CHƯƠNG 23 - NHỮNG NGƯỜI BỊ QUY KẾT

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

CHƯƠNG XXIII

NHỮNG NGƯỜI BỊ QUY KẾT

Những người bị xử lý trong vụ thường được gọi là “Xét lại chống Đảng” không thể mặc nhiên được xem là một tổ chức thống nhất, cùng tư tưởng hoặc cùng thực hiện một hành vi. Họ khác nhau về chức vụ, lĩnh vực công tác, quan hệ chính trị và những bất đồng có thể có với đường lối lãnh đạo.

Điều đáng nghiên cứu không chỉ là ai đã bị bắt, mà còn là bằng cách nào những con người khác nhau được đưa vào cùng một diện nghi ngờ, đánh giá và xử lý. Danh sách những người bị ảnh hưởng có thể giúp nhận diện phạm vi của chiến dịch, nhưng chỉ hồ sơ từng cá nhân mới cho phép xác định căn cứ xử lý và mức độ liên quan của người đó.

Đối với Lê Đức Thọ, danh sách này là điểm xuất phát để truy tìm vai trò của ông trong cơ chế tổ chức và xử lý cán bộ, chứ chưa phải bằng chứng về trách nhiệm cá nhân đối với từng vụ bắt giữ.

Câu hỏi trung tâm

Những người bị quy kết trong vụ “Xét lại chống Đảng” có những đặc điểm gì khác nhau; cơ quan lãnh đạo đã dựa vào tiêu chí nào để đưa họ vào cùng một diện xử lý; và có thể xác định vai trò của Lê Đức Thọ trong quá trình ấy đến đâu?

Chương này tập trung vào ba nhiệm vụ: xác định những trường hợp cần nghiên cứu; phân biệt dữ kiện cá nhân với những diễn giải về khuynh hướng và quan hệ chính trị; xác lập giới hạn chứng cứ trước khi đi sâu vào cơ chế tổ chức ở chương tiếp theo.

---

1. Không có một danh sách đồng nhất

Tên gọi “vụ Xét lại chống Đảng” dễ tạo cảm giác rằng tất cả những người bị bắt hoặc bị xử lý đều thuộc cùng một tổ chức, chia sẻ cùng một khuynh hướng tư tưởng và phạm cùng một loại hành vi.

Cách hiểu ấy vượt quá những gì một danh sách tên người có thể chứng minh.

Các nghiên cứu về chính trị miền Bắc trong thập niên 1960 đề cập đến nhiều nhóm cán bộ và nhân vật khác nhau: người làm công tác lý luận, cán bộ quân đội, tình báo, ngoại giao, báo chí, văn hóa và những người từng có quan hệ công tác với Hồ Chí Minh hoặc Võ Nguyên Giáp.

Trong các danh sách hồi cứu thường xuất hiện những tên như Hoàng Minh Chính, Nguyễn Kiến Giang, Đặng Kim Giang, Lê Liêm, Đỗ Đức Kiên, Vũ Đình Huỳnh, Vũ Thư Hiên, Lê Trọng Nghĩa, Hoàng Thế Dũng và một số người khác.

Tuy nhiên, việc các tên tuổi cùng xuất hiện trong một danh sách không chứng minh họ đã lập thành một tổ chức chính trị chung. Cũng không chứng minh tất cả đều bị bắt, bị quản thúc hoặc bị xử lý theo cùng một cách.

Vì vậy, cần phân biệt ba tầng thông tin:

Dữ kiện: một người giữ chức vụ nào đó, bị bắt vào thời điểm nào, bị quản thúc, điều chuyển hoặc áp dụng biện pháp xử lý nào.

Diễn giải: một nhà nghiên cứu hoặc nhân chứng cho rằng người ấy có khuynh hướng tư tưởng, quan hệ chính trị hoặc vị trí nhất định trong cuộc đấu tranh nội bộ.

Giả thuyết: chiến dịch nhằm một mục tiêu rộng hơn, chẳng hạn làm suy yếu một nhóm lãnh đạo hoặc tái cấu trúc quyền lực trong Đảng.

Ba tầng có thể liên quan, nhưng không được nhập làm một.

Danh sách trong chương này vì thế chỉ là danh mục nghiên cứu ban đầu. Nó cần được kiểm tra và hiệu chỉnh bằng hồ sơ cá nhân, tài liệu đương thời và các nguồn độc lập.

2. Từ danh sách đến hồ sơ cá nhân

Thay vì tiếp tục mở rộng những danh sách chồng lấn, có thể tạm phân loại các trường hợp theo lĩnh vực công tác. Cách phân loại này nhằm tổ chức việc nghiên cứu, không hàm ý những người trong cùng nhóm có chung quan điểm hoặc cùng bị xử lý vì một lý do.

Nhóm lý luận và trí thức

• Hoàng Minh Chính
• Nguyễn Kiến Giang

Nhóm cán bộ từng có quan hệ công tác hoặc cá nhân với Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp và các trung tâm lãnh đạo

• Vũ Đình Huỳnh
• Vũ Thư Hiên
• Đặng Kim Giang
• Lê Liêm

Nhóm quân đội, tình báo và cơ quan quốc phòng

• Lê Trọng Nghĩa
• Lê Minh Nghĩa
• Đỗ Đức Kiên
• Hoàng Thế Dũng
• Một số cán bộ quân đội khác cần tiếp tục xác minh.

Nhóm cán bộ chính trị, hành chính, báo chí và những trường hợp liên quan

• Trần Minh Việt
• Phạm Viết
• Trần Châu
• Một số trường hợp khác được các nguồn hồi cứu đề cập.

Các nhóm trên có thể giao nhau. Một người có thể đồng thời là cán bộ quân đội, có quan hệ công tác với một lãnh đạo và có quan điểm riêng về đường lối. Vì vậy, phân nhóm theo nghề nghiệp không thay thế việc xác định động cơ và căn cứ xử lý.

Đối với mỗi người, cần lập một hồ sơ riêng gồm: chức vụ và quá trình công tác; quan điểm có tài liệu xác nhận; hành vi bị quy kết; cơ quan đưa ra kết luận; biện pháp đã áp dụng; chứng cứ hiện có; và những điểm chưa thể xác định.

Chỉ sau khi hoàn thành các hồ sơ ấy mới có thể đánh giá liệu những người bị xử lý có thực sự tạo thành một khuynh hướng hoặc mạng lưới chính trị chung hay không.

3. Hoàng Minh Chính: trường hợp bất đồng lý luận nổi bật

Dữ kiện

Hoàng Minh Chính là cán bộ nghiên cứu lý luận, từng giữ vị trí lãnh đạo trong lĩnh vực nghiên cứu triết học Mác-Lênin. Ông được các nghiên cứu về vụ việc nhắc đến như một trong những nhân vật nổi bật trong cuộc đấu tranh chống “chủ nghĩa xét lại hiện đại”.

Trước khi bị bắt năm 1967, ông viết tài liệu thường được biết đến với tên Về chủ nghĩa giáo điều ở Việt Nam. Các nguồn nghiên cứu mô tả đây là một văn bản phê bình những vấn đề về lý luận, đường lối và cách vận hành của tổ chức. Nội dung chính xác, niên đại, dung lượng và phạm vi lưu hành cần được xác minh từ bản văn có xuất xứ rõ ràng.

Diễn giải

Trường hợp Hoàng Minh Chính là điểm khởi đầu thích hợp để nghiên cứu mối quan hệ giữa bất đồng lý luận và việc bị quy kết chính trị. Văn bản của ông, nếu được khảo sát đầy đủ, có thể cho biết ông phản đối những quan điểm nào, phê bình cơ chế nào và đề xuất thay đổi ra sao.

Nhưng nội dung phê bình phải được phân tích trực tiếp, thay vì chỉ dựa vào nhãn hiệu mà cơ quan đương thời hoặc những người viết sau này sử dụng.

Điều chưa thể kết luận

Việc Hoàng Minh Chính có bất đồng lý luận không tự động chứng minh ông tham gia một tổ chức chống Đảng. Ngược lại, nếu cơ quan đương thời cáo buộc ông tham gia hoạt động có tổ chức, cáo buộc ấy cũng cần được kiểm tra bằng chứng cứ cụ thể.

Cần phân biệt ba vấn đề: ông đã viết và truyền bá điều gì; cơ quan quyền lực đã diễn giải hoạt động ấy ra sao; và có chứng cứ nào độc lập xác lập một hoạt động tổ chức chống lại Đảng hay không.

Bất đồng lý luận và việc tham gia một âm mưu chính trị là hai mệnh đề khác nhau, đòi hỏi hai loại chứng cứ khác nhau.

4. Nguyễn Kiến Giang: từ công tác lý luận đến xử lý chính trị

Dữ kiện

Nguyễn Kiến Giang là cán bộ lý luận, từng làm việc trong lĩnh vực xuất bản và công tác Đảng. Tên ông xuất hiện trong những nguồn hồi cứu về vụ “Xét lại chống Đảng”; các hồi ức cũng đề cập đến việc ông bị bắt và giam giữ.

Để xác định chính xác quá trình của ông, cần đối chiếu tiểu sử, tài liệu đương thời, thời điểm bắt giữ và hồ sơ về biện pháp xử lý.

Diễn giải

Trường hợp Nguyễn Kiến Giang cho thấy phạm vi nghiên cứu không chỉ giới hạn ở những người đứng đầu các cơ quan trung ương. Những người làm công tác lý luận, xuất bản và tuyên truyền cũng cần được xem xét trong bối cảnh đấu tranh tư tưởng của thời kỳ này.

Điều chưa đủ chứng cứ

Không thể từ việc Nguyễn Kiến Giang thuộc giới lý luận suy ra ông có cùng quan điểm với Hoàng Minh Chính. Cũng không thể từ việc ông bị bắt suy ra hành vi cụ thể mà ông đã thực hiện.

Hồ sơ của ông phải được nghiên cứu độc lập, đặc biệt ở ba điểm: quan điểm có tài liệu xác nhận; căn cứ chính thức của việc xử lý; và mối liên hệ giữa trường hợp của ông với những trường hợp khác.

5. Vũ Đình Huỳnh: một cán bộ từng ở gần Hồ Chí Minh

Dữ kiện

Vũ Đình Huỳnh từng làm thư ký cho Hồ Chí Minh và đảm nhiệm nhiều công việc trong bộ máy nhà nước, trong đó có những lĩnh vực liên quan đến ngoại giao và thanh tra. Ông thuộc lớp cán bộ có quá trình hoạt động từ trước khi cuộc đấu tranh chống “xét lại” trở thành một vấn đề lớn trong nội bộ Đảng.

Các nguồn hồi cứu ghi nhận ông bị bắt trong năm 1967. Thời điểm cụ thể, căn cứ chính thức và trình tự xử lý cần được đối chiếu với hồ sơ có xuất xứ rõ ràng.

Diễn giải

Vũ Đình Huỳnh không thể được nghiên cứu đơn thuần như một nhà lý luận bất đồng. Quá trình công tác lâu năm và quan hệ với trung tâm lãnh đạo khiến trường hợp của ông cần được đặt trong bối cảnh rộng hơn của tổ chức, quan hệ cá nhân và chính trị nội bộ.

Điều chưa thể kết luận

Một số hồi ký và lời kể trong gia đình đề cập đến những bất đồng hoặc hoạt động phê bình cán bộ cấp cao của ông. Những lời kể này có giá trị như nguồn nhân chứng, nhưng cần được kiểm tra về thời điểm, người trực tiếp biết sự việc và khả năng đối chiếu với tài liệu khác.

Chưa thể chỉ từ những lời kể ấy kết luận rằng một hành động cụ thể là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc bắt ông.

Cần xác định rõ ông đã làm gì, cơ quan nào xem xét hành động đó và quyết định xử lý được hình thành như thế nào.

6. Vũ Thư Hiên: không đồng nhất hồ sơ của con với hồ sơ của cha

Vũ Thư Hiên là con Vũ Đình Huỳnh, về sau được biết đến qua hồi ký Đêm giữa ban ngày. Ông bị bắt trong năm 1967 và trải qua nhiều năm giam giữ.

Trường hợp của ông đặt ra một nguyên tắc quan trọng: quan hệ gia đình không thể thay thế chứng cứ về hành vi cá nhân.

Quan hệ cha con là dữ kiện. Nhưng từ đó không thể suy ra Vũ Thư Hiên có cùng quan điểm chính trị với cha, tham gia cùng một hoạt động hoặc bị xử lý vì chính những lý do áp dụng đối với cha mình.

Một số nguồn hồi cứu cho rằng việc bắt ông có liên quan đến hồ sơ của Vũ Đình Huỳnh. Đây là hướng nghiên cứu cần kiểm tra, không phải kết luận có thể xác lập chỉ bằng quan hệ gia đình.

Muốn biết mức độ liên hệ giữa hai trường hợp, cần tìm hồ sơ bắt giữ, nội dung thẩm vấn, các nhận định chính thức về Vũ Thư Hiên và chứng cứ về hành động của chính ông.

Hồi ký của Vũ Thư Hiên có giá trị đặc biệt trong việc tìm hiểu trải nghiệm cá nhân và cách ông nhìn nhận sự kiện. Tuy nhiên, khi dùng hồi ký để xác lập quyết định của một cơ quan hoặc hành động của một người khác, vẫn cần phân biệt điều tác giả trực tiếp chứng kiến với điều được nghe kể hoặc suy luận về sau.

7. Đặng Kim Giang: trường hợp thuộc hệ thống quân đội và hậu cần

Dữ kiện

Đặng Kim Giang là cán bộ quân đội cấp cao, từng đảm nhiệm những vị trí quan trọng trong hệ thống hậu cần quân đội và sau đó công tác trong lĩnh vực nông trường.

Nhiều nguồn hồi cứu ghi nhận ông bị bắt trong năm 1967; một số nguồn nêu ngày 18 tháng 10. Mốc thời gian này cần được đối chiếu với tài liệu đương thời trước khi coi là ngày bắt giữ đã được xác minh.

Các nghiên cứu về chính trị nội bộ miền Bắc cũng đặt ông trong mạng lưới quan hệ công tác có liên hệ với Võ Nguyên Giáp.

Diễn giải

Vị trí của Đặng Kim Giang khiến trường hợp của ông có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu quan hệ giữa tổ chức quân đội, hệ thống hậu cần và đấu tranh quyền lực trong nội bộ lãnh đạo.

Nếu có chứng cứ về quan hệ công tác với Võ Nguyên Giáp, quan hệ ấy có thể giúp tái dựng cấu trúc quyền lực. Nhưng chỉ từ quan hệ đó chưa thể kết luận ông thuộc một phe chính trị thống nhất hoặc tham gia hoạt động chống Đảng.

Giả thuyết cần kiểm chứng

Một hướng giải thích trong sử học cho rằng việc xử lý Đặng Kim Giang nằm trong quá trình làm suy yếu những cán bộ có quan hệ với Võ Nguyên Giáp. Đây là giả thuyết có ý nghĩa, nhưng phải được kiểm tra bằng hồ sơ về căn cứ xử lý, diễn biến quyết định và những trường hợp tương tự.

Cần tránh biến một giả thuyết về động cơ chính trị thành lời giải thích duy nhất cho mọi hành động trong vụ việc.

8. Lê Trọng Nghĩa: hồ sơ của một cán bộ tình báo quân sự

Lê Trọng Nghĩa từng giữ vị trí lãnh đạo trong Cục II, cơ quan tình báo quân sự. Tên ông xuất hiện trong các danh sách hồi cứu về những người bị xử lý trong chiến dịch năm 1967.

Một số nghiên cứu đặt ông trong nhóm cán bộ quân sự có quan hệ công tác với Võ Nguyên Giáp. Tuy nhiên, mối quan hệ cụ thể, thời gian và ý nghĩa chính trị của quan hệ ấy cần được xác định bằng tài liệu.

Trường hợp Lê Trọng Nghĩa đặc biệt đáng chú ý vì vị trí công tác của ông gắn với hệ thống thông tin tình báo và quốc phòng. Nhưng chức vụ không tự giải thích được lý do ông bị xử lý.

Muốn xác định căn cứ của việc bắt giữ, cần tìm tài liệu cho biết ông bị nghi ngờ hoặc cáo buộc về hành vi gì, nguồn thông tin nào được sử dụng và cơ quan nào đưa ra quyết định.

Không nên suy ra hành vi bị quy kết từ bản chất công việc tình báo, cũng không nên xem quan hệ với một lãnh đạo quân đội là bằng chứng thay thế cho hồ sơ cá nhân.

9. Lê Minh Nghĩa, Đỗ Đức Kiên và Hoàng Thế Dũng

Các nguồn hồi cứu về vụ việc nhắc đến Lê Minh Nghĩa, Đỗ Đức Kiên và Hoàng Thế Dũng trong mối liên hệ với bộ máy quốc phòng, tác chiến và báo chí quân đội.

Thông tin về chức vụ cụ thể của từng người cần được kiểm tra bằng tiểu sử chính thức, tài liệu tổ chức và nguồn đương thời trước khi dùng làm căn cứ phân tích.

Điểm đáng chú ý ở nhóm trường hợp này không phải là giả định rằng họ có cùng tư tưởng, mà là phạm vi của chiến dịch được cho là đã vượt ra ngoài giới nghiên cứu lý luận.

Nếu các trường hợp được xác minh, chúng cho thấy nghiên cứu vụ việc phải bao gồm cả những vị trí trong hệ thống quân đội, thông tin và tuyên truyền. Tuy nhiên, nghề nghiệp hoặc cơ quan công tác chung không chứng minh sự tồn tại của một tổ chức chính trị thống nhất.

Mỗi người vẫn cần được khảo sát riêng: quan điểm nào được ghi nhận, hành vi nào bị quy kết, biện pháp nào được áp dụng và căn cứ nào được viện dẫn.

10. Lê Liêm và Nguyễn Văn Vịnh: quan hệ chính trị và căn cứ xử lý

Lê Liêm từng giữ những chức vụ cao trong lĩnh vực văn hóa và tuyên truyền. Nguyễn Văn Vịnh là cán bộ quân sự và chính trị cấp cao. Một số nguồn hồi cứu đưa tên hai người vào phạm vi nghiên cứu vụ “Xét lại chống Đảng”.

Đối với từng trường hợp, cần xác minh riêng quá trình công tác, thời điểm và hình thức xử lý. Không nên chỉ dựa vào sự xuất hiện trong một danh sách để khẳng định cả hai đều bị bắt theo cùng một thủ tục hoặc cùng một cáo buộc.

Một số nghiên cứu về ký ức chính trị và đấu tranh nội bộ đề cập đến việc Nguyễn Văn Vịnh bị quy kết trong bối cảnh quan hệ với những cán bộ khác, trong đó có Đặng Kim Giang, và về sau được phục hồi. Những chi tiết này cần được đối chiếu với nguồn cụ thể để xác định chính xác bản chất và trình tự sự kiện.

Nếu quan hệ với một người đã bị quy kết thực sự được dùng làm căn cứ đánh giá người khác, đó sẽ là dữ kiện quan trọng để nghiên cứu cơ chế liên đới. Nhưng phải xác định quan hệ ấy được ghi nhận ở đâu, cơ quan nào sử dụng nó và nó có vai trò đến mức nào trong quyết định xử lý.

Không thể từ một mối quan hệ được ghi nhận mà tự động kết luận những người liên quan đã lập thành một tổ chức.

11. Trần Minh Việt và các trường hợp ngoài quân đội

Trần Minh Việt là một trong những cái tên xuất hiện trong các nguồn hồi cứu về vụ việc, gắn với bộ máy chính trị và hành chính ở Hà Nội.

Trường hợp này, cũng như những trường hợp khác ngoài quân đội, nhắc nhở rằng phạm vi nghiên cứu không thể chỉ giới hạn trong một cơ quan hoặc một lĩnh vực nghề nghiệp.

Tuy nhiên, trước khi đưa một người vào danh sách chính thức của cuốn sách, cần xác định rõ người ấy bị bắt, bị quản thúc, mất chức, bị kiểm điểm hay chỉ xuất hiện trong hồ sơ theo dõi. Các trạng thái này có ý nghĩa lịch sử khác nhau.

Cần đặc biệt tránh cách viết trong đó một người chỉ được xác định bằng việc tên xuất hiện trong danh sách của một tác giả hồi cứu. Danh sách là chỉ dẫn để tìm hồ sơ, không phải điểm kết thúc của việc xác minh.

Với Trần Minh Việt và những trường hợp tương tự, việc nghiên cứu cần tập trung vào nguồn gốc của thông tin, căn cứ xử lý và mối liên hệ thực tế với chiến dịch năm 1967.

12. Mẫu hình không đồng nghĩa với một phe

Một số nghiên cứu cho rằng nhiều người bị xử lý có quan hệ với Hồ Chí Minh hoặc Võ Nguyên Giáp, hoặc không hoàn toàn đồng tình với đường lối được những nhân vật lãnh đạo khác thúc đẩy.

Nếu được xác minh bằng hồ sơ cá nhân, sự tập trung của các trường hợp quanh những quan hệ hoặc vị trí nhất định có thể tạo thành một mẫu hình đáng chú ý.

Nhưng mẫu hình không đồng nghĩa với tổ chức.

Ít nhất có ba khả năng cần phân biệt:

Khả năng thứ nhất: một số người thực sự chia sẻ khuynh hướng chính trị hoặc phối hợp trong hoạt động chung.

Khả năng thứ hai: họ có những quan điểm khác nhau nhưng cùng bị đánh giá là không đáng tin cậy về chính trị.

Khả năng thứ ba: quan hệ với những nhân vật hoặc trung tâm quyền lực khác khiến họ bị đưa vào cùng một diện nghi ngờ, dù mức độ liên hệ và hành vi của từng người khác nhau.

Những khả năng này không nhất thiết loại trừ nhau. Chúng có thể cùng xuất hiện ở những trường hợp khác nhau hoặc trong những giai đoạn khác nhau.

Nhiệm vụ của nhà nghiên cứu là xác định khả năng nào phù hợp với hồ sơ của từng người, chứ không chọn một giả thuyết rồi áp dụng cho toàn bộ danh sách.

13. Bảng phân loại tình trạng chứng cứ

Bảng dưới đây phân biệt những vấn đề đã có cơ sở nghiên cứu với những kết luận còn cần chứng cứ cụ thể. Đây không phải bảng xác nhận rằng mọi chi tiết đã được kiểm tra từ hồ sơ gốc.

Mệnh đề cần xem xét	Tình trạng và yêu cầu chứng cứ
Nhiều cán bộ bị bắt, quản thúc hoặc xử lý trong giai đoạn liên quan	Có nhiều nguồn hồi cứu đề cập; cần xác minh riêng từng người và từng biện pháp
Hoàng Minh Chính có bất đồng lý luận và gắn với văn bản Về chủ nghĩa giáo điều ở Việt Nam	Có cơ sở nghiên cứu; cần kiểm tra bản văn, niên đại và phạm vi lưu hành
Những người trong danh sách đều bị bắt theo cùng một cáo buộc	Chưa thể suy ra từ danh sách; cần hồ sơ từng trường hợp
Một số người có quan hệ công tác hoặc cá nhân với Võ Nguyên Giáp	Có thể là dữ kiện nghiên cứu; cần xác định loại quan hệ và nguồn xác nhận
Vụ việc có liên quan đến đấu tranh nội bộ	Là cách giải thích có cơ sở trong học thuật; cần kiểm tra mức độ tác động trong từng trường hợp
Chiến dịch nhằm làm suy yếu Võ Nguyên Giáp	Giả thuyết cần chứng cứ về mục tiêu, quyết định và hành động cụ thể
Tất cả những người bị xử lý thuộc cùng một tổ chức	Chưa được chứng minh chỉ bằng danh sách
Tất cả những người bị xử lý có cùng tư tưởng	Không thể suy ra từ việc cùng bị quy kết
Tất cả những người bị bắt đều có hành vi chống Đảng	Không thể suy ra từ việc bị bắt hoặc bị gắn nhãn chính trị
Lê Đức Thọ trực tiếp ra lệnh bắt từng người	Cần chứng cứ riêng cho từng trường hợp; không thể suy ra từ chức vụ
Lê Đức Thọ có vai trò trong cơ chế xử lý chung	Là vấn đề cần nghiên cứu trực tiếp bằng hồ sơ tổ chức và tài liệu liên quan

Bảng này xác định ranh giới giữa điều có thể nói ở cấp độ tổng quát và điều chỉ có thể kết luận sau khi nghiên cứu hồ sơ cá nhân.

14. Quy mô vụ việc: phải xác định ai được tính và tính theo tiêu chí nào

Các nguồn hồi cứu đưa ra những con số khác nhau về số người bị bắt hoặc bị ảnh hưởng. Một số công trình nêu số lượng cán bộ cấp cao và đảng viên cấp dưới; những nguồn khác có thể tính thêm người bị theo dõi, điều chuyển, quản thúc hoặc xử lý trong những đợt liên quan.

Không nên chọn một con số duy nhất khi chưa xác định rõ phạm vi thống kê và chưa có danh sách đối chiếu được.

Trước hết cần phân biệt:

• Người bị bắt và giam giữ.
• Người bị quản thúc hoặc hạn chế hoạt động.
• Người bị cách chức, điều chuyển hoặc mất vị trí công tác.
• Người bị kiểm điểm hoặc áp dụng kỷ luật Đảng.
• Người bị theo dõi nhưng chưa có chứng cứ về việc áp dụng biện pháp xử lý.
• Người chịu ảnh hưởng do quan hệ gia đình hoặc quan hệ công tác với người bị xử lý.

Các nhóm này có thể chồng lấn. Một người có thể bị bắt, sau đó tiếp tục bị quản thúc hoặc chịu những biện pháp khác. Vì vậy, tổng số người không thể được xác định bằng cách cộng cơ học những con số từ các danh sách khác nhau.

Muốn xác định quy mô, cần xây dựng danh sách có tiêu chí thống nhất, ghi rõ nguồn của từng trường hợp, tình trạng xử lý và mức độ chắc chắn của thông tin.

Khi chưa đủ dữ liệu, nên nêu rõ rằng các ước lượng hiện có khác nhau, thay vì tạo ra vẻ chính xác bằng một con số chưa được kiểm chứng.

15. Các đợt bắt giữ và giới hạn của trình tự thời gian

Các nguồn hồi cứu thường mô tả việc bắt giữ diễn ra qua nhiều đợt trong năm 1967. Hoàng Minh Chính được nhiều nguồn đặt vào giai đoạn đầu; Đặng Kim Giang, Lê Liêm, Vũ Đình Huỳnh, Lê Trọng Nghĩa và những người khác xuất hiện trong các tường thuật về những đợt tiếp theo; Vũ Thư Hiên được nhắc đến trong nhóm bị bắt về cuối năm.

Trình tự này cần được xác minh từng trường hợp bằng hồ sơ hoặc nguồn đương thời. Đặc biệt, phải phân biệt ngày bị bắt với ngày bị đưa vào diện theo dõi, ngày ra quyết định xử lý và ngày được chuyển đến một cơ sở giam giữ khác.

Nếu nhiều vụ bắt giữ diễn ra trong một khoảng thời gian và có những điểm chung, đó là cơ sở để đặt câu hỏi về sự phối hợp giữa các cơ quan và khả năng tồn tại của một quyết định chung.

Nhưng sự nối tiếp về thời gian chưa đủ chứng minh tất cả các vụ bắt giữ đều xuất phát từ cùng một mệnh lệnh trung tâm. Cũng không thể chỉ từ việc nhiều người bị bắt gần nhau mà kết luận toàn bộ chiến dịch đã được hoạch định theo một kế hoạch duy nhất từ trước.

Để xác lập mối liên hệ, cần tìm văn bản chỉ đạo, biên bản họp, hồ sơ chuyển giao thông tin hoặc những chứng cứ khác cho thấy các vụ việc được phối hợp như thế nào.

16. Điều danh sách cho thấy và điều danh sách chưa thể chứng minh

Danh sách những người bị ảnh hưởng có giá trị vì nó giúp nhận diện phạm vi và sự đa dạng của chiến dịch. Nó cho thấy nghiên cứu không thể chỉ giới hạn ở một vài nhà lý luận hoặc một cơ quan đơn lẻ.

Những trường hợp được nhắc đến thuộc nhiều lĩnh vực: lý luận, quân đội, tình báo, ngoại giao, hành chính, báo chí và những quan hệ chính trị khác nhau. Nếu được xác minh đầy đủ, sự đa dạng ấy là một dữ kiện quan trọng để nghiên cứu cách chiến dịch vận hành.

Tuy nhiên, danh sách chưa tự trả lời được vì sao những người ấy cùng xuất hiện trong một quá trình xử lý.

Nó chưa chứng minh họ có chung một tư tưởng, cùng tham gia một tổ chức hoặc thực hiện một hành vi chống Đảng. Nó cũng chưa xác định được động cơ duy nhất của những người ra quyết định.

Giá trị lớn nhất của danh sách không phải là tạo ra một nhãn hiệu chung cho tất cả những người có tên trong đó. Giá trị của nó là giúp đặt ra những câu hỏi có thể kiểm chứng:

• Ai quyết định đưa từng người vào diện xem xét?
• Những thông tin nào được thu thập và lưu hành?
• Quan điểm, quan hệ và hành vi được đánh giá theo tiêu chí nào?
• Có những trường hợp nào bị xử lý chỉ dựa trên sự liên đới?
• Những cơ quan nào tham gia vào quá trình?
• Có thể xác định một cơ chế chung hay chỉ có những quyết định khác nhau trong cùng một giai đoạn?

Chỉ khi trả lời những câu hỏi ấy, danh sách mới trở thành nền tảng cho một giải thích lịch sử có sức thuyết phục.

17. Lê Đức Thọ đứng ở đâu trong quá trình xử lý?

Lê Đức Thọ là nhân vật cần được khảo sát trực tiếp vì vị trí của ông trong hệ thống lãnh đạo và công tác tổ chức cán bộ của Đảng Lao động Việt Nam.

Tuy nhiên, không thể từ danh sách những người bị bắt suy ra ông đã quyết định việc bắt từng người. Cũng không nên mặc nhiên xem ông là người hoàn toàn đứng ngoài chỉ vì chưa tìm thấy chữ ký trực tiếp của ông trên một văn bản bắt giữ.

Một số nghiên cứu về chính trị nội bộ miền Bắc đặt Lê Đức Thọ cùng Lê Duẩn trong trung tâm quyền lực của giai đoạn này, và có những nhận định cho rằng lãnh đạo cấp cao đã chỉ đạo quá trình xử lý thông qua hệ thống an ninh. Những nhận định ấy là đầu mối nghiên cứu quan trọng, nhưng cần được trích dẫn chính xác và đối chiếu với tài liệu cụ thể.

Cần phân biệt ba câu hỏi:

Một là, Lê Đức Thọ có trách nhiệm theo chức năng và vị trí trong hệ thống tổ chức hay không?

Câu hỏi này đòi hỏi xác định nhiệm vụ và thẩm quyền thực tế của ông trong giai đoạn liên quan.

Hai là, ông có tham gia những quyết định tập thể liên quan đến chiến dịch hay không?

Câu hỏi này cần biên bản, văn kiện, lời kể trực tiếp hoặc những nguồn có thể xác lập sự tham gia của ông.

Ba là, ông có trực tiếp đề xuất, chỉ đạo hoặc thúc đẩy biện pháp xử lý đối với một người cụ thể hay không?

Đây là câu hỏi về hành động cá nhân, đòi hỏi chứng cứ tương ứng.

Ở thời điểm này, kết luận thận trọng nhất là: vị trí của Lê Đức Thọ khiến ông trở thành một đối tượng nghiên cứu trọng yếu trong việc tái dựng cơ chế xử lý; mức độ trách nhiệm cụ thể của ông phải được xác lập bằng tài liệu về những quyết định và hành động có liên quan.

18. Phán định: từ danh sách người bị xử lý đến cơ chế quyền lực

Vụ “Xét lại chống Đảng” không thể được hiểu chỉ như câu chuyện của một nhóm nhỏ những nhà lý luận bất đồng. Những người được các nguồn hồi cứu nhắc đến thuộc nhiều lĩnh vực và có những quá trình công tác khác nhau.

Nhưng cũng chưa có cơ sở để gom tất cả thành một “phe xét lại” thống nhất. Việc cùng bị xử lý không chứng minh cùng tư tưởng; việc có quan hệ với nhau không chứng minh cùng tham gia một tổ chức; việc bị quy kết không tự động chứng minh hành vi được quy kết đã xảy ra đúng như cách cơ quan quyền lực mô tả.

Tương tự, chức vụ của Lê Đức Thọ là cơ sở để đặt câu hỏi về trách nhiệm, không phải bằng chứng thay thế cho hành động cụ thể.

Vì vậy, nhiệm vụ tiếp theo không phải tiếp tục mở rộng danh sách bằng những tên tuổi chưa được kiểm tra đầy đủ. Điều cần làm là tìm hiểu cơ chế khiến những người khác nhau được đưa vào cùng một diện đánh giá và xử lý.

Những hồ sơ ấy đã đi qua cơ quan nào? Ai thu thập và tổng hợp thông tin? Ai đánh giá lập trường của cán bộ? Ai đề xuất biện pháp? Quyết định được thông qua ở cấp nào? Khi nào cơ quan tổ chức chuyển thông tin sang cơ quan an ninh? Và có thể xác định Lê Đức Thọ xuất hiện ở khâu nào bằng tài liệu gì?

Đây là điểm chuyển từ nghiên cứu những người bị quy kết sang nghiên cứu bộ máy đã xem xét và xử lý họ.

Chương XXIV sẽ tập trung vào Ban Tổ chức Trung ương, thẩm quyền và quy trình công tác cán bộ, cũng như khả năng truy tìm dấu vết của Lê Đức Thọ trong những khâu có thể xác minh bằng hồ sơ.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

1. Martin Grossheim, “Domestic Politics in the Democratic Republic of Vietnam, 1963–1968,” trong The Cambridge History of the Vietnam War. Nguồn nghiên cứu về chính trị nội bộ miền Bắc và vụ “Revisionist Anti-Party Affair”. Cần ghi chính xác ấn bản, trang và luận điểm được sử dụng trong bản xuất bản cuối cùng.
2. Lien-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam. Công trình nghiên cứu chiến lược chiến tranh của Hà Nội, quan hệ quốc tế và đấu tranh nội bộ. Khi sử dụng cho hồ sơ Hoàng Minh Chính hoặc các nhân vật khác, cần xác định đúng đoạn và nguồn mà tác giả viện dẫn.
3. Lorenz M. Lüthi, The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World. Princeton University Press, 2008. Nguồn nền tảng để nghiên cứu bối cảnh tranh chấp Trung–Xô.
4. Hồi ký của Vũ Thư Hiên và Nguyễn Kiến Giang, cùng những lời kể của gia đình Vũ Đình Huỳnh, gia đình Đặng Kim Giang và các nhân chứng liên quan. Các nguồn này có giá trị trong việc tái dựng trải nghiệm và ký ức cá nhân; cần phân biệt điều người kể trực tiếp chứng kiến với thông tin được nghe lại hoặc diễn giải hồi cố.
5. Các danh sách hồi cứu về những người bị bắt, quản thúc hoặc xử lý trong giai đoạn 1967. Chỉ sử dụng như chỉ dẫn để truy tìm hồ sơ và đối chiếu nhân thân, không xem danh sách tự nó là bằng chứng cuối cùng về hành vi hoặc trách nhiệm.

Read more »

CHƯƠNG 7 - ĐỐI THOẠI SÁCH TỔ QUỐC ĂN NĂN,-HUYỀN THOẠI, KÝ ỨC VÀ SỰ THẬT LỊCH SỬ

 ĐỐI THOẠI SÁCH TỔ QUỐC ĂN NĂN,

PHẦN II

GIẢI PHẪU LỊCH SỬ VIỆT NAM

CHƯƠNG 7

HUYỀN THOẠI, KÝ ỨC VÀ SỰ THẬT LỊCH SỬ

Một dân tộc trưởng thành không phải là dân tộc nhớ giống nhau, mà là dân tộc có khả năng cùng nhau kiểm chứng những gì mình nhớ.

7.1. Luận đề: Một dân tộc không chỉ sống bằng lịch sử, mà còn sống bằng cách nó nhớ lịch sử

Con người không thể sống lại quá khứ, nhưng quá khứ vẫn có thể chi phối sâu sắc cách con người sống trong hiện tại. Một trận chiến đã kết thúc hàng trăm năm trước vẫn có thể trở thành nguồn tự hào; một thất bại đã cách nhiều thế hệ vẫn có thể để lại mặc cảm; một nhân vật lịch sử đã qua đời từ lâu vẫn có thể tiếp tục được tôn kính, thần tượng hóa, căm ghét hoặc kết án.

Một câu chuyện được kể đủ lâu có thể trở nên quan trọng đối với cộng đồng không chỉ vì từng chi tiết của nó chính xác đến đâu, mà vì nó đã trở thành một phần của cách cộng đồng hiểu chính mình.

Bởi vậy, đọc lại lịch sử không thể chỉ dừng ở câu hỏi: Điều gì đã xảy ra? Cần đặt thêm những câu hỏi khác: Chúng ta đã kể điều gì về những gì đã xảy ra? Vì sao chúng ta lại kể theo cách ấy? Ai đã lựa chọn cách kể đó, và cách kể ấy có ảnh hưởng như thế nào đến hiện tại?

Muốn trả lời, trước hết phải phân biệt ba tầng thường bị trộn lẫn với nhau: quá khứ, sử học và ký ức.

Quá khứ là những gì đã xảy ra. Sử học là hoạt động của con người nhằm tái dựng và giải thích quá khứ bằng tư liệu, phương pháp và tranh luận học thuật. Ký ức là cách cá nhân và cộng đồng nhớ, cảm nhận, kể lại và sử dụng quá khứ.

Ba tầng này liên hệ mật thiết nhưng không đồng nhất. Quá khứ không thay đổi theo ký ức của con người, nhưng ký ức về quá khứ thì luôn có khả năng thay đổi. Sử học tìm cách kiểm chứng ký ức bằng chứng cứ, trong khi ký ức lại thường ảnh hưởng đến những câu hỏi mà xã hội đặt ra cho sử học.

Nguyễn Gia Kiểng đã chạm vào vấn đề này trong Tổ quốc ăn năn khi ông muốn lịch sử trở thành một kho kinh nghiệm giúp người Việt nhìn lại mình thay vì chỉ là nguồn cung cấp những câu chuyện để tự hào. Ông đồng thời phê phán tình trạng lịch sử thiếu chính xác, thiếu đầy đủ hoặc bị khai thác theo lợi ích phe phái, và từng dùng khái niệm “mất ký ức tập thể” để mô tả một vấn đề mà ông cho là nghiêm trọng trong xã hội Việt Nam.

Đó là một điểm khởi đầu đáng suy nghĩ. Nhưng cuộc đối thoại cần đi xa hơn. Một xã hội có thể có nhiều tư liệu lịch sử mà vẫn nhớ quá khứ theo cách đơn giản hóa. Ngược lại, một ký ức được cộng đồng gìn giữ lâu đời có thể có giá trị văn hóa và đạo đức rất lớn nhưng không vì thế mà mọi chi tiết của nó đều trở thành sự thật lịch sử.

Khoảng cách giữa những gì đã xảy ra, những gì được nghiên cứu và những gì xã hội nhớ chính là đối tượng của chương này.

7.2. Phản đề: Huyền thoại không đồng nghĩa với sự giả dối

Khi nói về lịch sử, người ta dễ dựng lên một ranh giới quá đơn giản: một bên là sự thật, bên kia là huyền thoại. Theo cách nhìn ấy, nhiệm vụ của sử học chỉ là phá huyền thoại và thay nó bằng sự thật.

Việc kiểm chứng những câu chuyện lịch sử là cần thiết, nhưng cách phân chia ấy vẫn chưa đủ.

Một huyền thoại lịch sử có thể chứa trong nó một phần sự kiện có thật, ký ức của một cộng đồng, một biểu tượng đạo đức, nhu cầu về căn tính hoặc một lý tưởng của hiện tại được chiếu ngược về quá khứ. Vì vậy, trong nghiên cứu này, huyền thoại không nên được hiểu đơn giản là một câu chuyện bịa đặt, mà là một cách kể quá khứ đã được biểu tượng hóa, lý tưởng hóa hoặc gán cho một ý nghĩa vượt quá những gì bằng chứng lịch sử có thể xác nhận.

Sự phân biệt này rất quan trọng. Nếu xem mọi huyền thoại đều là giả, chúng ta có thể phá hủy cả những giá trị văn hóa mà cộng đồng đã gửi gắm vào biểu tượng. Nhưng nếu xem mọi huyền thoại đều là sự thật chỉ vì chúng được truyền lại lâu đời, chúng ta lại biến ký ức thành quyền miễn trừ đối với việc kiểm chứng.

Nghiên cứu về ký ức văn hóa, trong đó có những công trình của Maurice Halbwachs, Pierre Nora, Jan Assmann và Ann Rigney, cho thấy ký ức xã hội không phải một kho lưu trữ bất động. Nó được tái tạo thông qua giáo dục, nghi lễ, văn chương, nghệ thuật, tưởng niệm, truyền thông và những nhu cầu của từng thời đại.

Do đó, gặp một huyền thoại, câu hỏi đầu tiên không nhất thiết phải là “đúng hay sai?”. Cần hỏi thêm: nó hình thành từ đâu, dựa trên những nguồn nào, được truyền qua những thiết chế nào, đáp ứng nhu cầu gì và đã tạo ra những ảnh hưởng nào?

Chỉ khi trả lời được những câu hỏi ấy, chúng ta mới có thể phân biệt giữa giá trị văn hóa của một biểu tượng và độ xác thực của một mệnh đề lịch sử.

7.3. Nguyễn Gia Kiểng đúng ở đâu?

Một đóng góp đáng ghi nhận của Tổ quốc ăn năn là Nguyễn Gia Kiểng không muốn lịch sử trở thành nơi người Việt chỉ tìm những lý do để tự hào. Ông muốn lịch sử được sử dụng như một nguồn kinh nghiệm để hiểu những thất bại, những giới hạn và những lựa chọn của chính mình.

Trong phần bàn về lịch sử, ông phê phán việc tranh luận về những khẳng định mang tính biểu tượng như “bốn ngàn năm văn hiến” nhưng không đi sâu vào nội dung thực tế của lịch sử. Đối với ông, lịch sử chỉ có giá trị khi giúp một dân tộc hiểu mình và rút ra kinh nghiệm cho tương lai.

Tinh thần ấy đáng được giữ lại.

Nhưng một khi đã đặt lịch sử trước yêu cầu của sự thật, câu hỏi lập tức trở nên rộng hơn: Ai viết lịch sử? Ai lưu giữ tư liệu? Ai truyền bá một cách giải thích? Ai quyết định nhân vật nào được tưởng niệm, con đường nào được đặt tên, sự kiện nào được đưa vào sách giáo khoa và sự kiện nào ít được nhắc đến?

Những câu hỏi ấy không có nghĩa phủ nhận sự thật lịch sử. Chúng giúp chúng ta nhận ra rằng giữa quá khứ và nhận thức xã hội luôn tồn tại một quá trình trung gian: lựa chọn, diễn giải, truyền bá và tưởng niệm.

Lịch sử vì thế vừa là vấn đề của tri thức, vừa là vấn đề của quyền lực và căn tính.

7.4. Lịch sử không phải ký ức

Đây là một phân biệt nền tảng.

Một người lính nhớ một trận chiến khác với một nhà sử học viết về trận chiến ấy. Một gia đình có người chết trong chiến tranh có thể nhớ cuộc chiến khác với một thế hệ sinh ra sau chiến tranh. Một cộng đồng từng chiến thắng có thể lưu giữ ký ức khác với cộng đồng từng thất bại.

Những khác biệt ấy không nhất thiết chứng minh rằng một bên nói dối. Chúng phản ánh vị trí sống, lợi ích, trải nghiệm và môi trường xã hội khác nhau.

Maurice Halbwachs đã đặt nền tảng quan trọng cho nghiên cứu ký ức tập thể khi chỉ ra rằng việc nhớ lại của cá nhân chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi những khung xã hội mà cá nhân thuộc về. Các nghiên cứu sau này tiếp tục phát triển nhận thức rằng ký ức được hình thành và tái tạo trong những bối cảnh xã hội cụ thể.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý khi chúng ta nói “lịch sử Việt Nam”.

Đôi khi câu nói ấy thực chất chỉ có nghĩa rằng một cách kể lịch sử Việt Nam đã trở nên phổ biến. Hai mệnh đề không hoàn toàn giống nhau.

Sự khác biệt giữa chúng không làm cho lịch sử trở nên tương đối đến mức mọi câu chuyện đều ngang nhau. Nó chỉ nhắc chúng ta rằng sự thật lịch sử phải được phân biệt với mức độ phổ biến của một cách kể.

7.5. Huyền thoại được hình thành như thế nào?

Một huyền thoại lịch sử không nhất thiết bắt đầu từ một sự bịa đặt có chủ ý. Nó có thể hình thành qua một quá trình chậm hơn: một sự kiện được kể theo một cách nhất định; cách kể ấy được lặp lại; rồi được đưa vào giáo dục, nghi lễ tưởng niệm, văn chương, nghệ thuật và truyền thông; qua thời gian, phần biểu tượng có thể trở nên nổi bật hơn chính sự phức tạp của sự kiện ban đầu.

Khái niệm “truyền thống được kiến tạo” của Eric Hobsbawm và Terence Ranger giúp chúng ta nhìn rõ cơ chế này. Một số thực hành được xem là rất cổ xưa thực ra được hình thành hoặc tái cấu trúc trong những thời kỳ gần hơn, thường gắn với nhu cầu tạo ra cảm giác liên tục, căn tính hoặc chính danh.

Nhưng “được kiến tạo” không đồng nghĩa với “giả”.

Một truyền thống có thể có nguồn gốc tương đối mới nhưng vẫn trở thành một giá trị văn hóa có thật đối với cộng đồng. Một biểu tượng có thể không cổ như người ta tưởng nhưng vẫn có sức sống lâu dài trong hiện tại.

Vì thế, cần tránh cả hai suy luận:

Cổ xưa không tự động có nghĩa là đúng; mới hình thành không tự động có nghĩa là giả.

Điều cần nghiên cứu là nguồn gốc, quá trình hình thành, chức năng và tác động của nó.

7.6. Một dân tộc có cần huyền thoại không?

Con người không chỉ sống bằng dữ liệu. Một cộng đồng cần biểu tượng để tạo cảm giác thuộc về nhau; một quốc gia cũng cần những câu chuyện chung để truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác những giá trị mà cộng đồng coi là quan trọng.

Vấn đề vì thế không phải là có huyền thoại hay không.

Vấn đề nằm ở chỗ huyền thoại được sử dụng như thế nào.

Một biểu tượng có thể nuôi dưỡng lòng tự trọng và sự gắn kết. Nhưng khi biểu tượng được biến thành sự thật duy nhất, nó có thể trở thành rào chắn đối với nghiên cứu và phản biện. Khi mọi câu hỏi bị xem là xúc phạm biểu tượng, xã hội sẽ dần mất khả năng phân biệt giữa kính trọng quá khứ và thần phục quá khứ.

Một nền văn hóa trưởng thành không nhất thiết phải phá bỏ các biểu tượng của mình. Nó cần đủ tự tin để phân biệt giữa ý nghĩa biểu tượng và mệnh đề lịch sử có thể kiểm chứng.

Chính sự phân biệt ấy cho phép một dân tộc vừa giữ được căn tính, vừa không phải hy sinh sự thật để bảo vệ căn tính.

7.7. Án lệ tư tưởng: Hồ Quý Ly và Mạc Đăng Dung

Hồ Quý Ly và Mạc Đăng Dung là hai trường hợp đặc biệt hữu ích để kiểm nghiệm cách đọc lịch sử.

Nguyễn Gia Kiểng đặt hai nhân vật cạnh nhau và chất vấn sự khác biệt trong cách lịch sử phán xét họ. Đặc biệt, ông đặt vấn đề với việc Mạc Đăng Dung thường bị lên án rất nặng vì hành động thần phục nhà Minh, trong khi quyết định ấy, theo cách giải thích của ông, có thể được nhìn trong hoàn cảnh tránh một cuộc chiến tranh có quy mô lớn.

Đây là một cách đặt vấn đề đáng chú ý vì nó buộc người đọc nhìn vượt khỏi công thức đơn giản “trung quân là chính nghĩa, thoán nghịch là phản quốc”.

Nhưng nếu từ đó chuyển ngay sang kết luận ngược lại rằng Mạc Đăng Dung là người “cứu nước”, chúng ta vẫn chưa thoát khỏi tư duy huyền thoại. Chúng ta chỉ thay đổi màu sắc của huyền thoại.

Một phân tích lịch sử nghiêm túc phải xem xét tương quan quân sự, ý định của nhà Minh, những điều kiện cụ thể của việc thần phục, những nhượng bộ được thực hiện, tình hình vùng biên, các lựa chọn thay thế và chi phí mà mỗi lựa chọn có thể gây ra cho dân chúng.

Ngay cả khái niệm “giữ nước” cũng cần được làm rõ. Giữ nước có phải chỉ là bảo toàn danh dự và biểu tượng chủ quyền? Hay còn bao gồm bảo toàn lãnh thổ, sinh mạng và đời sống của dân chúng? Trong một tình huống mà mọi lựa chọn đều có giá phải trả, tiêu chuẩn nào nên được sử dụng để đánh giá quyết định của người cầm quyền?

Khi đặt những câu hỏi ấy, chúng ta chuyển từ việc phán xét một con người sang phân tích một quyết định lịch sử. Đó là bước tiến phương pháp luận quan trọng.

7.8. Từ “ai đúng?” đến “quyết định ấy được tạo ra như thế nào?”

Lịch sử thường thích những câu hỏi có đáp án rõ ràng: ai anh hùng, ai phản quốc, ai đúng, ai sai. Những câu hỏi đạo đức ấy có giá trị, nhưng chúng không đủ để giải thích cách một quyết định lịch sử được hình thành.

Một quyết định thường là kết quả của sự tương tác giữa thông tin mà người ra quyết định có được, lợi ích của các nhóm liên quan, thể chế chính trị, tương quan quyền lực, nguồn lực, địa chính trị, văn hóa và khả năng thực thi.

Một người có thể có ý định tốt nhưng không đủ phương tiện để thực hiện. Một chính sách có thể có mục tiêu hợp lý nhưng thất bại vì điều kiện thực thi. Một quyết định gây tranh cãi có thể trở nên dễ hiểu hơn khi đặt trong những giới hạn mà người ra quyết định phải đối mặt.

Vì thế, khi nghiên cứu một nhân vật, cần hỏi: người ấy biết gì vào thời điểm đó, có những lựa chọn nào, bị ràng buộc bởi điều gì, đã lựa chọn ra sao và kết quả thực tế là gì?

Cách tiếp cận này không loại bỏ phán xét đạo đức. Nó làm cho phán xét đạo đức có cơ sở hơn, bởi một con người không thể được đánh giá đầy đủ nếu tách khỏi hoàn cảnh mà họ thực sự sống.

7.9. “Sự thật lịch sử” có hoàn toàn khách quan không?

Đây là lúc chính chúng ta phải tự phản biện.

Nói rằng sử học phải tìm kiếm sự thật khách quan là đúng về nguyên tắc. Nhưng nếu hiểu rằng nhà sử học chỉ cần thu thập đủ tài liệu là có thể nhìn thấy quá khứ nguyên vẹn như một chiếc máy quay phim thì quá đơn giản.

Nguồn sử liệu luôn có giới hạn. Có sự kiện được ghi lại, có sự kiện không được ghi. Có người có quyền viết, trong khi những người khác chỉ xuất hiện trong văn bản qua lời kể của người khác. Có tài liệu bị thất lạc, có văn bản được viết nhiều năm sau sự kiện, có ký ức truyền khẩu và có những nhân chứng cùng chứng kiến một sự kiện nhưng nhớ không giống nhau.

Do đó, tính khách quan trong sử học không nhất thiết có nghĩa là nhà nghiên cứu không có góc nhìn. Nó đòi hỏi góc nhìn ấy phải chịu sự kiểm chứng của nguồn tư liệu, phương pháp và phản biện.

Một kết luận lịch sử nghiêm túc vì vậy nên phân biệt giữa điều có bằng chứng mạnh, điều còn tranh luận và điều chưa đủ dữ liệu để kết luận.

Sự thừa nhận giới hạn hiểu biết không làm suy yếu sự thật. Trái lại, nó bảo vệ sự thật khỏi việc bị biến thành niềm tin tuyệt đối của một cá nhân hay một nhóm.

7.10. Khi ký ức trở thành quyền lực

Ký ức không chỉ tồn tại trong tâm trí con người. Nó hiện diện trong sách giáo khoa, bảo tàng, tượng đài, ngày lễ, tên đường, nghi lễ, phim ảnh, văn chương, diễn văn chính trị, truyền thông và gia đình.

Những thiết chế và thực hành ấy không chỉ lưu giữ quá khứ; chúng góp phần định hình cách xã hội hiểu hiện tại.

Một ký ức về chiến thắng có thể tạo ra lòng tự tin. Một ký ức về thất bại có thể tạo ra mặc cảm hoặc thúc đẩy ý chí phục hồi. Ký ức về nạn nhân có thể nuôi dưỡng yêu cầu công lý. Nhưng ký ức cũng có thể bị sử dụng để tạo ra sự chia rẽ hoặc truyền thù hận từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Bởi vậy, nghiên cứu ký ức cuối cùng trở thành một câu hỏi về quyền lực: ai có quyền kể quá khứ, ai có quyền lưu giữ nó, và ai có quyền chất vấn cách kể ấy?

Một xã hội có thể có những câu chuyện lịch sử được công nhận rộng rãi. Nhưng nếu không tồn tại không gian để những câu chuyện ấy được kiểm chứng bằng tư liệu và lập luận, ký ức rất dễ chuyển từ di sản văn hóa thành giáo điều chính trị.

7.11. Một quốc gia mạnh có cần mọi người nhớ giống nhau?

Đây là điểm cần đi xa hơn quan niệm thông thường về ký ức quốc gia.

Không nhất thiết.

Những con người khác nhau có thể trải nghiệm cùng một biến cố theo những cách khác nhau. Người chiến thắng và người thất bại không luôn có cùng ký ức. Người ở trung tâm quyền lực và người ở bên lề quyền lực cũng không nhất thiết nhìn quá khứ giống nhau. Các thế hệ sinh ra trong những hoàn cảnh khác nhau càng khó có cùng một trải nghiệm lịch sử.

Nếu buộc mọi người phải nhớ giống nhau, xã hội có thể đạt được một hình thức đồng thuận bề ngoài, nhưng chưa chắc đạt được sự đồng thuận trí tuệ.

Điều một quốc gia cần không phải là sự đồng nhất tuyệt đối của ký ức, mà là một nền tảng chung để những ký ức khác nhau có thể gặp nhau trong quá trình kiểm chứng và đối thoại.

Một người có thể nói “tôi nhớ khác anh” mà không biến người đối thoại thành kẻ thù. Một nhà nghiên cứu có thể chỉ ra rằng một câu chuyện thiếu bằng chứng mà không cần quy kết người kể là phản quốc. Một sách giáo khoa có thể được sửa khi phát hiện sai sót mà không đồng nghĩa với việc xóa bỏ lịch sử dân tộc.

Đó là một dạng trưởng thành đặc biệt của xã hội: chấp nhận rằng cộng đồng có thể có nhiều ký ức, nhưng sự khác biệt ấy phải được đặt trong một không gian chung của chứng cứ, tranh luận và trách nhiệm.

7.12. Ký ức quốc gia trưởng thành

Từ đó có thể hình thành khái niệm ký ức quốc gia trưởng thành.

Đó là một nền văn hóa trong đó xã hội có thể tự hào về những gì đáng tự hào mà không biến lòng tự hào thành lý do để phủ nhận sai lầm; có thể đau buồn trước những mất mát mà không biến đau buồn thành thù hận; có thể tôn kính nhân vật lịch sử mà vẫn nghiên cứu họ như những con người chịu sự giới hạn của thời đại; và có thể sửa lại cách hiểu quá khứ khi bằng chứng mới xuất hiện.

Điều quan trọng nhất là xã hội không coi việc sửa lại cách hiểu lịch sử là một hành động phản bội.

Tổ tiên có thể đã làm một điều đáng kính. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi hành động của họ đều đúng.

Một nhân vật có thể có công lớn. Nhưng công lớn không xóa bỏ mọi sai lầm.

Một thất bại có thể đáng tiếc. Nhưng thất bại không nhất thiết làm mất giá trị của cả một thế hệ.

Lịch sử trưởng thành vì thế không cần những con người hoàn toàn trắng hoặc hoàn toàn đen. Nó cần những con người được đặt trở lại trong hoàn cảnh cụ thể của họ, với ý định, giới hạn, lựa chọn, kết quả và di sản được xem xét bằng chứng cứ.

7.13. Từ ký ức đến khả năng tự sửa sai của xã hội

Một xã hội không thể bảo đảm rằng mọi thế hệ sẽ luôn hiểu lịch sử một cách đầy đủ. Điều đó không thực tế. Điều có thể xây dựng là một hệ thống cho phép xã hội phát hiện và sửa chữa những sai lệch trong nhận thức lịch sử.

Khả năng ấy bắt đầu từ việc bảo tồn tư liệu thay vì xóa bỏ những phần quá khứ bất tiện; tạo điều kiện cho nghiên cứu và tranh luận học thuật; bảo đảm khả năng tiếp cận các kho lưu trữ; khuyến khích giáo dục lịch sử dựa trên nguồn tư liệu; bảo tồn ký ức của nhiều cộng đồng; và tạo ra một môi trường trong đó việc đặt câu hỏi không bị đồng nhất với sự phản bội.

Điều này dẫn đến một phân biệt quan trọng giữa biết nhiều và biết cách sửa cái mình có thể đã biết sai.

Một xã hội có thể sở hữu khối lượng tri thức lịch sử rất lớn nhưng vẫn trở nên giáo điều nếu không có cơ chế kiểm tra và sửa chữa. Ngược lại, một xã hội có thể còn nhiều điều chưa biết nhưng vẫn tiến bộ nếu nó có những thiết chế cho phép bằng chứng mới được tiếp nhận và kết luận cũ được xem xét lại.

Ở đây, khái niệm Quốc Trí cần được hiểu rộng hơn khả năng tích lũy kiến thức. Quốc Trí còn bao gồm khả năng nhận ra giới hạn của hiểu biết, phân biệt bằng chứng với niềm tin, chấp nhận phản biện và điều chỉnh kết luận khi thực tế buộc phải điều chỉnh.

Đó chính là một dạng trí tuệ thể chế.

Vì vậy, mục tiêu không phải xây dựng một “lịch sử hoàn hảo” mà là xây dựng một xã hội có khả năng học lịch sử, tranh luận về lịch sử và sửa cách hiểu lịch sử.

7.14. Án lệ phương pháp: Không thay một huyền thoại bằng một huyền thoại khác

Đây cũng là nguyên tắc tự vệ của chính công trình này.

Khi phản biện một cách kể lịch sử đã trở nên quen thuộc, người viết rất dễ rơi vào một cám dỗ: tháo bỏ một tượng đài rồi dựng một tượng đài khác.

Phê phán một nhân vật từng được thần thánh hóa không có nghĩa biến họ thành tội nhân tuyệt đối. Bênh vực một nhân vật từng bị lên án cũng không có nghĩa biến họ thành anh hùng. Phát hiện một huyền thoại không có nghĩa mọi điều trái ngược với huyền thoại ấy đều trở thành sự thật.

Vì vậy, phương pháp cần thay đổi trước khi phán xét thay đổi.

Đối tượng của sử học không phải là tìm một nhân vật hoàn toàn tốt để thay thế một nhân vật hoàn toàn xấu. Đối tượng là tái dựng càng trung thực càng tốt một thế giới trong đó những con người cụ thể đã hành động, lựa chọn và chịu trách nhiệm.

Nếu một ngày nào đó những kết luận của cuốn sách này bị thế hệ sau chất vấn bằng những bằng chứng và lập luận tốt hơn, chính cuốn sách này cũng phải chấp nhận sự chất vấn ấy. Nếu không, nó sẽ lặp lại đúng căn bệnh mà nó đang phê phán: biến một cách giải thích thành chân lý bất khả tranh luận.

7.15. Quy luật Hưng Quốc: Sức mạnh nằm ở khả năng sửa cách mình hiểu quá khứ

Từ cuộc đối thoại giữa lịch sử, ký ức và sự thật có thể rút ra một quy luật rộng hơn.

Một quốc gia không mạnh chỉ vì có một ký ức chung, cũng không mạnh chỉ vì có nhiều tư liệu lịch sử. Sức mạnh sâu hơn nằm ở khả năng biến quá khứ thành tri thức có thể kiểm chứng và biến những sai lầm trong nhận thức thành cơ hội để học hỏi.

Một xã hội yếu về mặt trí tuệ có xu hướng biến cách kể lịch sử thành giáo điều. Khi đó, sai lầm trong nhận thức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác vì việc sửa sai bị xem là nguy hiểm. Một xã hội trưởng thành hơn coi những cách hiểu lịch sử là những kết luận có thể được củng cố, bổ sung hoặc sửa đổi khi bằng chứng thay đổi.

Điều này không có nghĩa lịch sử phải thay đổi theo dư luận. Sự thật lịch sử không được quyết định bởi số đông. Nhưng cách xã hội hiểu lịch sử phải luôn có khả năng chịu sự kiểm chứng của bằng chứng.

Do đó, Hưng Quốc không đòi hỏi mọi người phải có cùng một ký ức. Hưng Quốc đòi hỏi xã hội có đủ trí tuệ và thể chế để những ký ức khác nhau được đưa vào một quá trình chung của kiểm chứng, đối thoại và học hỏi.

Một dân tộc chỉ thực sự tự tin khi không cần phải bóp méo quá khứ để bảo vệ lòng tự hào về hiện tại.

7.16. Kết luận: Lịch sử trở thành trường học khi ký ức không còn là bản án

Nguyễn Gia Kiểng đặt trước người đọc một yêu cầu quan trọng: hãy nhìn lại lịch sử để hiểu mình, thay vì chỉ dùng lịch sử để tự hào về mình.

Cuộc đối thoại này đưa yêu cầu ấy thêm một bước. Muốn hiểu lịch sử, phải phân biệt quá khứ với ký ức về quá khứ; phân biệt biểu tượng với bằng chứng; phân biệt sự phổ biến của một câu chuyện với độ xác thực của câu chuyện ấy; đồng thời phải tạo ra những điều kiện để cách hiểu lịch sử có thể được kiểm chứng và sửa chữa.

Một dân tộc không thể lựa chọn lại quá khứ. Nhưng có thể lựa chọn cách mình học từ quá khứ.

Chúng ta có thể kính trọng tổ tiên mà không coi tổ tiên luôn đúng. Có thể giữ những biểu tượng đã tạo nên căn tính cộng đồng mà không hy sinh sự thật để bảo vệ chúng. Có thể thừa nhận những ký ức khác nhau mà không biến khác biệt thành thù địch. Và có thể sửa một cách hiểu lịch sử mà không xem sự sửa chữa ấy là sự phủ nhận dân tộc.

Đó không phải là sự lạnh lùng đối với quá khứ. Trái lại, đó là một cách tôn trọng quá khứ nghiêm túc hơn, bởi chỉ khi nhìn quá khứ với đầy đủ ánh sáng và bóng tối, chúng ta mới thực sự học được từ nó.

Nếu Chương 6 đặt câu hỏi liệu có tồn tại một “bản chất lịch sử” bất biến của dân tộc Việt Nam hay không, thì Chương 7 cho thấy một vấn đề khác cũng cần được giải phẫu: cách một dân tộc tạo ra những câu chuyện về chính mình và trao cho những câu chuyện ấy quyền lực như thế nào.

Từ đây, câu hỏi không còn chỉ là chúng ta đã nhớ gì, mà là những gì chúng ta nhớ có thể giúp chúng ta hiểu được những triều đại, những nhân vật và những lựa chọn lịch sử cụ thể đến đâu.

Đó là điểm xuất phát của chương tiếp theo: Lý – Trần: Hào quang và những khoảng tối.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

ĐỐI THOẠI VỚI CÂU CHUYỆN VIỆT NAM - LỜI MỞ ĐẦU

 

LỜI MỞ ĐẦU

ĐỐI THOẠI VỚI CÂU CHUYỆN VIỆT NAM

1. Nguồn lực không tự động trở thành sức mạnh quốc gia

Việt Nam đã trải qua những biến đổi sâu sắc từ chiến tranh, thống nhất đến Đổi mới và hội nhập quốc tế. Tăng trưởng kinh tế, mở rộng thương mại và cải thiện đời sống là những thành tựu quan trọng. Nhưng từ những thành tựu ấy vẫn còn một câu hỏi căn bản: điều gì quyết định khả năng chuyển những nguồn lực đang có thành năng lực phát triển lâu dài của quốc gia?

Luận đề trung tâm của cuốn sách là: sức mạnh phát triển của Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực và cơ hội, mà chủ yếu còn phụ thuộc vào năng lực tổ chức, sử dụng và liên tục nâng cấp những nguồn lực ấy.

Nguồn lực có thể đến từ con người, vốn, tài nguyên, vị trí địa lý và thị trường quốc tế. Nhưng để trở thành năng lực quốc gia, chúng phải được chuyển hóa thành tri thức, công nghệ, năng suất, doanh nghiệp có sức cạnh tranh, thể chế hoạt động hiệu quả và những cơ hội phát triển thực chất cho người dân.

Quá trình chuyển hóa ấy không diễn ra tự động. Nó phụ thuộc vào chất lượng quyết định, cách tổ chức thực hiện, cơ chế phối hợp, động lực của các chủ thể và khả năng phát hiện, sửa chữa sai lầm. Vì vậy, cùng có cơ hội phát triển nhưng các quốc gia có thể đạt những kết quả khác nhau; ngay trong một quốc gia, các lĩnh vực cũng có thể tiến bộ với tốc độ rất khác nhau.

Cuốn sách tập trung khảo sát cơ chế đó trong trường hợp Việt Nam: những điều kiện nào đã tạo ra thành tựu, những giới hạn nào đang cản trở sự phát triển và những năng lực nào cần được xây dựng cho chặng đường tiếp theo.

2. Mai Linh: Đối tượng đối thoại và điểm xuất phát nghiên cứu

Câu chuyện Việt Nam của Mai Linh là điểm xuất phát cụ thể của công trình. Tác phẩm cung cấp một cách nhìn về Việt Nam để người viết xem xét, đối chiếu và phát triển những câu hỏi tiếp nối. Vai trò của Mai Linh vì thế không chỉ nằm ở những nhận định riêng lẻ, mà còn ở việc tạo ra một đối tượng chung để cuộc đối thoại có thể bắt đầu.

Công trình không đặt mục tiêu tóm tắt tác phẩm, cũng không mặc định rằng phải phản bác tác giả mới tạo ra được giá trị học thuật. Điều cần thiết là làm rõ những gì tác phẩm đóng góp, những cách giải thích cần được kiểm tra thêm và những vấn đề có thể mở rộng bằng tư liệu lịch sử, dữ liệu kinh tế – xã hội và nghiên cứu học thuật.

Các học giả như Max Weber, Alexis de Tocqueville, Samuel Huntington, Francis Fukuyama, Daron Acemoglu, James Robinson và Amartya Sen sẽ được đối thoại khi lý thuyết của họ giúp làm sáng tỏ những câu hỏi cụ thể. Tư tưởng của những người Việt Nam từng suy nghĩ về cải cách và vận mệnh quốc gia cũng góp phần đưa các vấn đề hiện tại vào chiều sâu lịch sử.

Trong quá trình ấy, cần giữ rõ ba tầng: Mai Linh đưa ra những luận điểm nào; tư liệu và nghiên cứu cung cấp bằng chứng hoặc cách giải thích gì; và người viết rút ra những kết luận, phản biện hay đề xuất nào. Những nhận định của Mai Linh phải được đối chiếu với văn bản gốc; những đề xuất mới thuộc trách nhiệm lập luận của công trình này.

Sự phân biệt ấy giúp bảo đảm tính công bằng với tác phẩm được đối thoại, đồng thời mở ra không gian để nghiên cứu vượt khỏi phạm vi của nó.

3. Hưng Quốc: Trục lý thuyết và định hướng kiến tạo của công trình

Nếu Mai Linh là đối tượng đối thoại, thì Hưng Quốc là định hướng lý thuyết và kiến tạo mà công trình này theo đuổi. Hai vai trò có liên hệ nhưng không đồng nhất: Mai Linh không phải người bảo chứng cho Hưng Quốc, và những kết luận về Việt Nam không được xác định trước để phục vụ một học thuyết có sẵn.

Hưng Quốc được đặt ở vị trí trục tư tưởng xuyên suốt công trình, chứ không chỉ là phần khuyến nghị ở chương cuối. Trục tư tưởng ấy định hướng việc lựa chọn vấn đề, kết nối các chương và tìm kiếm lời giải cho câu hỏi về năng lực phát triển quốc gia. Tuy nhiên, từng nhận định cụ thể vẫn phải được kiểm tra bằng bằng chứng; bản thân khung Hưng Quốc cũng phải được điều chỉnh khi thực tiễn không phù hợp với giả thuyết ban đầu.

Trong phạm vi cuốn sách, Hưng Quốc hướng đến việc xây dựng một quốc gia có năng lực phát triển cao hơn: người dân được phát triển năng lực và mở rộng cơ hội; nền kinh tế nâng cao năng suất, công nghệ và sức cạnh tranh; doanh nghiệp trong nước có khả năng học hỏi và tạo ra giá trị lớn hơn; nhà nước có năng lực thực thi chính sách, sử dụng nguồn lực hiệu quả và chịu trách nhiệm về kết quả; xã hội có khả năng tham gia, phản hồi và góp phần sửa chữa những quyết định không phù hợp.

Đây là những phương diện có quan hệ với nhau. Năng lực nhà nước mà thiếu cơ chế trách nhiệm có thể dẫn đến phân bổ nguồn lực kém hiệu quả. Tăng trưởng kinh tế mà không nâng cao năng lực sản xuất và công nghệ trong nước có thể duy trì sự phụ thuộc. Nguồn nhân lực tốt mà thiếu môi trường khuyến khích sáng tạo cũng khó phát huy hết tiềm năng.

Do đó, vấn đề Hưng Quốc không chỉ là lựa chọn mục tiêu tốt, mà là thiết kế được cơ chế để mục tiêu tạo ra kết quả.

Cơ chế ấy có thể thu gọn thành bốn bước:

1. Chẩn đoán: xác định đúng điểm nghẽn, nguyên nhân và năng lực còn thiếu.
2. Tổ chức: lựa chọn ưu tiên, phân bổ nguồn lực, giao trách nhiệm và thiết lập cơ chế phối hợp.
3. Đánh giá: đo kết quả thực chất bằng những chỉ báo phù hợp, thay vì chỉ đếm hoạt động hay nguồn lực đã sử dụng.
4. Điều chỉnh: dựa vào phản hồi và kết quả để sửa chính sách, thay đổi cách thực hiện hoặc nhân rộng những mô hình có hiệu quả.

Bốn bước này tạo thành một chu trình liên tục, không phải quy trình khép kín chỉ vận hành từ trên xuống. Thông tin từ người dân, doanh nghiệp, địa phương và các tổ chức thực thi cần quay trở lại khâu chẩn đoán và ra quyết định. Trách nhiệm phải gắn với quyền hạn; nguồn lực phải gắn với mục tiêu; và đánh giá phải có khả năng dẫn đến thay đổi thực tế.

Chu trình cũng cần được vận dụng khác nhau ở từng cấp độ. Ở cấp vĩ mô, nó giúp xác định ưu tiên và năng lực quốc gia cần xây dựng. Ở cấp trung mô, nó hướng đến năng lực của ngành, địa phương, doanh nghiệp và các tổ chức. Ở cấp vi mô, nó liên quan đến kỹ năng, quản trị, sáng tạo và trách nhiệm của từng chủ thể.

Hưng Quốc vì vậy vừa là định hướng giá trị, vừa là chương trình nghiên cứu về cơ chế phát triển. Định hướng giá trị trả lời quốc gia muốn hướng tới điều gì; chương trình nghiên cứu phải tiếp tục trả lời điều đó có thể đạt được bằng cách nào, trong những điều kiện nào và với kết quả ra sao.

4. Chín chương: Từ giải thích hiện trạng đến xây dựng năng lực quốc gia

Chín chương được tổ chức thành bốn chặng, tạo thành một tiến trình từ nhận diện điều kiện xuất phát đến phân tích cơ chế phát triển và kiến tạo định hướng tương lai.

Chặng I. Xác định điểm xuất phát

Chương I – Việt Nam: Một câu chuyện chưa hoàn tất

Xem xét cách lịch sử, ký ức và bản sắc được diễn giải; xác lập cách đối thoại với Mai Linh và những câu hỏi nền tảng về việc hiểu Việt Nam.

Chương II – Lịch sử và địa lý: Định mệnh hay lợi thế?

Phân tích các điều kiện cấu trúc như địa lý, chiến tranh và vị trí quốc tế, đồng thời xem xét vai trò của lựa chọn chính trị và năng lực tổ chức trong việc định hình kết quả.

Chặng II. Giải thích động lực kinh tế và xã hội

Chương III – Phép màu kinh tế: Việt Nam đã thoát nghèo, nhưng đã giàu chưa?

Khảo sát động lực tăng trưởng, năng suất, công nghệ, giá trị gia tăng trong nước và sức cạnh tranh dài hạn.

Chương IV – Cuộc cách mạng xã hội âm thầm

Phân tích đô thị hóa, thay đổi thế hệ, số hóa và sự chuyển biến trong quan hệ giữa cá nhân, gia đình, thị trường và cộng đồng.

Chương V – Tầng lớp trung lưu: Tiêu dùng hay kiến tạo quốc gia?

Xem xét sự hình thành, tính đa dạng và khả năng chuyển nguồn lực kinh tế của tầng lớp trung lưu thành năng lực xã hội, tổ chức và tham gia công cộng.

Chặng III. Phân tích thể chế và khả năng hành động chung

Chương VI – Quyền lực và thể chế: Khi tăng trưởng không còn đủ

Khảo sát năng lực nhà nước, chất lượng thực thi, phân bổ nguồn lực và cơ chế trách nhiệm.

Chương VII – Dân chủ Việt Nam: Mục tiêu, phương tiện hay nền tảng của quốc gia?

Xem xét đại diện, tham gia, pháp quyền và trách nhiệm giải trình trong quan hệ với quyền lực và chất lượng phát triển.

Chương VIII – Sự vắng mặt của ý niệm quốc gia: Việt Nam cần một đại tự sự mới?

Phân tích khả năng hình thành mục tiêu chung giữa những khác biệt về lợi ích và quan điểm, đồng thời đặt vấn đề về cơ sở xã hội và thể chế của một dự án quốc gia.

Chặng IV. Kiến tạo định hướng phát triển

Chương IX – Từ ký ức đến Hưng Quốc: Kiến tạo một dự án quốc gia cho thế kỷ XXI

Tổng hợp kết quả các chương trước để xác định những năng lực ưu tiên, cơ chế thực thi và tiêu chuẩn đánh giá một chương trình phát triển quốc gia.

Bốn chặng này liên kết với nhau theo một logic rõ ràng: điều kiện lịch sử và địa lý định hình điểm xuất phát; kinh tế và xã hội cho thấy những biến đổi cùng các năng lực đang hình thành; thể chế quyết định một phần quan trọng khả năng phối hợp và hành động; còn ý niệm quốc gia giúp xác định mục tiêu chung mà các năng lực ấy phục vụ.

Chương IX không đưa ra một lời giải tách rời tám chương trước. Nó phải là kết quả tổng hợp của toàn bộ quá trình nghiên cứu, đồng thời mở ra những câu hỏi mới về cách tổ chức thực hiện và kiểm tra các đề xuất Hưng Quốc.

5. Mục tiêu cuối cùng

Cuốn sách có hai nhiệm vụ gắn bó nhưng cần được phân biệt.

Nhiệm vụ thứ nhất là đối thoại có hệ thống với Câu chuyện Việt Nam của Mai Linh, qua đó nâng cao hiểu biết về lịch sử, kinh tế, xã hội và thể chế Việt Nam. Nhiệm vụ thứ hai là phát triển Hưng Quốc thành một khung lý thuyết và kiến tạo về năng lực quốc gia, có khả năng nối các mục tiêu phát triển với cơ chế thực hiện và kết quả thực tế.

Nhiệm vụ thứ nhất tạo cơ sở nhận thức; nhiệm vụ thứ hai tìm kiếm hướng hành động. Không thể dùng khát vọng thay cho nghiên cứu, cũng không nên dừng lại ở phân tích mà không xem xét những khả năng cải thiện hiện trạng.

Câu hỏi xuyên suốt công trình vì vậy là: Việt Nam cần xây dựng những năng lực nào, bằng những cơ chế nào, để chuyển hóa nguồn lực thành sức mạnh phát triển, nâng cao khả năng tự chủ và mở rộng cơ hội cho người dân?

Đối thoại với Mai Linh giúp mở ra và làm rõ các vấn đề. Nghiên cứu lịch sử, dữ liệu và học thuật cung cấp cơ sở để giải thích chúng. Hưng Quốc kết nối quá trình ấy với một chương trình kiến tạo cần được phát triển, phản biện và kiểm nghiệm.

Mục tiêu không chỉ là hiểu vì sao Việt Nam đã trở thành quốc gia như ngày nay, mà còn là tìm ra những cơ chế giúp Việt Nam chủ động hơn trong việc xây dựng tương lai của mình.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG 4 - CÂU CHUYỆN VIỆT NAM - CUỘC CÁCH MẠNG XÃ HỘI ÂM THẦM: XÃ HỘI THAY ĐỔI NHANH HƠN NHÀ NƯỚC

ĐỐI THOẠI VỚI CÂU CHUYỆN VIỆT NAM

Từ ký ức, chuyển biến xã hội đến kiến tạo quốc gia

Đọc Mai Linh để hiểu Việt Nam – Phản biện để tìm con đường Hưng Quốc

CHƯƠNG 4

CUỘC CÁCH MẠNG XÃ HỘI ÂM THẦM

Xã hội thay đổi nhanh hơn nhà nước

Khoảng cách giữa một xã hội đang hiện đại hóa và năng lực quản trị sự hiện đại hóa ấy

1. Một Việt Nam khác đã xuất hiện

Trong vài thập niên, Việt Nam không chỉ thay đổi về thu nhập và cơ cấu kinh tế. Một sự chuyển đổi sâu hơn đang diễn ra trong đời sống hằng ngày: cách người dân làm việc, tiêu dùng, tiếp nhận thông tin, nuôi dạy con cái, lựa chọn nghề nghiệp và hình dung tương lai của mình.

Nhiều người không còn sống trong môi trường thông tin khép kín như các thế hệ trước. Điện thoại thông minh, Internet, mạng xã hội và giao lưu quốc tế mở rộng khả năng tiếp cận kiến thức, so sánh trải nghiệm và bày tỏ quan điểm. Di cư từ nông thôn đến đô thị, sự phát triển của khu công nghiệp và dịch vụ, cùng quá trình mở rộng giáo dục đã làm thay đổi cấu trúc nghề nghiệp và quan hệ xã hội.

Các gia đình cũng thay đổi. Người trẻ có nhiều cơ hội lựa chọn nghề nghiệp và lối sống hơn, nhưng đồng thời đối mặt với chi phí nhà ở, áp lực việc làm, cạnh tranh giáo dục và những bất định mới. Quan hệ giữa các thế hệ, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa người lao động và tổ chức sử dụng lao động đang được thương lượng lại trong những hoàn cảnh khác trước.

Những chuyển biến ấy tạo nên một xã hội có nhiều nguồn lực hơn, nhiều kỳ vọng hơn và khả năng tiếp nhận thay đổi nhanh hơn.

Tuy nhiên, không nên coi toàn bộ xã hội Việt Nam đã biến đổi đồng đều. Khác biệt về địa phương, thế hệ, thu nhập, nghề nghiệp và khả năng tiếp cận công nghệ vẫn rất lớn. Có những nhóm tham gia sâu vào kinh tế số và mạng lưới quốc tế, trong khi những nhóm khác còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ công, thông tin đáng tin cậy và cơ hội việc làm tốt.

Điểm đáng chú ý không phải mọi người đều thay đổi theo cùng một hướng, mà là tốc độ và phạm vi biến đổi xã hội đã tạo ra những yêu cầu mới đối với cách quản trị quốc gia.

Một xã hội có thể thay đổi nhanh hơn những quy tắc và tổ chức đang điều chỉnh nó. Khi khoảng cách ấy kéo dài, vấn đề không chỉ là sự bất tiện trong quản lý. Nó có thể làm giảm hiệu quả kinh tế, bào mòn lòng tin và khiến những nguồn lực mới của xã hội không được sử dụng đúng mức.

2. Đối thoại với Mai Linh: Quan sát xã hội và câu hỏi về năng lực quản trị

Những câu chuyện về đời sống Việt Nam giúp nhận ra rằng sự phát triển không chỉ diễn ra trong các chỉ số kinh tế. Nó còn hiện diện trong những lựa chọn thường ngày, trong kỳ vọng của người dân và trong sự thay đổi của quan hệ giữa cá nhân với xã hội.

Nhưng để đi từ quan sát đến kết luận, cần phân biệt hai câu hỏi.

Câu hỏi thứ nhất là xã hội đã thay đổi như thế nào: người dân có thêm những cơ hội gì, hành vi và kỳ vọng nào đã thay đổi, những mâu thuẫn mới nào xuất hiện?

Câu hỏi thứ hai là các thiết chế có thích ứng với những thay đổi đó hay không: pháp luật, giáo dục, hành chính, thị trường lao động và các cơ chế đại diện có tạo điều kiện để xã hội vận hành hiệu quả hơn không?

Câu hỏi thứ nhất thuộc về mô tả và nghiên cứu biến đổi xã hội. Câu hỏi thứ hai đòi hỏi phân tích thể chế, cơ chế thực thi và kết quả quản trị.

Không nên mặc nhiên suy ra rằng xã hội hiện đại hơn thì nhà nước nhất thiết lạc hậu hơn. Cũng không nên cho rằng mọi khó khăn quản trị đều bắt nguồn từ sự chậm thay đổi của bộ máy. Muốn chứng minh một khoảng cách, cần chỉ ra quy định nào không còn phù hợp, quy trình nào gây ra chi phí, nhóm nào chịu tác động và cơ chế nào khiến việc điều chỉnh bị trì hoãn.

Phần đóng góp của Hưng Quốc bắt đầu từ đây: xem khoảng cách giữa thay đổi xã hội và khả năng thích ứng của thể chế như một vấn đề cần được nhận diện, đo lường và giải quyết bằng cơ chế cụ thể.

3. Dân trí không đồng nhất với học vấn

Một xã hội có trình độ học vấn cao hơn thường có điều kiện thuận lợi để phát triển năng lực con người. Tuy nhiên, số năm đi học, bằng cấp và khả năng ghi nhớ kiến thức không tự động phản ánh đầy đủ dân trí.

Trong khung Hưng Quốc, học vấn là kết quả và quá trình tiếp nhận giáo dục có tổ chức; dân trí là năng lực hiểu biết, phán đoán và tham gia có trách nhiệm vào đời sống chung.

Dân trí bao gồm khả năng phân biệt thông tin với bằng chứng, nhận diện ngụy biện, đánh giá nguồn tin, hiểu quan hệ nhân quả, cân nhắc lợi ích dài hạn và sửa đổi nhận định khi xuất hiện dữ kiện mới.

Một người có bằng cấp cao vẫn có thể tiếp nhận thông tin thiếu kiểm chứng hoặc nhầm lẫn giữa ý kiến cá nhân với sự thật đã được xác lập. Ngược lại, một người không có nhiều điều kiện học tập chính quy vẫn có thể thể hiện năng lực phán đoán thực tế, tinh thần trách nhiệm và khả năng học hỏi đáng kể.

Điều này không có nghĩa học vấn không quan trọng. Giáo dục tốt có thể cung cấp kiến thức, phương pháp tư duy và cơ hội phát triển năng lực. Nhưng mối quan hệ giữa học vấn và dân trí phụ thuộc vào chất lượng giáo dục, môi trường thông tin, văn hóa tranh luận và cơ hội thực hành tư duy độc lập.

Nếu giáo dục chủ yếu khuyến khích ghi nhớ và tái hiện câu trả lời có sẵn, người học có thể đạt thành tích thi cử mà chưa phát triển đầy đủ năng lực chất vấn và giải quyết vấn đề. Nếu môi trường xã hội khiến việc nêu ý kiến khác biệt luôn bị coi là bất tuân, tri thức khó chuyển thành năng lực phản biện.

Vì vậy, xây dựng dân trí không thể chỉ dựa vào việc mở rộng trường lớp hoặc tăng số lượng bằng cấp. Cần đồng thời cải thiện chất lượng giáo dục, khả năng tiếp cận thông tin đáng tin cậy và những điều kiện cho phép con người sử dụng tri thức một cách độc lập, có trách nhiệm.

4. Khi công nghệ thay đổi nhanh hơn quy tắc

Công nghệ số làm giảm chi phí tiếp cận thông tin, mở rộng khả năng giao dịch và tạo ra những hình thức hợp tác mới. Nhưng công nghệ cũng làm xuất hiện các vấn đề mà những quy tắc cũ chưa xử lý đầy đủ.

Một hoạt động kinh doanh có thể phát triển trên nền tảng số trước khi các quy định về trách nhiệm, dữ liệu, thuế hoặc bảo vệ người tiêu dùng được điều chỉnh tương ứng. Một thông tin sai lệch có thể lan truyền rộng trước khi cơ chế kiểm chứng và phản hồi có cơ hội phát huy tác dụng. Một công nghệ mới có thể làm thay đổi nhu cầu lao động nhanh hơn khả năng đào tạo lại lực lượng lao động.

Không phải mọi trường hợp như vậy đều chứng minh nhà nước chậm chạp. Công nghệ mới thường tạo ra những vấn đề chưa có tiền lệ; điều chỉnh quá vội vàng cũng có thể gây ra chi phí và hạn chế đổi mới. Vấn đề là liệu hệ thống quản trị có khả năng nhận diện rủi ro, thử nghiệm giải pháp, tham vấn các bên liên quan và cập nhật quy tắc dựa trên kết quả hay không.

Một nhà nước có năng lực thích ứng không nhất thiết ban hành quy định nhanh nhất. Đó là nhà nước có thể học hỏi nhanh, phản ứng tương xứng với rủi ro và sửa đổi quyết định khi bằng chứng cho thấy cách làm cũ không còn phù hợp.

Điều này đòi hỏi cơ chế phản hồi thực chất. Thông tin từ người dân và doanh nghiệp phải đến được nơi có thẩm quyền; cơ quan quản lý phải có khả năng đánh giá tác động; và việc điều chỉnh chính sách không nên phụ thuộc hoàn toàn vào sự thay đổi nhân sự hoặc áp lực của một sự kiện riêng lẻ.

5. Chi phí của độ trễ thể chế

Độ trễ thể chế là khoảng thời gian từ khi một thay đổi xã hội tạo ra nhu cầu mới đến khi quy tắc, tổ chức hoặc chính sách thích ứng đủ để xử lý nhu cầu ấy. Độ trễ không phải lúc nào cũng có hại: thận trọng có thể ngăn những quyết định vội vàng. Nhưng khi sự chậm trễ không cần thiết kéo dài, chi phí sẽ tích lũy.

5.1. Chi phí kinh tế

Quy trình cấp phép không phù hợp, thủ tục chồng chéo hoặc quy định thiếu nhất quán có thể làm tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian đầu tư và khiến doanh nghiệp phải dành nguồn lực cho việc xử lý hành chính thay vì cải tiến sản phẩm.

Doanh nghiệp lớn có thể đủ khả năng thuê nhân lực pháp lý và hành chính để thích ứng. Doanh nghiệp nhỏ thường chịu gánh nặng tương đối lớn hơn. Vì vậy, độ trễ thể chế có thể làm giảm cạnh tranh và hạn chế cơ hội gia nhập thị trường.

5.2. Chi phí xã hội

Khi nhu cầu về nhà ở, giao thông, y tế, giáo dục hoặc bảo vệ người lao động thay đổi nhanh mà dịch vụ công không đáp ứng kịp, các gia đình phải tự gánh phần chi phí còn thiếu.

Những người có thu nhập cao có thể mua dịch vụ thay thế. Người thu nhập thấp có ít lựa chọn hơn. Nếu tình trạng này kéo dài, sự chênh lệch về cơ hội có thể tăng lên ngay cả khi thu nhập bình quân của xã hội vẫn tăng.

5.3. Chi phí lòng tin

Khi quy định thiếu nhất quán, phản ánh của người dân không được xử lý hoặc quyết định công không được giải thích thỏa đáng, người dân khó dự đoán cách hệ thống vận hành.

Lòng tin không chỉ suy giảm vì một quyết định gây bất mãn. Nó còn suy giảm khi người dân nhận thấy quy trình thiếu công bằng, trách nhiệm không rõ ràng và sai sót không được sửa chữa.

Ngược lại, một hệ thống công khai tiêu chí, giải thích quyết định, tiếp nhận khiếu nại và sửa sai có thể duy trì lòng tin ngay cả khi không phải mọi quyết định đều đáp ứng được mong muốn của tất cả mọi người.

5.4. Chi phí cơ hội

Chi phí lớn nhất đôi khi không nằm ở khoản tiền đã mất mà ở những cơ hội không được tạo ra: doanh nghiệp không mở rộng, sáng kiến không được thử nghiệm, người trẻ không phát huy được năng lực hoặc nguồn lực công tiếp tục bị sử dụng vào những nhiệm vụ kém hiệu quả.

Các loại chi phí này có thể chồng lấn, nên không thể cộng cơ học thành một con số duy nhất. Muốn đánh giá thực chất, cần xác định từng quy trình, thời gian trì hoãn, nhóm chịu tác động và phương án thay thế khả thi.

Độ trễ thể chế trở thành vấn đề phát triển khi chi phí do chậm thích ứng lớn hơn lợi ích của việc chờ đợi, nhưng hệ thống vẫn không có cơ chế điều chỉnh kịp thời.

6. Xung đột giữa xã hội đang mở rộng năng lực và bộ máy quản trị

Khi xã hội thay đổi, những nhóm người khác nhau có thể hình thành những kỳ vọng mới về công việc, dịch vụ công, cơ hội kinh doanh, sự công bằng và khả năng tham gia vào các quyết định chung.

Nếu các kênh phản hồi và đại diện không thích ứng, những nhu cầu ấy có thể không được chuyển thành thông tin hữu ích cho quá trình hoạch định chính sách. Cơ quan quản lý có thể nhìn thấy những gì hệ thống báo cáo ghi nhận nhưng không nhận diện đầy đủ những vấn đề đang tích tụ ở bên ngoài.

Đây là một vấn đề về thông tin và trách nhiệm giải trình. Một hệ thống quản trị hiệu quả cần biết điều gì đang xảy ra trong xã hội, vì sao chính sách tạo ra kết quả như vậy và ai chịu trách nhiệm khi kết quả không đạt mục tiêu.

Không nên đồng nhất phản biện với chống đối, cũng không nên coi mọi phản ánh từ xã hội đều đúng. Phản ánh có thể thiếu căn cứ, mang lợi ích cục bộ hoặc mâu thuẫn với nhau. Chính vì thế, cần có quy trình tiếp nhận, kiểm chứng, đối thoại và giải quyết, thay vì chỉ lựa chọn giữa chấp nhận toàn bộ và bác bỏ toàn bộ.

Năng lực quản trị không nằm ở việc không có bất đồng. Nó nằm ở khả năng xử lý bất đồng mà không làm tê liệt hoạt động chung, đồng thời không biến sự im lặng thành bằng chứng giả tạo về đồng thuận.

7. Đối chứng học thuật: Xã hội hiện đại đòi hỏi thể chế có năng lực thích ứng

Alexis de Tocqueville, trong Democracy in America (1835–1840), quan tâm đến vai trò của các hiệp hội và đời sống cộng đồng trong việc hình thành năng lực tự quản của công dân. Gợi ý quan trọng ở đây là xã hội không chỉ được tổ chức từ trên xuống; các hình thức hợp tác tự nguyện cũng góp phần tạo ra năng lực giải quyết vấn đề chung.

Max Weber phân tích quá trình phát triển của bộ máy quan liêu hiện đại, với ưu điểm về tính chuyên môn, quy tắc và khả năng dự đoán. Tuy nhiên, quy tắc và thủ tục chỉ phát huy giá trị khi phục vụ mục tiêu hợp lý. Nếu phương tiện hành chính trở thành mục đích tự thân, tổ chức có thể duy trì quy trình ngay cả khi quy trình không còn giải quyết đúng vấn đề.

Samuel P. Huntington, trong Political Order in Changing Societies (1968), đặt vấn đề về quan hệ giữa mức độ huy động và biến đổi xã hội với năng lực thể chế hóa. Một xã hội có thể mở rộng nhanh các hoạt động và kỳ vọng chính trị trong khi các tổ chức chưa đủ năng lực hấp thụ và xử lý những thay đổi đó.

Các cách tiếp cận này không thể được áp dụng nguyên xi cho Việt Nam. Chúng cung cấp những câu hỏi để kiểm tra: xã hội có những năng lực tự tổ chức nào; bộ máy hành chính có vừa bảo đảm tính nhất quán vừa có khả năng học hỏi không; và các tổ chức có đủ sức chuyển nhu cầu xã hội thành quyết định công hiệu quả không?

8. Luận đề Hưng Quốc: Hiện đại hóa xã hội phải đi cùng hiện đại hóa năng lực quản trị

Hưng Quốc không xem mọi thay đổi xã hội là tiến bộ, cũng không xem mọi quy tắc cũ là trở ngại. Luận đề trung tâm là: khi cấu trúc xã hội thay đổi, năng lực quản trị phải được đánh giá lại dựa trên những vấn đề mới mà xã hội cần giải quyết.

Điều này đòi hỏi ba chuyển đổi.

Thứ nhất, từ quản lý theo thủ tục sang quản lý theo kết quả có thể kiểm chứng. Thủ tục vẫn cần thiết, nhưng phải phục vụ mục tiêu rõ ràng và được đánh giá qua hiệu quả thực tế.

Thứ hai, từ thông tin một chiều sang hệ thống phản hồi. Nhà nước cần dữ liệu, phản ánh từ người dân, đánh giá độc lập và cơ chế tiếp nhận những quan điểm khác nhau. Phản hồi chỉ có giá trị khi có khả năng dẫn đến xem xét và điều chỉnh.

Thứ ba, từ sửa sai tùy thời điểm sang năng lực tự sửa sai có tổ chức. Chính sách cần tiêu chí đánh giá, thời hạn rà soát, xác định trách nhiệm và cơ chế chấm dứt hoặc thay đổi những giải pháp không đạt mục tiêu.

Đây là phần đề xuất của Hưng Quốc, không phải kết luận có thể suy ra trực tiếp từ một câu chuyện xã hội riêng lẻ. Muốn áp dụng, cần kiểm tra từng lĩnh vực bằng dữ liệu và nghiên cứu thực tế.

9. Cơ chế Hưng Quốc ở ba cấp độ

9.1. Tầm vĩ mô: Nhà nước biết học hỏi

Ở cấp quốc gia, cần xây dựng quy trình chính sách có khả năng phát hiện vấn đề sớm, tham vấn các bên liên quan, đánh giá tác động và điều chỉnh khi điều kiện thay đổi.

Các quy định quan trọng cần được xem xét về tính cần thiết, chi phí tuân thủ, tác động đến cạnh tranh và ảnh hưởng đối với những nhóm dễ bị tổn thương. Khi có thể, cần thử nghiệm chính sách ở quy mô phù hợp trước khi mở rộng, đồng thời công bố kết quả đánh giá.

Năng lực nhà nước không chỉ được đo bằng số lượng văn bản hay mức độ kiểm soát, mà còn bằng khả năng giải quyết vấn đề với chi phí xã hội hợp lý.

9.2. Tầm trung mô: Tổ chức có trách nhiệm và khả năng phản hồi

Ở cấp trường học, doanh nghiệp, bệnh viện, cơ quan hành chính và tổ chức xã hội, cần tạo ra những kênh để người chịu tác động có thể phản ánh vấn đề mà không phải đối diện với những rủi ro bất hợp lý.

Mỗi tổ chức cần biết mục tiêu của mình là gì, kết quả được đo bằng cách nào, ai chịu trách nhiệm và điều gì xảy ra khi mục tiêu không đạt. Những cơ chế này giúp phân biệt trách nhiệm thực chất với việc chỉ hoàn thành thủ tục.

9.3. Tầm vi mô: Công dân có năng lực phán đoán

Ở cấp cá nhân, dân trí cần được phát triển thông qua giáo dục, thực hành tư duy độc lập và môi trường thông tin có chất lượng.

Người dân cần có khả năng kiểm tra nguồn tin, phân biệt dữ kiện với ý kiến, hiểu giới hạn của nhận định và tham gia thảo luận mà không biến bất đồng thành thù địch.

Đồng thời, công dân cần cơ hội thực tế để sử dụng năng lực ấy: tham gia hoạt động cộng đồng, phản ánh chất lượng dịch vụ, đóng góp sáng kiến và tiếp cận những kênh giải quyết khiếu nại hiệu quả.

Dân trí không chỉ là điều người dân biết; nó còn là năng lực họ có thể sử dụng trong đời sống thực tế.

10. Phản đề: Không phải cứ thay đổi nhanh là tốt

Tốc độ không phải tiêu chuẩn duy nhất của tiến bộ. Một xã hội thay đổi nhanh có thể tạo ra sáng kiến và cơ hội, nhưng cũng có thể lan truyền thông tin sai, khuếch đại tâm lý đám đông hoặc làm gia tăng những rủi ro mà thiết chế chưa kịp xử lý.

Tương tự, thận trọng của nhà nước không nhất thiết là trì trệ. Trong các lĩnh vực có rủi ro lớn, quy trình kiểm tra và đánh giá có thể bảo vệ lợi ích công. Vấn đề là sự thận trọng có dựa trên bằng chứng, có tương xứng với rủi ro và có thời hạn xem xét hay không.

Mục tiêu của Hưng Quốc không phải buộc nhà nước chạy theo mọi biến động xã hội. Mục tiêu là xây dựng năng lực phân biệt: điều gì cần phản ứng nhanh, điều gì cần thử nghiệm, điều gì cần thêm bằng chứng và điều gì phải được điều chỉnh vì chi phí trì hoãn đã quá lớn.

11. Kết luận chương: Xã hội mạnh cần một nhà nước biết thích ứng

Việt Nam đang trải qua những thay đổi sâu sắc về kinh tế, công nghệ, lối sống và kỳ vọng của người dân. Những thay đổi ấy mở rộng nguồn lực phát triển, nhưng đồng thời tạo ra những yêu cầu mới đối với quản trị quốc gia.

Bài toán không phải lựa chọn giữa một xã hội năng động và một nhà nước có kỷ luật. Một quốc gia phát triển cần cả hai: xã hội có năng lực sáng tạo, hợp tác và phản hồi; nhà nước có năng lực điều phối, bảo vệ lợi ích công, thực thi pháp luật và tự điều chỉnh.

Mai Linh giúp người đọc chú ý đến những chuyển biến trong đời sống Việt Nam. Phân tích xã hội và thể chế giúp xác định những chuyển biến ấy tạo ra nhu cầu mới nào. Hưng Quốc đề xuất một hướng đi: phát triển năng lực quản trị đủ để biến sự năng động của xã hội thành kết quả chung, thay vì để khoảng cách giữa xã hội và thể chế tích tụ thành chi phí.

Một nhà nước mạnh không nhất thiết là nhà nước làm mọi việc hoặc kiểm soát mọi thay đổi. Đó là nhà nước có thể thực hiện những chức năng cần thiết, giải thích quyết định, tiếp nhận phản hồi và sửa sai khi thực tế chứng minh cách làm cũ không còn phù hợp.

Câu hỏi quyết định không phải xã hội Việt Nam đã thay đổi nhanh đến đâu, mà là các thiết chế có đủ năng lực để học hỏi và thích ứng với những thay đổi ấy hay chưa.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu đối chứng gợi ý

• Alexis de Tocqueville, Democracy in America (1835–1840).
• Max Weber, Economy and Society (1922).
• Samuel P. Huntington, Political Order in Changing Societies (1968).
• Amartya Sen, Development as Freedom (1999).

Read more »