Dollar Exchange Rate
17:57
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI DƯƠNG VĂN MINH
Từ người lính đến người đứng ở giờ phút cuối cùng
Bài toán quyền lực, hòa giải và sự sụp đổ của một quốc gia
CHƯƠNG III: SAU ĐẢO CHÍNH — BIẾN QUYỀN LỰC QUÂN SỰ THÀNH QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC
Khi một trung tâm quyền lực sụp đổ, ai sẽ đứng lên thay thế?
Ngày 2 tháng 11 năm 1963, chế độ Ngô Đình Diệm chính thức khép lại.
Nhưng sự sụp đổ của một chính quyền hoàn toàn không đồng nghĩa với việc một nhà nước mới đã được kiến tạo. Đó là hai thực thể khác biệt về bản chất. Đảo chính có thể được chuẩn bị tỉ mỉ để chiếm lĩnh các vị trí quân sự trọng yếu, kiểm soát hệ thống phát thanh, bắt giữ những nhà lãnh đạo cũ và thay thế bộ máy hành pháp. Thế nhưng, ngay khi tiếng súng bạo lực vừa dứt, một câu hỏi gai góc hơn nhiều lập tức xuất hiện:
Ai sẽ cai trị? Cai trị dựa trên luật nào? Với thiết chế nào? Và quyền lực tối cao ấy sẽ được chuyển giao ra sao nếu người nắm giữ không còn đáp ứng được tín nhiệm của quốc gia?
Đây mới chính là khúc mắc tử sinh mà Dương Văn Minh phải đối mặt sau ngày 2 tháng 11. Và đây cũng là cột mốc biến câu chuyện về số phận một vị tướng thành bi kịch vận mệnh của cả một nền cộng hòa.
I. Diệm – Nhu sụp đổ, nhưng khoảng trống quyền lực vẫn nguyên vẹn
Muốn lý giải vì sao chính quyền hậu đảo chính liên tục chìm trong khủng hoảng, không thể chỉ nhìn vào những ngày đầu tháng 11 năm 1963. Phải truy nguyên sâu hơn vào cấu trúc quyền lực được định hình dưới thời Ngô Đình Diệm.
Trong nhiều năm, quyền lực tối cao bị cô lập và tập trung trọn vẹn vào Dinh Độc Lập, xoay quanh gia tộc họ Ngô. Một báo cáo tình báo Mỹ (tháng 6/1963) nhận xét rằng Tổng thống Diệm đặt trọn niềm tin vào nguyên lý trung tâm gia đình trị, xem đó là bệ phóng quyền lực cốt lõi [1]. Một báo cáo tiếp theo (tháng 9/1963) nhấn mạnh ảnh hưởng lũng đoạn của Ngô Đình Nhu, người đã từng bước gạt bỏ hoặc làm suy yếu nhiều cố vấn có năng lực thực thụ khỏi guồng máy hành chính [2]. Dù đây là lăng kính quan sát của tình báo ngoại quốc, nó phản ánh một thực trạng hiển hiện: sự teo tóp của không gian hoạch định chính sách độc lập.
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở chỗ miền Nam thiếu nguồn nhân lực.
Một điện tín của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ ngày 28 tháng 9 năm 1963, khi nghiên cứu các phương án thay thế chính quyền Diệm, đã khẳng định rõ ràng rằng Việt Nam hoàn toàn không thiếu các trí thức, nhà quản trị và tướng lĩnh có năng lực lãnh đạo hành chính cao, nếu hệ thống biết cách trọng dụng [3].
Do đó, chẩn đoán chính xác nhất không phải là:
"Việt Nam thiếu người tài."
Mà phải là:
"Việt Nam không thiếu người tài, nhưng nhà nước thiếu khả năng hấp thụ, sử dụng và giữ chân họ trong một cơ chế quyền lực lành mạnh."
- Một quốc gia không có người tài: Là bi kịch về nguồn nhân lực.
- Một quốc gia có người tài nhưng bất lực trong việc trọng dụng: Là khủng hoảng về thể chế.
II. Khi lòng trung thành cá nhân lấn át phụng sự quốc gia
Đây là căn bệnh trầm kha của mọi nhà nước cá nhân hóa quyền lực. Nó không chỉ đo lường bằng việc người đứng đầu nắm giữ bao nhiêu quyền hạn, mà định hình qua chủng loại con người mà cơ chế đó đào tạo, tuyển dụng và dung dưỡng.
- Trong một nền cộng hòa lành mạnh: Công chức và tướng lĩnh có bản lĩnh dám nói: "Thưa Tổng thống, quyết định này có nguy cơ sai lầm."
- Trong một hệ thống gia tộc trị: Cơ chế sàng lọc tự động tạo ra một dạng thức khác: "Thưa Tổng thống, ngài muốn gì, chúng tôi tuyệt đối tuân theo điều đó."
Cả hai câu nói đều mang bóng dáng của sự "trung thành", nhưng bản chất hoàn toàn đối lập:
- Phụng sự quốc gia: Đòi hỏi trách nhiệm công vụ, tính phản biện mang tính xây dựng và sự tuân thủ Hiến pháp.
- Phục tùng cá nhân: Chỉ đòi hỏi sự vâng lời tuyệt đối, vô điều kiện đối với ý chí của một cá nhân hay một gia đình.
Khi hệ thống vận hành theo chiều hướng thứ hai, dòng chảy thông tin dâng lên thượng tầng bị bóp méo trầm trọng. Cấp dưới không còn dám báo cáo sự thật khách quan, mà chỉ nói những điều cấp trên muốn nghe. Kết quả là nhà lãnh đạo càng có nhiều báo cáo trên bàn làm việc, thì càng xa rời thực tiễn chiến trường và xã hội. Đó là khoảnh khắc một nhà nước chính thức mất đi khả năng tự sửa sai.
III. Nhà nước phải lớn hơn người cầm quyền
Một nhà nước hiện đại không bao giờ được phép xây dựng trên ảo tưởng rằng người đứng đầu luôn đúng.
Nếu nhà lãnh đạo tối cao luôn đúng, thì xã hội hoàn toàn không cần đến:
- Nghị viện lập pháp;
- Báo chí tự do và độc lập;
- Hệ thống tư pháp phân quyền;
- Các lực lượng đối lập ôn hòa;
- Cơ chế kiểm soát quyền lực (checks and balances) và định chế nhiệm kỳ.
Lịch sử nhân loại đã chứng minh chưa từng có một cá nhân nào đủ toàn trí toàn năng để trở thành nguồn chân lý vĩnh cửu của quốc gia. Chính vì vậy, nguyên tắc thiết kế tối thượng của khoa học kiến quốc là:
- Nhà nước phải lớn hơn người cầm quyền.
- Quốc gia phải lớn hơn gia đình.
- Chức vụ phải lớn hơn quan hệ thân tộc.
- Pháp luật phải lớn hơn lòng trung thành cá nhân.
- Nếu một Tổng thống qua đời hoặc từ nhiệm mà bộ máy nhà nước vẫn vận hành trơn tru: Đó là dấu hiệu của một nhà nước mạnh.
- Nếu một Tổng thống bị lật đổ mà toàn bộ quốc gia sụp đổ vào hoảng loạn vì thiếu vắng cơ chế chuyển giao: Đó là triệu chứng chí mạng của một nhà nước yếu.
IV. Đảo chính lật đổ chính quyền, nhưng không tự sinh ra nhà nước
Thực tế này đã được dự báo ngay từ trước biến cố tháng 11/1963. Một tài liệu ngày 30 tháng 10 năm 1963 ghi nhận các cuộc thảo luận giữa phe đối lập và nhóm tướng lĩnh về một chính phủ chuyển tiếp: Dương Văn Minh giữ ngôi vị nguyên thủ, phân chia các bộ, ban ngành cho cả quân nhân lẫn nhân sĩ dân sự, hướng tới một cuộc bầu cử lập hiến trong tương lai [4].
Họ có nghĩ đến "ngày sau", nhưng kế hoạch đó mắc phải một lỗ hổng cấu trúc: Nghĩ về một danh sách nội các lâm thời không đồng nghĩa với việc thiết lập được một kiến trúc quyền lực vận hành ổn định.
- Bản kế hoạch có thể liệt kê ai làm Tổng thống, ai làm Bộ trưởng, ai nắm quân đội.
- Nhưng nó hoàn toàn bỏ ngỏ những câu hỏi cốt tử của pháp quyền: Tổng thống có giới hạn quyền lực đến đâu? Hội đồng quân sự kiểm soát hành pháp ra sao? Nội các chịu trách nhiệm trước ai? Khi các tướng lĩnh bất đồng, cơ chế tài phán nào giải quyết? Và bao giờ quân đội rút về hậu cứ để trả lại quyền lực cho dân sự?
Đó chính là khoảng trống nguy hiểm: Lật đổ một trung tâm quyền lực không đồng nghĩa với việc đã thiết lập được một trật tự nhà nước mới.
V. Dương Văn Minh: Tổng thống hay người đứng đầu một liên minh tướng lĩnh?
Ngày 5 tháng 11 năm 1963, chính phủ mới chính thức ra mắt. Dương Văn Minh đảm nhiệm chức vụ Chủ tịch Hội đồng Quân nhân Cách mạng kiêm Nguyên thủ quốc gia; Nguyễn Ngọc Thơ giữ chức Thủ tướng điều hành kinh tế - tài chính; Trần Văn Đôn làm Bộ trưởng Quốc phòng; Tôn Thất Đính phụ trách an ninh [5].
Nhìn bề ngoài, đó là một chính phủ lưỡng tính quân - dân. Nhưng đi sâu vào cấu trúc thực quyền, đây thực chất là một liên minh quyền lực nhiều tầng nấc:
- Hội đồng Quân nhân Cách mạng tối cao;
- Ủy ban Chấp hành gồm 12 tướng lĩnh do Dương Văn Minh cầm đầu;
- Nội các dân sự do Thủ tướng Nguyễn Ngọc Thơ điều hành;
- Hội đồng Nhân sĩ — cơ quan tư vấn quy tụ trí thức và nhân sĩ các giới;
- Sức ép từ các lực lượng xã hội và sự can thiệp ngầm từ phía Hoa Kỳ.
Trong một hệ thống chồng chéo như vậy, câu hỏi không chỉ là "Dương Văn Minh có năng lực hay không?", mà phải là: Thực chất Dương Văn Minh nắm giữ bao nhiêu phần trăm quyền lực thực tế, và quyền lực ấy được bảo đảm bằng cơ chế pháp lý nào?
VI. Không gian chính trị mở rộng và nguy cơ hỗn loạn trật tự
Ngay sau khi chế độ cũ sụp đổ, một hiện tượng xã hội tất yếu diễn ra: Không gian tự do được phóng thích đột ngột.
- Tù nhân chính trị được phóng thích hàng loạt [6].
- Báo chí được nới lỏng tối đa, các đảng phái, tôn giáo, tổ chức sinh viên ào ạt hoạt động công khai.
- Hội đồng Nhân sĩ được thành lập với quy mô từ 40 đến 80 thành viên nhằm đại diện cho các xu hướng chính trị xã hội [7].
Tuy nhiên, lịch sử chính trị đã đưa ra một định luật nghiêm khắc: Mở cửa tự do chính trị mà không có một thiết kế thể chế đủ mạnh để định hình luật chơi sẽ chỉ tạo ra sự cạnh tranh bạo liệt, chứ chưa thể tạo ra trật tự nhà nước. Khi hàng loạt lực lượng cùng trỗi dậy đòi chia phần quyền lực, nếu không có một trọng tài tối cao mang tính hiến định, đất nước sẽ nhanh chóng rơi vào tình trạng vô chính phủ hoặc tranh chấp phe nhóm.
VII. Khủng hoảng nhân tài và sự bất lực của thể chế
Quay trở lại luận điểm về nguồn nhân lực. Miền Nam không hề thiếu người tài (như các bản phúc trình ngoại giao năm 1963 đã minh chứng) [3]. Vấn đề nằm ở cơ chế chuyển hóa nhân tài thành năng lực quản trị quốc gia:
Bước 1: Tuyển dụng đúng vị trí
Phát hiện và quy tụ những bộ óc ưu tú vào đúng sở trường chuyên môn thay vì dựa trên lòng trung thành cá nhân hay phe phái.
Bước 2: Trao quyền thực tế
Một bộ trưởng hay một tỉnh trưởng khi được bổ nhiệm phải có đầy đủ thực quyền hành pháp để hành động, không bị bóp nghẹt bởi các tầng nấc trung gian cồng kềnh.
Bước 3: Gắn liền với trách nhiệm pháp lý
Quyền lực phải luôn đi đôi với cơ chế giải trình minh bạch trước các định chế đại diện.
Bước 4: Bảo vệ không gian phản biện
Dung dưỡng và bảo vệ những ý kiến trái chiều, xem sự phản biện của chuyên gia là bộ lọc an toàn tối quan trọng của chính sách công.
Nếu thiếu vắng dù chỉ một trong những điều kiện trên, ngay cả những nhân tài kiệt xuất nhất cũng sẽ bị bóp nghẹt và trở nên bất lực trước cỗ máy hành chính trì trệ.
VIII. Đánh giá từ thực tiễn: Báo cáo McNamara và bài toán “Trôi dạt”
Ngày 21 tháng 12 năm 1963, Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Robert McNamara đưa ra đánh giá sắc lạnh sau chuyến thị sát Sài Gòn: Chính phủ mới của Dương Văn Minh tỏ ra thiếu quyết đoán, đang rơi vào trạng thái "trôi dạt", giới tướng lĩnh sa đà vào các tranh chấp chính trị nội bộ thay vì tập trung đối phó với chiến trường [8].
Dù nhận định này mang góc nhìn thực dụng của Washington, nó phản ánh một sự thật cơ bản về mặt cấu trúc: Những người vừa phải đóng vai trò là nhà chỉ huy quân sự chiến trường, vừa gánh vác trách nhiệm nguyên thủ chính trị, lại vừa phải loay hoay thiết kế nhà nước, rất dễ rơi vào tình trạng kiệt quệ và xung đột vai trò.
- Một vị tướng giỏi trên chiến trường chưa chắc là một nhà chiến lược kinh tế tài ba.
- Một nhà hành chính xuất sắc chưa chắc đã là một nhà thiết kế thể chế tầm vóc.
Trong một quốc gia đang có chiến tranh khốc liệt, việc nhập nhằng giữa quyền lực quân sự và quyền lực chính trị là con đường ngắn nhất dẫn đến sự tê liệt toàn diện.
IX. Ngày 30 tháng 1 năm 1964: Khi người làm đảo chính trở thành nạn nhân của đảo chính
Mọi mâu thuẫn thể chế và sự bất ổn cấu trúc ấy cuối cùng đã chạm đến điểm gãy định mệnh.
Vào lúc rạng sáng ngày 30 tháng 1 năm 1964, Tướng Nguyễn Khánh bất ngờ phát động một cuộc đảo chính không tiếng súng, nhanh chóng tước quyền và quản thúc Dương Văn Minh cùng các tướng lĩnh cốt cán như Trần Văn Đôn, Lê Văn Kim, Mai Hữu Xuân [9].
Lý do được Nguyễn Khánh đưa ra là để ngăn chặn nguy cơ "trung lập hóa" miền Nam từ những tiếp xúc ngoại giao hậu trường, đồng thời chấn chỉnh bộ máy hành chính yếu kém. Dù động cơ thực sự là gì, biến cố ngày 30 tháng 1 đã chứng minh một chân lý phũ phàng:
Chính quyền của Dương Văn Minh hoàn toàn thất bại trong việc thiết lập một cơ chế bảo đảm chuyển giao quyền lực hợp hiến, để rồi cuối cùng chính họ lại trở thành nạn nhân của chính thứ "vũ khí bạo lực" mà họ từng sử dụng vào tháng 11/1963.
X. Quy luật Hưng Quốc: Chấm dứt vòng xoáy đảo chính
Nhìn lại toàn bộ tiến trình lịch sử từ sự sụp đổ của nền Đệ nhất Cộng hòa đến cuộc binh biến tháng 1/1964, bài học cốt lõi của Hưng Quốc Học được đúc kết qua một quy luật phổ quát:
Nếu quốc gia không thể cắt đứt vòng luẩn quẩn này bằng một bản Hiến pháp kiên cố và một hệ thống pháp quyền thượng tôn, thì mọi sự thay đổi nhân sự ở thượng tầng cũng chỉ là sự hoán đổi hình thức giữa các nhóm lợi ích quân sự.
- Vấn đề tuyệt đối không nằm ở việc đi tìm một vị tướng hoàn hảo hơn.
- Vấn đề nằm ở chỗ phải trục xuất hoàn toàn bóng ma của bạo lực quân sự ra khỏi đời sống chính trị quốc gia.
XI. Kết luận chương: Vượt qua cái bẫy của quyền lực cá nhân
Trường hợp Dương Văn Minh sau ngày 2 tháng 11 năm 1963 là minh chứng điển hình cho bi kịch của một cá nhân bước vào khoảng trống quyền lực nhưng thiếu vắng một công cụ thể chế đủ tầm để xây dựng quốc gia.
Ông nắm trong tay uy tín cá nhân và lực lượng quân sự, nhưng lại thiếu một nền móng pháp lý vững chắc để biến bạo lực thành trật tự, biến sự lật đổ thành công cuộc kiến quốc.
Lịch sử để lại một câu hỏi lớn vượt lên trên mọi tranh cãi cá nhân:
Tại sao vận mệnh và sự tồn vong của cả một dân tộc lại phải liên tục phó mặc cho việc vị tướng nào đang nắm giữ những đơn vị thiết giáp trong tay?
Câu trả lời ấy mở ra bước ngoặt tiếp theo của lịch sử miền Nam Việt Nam dưới gót giày của những cuộc so găng quyền lực mới — nơi vòng xoáy đảo chính tiếp tục cuốn trôi những hy vọng cuối cùng về một nền cộng hòa độc lập và trường tồn.
Hoàng Phong Nhã
Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.
TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ CHÚ THÍCH (REFERENCES)
- Central Intelligence Agency (CIA). (1963). Special Estimate: The Outlook in South Vietnam. CIA Historical Review Program. (Phân tích cấu trúc quyền lực tập trung và vai trò của gia tộc Ngô Đình Diệm).
- U.S. Department of State. (1963). Foreign Relations of the United States (FRUS), 1961–1963, Volume IV, Vietnam. Document 112: Memorandum from the CIA to the Department of State (September 1963).
- U.S. Department of State. (1963). FRUS, 1961–1963, Vol. IV. Document 214: Telegram From the Embassy in Vietnam to the Department of State (September 28, 1963). (Đánh giá về tiềm năng nhân sự dân sự và quân sự tại miền Nam).
- U.S. Department of State. (1963). FRUS, 1961–1963, Vol. IV. Document 236: Memorandum of Conversation in Saigon (October 30, 1963). (Kế hoạch thành lập chính phủ chuyển tiếp sau đảo chính).
- Military Assistance Command, Vietnam (MACV). (1963). Command History Annex: Formation of the Revolutionary Military Council and Provisional Government. NARA.
- Central Intelligence Agency (CIA). (1963). Intelligence Information Cable: Political Developments in Saigon Following the Coup (December 6, 1963).
- U.S. Department of State. (1963). FRUS, 1961–1963, Vol. IV. Document 342: Telegram From the Embassy in Vietnam to the Department of State (December 15, 1963). (Báo cáo về việc thành lập Hội đồng Nhân sĩ và mở rộng tự do chính trị).
- U.S. Department of State. (1963). FRUS, 1961–1963, Vol. IV. Document 368: Memorandum of Conversation Between Secretary of Defense McNamara and General Duong Van Minh (December 21, 1963).
- Kahin, George McTurnan. (1986). Intervention: How America Became Involved in Vietnam. Alfred A. Knopf. (Phân tích chi tiết cuộc binh biến ngày 30/1/1964 của tướng Nguyễn Khánh và sự sụp đổ của Hội đồng Quân nhân Cách mạng).
Bài đăng
