CHƯƠNG 34 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - AI TỔ CHỨC?

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ 

CHƯƠNG XXXV

​AI THỰC HIỆN?

​Khi lịch sử chính trị lùi lại khỏi những đỉnh cao của Bộ Chính trị, Ban Bí thư hay các quyết định chiến lược vĩ mô, nó bắt buộc phải đối mặt với một tầng sâu khắc nghiệt nhất của mọi hệ thống quyền lực: tầng của những người cầm bút lập hồ sơ, những người trực tiếp gác cửa buồng giam, những người tiến hành các buổi thẩm vấn thâu đêm và những người bấm còng số tám vào tay cán bộ.

​Trong vụ án “Xét lại chống Đảng” năm 1967–1968, nếu Lê Duẩn định hình đường lối, Lê Đức Thọ nắm giữ đòn bẩy tổ chức – nhân sự, và Trần Quốc Hoàn điều hành bộ máy công an, thì những người thực thi chính là các mắt xích sống nối liền ý chí của thượng tầng với số phận của con người ở tầng đáy của vòng vây.

​Nhưng lịch sử của những người thực thi không bao giờ là một đường thẳng đơn giản.

​Không phải ai mặc quân phục an ninh cũng là kẻ cuồng tín. Không phải sĩ quan thẩm vấn nào cũng là người chủ động bức cung. Và không phải mọi lệnh bắt giữ đều xuất phát từ một tội ác được cấu thành rõ ràng từ trước.

​Để hiểu thực chất vụ án, câu hỏi phải được đặt lại một cách sắc sảo hơn:

• ​Bộ máy thực thi được cấu trúc ra sao giữa Đảng, Công an và Quân đội?
• ​Đường đi của một hồ sơ từ lúc xuất hiện ý nghi ngờ cho đến khi trát bắt được ký diễn ra như thế nào?
• ​Đâu là ranh giới mong manh giữa việc tuân thủ kỷ luật nhà nước/kỷ luật đảng với việc lạm dụng quyền lực nghiệp vụ?

​I. Cấu trúc tam giác thực thi: Công an, Bảo vệ quân đội và Ban Bảo vệ Trung ương

​Trong hệ thống chính trị của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào thời điểm leo chiến tranh khốc liệt năm 1967, công tác bảo vệ an ninh nội bộ không do một cơ quan đơn độc nắm giữ. Đó là sự chồng lấn phức tạp của một cấu trúc tam giác:.

                  [ Ban Bảo vệ Trung ương / Ban Tổ chức ]

                                 /      \

                                /        \

     [ Bộ Công an (Trần Quốc Hoàn) ] ---- [ Cục Bảo vệ Quân đội / TCCT ]

1. ​Bộ Công an: Đại diện cho quyền lực trấn áp nhà nước đối với xã hội và các thành phần bên ngoài, nhưng trong vụ án này, lực lượng an ninh nội miện (chủ yếu là các phòng nghiệp vụ an ninh chính trị, bảo vệ kinh tế – văn hóa) đóng vai trò chủ chốt trong việc theo dõi trí thức, cán bộ các cơ quan dân chính đảng.
2. ​Cục Bảo vệ quân đội (thuộc Tổng cục Chính trị): Đây là "vương quốc" riêng chịu trách nhiệm lọc sạch hàng ngũ quân sự. Khi chiến dịch nhắm vào các nhân vật trong Bộ Tổng Tham mưu như Lê Trọng Nghĩa hay Nguyễn Văn Vịnh, chính cơ quan này phối hợp hoặc trực tiếp nhận chỉ thị để phong tỏa, cách ly và điều tra các sĩ quan mặc áo lính.
3. ​Hệ thống Ban Bảo vệ các cấp (dưới sự chỉ đạo chung của Ban Tổ chức Trung ương): Đóng vai trò là tòa án nội bộ của Đảng, nơi các quyết định kỷ luật, khai trừ và đình chỉ sinh hoạt đảng được xử lý trước khi cơ quan pháp luật hoặc an ninh chuyển hóa thành các biện pháp hành chính cưỡng chế.

​Như Hanoi’s War của Lien-Hang Nguyen đã chỉ ra, sự phối hợp nhịp nhàng nhưng khép kín giữa các cơ quan này chính là thứ tạo nên "tính hiệu quả" lạnh lùng của chiến dịch. Không có chỗ cho sự chần chừ khi hệ thống đã bật đèn xanh.

​II. Từ nghi vấn tư tưởng đến trát bắt: Giải phẫu một hồ sơ án chính trị

​Một trong những sai lầm phổ biến của tư duy đại chúng là nghĩ rằng một vụ án chính trị bắt đầu bằng việc phát hiện tội phạm. Trong các hệ thống toàn trị thời chiến, trình tự thường đảo ngược hoàn toàn: nó bắt đầu từ sự bất đồng về đường lối, chuyển thành sự nghi kỵ chính trị, được đóng khung thành "tư tưởng chống đảng", và cuối cùng mới được lấp đầy bằng các "hồ sơ nghiệp vụ".

​1. Giai đoạn 1: Lắng nghe, ghi chép và gài bẫy thông tin

• ​Các điệp viên ngầm, mạng lưới bảo vệ nội bộ và các chỉ điểm viên trong các cơ quan, viện nghiên cứu, trường đại học bắt đầu ghi nhận những lời nói "lệch chuẩn" trong các cuộc họp cơ quan, các buổi sinh hoạt chi bộ, hoặc thậm chí trong các bản thảo bài viết, thư từ riêng.
• ​Theo các tài liệu nghiên cứu và hồi ức (như các tư liệu được đề cập trong công trình của Sophie Quinn-Judge về tranh luận tư tưởng 1967–1968), ngay cả những buổi thảo luận khoa học về chiến thuật quân sự hoặc những bài báo phân tích kinh tế mang tính hàn lâm cũng bị đưa lên bàn phân tích dưới lăng kính: Lời lẽ này phục vụ cho ai? Nó có điểm chung gì với luận điểm của Liên Xô hoặc của phong trào xét lại quốc tế?

​2. G giai đoạn 2: Lập "Hồ sơ độ tin cậy" (Dossier of Reliability)

• ​Khi một cái tên đã lọt vào tầm ngắm, cán bộ thẩm vấn và trinh sát bắt đầu dựng lại toàn bộ quan hệ xã hội: Ai là bạn thân của người đó? Họ thường lui tới nhà ai? Họ có quan hệ tình cảm, học thuật gì với nước ngoài không?
• ​Đây chính là điểm mà Hệ thống Bảo vệ Đảng phát huy tác dụng tối đa: mọi mối quan hệ công tác từ thời kháng chiến chống Pháp hay thời đi học nước ngoài đều được lật lại, biến những đồng đội cũ thành nguồn cung cấp thông tin (hoặc vô tình trở thành nhân chứng chống lại nhau dưới áp lực thẩm vấn).

​3. Giai đoạn 3: Phê duyệt ngầm và lệnh hành động

• ​Khi hồ sơ đã đủ dày để chứng minh sự "phức tạp về chính trị", nó được trình lên cấp có thẩm quyền cao hơn (từ cấp cục trưởng công an/quân đội lên Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn hoặc Ban Bí thư/Lê Đức Thọ).
• ​Khi có lệnh, các cuộc bắt giữ thường diễn ra vào ban đêm hoặc trong một khung giờ được phong tỏa hoàn toàn để tránh sự phản ứng hoặc náo động từ các cơ quan chủ quản của nạn nhân.

​III. Hai mặt của người thi hành: Kẻ cuồng tín hệ thống hay nạn nhân của guồng máy?

​Khi đọc lại các hồi ức của những người từng tham gia hệ thống bảo vệ, hoặc lời kể từ những người từng bước qua phòng giam (như các ghi chép của Vũ Thư Hiên và các sĩ quan bị đày ải), chúng ta thấy một bức tranh nhân học rất phức tạp về con người trong bộ máy thực thi:

[ Cấp trên ban hành mệnh lệnh chính trị ]

             ↓

[ Cán bộ thẩm vấn / Trinh sát trực tiếp ]

   ├── Nhóm 1: Đức tin ý thức hệ tuyệt đối (Xem đối tượng là kẻ thù giai cấp thực sự)

   ├── Nhóm 2: Người làm công ăn lương hành chính (Xem đây chỉ là nhiệm vụ chuyên môn phải hoàn thành)

   └── Nhóm 3: Kẻ lạm dụng quyền lực (Biết rõ oan sai nhưng lợi dụng để lập công thăng tiến)

1.  ​Nhóm tin tưởng tuyệt đối vào sứ mệnh: Đối với họ, Đảng đang đứng trước nguy cơ bị lật đổ từ bên trong bởi một âm mưu phản động quốc tế gắn liền với chủ nghĩa xét lại hiện đại. Trong tâm trí họ, việc đánh gục một "kẻ phản bội tư tưởng" cũng vinh quang và cần thiết như việc đánh giặc trên chiến trường. Sự tàn nhẫn của họ không xuất phát từ lòng thù hằn cá nhân, mà xuất phát từ đức tin ý thức hệ.
2. ​Nhóm thi hành công vụ thuần túy: Họ xem đây là một lệnh điều động nghiệp vụ khô khan. Giống như một kế toán viên kiểm sổ hay một kỹ sư vận hành máy, họ làm việc vì đó là phân công của tổ chức. Họ không đặt câu hỏi về tính đúng sai của đại cục, bởi vì trong hệ thống lúc bấy giờ, đặt câu hỏi về chính sách nghĩa là tự đặt mình vào ghế của kẻ bị tình nghi.
3. ​Nhóm lạm dụng quyền lực và cơ hội: Ở bất kỳ bộ máy an ninh nào cũng tồn tại những cá nhân sẵn sàng bóp méo thêm tình tiết, phóng đại mức độ vi phạm để lấy lòng cấp trên, kiếm suất thăng tiến hoặc giải quyết những ân oán cá nhân nhỏ nhen dưới vỏ bọc bảo vệ an ninh quốc gia.

​Việc phân biệt rõ các nhóm này giúp người nghiên cứu tránh rơi vào cái bẫy quy chụp rằng tất cả những người làm công tác an ninh đều là bạo chúa, đồng thời cũng ngăn chặn việc tẩy trắng cho hệ thống bằng cách đổ lỗi hoàn toàn cho vài cá nhân cực đoan.

​IV. Bi kịch của Lê Trọng Nghĩa và những người trong vòng vây: Khi công cụ trở thành nạn nhân

​Trường hợp của Lê Trọng Nghĩa – Cục trưởng Cục Tác chiến Bộ Tổng Tham mưu, một sĩ quan tài năng từng sát cánh bên Võ Nguyên Giáp – là minh chứng đau đớn nhất cho thấy sự quay vòng của guồng máy thực thi.

• ​Bản thân Lê Trọng Nghĩa từng là một phần của hệ thống chỉ huy quân sự cấp cao, người hiểu rõ kỷ luật và sự cần thiết của an ninh chiến tranh.
• ​Nhưng khi bánh xe quyền lực xoay chiều, chính những tiêu chuẩn khắt khe và các quy trình bảo vệ nội bộ mà ông từng góp phần duy trì lại quay ngược lại nuốt chửng ông.
• ​Những người từng là cấp dưới của ông trong các cơ quan tham mưu bỗng nhiên phải đứng trước lằn ranh: Hoặc khai báo để tự bảo vệ mình, hoặc bị cuốn vào vòng xoáy "đồng lõa tư tưởng".

​Như The Cambridge History of the Vietnam War và các phân tích của Martin Grossheim đã chỉ ra, thảm kịch lớn nhất của vụ án “Xét lại chống Đảng” không chỉ nằm ở số lượng hàng trăm cán bộ bị giam giữ hay tước đoạt quyền lực, mà nằm ở chỗ nó làm xói mòn tận gốc sự tin cậy nội bộ, biến đồng chí thành nghi can và biến tình đồng đội thành nỗi sợ hãi thầm lặng.

​V. Phân định ranh giới phương pháp luận: Lời chứng hồi cố và tài liệu đương thời

​Khi dựng lại chương này bằng các nguồn tư liệu học thuật (như Hanoi’s War, các bài viết của Sophie Quinn-Judge trên Cold War History, kết hợp cùng các hồi ức của Lê Trọng Nghĩa và các nhân chứng lịch sử), một nguyên tắc vàng của sử học hiện đại phải được tuân thủ nghiêm ngặt:

​Không bao giờ dùng lời kể hồi cố (memoirs) làm bằng chứng pháp lý cho hành vi cụ thể của một cá nhân tại thời điểm 1967, nhưng có thể dùng chúng để tái dựng bầu không khí tâm lý, nỗi sợ hãi và cơ chế vận hành của phòng thẩm vấn.

​Tài liệu đương thời (các biên bản họp Bộ Chính trị, chỉ thị của Ban Bí thư, văn bản lưu trữ của Bộ Công an và Cục Bảo vệ) cung cấp khung sườn cấu trúc của quyền lực.

Trong khi đó, hồi ức và lời chứng cung cấp máu thịt và tiếng kêu cứu của những con người bị kẹp giữa các khối bê tông của hệ thống. Thiếu một trong hai, lịch sử sẽ chỉ là một thứ văn bản hành chính vô cảm hoặc một tập hợp những lời than thân trách phận thiếu căn cứ.

​Kết luận chương

​Tầng sâu nhất của vụ án “Xét lại chống Đảng” không nằm ở những bức điện khẩn từ Moskva hay Bắc Kinh, cũng không nằm trong các bản nghị quyết dài dằng dặc của Bộ Chính trị. Nó nằm ở tiếng đóng sập cửa của một phòng giam tối tăm ở Hà Nội, nơi một cán bộ trung kiên bịt tai nghe những câu hỏi lặp đi lặp lại về lòng trung thành.

​Những người thực thi – từ vị cục trưởng công an ký lệnh đến người chiến sĩ bảo vệ canh gác – đều là những tế bào trong một cơ thể chính trị đang oằn mình vì cuộc chiến sinh tử. Họ không đứng ngoài lịch sử, và lịch sử cũng không tha thứ cho sự vô cảm của họ.

​Bước sang bước tiếp theo của hành trình bóc tách này, chúng ta sẽ đi đến câu hỏi cuối cùng của toàn bộ cấu trúc: Hậu quả lâu dài của chiến dịch này đối với cấu trúc tư duy và số phận của nền chính trị Việt Nam trong những thập kỷ tiếp theo là gì?

Hoàng Phong Nhã
Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

---

Tài liệu tham khảo chính

1. Lien-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam, University of North Carolina Press, 2012. Đặc biệt các phần về “Policing the State in a Time of War” và vụ “Revisionist Anti-Party Affair”.
2. Sophie Quinn-Judge, “The Ideological Debate in the DRV and the Significance of the Anti-Party Affair, 1967–68,” Cold War History, Vol. 5, No. 4.
3. The Cambridge History of the Vietnam War, chương về chính trị nội bộ DRV 1963–1968, đặc biệt phần về vụ “Xét lại” và quan hệ giữa bộ máy an ninh với cuộc đấu tranh nội bộ.
4. Các hồi ức của Lê Trọng Nghĩa và những người từng tham gia hệ thống Bảo vệ Đảng; cần phân biệt rõ lời chứng hồi cố với tài liệu đương thời.
5. Các nghiên cứu về sự tham gia của bộ máy an ninh Việt Nam và Đông Đức trong việc theo dõi, điều tra những người bị xem là “xét lại”.

Chương XXXIV đã chuyển trọng tâm từ “người quyết định” sang “dòng chảy của quyền lực”. Bước kế tiếp là Chương XXXV — “AI THỰC HIỆN?”, nơi cần đi xuống từng tầng người trực tiếp làm việc: Bảo vệ quân đội, Công an, cán bộ lập hồ sơ, cán bộ thẩm vấn và người trực tiếp bắt giữ; đặc biệt phải phân biệt người thi hành mệnh lệnh với người chủ động đề xuất hoặc lạm dụng quyền lực.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ