì sao những con người khác nhau lại nhận mình là cùng một cộng đồng?

Vì sao ký ức của một thế hệ có thể trở thành ký ức của nhiều thế hệ?

Vì sao một cộng đồng muốn giữ lại một số giá trị, nhưng cũng muốn thay đổi những giá trị khác?

Đó là lúc chúng ta đi từ hoàn cảnh tự nhiên sang cội nguồn văn hóa.

KẾT CHƯƠNG

Đất và Nước là điểm khởi đầu, nhưng không phải lời giải cuối cùng.

Đất tạo nền.

Nước tạo dòng.

Con người tạo nghĩa.

Trí tuệ tạo thế.

Nhưng điều quyết định không phải là tự nhiên có gì, mà là con người tổ chức mình như thế nào trước những gì tự nhiên đặt ra.

Sông Hồng cho thấy con người phải tổ chức để sống với lũ.

Sông Đà cho thấy tri thức và công nghệ có thể chuyển hóa một phần sức mạnh tự nhiên thành năng lượng phục vụ đời sống.

Mekong cho thấy càng hiểu một hệ thống phức tạp, con người càng phải biết thích nghi, hợp tác và tôn trọng những giới hạn của tự nhiên.

Từ đó có thể rút ra một nhận thức nền tảng:

Tự nhiên tạo điều kiện; con người tạo lựa chọn; xã hội tổ chức lựa chọn; tri thức và sáng tạo mở ra thế mới.

Con người không trở nên mạnh vì đã thắng được tự nhiên.

Con người trở nên mạnh khi ngày càng hiểu rõ hơn quan hệ giữa mình với tự nhiên, biết tổ chức hành động của mình và có khả năng sửa sai khi những lựa chọn cũ không còn phù hợp.

Cá nhân có thể khởi phát thay đổi, nhưng chỉ xã hội có tổ chức mới có thể duy trì và khuếch đại thay đổi ấy.

Thích nghi giúp con người tồn tại.

Kiến tạo giúp con người thay đổi tương lai.

Và khả năng kiến tạo chỉ có ý nghĩa khi con người hiểu cả sức mạnh lẫn giới hạn của chính mình.

Từ đây, câu hỏi của Triết lý Việt không còn chỉ là:

Người Việt đã sống trên mảnh đất này như thế nào?

Mà sâu hơn:

Người Việt đã biến những hoàn cảnh được trao cho mình thành một đời sống của chính mình như thế nào?

Muốn trả lời câu hỏi ấy, trước hết phải trở về với điều nằm sâu hơn cả Đất và Nước:

cội nguồn, ký ức và căn tính.

Đó là điểm khởi đầu của chương tiếp theo.

Hoàng phong nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I. Địa lý, môi trường và lịch sử Việt Nam

Gourou, Pierre. The Peasants of the Tonkin Delta: A Study of Human Ecology in Northern Vietnam. New Haven: Human Relations Area Files, 1955.

— Công trình kinh điển về quan hệ giữa môi trường, cư dân, sản xuất và tổ chức xã hội ở đồng bằng Bắc Bộ.

Taylor, Keith W. A History of the Vietnamese. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.

— Nguồn quan trọng để đặt lịch sử Việt Nam trong mối quan hệ giữa địa lý, cộng đồng, chính trị và biến đổi lịch sử.

Li, Tana. Peasants on the Move: Rural-Urban Migration in the Making of Modern Vietnam. Institute of Southeast Asian Studies, 1996.

— Có giá trị đối với việc nghiên cứu sự dịch chuyển của con người và biến đổi không gian xã hội.

Li, Tana. “The Sea Becomes Mulberry Fields and Mulberry Fields Become the Sea: Dikes in the Eastern Red River Delta, c. 200 BCE to the Twenty-First Century CE.”

— Nghiên cứu quan trọng về lịch sử đê điều, khai phá và tính mong manh của việc con người cải tạo đồng bằng.

Ross, Corey. “Constrained River, Constrained Choices: Seasonal Floods and Colonial Authority in the Red River Delta.” International Journal of Asian Studies, 2023.

— Phân tích lũ lụt như một hiện tượng đồng thời tự nhiên, xã hội, công nghệ và chính trị.

Funabiki, Ayako; Saito, Yoshiki; Vu Van Phai; Nguyen Hieu; Shigeko Haruyama. “Natural Levees and Human Settlement in the Song Hong (Red River) Delta, Northern Vietnam.” The Holocene, 2012.

— Nghiên cứu về địa mạo đồng bằng sông Hồng và vai trò của các gờ tự nhiên đối với cư trú của con người.

II. Mekong và bài toán sống cùng tự nhiên

World Bank. Mekong Delta Integrated Climate Resilience and Sustainable Livelihoods Project.

— Nguồn quan trọng về thích nghi, sinh kế, nước, xâm nhập mặn và khả năng chống chịu của đồng bằng.

World Bank. Climate Resilient Rural Water Supply in the Mekong Delta, Vietnam: Situation Analysis and Vulnerability Assessment Report. 2022.

— Phân tích chế độ lũ, thủy triều, xâm nhập mặn và những biến đổi của hệ thống nước đồng bằng.

World Bank. “How is Vietnam’s Mekong Delta Adapting to a Changing Climate?” 2022.

— Tư liệu về chuyển từ tư duy kiểm soát tuyệt đối sang “actively living with nature”, đa dạng hóa sinh kế và thích nghi với biến đổi khí hậu.

World Bank. “From Coastal Risks to Resilience: Sharing Lessons from Viet Nam’s Mekong Delta.” 2025.

— Cập nhật cách tiếp cận kết hợp hạ tầng “xám” và giải pháp dựa vào tự nhiên, nhấn mạnh khả năng chống chịu của cộng đồng.

World Bank. Living or Leaving: Life in the Mekong Delta Region of Viet Nam. 2025.

— Nghiên cứu mới về áp lực môi trường, sinh kế, kỹ năng và chuyển đổi kinh tế của vùng đồng bằng.

III. Sông Đà, thủy điện và năng lực công nghệ

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN). “Thủy điện Hòa Bình: Bản hùng ca thế kỷ 20.”

— Tư liệu về quá trình khảo sát, xây dựng và vận hành công trình thủy điện Hòa Bình trên sông Đà.

Công ty Thủy điện Hòa Bình. “Lịch sử và phát triển.”

— Tư liệu về các mốc chính của công trình Hòa Bình, trong đó có khởi công năm 1979 và các giai đoạn ngăn sông Đà.

IV. Những khung lý thuyết cần đối thoại

Braudel, Fernand. The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II. University of California Press.

— Gợi mở phương pháp nhìn lịch sử trong mối quan hệ giữa địa lý, thời gian dài và hành động của con người.

Diamond, Jared. Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. W. W. Norton, 1997.

— Có giá trị để đối thoại với cách giải thích lịch sử bằng môi trường và địa lý, đồng thời cần tránh biến địa lý thành thuyết định mệnh.

Scott, James C. Against the Grain: A Deep History of the Earliest States. Yale University Press, 2017.

— Quan trọng cho việc suy nghĩ về nông nghiệp, nhà nước, cư trú, kiểm soát dân cư và quan hệ giữa môi trường với tổ chức chính trị.

Ostrom, Elinor. Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge University Press, 1990.

— Cơ sở lý thuyết quan trọng cho luận điểm rằng tài nguyên chung không chỉ được giải quyết bằng thị trường hoặc nhà nước, mà còn bằng năng lực tổ chức cộng đồng.

North, Douglass C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press, 1990.

— Hữu ích cho bước chuyển từ điều kiện tự nhiên sang vấn đề thể chế và cách xã hội tổ chức nguồn lực.

Ghi chú phương pháp

Chương này không sử dụng địa lý để giải thích toàn bộ lịch sử Việt Nam.

Địa lý chỉ là điểm xuất phát.

Luận điểm của chương là một chuỗi quan hệ:

ĐẤT – NƯỚC → HOÀN CẢNH → CON NGƯỜI → THÍCH NGHI → TỔ CHỨC → TRI THỨC → SÁNG TẠO → TẠO THẾ

Trong đó, “Đất” và “Nước” không phải những lực lượng định mệnh; chúng là những điều kiện mà con người phải sống cùng, ứng xử với và biến đổi một phần.

Cũng vì vậy, chương này không nhằm chứng minh rằng người Việt “bẩm sinh” thích nghi, mềm dẻo hay sáng tạo. Những phẩm chất ấy chỉ có thể được nghiên cứu như những kết quả lịch sử có điều kiện, được hình thành, củng cố, biến đổi và đôi khi bị đảo ngược qua thời gian.

Đây là điểm xuất phát để những chương sau đi sâu hơn vào câu hỏi:

Nếu hoàn cảnh không tự quyết định bản sắc, thì cội nguồn nào đã giúp người Việt hình thành một ý thức về chính mình?

Read more »