CHƯƠNG 11 - DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN -NIỀM TIN – NỀN MÓNG CỦA HÒA GIẢI

DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN

CHƯƠNG 11

NIỀM TIN – NỀN MÓNG CỦA HÒA GIẢI

Từ nghi kỵ đến hợp tác: cơ chế xây dựng niềm tin cho Việt Nam

Hòa giải không bắt đầu bằng việc yêu cầu người khác tin mình. Hòa giải bắt đầu bằng việc tạo ra những điều kiện để niềm tin có thể hình thành và được kiểm chứng.

I. LUẬN ĐỀ: NIỀM TIN KHÔNG PHẢI LÀ HÒA GIẢI

Các chương trước đã đặt ra ba vấn đề có liên quan nhưng không đồng nhất. Chương 7 xem xét trách nhiệm cải cách của chính quyền. Chương 9 bàn về ký ức và sự thật lịch sử. Chương 10 nghiên cứu cơ chế kết nối nguồn lực của người Việt trong nước và hải ngoại.

Chương 11 đi vào một tầng khác: làm thế nào những con người và cộng đồng từng nghi kỵ nhau có thể hình thành sự tin cậy đủ để cùng hành động?

Muốn trả lời, trước hết phải phân biệt niềm tin với hòa giải.

Niềm tin là sự đánh giá rằng một cá nhân, tổ chức hoặc thiết chế có khả năng và ý chí thực hiện cam kết, tôn trọng giới hạn, hành xử có thể dự đoán và chịu trách nhiệm khi sai phạm.

Hòa giải là một tiến trình rộng hơn, trong đó các bên tìm cách xử lý những tổn thương và bất đồng, xác định trách nhiệm phù hợp, khôi phục quan hệ khi có thể và xây dựng những điều kiện để xung đột không tiếp tục chi phối tương lai.

Hai khái niệm này có quan hệ mật thiết nhưng không thay thế nhau.

Một người có thể bắt đầu tin một đối tác vì đối tác thực hiện đúng hợp đồng, dù hai người chưa thống nhất cách nhìn về lịch sử. Ngược lại, hai cộng đồng có thể tuyên bố đã hòa giải nhưng lòng tin vẫn yếu nếu những lời cam kết không được thực hiện hoặc những bất công còn tồn tại không có phương thức giải quyết.

Cũng có thể có hòa giải mà chưa có sự tin cậy sâu sắc. Các bên vẫn có thể chấp nhận sống chung, tuân thủ thỏa thuận và không dùng bạo lực, dù còn bất đồng hoặc cảnh giác. Đó có thể là bước tiến quan trọng, nhưng chưa đồng nghĩa với sự phục hồi hoàn toàn của quan hệ.

Vì vậy, luận đề trung tâm của chương là:

Niềm tin là một điều kiện và cũng là kết quả có thể hình thành trong tiến trình hòa giải; nhưng hòa giải không thể chỉ dựa vào niềm tin, mà phải có cơ chế xử lý bất đồng, xác định trách nhiệm và bảo đảm các cam kết được thực hiện.

Từ đó, chương đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu:

1. Làm thế nào phân biệt sự tin cậy có cơ sở với niềm tin mù quáng, và hòa giải thực chất với sự đồng thuận chỉ thể hiện bên ngoài?
2. Những cơ chế nào có thể giúp người Việt trong nước và hải ngoại, cũng như các cộng đồng có ký ức lịch sử khác nhau, bắt đầu hợp tác mà không bị buộc phải từ bỏ quan điểm?
3. Việt Nam có thể thiết kế những quy trình cụ thể nào để kiểm chứng cam kết, giải quyết bất đồng, sửa chữa sai lầm và đánh giá tiến triển của hòa giải?

II. RANH GIỚI GIỮA NIỀM TIN, HÒA GIẢI VÀ ĐOÀN KẾT

Ba khái niệm này thường được sử dụng gần nhau trong diễn ngôn xã hội, nhưng cần có ranh giới rõ ràng.

Niềm tin trả lời câu hỏi: Tôi có căn cứ gì để tin rằng anh sẽ thực hiện cam kết và tôn trọng quyền của tôi?

Hòa giải trả lời câu hỏi: Chúng ta xử lý những tổn thương, trách nhiệm và bất đồng ra sao để có thể cùng tồn tại và hướng tới tương lai?

Đoàn kết trả lời câu hỏi: Chúng ta có thể phối hợp nguồn lực và hành động vì những mục tiêu chung nào?

Không nên đảo ngược thứ tự để đòi hỏi người dân phải đoàn kết trước khi những điều kiện cần thiết cho hợp tác được xây dựng.

Một cộng đồng có thể chưa hoàn toàn tin cậy cộng đồng khác nhưng vẫn hợp tác trong một chương trình giáo dục có quy tắc rõ ràng. Qua quá trình thực hiện, các bên có thể tích lũy những trải nghiệm tích cực và điều chỉnh đánh giá về nhau.

Cũng không nên xem mọi sự bất đồng là dấu hiệu hòa giải thất bại. Hai bên có thể khác nhau về cách diễn giải lịch sử, chính sách hoặc lợi ích mà vẫn giải quyết tranh chấp bằng phương thức hòa bình.

Ngược lại, sự im lặng không tự động chứng minh có niềm tin, còn một tuyên bố đoàn kết không đủ chứng minh các mối quan hệ đã được phục hồi.

Thước đo quan trọng là cách con người ứng xử khi có bất đồng: họ có thể trao đổi bằng chứng cứ, bảo vệ quyền lợi hợp pháp, tuân thủ cam kết và sửa chữa sai lầm hay không?

III. ÁN LỆ LỊCH SỬ TRUNG TÂM: BẮC IRELAND VÀ THỎA THUẬN NĂM 1998

Đây là án lệ lịch sử theo nghĩa một trường hợp điển hình để nghiên cứu, không phải án lệ tư pháp.

1. Bối cảnh và dữ kiện

Xung đột tại Bắc Ireland kéo dài nhiều thập niên, gắn với những bất đồng về bản sắc, địa vị chính trị, quan hệ với Vương quốc Anh và Ireland, cùng những tổn thương do bạo lực gây ra.

Ngày 10 tháng 4 năm 1998, Thỏa thuận Belfast, thường được gọi là Thỏa thuận Thứ Sáu Tuần Thánh, được ký kết sau quá trình đàm phán giữa các đảng phái tại Bắc Ireland và hai chính phủ Anh, Ireland. Tiến trình còn có sự hỗ trợ của các chủ thể quốc tế và những người tham gia trung gian.

Thỏa thuận thiết lập khuôn khổ chia sẻ quyền lực, các cơ chế hợp tác giữa Bắc Ireland với Ireland và những hình thức hợp tác giữa các bên liên quan. Nó dựa trên những nguyên tắc quan trọng, trong đó có sự tôn trọng các cộng đồng và nguyên tắc đồng thuận đối với địa vị hiến định của Bắc Ireland. Thỏa thuận được đưa ra trưng cầu dân ý tại Bắc Ireland và Ireland vào tháng 5 năm 1998. 

2. Luận chứng: đối thoại chưa đủ, cần cơ chế thực hiện

Điểm đáng chú ý không chỉ là các bên đã ngồi vào bàn đàm phán. Quan trọng hơn, những thỏa hiệp chính trị được chuyển thành các quy tắc và thiết chế để tổ chức quan hệ sau xung đột.

Thay vì đòi hỏi mọi cộng đồng phải thống nhất hoàn toàn về bản sắc hoặc tương lai chính trị, thỏa thuận tạo ra khuôn khổ để các bên tiếp tục bất đồng trong những giới hạn được xác định.

Đây là khác biệt giữa một lời hứa hòa giải và một cơ chế hòa giải. Lời hứa thể hiện ý định; cơ chế xác định ai có trách nhiệm, quyết định được thực hiện thế nào và các bên có thể dựa vào những quy tắc nào khi xảy ra bất đồng.

Trường hợp này cũng cho thấy vai trò của người trung gian có giới hạn. Người hỗ trợ đàm phán có thể giúp các bên tiếp tục thương lượng, nhưng không thể thay thế những chủ thể trực tiếp chịu trách nhiệm về thỏa thuận. Một kết quả có tính chính đáng cần sự tham gia và chấp nhận của những bên liên quan, chứ không thể chỉ dựa vào uy tín của người đứng giữa.

3. Phản chứng và giới hạn

Không nên kết luận rằng Thỏa thuận năm 1998 đã giải quyết triệt để mọi vấn đề của Bắc Ireland. Việc vận hành các thiết chế chia sẻ quyền lực từng gặp trở ngại; những vấn đề về nạn nhân, thông tin lịch sử, trách nhiệm và công lý tiếp tục là chủ đề tranh luận.

Khuôn khổ được thiết lập không tự động loại bỏ nghi kỵ. Nó tạo ra một phương thức để quản lý bất đồng và giảm nguy cơ các bên quay lại đối đầu bằng bạo lực. 

Đây là giới hạn quan trọng: một thỏa thuận có thể tạo điều kiện cho hòa giải, nhưng không thể ra lệnh cho niềm tin xuất hiện. Niềm tin cần được bồi đắp qua cách các thiết chế vận hành và cách những người tham gia thực hiện cam kết sau khi thỏa thuận được ký.

4. Bài học có thể vận dụng cho Việt Nam

Việt Nam không có cùng cấu trúc xung đột, hệ thống chính trị hoặc điều kiện pháp lý với Bắc Ireland. Vì vậy, không thể lấy thỏa thuận này làm khuôn mẫu để sao chép.

Điều có thể nghiên cứu là ba nguyên tắc:

• Không đòi hỏi thống nhất mọi cách diễn giải trước khi bắt đầu hợp tác.
• Chuyển những cam kết có thể thực hiện thành quy tắc, trách nhiệm và quy trình cụ thể.
• Đánh giá hòa giải bằng khả năng xử lý bất đồng và duy trì hợp tác, không chỉ bằng tuyên bố hoặc sự kiện biểu tượng.

Án lệ lịch sử này giúp làm rõ luận đề của chương: niềm tin có thể lớn lên trong một tiến trình hòa giải, nhưng nền tảng bền vững của nó là những trải nghiệm và cơ chế có thể kiểm chứng.

IV. CƠ CHẾ ÁP DỤNG CHO VIỆT NAM: TỪ CAM KẾT ĐẾN KẾT QUẢ

Để đưa các nguyên tắc vào thực tế, Việt Nam cần phân biệt những nhiệm vụ thuộc Nhà nước, những nhiệm vụ thuộc các tổ chức trung gian và những hoạt động do cộng đồng tự nguyện thực hiện.

Không nên thiết kế một cơ quan duy nhất được giao giải quyết mọi vấn đề về niềm tin. Các vấn đề lịch sử, tranh chấp pháp lý, giáo dục, thông tin và hợp tác cộng đồng có bản chất khác nhau, cần những phương thức phù hợp.

Có thể đề xuất một cơ chế gồm sáu bước.

Bước 1. Xác định vấn đề cụ thể

Không bắt đầu bằng câu hỏi chung chung rằng tại sao các bên chưa tin nhau. Cần xác định sự nghi kỵ bắt nguồn từ đâu: thiếu thông tin, định kiến, cam kết bị vi phạm, tranh chấp quyền lợi, tổn thương chưa được ghi nhận hay một sai phạm chưa được giải quyết.

Mỗi vấn đề cần được phân loại trước khi lựa chọn cách xử lý. Tranh chấp về quyền lợi phải có đường giải quyết phù hợp; bất đồng lịch sử cần được nghiên cứu và đối chiếu; định kiến tập thể cần được xử lý bằng giáo dục, tiếp xúc và phản biện.

Bước 2. Chọn đúng chủ thể chịu trách nhiệm

Nếu vấn đề thuộc hoạt động của cơ quan công quyền, cơ quan có thẩm quyền phải giải thích và xử lý theo pháp luật. Nếu là tranh chấp hợp đồng, các bên cần cơ chế thương lượng hoặc giải quyết tranh chấp phù hợp. Nếu là hiểu lầm giữa các cộng đồng, một tổ chức trung gian đáng tin cậy có thể hỗ trợ đối thoại.

Việc xác định đúng chủ thể giúp tránh tình trạng dùng đối thoại cộng đồng để thay thế trách nhiệm pháp lý, hoặc giao cho Nhà nước giải quyết mọi khác biệt thuộc đời sống xã hội.

Bước 3. Xác định cam kết có thể kiểm chứng

Mỗi chương trình cần nêu rõ việc gì sẽ được thực hiện, ai chịu trách nhiệm, thời hạn nào được áp dụng và kết quả nào có thể kiểm tra.

Ví dụ, một chương trình kết nối chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài với trường đại học trong nước không nên chỉ cam kết chung rằng sẽ tăng cường hợp tác. Nó cần xác định chương trình đào tạo nào được mở, ai phụ trách, tài liệu và quyền sở hữu trí tuệ được xử lý ra sao, kết quả được đánh giá thế nào.

Bước 4. Tạo cơ chế phản hồi và giải quyết bất đồng

Người tham gia phải có cách phản ánh khi cam kết không được thực hiện, khi quyền lợi bị ảnh hưởng hoặc khi thông tin được sử dụng sai mục đích.

Cơ chế phản hồi cần xác định đầu mối tiếp nhận, thời hạn trả lời, cách xem xét và phương thức chuyển vụ việc sang cơ quan có thẩm quyền khi cần. Với vấn đề nhạy cảm, cần bảo vệ thông tin cá nhân và tránh gây bất lợi cho người phản ánh thiện chí.

Bước 5. Khắc phục sai sót và công khai kết quả phù hợp

Khi phát hiện sai phạm hoặc cam kết không được thực hiện, cần phân biệt giữa sai sót có thể sửa chữa, tranh chấp cần thương lượng và hành vi phải xử lý theo pháp luật.

Công khai kết quả cần tương xứng với lợi ích công cộng, quyền riêng tư và các nghĩa vụ pháp lý. Mục tiêu không phải đưa mọi tranh chấp ra công luận, mà là bảo đảm những người có quyền lợi liên quan nhận được câu trả lời và có phương thức yêu cầu khắc phục.

Bước 6. Đánh giá trước khi mở rộng

Một chương trình thí điểm chỉ nên được mở rộng khi có bằng chứng về hiệu quả, sự tham gia tự nguyện, tính minh bạch và khả năng duy trì. Nếu thất bại, cần công khai những bài học có thể chia sẻ, sửa thiết kế hoặc chấm dứt chương trình.

Chu trình có thể khái quát:

Xác định vấn đề → Phân công trách nhiệm → Cam kết cụ thể → Theo dõi thực hiện → Giải quyết bất đồng → Đánh giá và sửa đổi.

Đây là cơ chế tạo điều kiện cho niềm tin, chứ không phải một thủ tục buộc mọi người phải tuyên bố rằng họ đã tin nhau.

V. PHÂN CÔNG TRÁCH NHIỆM TRONG ĐIỀU KIỆN VIỆT NAM

1. Trách nhiệm của Nhà nước

Cơ quan công quyền cần bảo đảm rằng các cam kết và quyết định thuộc phạm vi quản lý được thực hiện theo pháp luật, có đầu mối chịu trách nhiệm và có phương thức phản hồi.

Trong những lĩnh vực liên quan đến người Việt ở nước ngoài, cơ quan hữu quan cần cung cấp thông tin rõ ràng về thủ tục, quyền lợi, nghĩa vụ và các điều kiện tham gia. Chính sách nên có tiêu chí công khai, hạn chế sự tùy tiện và tránh tạo ra đặc quyền dựa trên quan hệ cá nhân.

Khi có khiếu nại hoặc tranh chấp thuộc thẩm quyền, cần xử lý theo thủ tục phù hợp. Khi một vấn đề vượt quá thẩm quyền của cơ quan tiếp nhận, cần hướng dẫn hoặc chuyển đến đúng cơ quan thay vì để người dân tự tìm đường trong một hệ thống không rõ trách nhiệm.

Đây là trách nhiệm quản trị, không phải lời kêu gọi người dân tin tưởng.

2. Trách nhiệm của các chủ thể trung gian

Báo chí phải kiểm chứng thông tin; trường học phải phát triển năng lực đánh giá chứng cứ; giới nghiên cứu phải công khai phương pháp và giới hạn kết luận; các tổ chức xã hội phải minh bạch mục tiêu và nguồn lực; người điều phối đối thoại phải bảo đảm sự tham gia tự nguyện và không ép buộc tha thứ.

Những chủ thể này không thay thế cơ quan có thẩm quyền. Họ góp phần giúp thông tin chính xác hơn, tạo không gian đối thoại và chuyển những bất đồng có thể thảo luận thành vấn đề rõ ràng.

Khi có xung đột lợi ích, họ cần công khai vai trò hoặc rút khỏi vị trí trung gian nếu không còn đủ điều kiện thực hiện trách nhiệm một cách đáng tin cậy.

3. Trách nhiệm của cộng đồng trong nước và hải ngoại

Các cá nhân và tổ chức cộng đồng cần xây dựng những dự án chung có mục tiêu, quy tắc và trách nhiệm rõ ràng. Không nên yêu cầu người tham gia phải đồng nhất quan điểm chính trị hoặc lịch sử mới được hợp tác trong giáo dục, nghiên cứu, văn hóa hay kinh doanh hợp pháp.

Đồng thời, không nên lợi dụng danh nghĩa hòa giải để che giấu hành vi gian dối, huy động tài chính thiếu minh bạch hoặc gây áp lực buộc người khác phải công khai những ký ức riêng tư.

Cộng đồng có thể bắt đầu từ những việc nhỏ, nhưng cần thực hiện nghiêm túc: một chương trình trao đổi sinh viên, một dự án lưu trữ ký ức gia đình, một nhóm nghiên cứu chung hoặc một hoạt động hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn. Những dự án như vậy không thay thế giải quyết các bất đồng lớn, nhưng có thể tạo ra trải nghiệm hợp tác thực tế.

VI. THƯỚC ĐO: ĐỪNG LẤY SỰ IM LẶNG LÀM NIỀM TIN

Một cơ chế hòa giải cần có tiêu chí đánh giá, nhưng phải tránh nhầm lẫn giữa sự tuân thủ bề ngoài và sự tin cậy thực chất.

Có thể xem xét bốn nhóm chỉ dấu:

• Thực hiện cam kết: các bên có hoàn thành những việc đã thống nhất đúng thời hạn và chất lượng không?
• Xử lý bất đồng: khi xảy ra tranh chấp, các bên có sử dụng quy trình đã thỏa thuận thay vì lập tức chấm dứt quan hệ hoặc công kích lẫn nhau không?
• Khả năng sửa sai: khi thông tin sai hoặc vi phạm được phát hiện, có cơ chế đính chính, khắc phục và xác định trách nhiệm không?
• Tính tự nguyện và liên tục: người tham gia có tiếp tục hợp tác vì thấy hoạt động có giá trị, hay chỉ tham dự do áp lực hoặc để hoàn thành hình thức?

Không một chỉ số đơn lẻ nào có thể chứng minh niềm tin đã phục hồi. Cần kết hợp kết quả thực tế, phản hồi của người tham gia và khả năng duy trì hoạt động theo thời gian.

Cũng phải chấp nhận rằng niềm tin có thể tăng ở lĩnh vực này nhưng vẫn yếu ở lĩnh vực khác. Một người có thể tin đối tác về chuyên môn mà chưa tin về chính trị; một cộng đồng có thể hợp tác về văn hóa nhưng vẫn còn tranh luận về ký ức lịch sử. Điều đó không nhất thiết làm mất giá trị của tiến trình.

Thành công không phải là loại bỏ mọi nghi vấn. Thành công là giúp các bên phân biệt nghi vấn có căn cứ với định kiến, có phương thức giải quyết tranh chấp và đủ tin cậy để tiếp tục những việc có thể cùng làm.

VII. KẾT CHƯƠNG: XÂY DỰNG NIỀM TIN MÀ KHÔNG ÉP BUỘC SỰ ĐỒNG THUẬN

Hòa giải và niềm tin không phải hai tên gọi cho cùng một việc.

Hòa giải là tiến trình xử lý những gì chia cắt con người và xây dựng điều kiện để họ có thể sống chung trong hòa bình. Niềm tin là một dạng quan hệ được hình thành qua những trải nghiệm có căn cứ. Đoàn kết là khả năng phối hợp hành động vì mục tiêu chung.

Không thể dùng lời kêu gọi đoàn kết để bỏ qua trách nhiệm. Không thể yêu cầu người bị tổn thương phải tin trước khi những vấn đề căn bản được giải quyết. Cũng không nên chờ đến khi mọi người hoàn toàn tin nhau mới bắt đầu hợp tác.

Điều cần thiết là xây dựng những bước đi vừa sức, có quy tắc rõ ràng, có người chịu trách nhiệm và có cơ chế sửa sai. Các chủ thể trung gian có thể mở đường cho đối thoại, nhưng không thể thay thế những người trực tiếp liên quan. Nhà nước phải thực hiện trách nhiệm công theo pháp luật; cộng đồng phải được tự chủ trong khuôn khổ hợp pháp; mỗi cá nhân có quyền giữ ký ức và quan điểm của mình mà không vì thế bị mặc nhiên loại khỏi đời sống chung.

Đối với Việt Nam, giá trị của hòa giải không nên chỉ được đánh giá qua số lời kêu gọi, số cuộc gặp hoặc mức độ đồng thuận được tuyên bố. Cần nhìn vào những quan hệ nào đã được cải thiện, những cam kết nào đã được thực hiện, những tranh chấp nào được giải quyết và những cơ hội hợp tác nào trước đây không thể có nay đã trở thành hiện thực.

Hòa giải mở đường cho niềm tin. Niềm tin tạo điều kiện cho hợp tác. Nhưng chỉ những cam kết được thực hiện, những sai lầm được sửa chữa và những quyền lợi được tôn trọng mới giúp niềm tin có cơ sở để tồn tại.

Hoànng Phong Nhã 

Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

Posted in: DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN