CHƯƠNG 6 - ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

 

ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

Từ tư tưởng Thông Luận đến con đường dân chủ đa nguyên cho Việt Nam

Hoàng Phong Nhã
Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

PHẦN I – SỰ RA ĐỜI CỦA MỘT TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ

CHƯƠNG 6

TỪ NHÓM TRÍ THỨC ĐẾN TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

Hai năm xây dựng nền tảng tư tưởng, một quá trình tổ chức hóa kéo dài và câu hỏi về sự chuyển hóa từ đồng thuận thành năng lực chính trị

1. Một nhóm người chưa có tên nhưng đã có mục tiêu

Một tổ chức chính trị thường được nhận diện bằng tên gọi, cương lĩnh, người lãnh đạo và cơ cấu thành viên. Nhưng trong lịch sử hình thành của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên, những yếu tố ấy không xuất hiện cùng một lúc.

Cuối năm 1982, tại Paris, một nhóm người Việt bắt đầu gặp gỡ và thảo luận về tương lai chính trị của đất nước. Họ chưa có một danh xưng chính thức được công chúng biết đến. Họ cũng chưa có một bộ máy tổ chức hoàn chỉnh.

Theo hồi tưởng của Nguyễn Gia Kiểng trong bài viết “Phương pháp và gắn bó”, một số thân hữu đã đề nghị ông cùng thành lập một tổ chức khi ông trở lại Paris cuối năm 1982. Ông đề nghị dành hai năm để thảo luận trước, xây dựng một tài liệu ghi nhận những điều đã đồng thuận, rồi mới quyết định có tiến tới tổ chức hay không. Kết quả là tài liệu mang tên “Cơ Sở Tư Tưởng”.

Một bài viết khác của Nguyễn Gia Kiểng, được công bố nhiều năm sau, cũng xác nhận cách nhìn của ông rằng Tập Hợp ra đời năm 1982 với tài liệu nền tảng này.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba mốc:

• Năm 1982: giai đoạn hình thành nhóm và bắt đầu quá trình thảo luận, theo hồi tưởng của người tham gia.
• Năm 1984–1986: giai đoạn hoàn thành, chỉnh lý và phổ biến tài liệu nền tảng, theo những tư liệu tự thuật của nhóm.
• Ngày 19/12/1999: mốc một đại hội thành viên biểu quyết thông qua danh xưng chính thức Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên, theo một tài liệu lịch sử do tổ chức công bố.

Như vậy, lịch sử của Tập Hợp không thể được giản lược thành câu chuyện một ngày thành lập. Đó là một quá trình chuyển biến từ nhóm thảo luận, sang nhóm có nền tảng tư tưởng, rồi đến một tập hợp chính trị có danh xưng và cơ cấu rõ ràng hơn.

Câu hỏi cần nghiên cứu không chỉ là tổ chức ra đời năm nào, mà là: Điều gì đã khiến một nhóm người quyết định gắn bó với nhau trong một dự án chính trị kéo dài nhiều thập niên?

2. Thành phần ban đầu: Một nhóm nhỏ, nhưng không phải một tập thể đồng nhất

Những tư liệu hiện có cho thấy nhóm ban đầu gồm một số người Việt có kinh nghiệm chính trị, chuyên môn và đời sống tại Pháp.

Theo hồi tưởng của Nguyễn Gia Kiểng, nhóm có hơn mười người, phần lớn là những người từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa hoặc là chuyên viên đã học tập tại Pháp. Tuy nhiên, danh sách đầy đủ và hồ sơ của từng thành viên chưa được xác lập bằng những nguồn độc lập.

Một bài hồi tưởng về người tham gia nhóm ban đầu, được đăng trên một diễn đàn thuộc hệ thống truyền thông của Tập Hợp, kể rằng một trong những người sáng lập là một cựu viên chức cao cấp của chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Bài viết mô tả nhóm có mười người, gồm tám viên chức cao cấp của chế độ cũ và hai chuyên gia tại Pháp. Đây là lời kể của người trong cuộc, có giá trị gợi mở nhưng vẫn cần đối chiếu với những hồi ký và hồ sơ khác. 

Điều đáng chú ý không nằm ở con số mười hay hơn mười người. Điều đáng chú ý là một nhóm có xuất thân tương đối gần nhau về kinh nghiệm chính trị vẫn phải đối diện với bài toán xây dựng đồng thuận.

Họ có thể cùng quan tâm đến tương lai Việt Nam, nhưng điều đó không có nghĩa họ cùng đánh giá quá khứ như nhau, cùng lựa chọn một chiến lược hay cùng quan niệm về vai trò của tổ chức.

Một cựu viên chức có thể ưu tiên ổn định và trật tự. Một chuyên gia kinh tế có thể quan tâm đến cải cách thể chế và phát triển. Một người từng trải qua chiến tranh có thể đặt nặng vấn đề an ninh. Một người mang tâm thế lưu vong có thể ưu tiên thay đổi chính trị nhanh chóng.

Những khác biệt ấy không nhất thiết được giải quyết ngay từ đầu.

Vì vậy, cần tránh hai cách nhìn cực đoan.

Một là xem nhóm ban đầu như một tập thể đã có sẵn một học thuyết hoàn chỉnh và chỉ cần công bố ra công chúng.

Hai là xem họ chỉ là những người bất mãn với chính quyền Việt Nam sau năm 1975, không có một suy tư chính trị độc lập.

Tư liệu về quá trình thảo luận và tài liệu “Cơ Sở Tư Tưởng” cho thấy nhóm đã cố gắng vượt qua cả hai giới hạn ấy: không chỉ tập hợp vì cùng phản đối một chế độ, mà còn tìm cách xác định một trật tự chính trị khác mà họ muốn xây dựng.

3. Vì sao Nguyễn Gia Kiểng đề nghị dành hai năm để thảo luận?

Trong hoạt động chính trị, quyết định thành lập tổ chức thường tạo ra cảm giác bắt đầu hành động. Người tham gia có tên gọi chung, có mục tiêu trước mắt và có một cơ cấu để phối hợp.

Nhưng Nguyễn Gia Kiểng lại đề nghị trì hoãn bước đó.

Theo lời ông, nhóm cần dành hai năm để thảo luận về những vấn đề phải đặt ra, tầm quan trọng của từng vấn đề và hướng giải quyết. Những điểm đồng thuận phải được ghi nhận thành văn bản. Sau khi tài liệu hoàn tất, nhóm tạm ngừng gặp nhau để mỗi người suy nghĩ độc lập và tự quyết định có tiếp tục hay không.

Đây là một lựa chọn đáng nghiên cứu vì nó đặt nền tảng tư tưởng lên trước cơ cấu tổ chức.

Có thể nhận ra ít nhất ba lý do.

Thứ nhất, tránh tập hợp chỉ bằng cảm xúc chính trị.

Những người cùng bất mãn với một chế độ có thể nhanh chóng tìm thấy tiếng nói chung. Nhưng khi phải trả lời câu hỏi sẽ xây dựng một chính quyền như thế nào, họ có thể bất đồng rất sâu sắc.

Phản đối một chế độ là một điểm xuất phát. Xây dựng một quốc gia là một công việc khác hẳn.

Thứ hai, xác định những nguyên tắc có thể ràng buộc hành động chung.

Một tổ chức cần biết mình theo đuổi điều gì, chấp nhận phương pháp nào và giới hạn hành động ở đâu. Nếu không có những nguyên tắc ấy, mỗi khi xuất hiện một tình huống khó khăn, thành viên có thể đưa ra những quyết định trái ngược nhau.

Thứ ba, để mỗi người có cơ hội tự nguyện lựa chọn.

Việc tạm ngừng gặp nhau sau khi tài liệu hoàn thành, theo lời kể của Nguyễn Gia Kiểng, nhằm để từng người suy nghĩ và quyết định có tiếp tục tham gia hay không.

Đây là một điểm đáng chú ý về sự tự nguyện. Tham gia một tổ chức chính trị không nên chỉ là quyết định nhất thời trong không khí hào hứng của một cuộc họp. Nó cần là sự lựa chọn có nhận thức về mục tiêu, phương pháp và những cam kết đi kèm.

Tuy nhiên, phương pháp này cũng có mặt trái.

Hai năm thảo luận có thể giúp hình thành một nền tảng tương đối vững chắc, nhưng cũng có thể làm chậm khả năng hành động. Một nhóm quá chú trọng đồng thuận lý thuyết có nguy cơ dành nhiều thời gian tranh luận mà chưa kiểm nghiệm được ý tưởng trong thực tế.

Vấn đề không phải là thảo luận hay hành động, mà là làm thế nào kết hợp được hai việc ấy.

4. “Cơ Sở Tư Tưởng”: Văn bản nền tảng và những giới hạn tư liệu

Theo hồi tưởng của Nguyễn Gia Kiểng, tài liệu “Cơ Sở Tư Tưởng” là kết quả của hai năm làm việc, được hoàn thành năm 1984. Một số bài viết giới thiệu lịch sử tổ chức cho biết tài liệu được phổ biến giới hạn trước, sau đó được tu chỉnh và phổ biến rộng hơn vào năm 1986. 

Đây là một chi tiết quan trọng, nhưng phải nói rõ giới hạn của chứng cứ.

Hiện chúng ta có thể xác nhận rằng những người trong nhóm và các tài liệu tự thuật về sau đều nhắc đến “Cơ Sở Tư Tưởng” như văn bản nền tảng. Nhưng muốn xác định chính xác nội dung, cấu trúc, người biên soạn, số lần chỉnh sửa và những thay đổi giữa các phiên bản, cần có bản gốc năm 1984 và bản phổ biến năm 1986 để đối chiếu.

Không nên lấy những văn kiện được công bố nhiều năm sau làm đại diện nguyên vẹn cho văn bản ban đầu.

Một tổ chức có thể thay đổi nhận thức theo thời gian. Những vấn đề từng được xem là quan trọng vào năm 1984 có thể được bổ sung hoặc diễn giải lại vào năm 1996, 2001 hay 2015.

Vì vậy, khi nghiên cứu “Cơ Sở Tư Tưởng”, cần đặt ra bốn câu hỏi:

1. Những nguyên tắc nào đã được xác định ngay từ đầu?
2. Những vấn đề nào được bổ sung trong quá trình phát triển?
3. Có luận điểm nào bị loại bỏ hoặc thay đổi đáng kể không?
4. Những thay đổi ấy xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, biến động quốc tế hay tranh luận nội bộ?

Nếu không trả lời được những câu hỏi này, chúng ta sẽ khó nhận diện sự phát triển thật sự của tư tưởng Tập Hợp.

Một văn kiện nền tảng không chỉ có giá trị vì nó ghi lại những điều người sáng lập từng tin tưởng. Nó còn có giá trị vì cho phép người nghiên cứu so sánh niềm tin ban đầu với những lựa chọn về sau.

5. Nền tảng tư tưởng không chỉ là một tập hợp khẩu hiệu

Những tư liệu tự giới thiệu của Tập Hợp nhấn mạnh ba hướng tư tưởng nổi bật trong quá trình hình thành: dân chủ đa nguyên, bất bạo động và hòa giải dân tộc.

Đây là ba lựa chọn có liên hệ với nhau, nhưng không đồng nghĩa.

Dân chủ đa nguyên trả lời câu hỏi quyền lực chính trị phải được tổ chức như thế nào trong một xã hội có nhiều quan điểm và lợi ích khác nhau.

Bất bạo động trả lời câu hỏi một phong trào chính trị lựa chọn phương pháp đấu tranh nào và tự giới hạn hành động ra sao.

Hòa giải dân tộc trả lời câu hỏi những cộng đồng từng đối đầu, những người mang quá khứ chính trị khác nhau có thể cùng tồn tại và xây dựng một tương lai chung hay không.

Ba vấn đề này tạo thành một cấu trúc tư tưởng đáng chú ý.

Một phong trào có thể chủ trương dân chủ nhưng vẫn lựa chọn bạo lực để giành quyền lực. Một tổ chức có thể chủ trương bất bạo động nhưng không chấp nhận những quan điểm chính trị khác mình. Một lực lượng có thể kêu gọi hòa giải nhưng không đưa ra cơ chế bảo đảm sự thật và công lý.

Do đó, giá trị của ba nguyên tắc không nằm ở việc chúng được đặt cạnh nhau trong một văn kiện. Giá trị của chúng phải được kiểm nghiệm bằng cách chúng bổ trợ và giới hạn lẫn nhau trong thực tế.

Nếu đa nguyên là mục tiêu, bất bạo động phải là phương pháp phù hợp với mục tiêu ấy. Nếu hòa giải là định hướng, tổ chức phải có khả năng tiếp nhận những người mang quá khứ chính trị khác nhau mà không buộc họ phải từ bỏ quyền được nói lên ký ức của mình.

Đây là một tham vọng chính trị không nhỏ, nhất là trong cộng đồng người Việt sau chiến tranh.

6. Từ “Cơ Sở Tư Tưởng” đến những dự án chính trị cụ thể

Một tài liệu nền tảng có thể xác định những giá trị và nguyên tắc chung. Nhưng muốn trở thành một chương trình chính trị, nó phải trả lời những vấn đề cụ thể hơn.

Một tổ chức muốn thay đổi thể chế cần có câu trả lời về hiến pháp, nhà nước, quyền công dân, bầu cử, tư pháp, kinh tế, giáo dục, chính sách xã hội và quá trình chuyển tiếp.

Các tư liệu do Tập Hợp công bố cho thấy nền tảng ban đầu đã được phát triển qua nhiều phiên bản dự án chính trị.

Một số bài viết tự thuật nhắc đến những mốc khác nhau: “Cơ Sở Tư Tưởng” năm 1984; dự án chính trị được cập nhật vào đầu thập niên 1990; Thử Thách và Hy Vọng năm 1996; và Thành Công Thế Kỷ 21 năm 2001. Một bài giới thiệu ghi dự án năm 1992, trong khi một bài phát biểu khác của Nguyễn Gia Kiểng nhắc đến năm 1990. Sự khác biệt này cần được kiểm tra bằng các ấn bản gốc, thay vì tự ý chọn một mốc rồi coi đó là kết luận cuối cùng.xem tài liệu năm 1984 là văn kiện bất biến.

Họ đã tìm cách cập nhật dự án chính trị theo những thay đổi của đất nước và thế giới.

Đây là một nguyên tắc có ý nghĩa.

Một học thuyết chính trị nếu không được kiểm nghiệm và điều chỉnh có thể trở thành giáo điều. Nhưng nếu thay đổi quá dễ dàng theo hoàn cảnh, nó có thể đánh mất tính nhất quán.

Vì vậy, cần phân biệt hai loại thay đổi:

• Điều chỉnh phương tiện: thay đổi chiến lược, chính sách hoặc cách tổ chức để thích nghi với hoàn cảnh mới.
• Thay đổi nguyên tắc: thay đổi những giá trị nền tảng mà tổ chức từng cam kết bảo vệ.

Loại thứ nhất thường cần thiết. Loại thứ hai cần được giải thích và có sự tham gia của thành viên, bởi nó liên quan đến chính căn tính của tổ chức.

Đây sẽ là một tiêu chuẩn quan trọng khi khảo sát các phiên bản dự án chính trị của Tập Hợp ở những chương sau.

7. Năm 1988: Thông Luận đưa nhóm ra trước công chúng

Nếu “Cơ Sở Tư Tưởng” là nỗ lực xây dựng nền tảng bên trong, thì sự ra đời của nguyệt san Thông Luận năm 1988 là bước mở rộng không gian hoạt động ra bên ngoài.

Tờ báo tạo điều kiện để những suy tư vốn được trao đổi trong nhóm trở thành nội dung công khai. Các vấn đề về dân chủ, đa nguyên, hòa giải, bất bạo động và tương lai Việt Nam có thể được trình bày với độc giả, nhận phản hồi và trở thành đối tượng tranh luận.

Từ đó, công chúng dần gọi nhóm sinh hoạt này là “nhóm Thông Luận”, dù theo tài liệu lịch sử của tổ chức, nhóm khi ấy chưa có danh xưng chính thức.

Điểm cần nhấn mạnh là Thông Luận không đồng nhất với tổ chức.

Một diễn đàn có thể có cộng tác viên bên ngoài. Một người viết bài không nhất thiết là thành viên. Một bài xã luận cũng không thể thay thế cho văn kiện tổ chức.

Tuy nhiên, sự ra đời của Thông Luận có ý nghĩa đối với quá trình tổ chức hóa: nó tạo ra một phương tiện truyền thông, một không gian trao đổi và một dấu hiệu nhận diện công khai cho nhóm.

Từ đây, nhóm không còn chỉ được biết đến qua những cuộc gặp riêng tại Paris.

Nó bắt đầu có một đời sống tư tưởng trước công chúng.

8. Năm 1996: “Thử Thách và Hy Vọng” – từ nền tảng đến dự án chính trị

Một dấu mốc quan trọng khác là dự án Thử Thách và Hy Vọng: Dự án Chính trị Dân Chủ Đa Nguyên, được công bố năm 1996.

Theo những tư liệu giới thiệu của Tập Hợp, văn kiện này là một bước phát triển của nền tảng tư tưởng trước đó, nhằm trình bày một dự án chính trị cụ thể hơn cho Việt Nam.

Sự khác biệt giữa một văn kiện nền tảng và một dự án chính trị cần được làm rõ.

Văn kiện nền tảng trả lời: Chúng ta tin vào những nguyên tắc nào?

Dự án chính trị trả lời: Nếu muốn biến những nguyên tắc ấy thành hiện thực, chúng ta sẽ tổ chức quốc gia như thế nào?

Một dự án chính trị phải vượt qua những tuyên bố chung như tự do, dân chủ, công bằng và thịnh vượng. Nó cần mô tả những thiết chế có thể bảo vệ các giá trị ấy.

Chẳng hạn:

• Ai có quyền lập pháp và bằng cách nào?
• Chính phủ chịu trách nhiệm trước cơ quan nào?
• Tòa án được bảo vệ tính độc lập ra sao?
• Quyền của đảng đối lập và các tổ chức xã hội được bảo đảm như thế nào?
• Quyền sở hữu và cạnh tranh kinh tế được bảo vệ bằng cơ chế nào?
• Một chính quyền mới sẽ xử lý bộ máy cũ ra sao?
• Làm thế nào để ngăn ngừa trả thù chính trị và lạm dụng quyền lực trong giai đoạn chuyển tiếp?

Đó là những vấn đề mà một dự án chính trị phải trả lời nếu muốn trở thành một phương án quản trị quốc gia.

Tuy nhiên, việc có một dự án được viết thành văn bản không tự động chứng minh rằng dự án ấy khả thi.

Tính khả thi còn phụ thuộc vào điều kiện xã hội, tương quan lực lượng, năng lực nhân sự, nguồn lực, sự ủng hộ của người dân và khả năng thích nghi với những biến động không thể dự báo.

Vì vậy, Thử Thách và Hy Vọng cần được khảo sát như một văn kiện chính trị có nội dung cụ thể, chứ không chỉ được ghi nhận như một thành tựu xuất bản.

9. Vì sao một nhóm trí thức cần trở thành một tổ chức?

Đến đây, có thể đặt câu hỏi: Nếu nhóm đã có “Cơ Sở Tư Tưởng”, có Thông Luận làm diễn đàn và có dự án chính trị năm 1996, tại sao còn cần một tổ chức chính trị có danh xưng chính thức?

Bởi tư tưởng và truyền thông chưa đủ để tạo ra năng lực hành động tập thể.

Một diễn đàn có thể công bố ý tưởng nhưng không nhất thiết có quyền quyết định thay mặt một tập thể.

Một nhóm trí thức có thể đồng thuận về mục tiêu nhưng chưa chắc có cơ chế phân công trách nhiệm.

Một dự án chính trị có thể mô tả một quốc gia tương lai nhưng chưa chắc đã có lực lượng để vận động cho dự án ấy.

Tổ chức ra đời để giải quyết những nhu cầu khác:

Một là, xác định tư cách thành viên.

Ai là người tham gia? Ai có quyền biểu quyết? Ai chịu trách nhiệm trước tổ chức? Người cộng tác với diễn đàn khác gì người là thành viên?

Hai là, thiết lập cơ chế quyết định.

Khi các thành viên bất đồng, ai có quyền quyết định? Quyết định được thông qua theo đa số hay đồng thuận? Có những vấn đề nào cần tỷ lệ biểu quyết đặc biệt?

Ba là, phân công và chịu trách nhiệm.

Ai phụ trách truyền thông, nghiên cứu, tổ chức, tài chính và quan hệ đối ngoại? Làm thế nào để kiểm tra kết quả và xử lý khi người được giao nhiệm vụ không hoàn thành?

Bốn là, duy trì tính liên tục.

Một tổ chức phải có khả năng tồn tại khi người sáng lập rút lui, khi thành viên thay đổi hoặc khi hoàn cảnh chính trị biến động.

Năm là, tạo cơ sở cho trách nhiệm giải trình.

Nếu tổ chức đưa ra một tuyên bố hoặc quyết định nhân danh tập thể, thành viên phải có cách thức kiểm tra ai đã quyết định, dựa trên căn cứ nào và chịu trách nhiệm ra sao.

Như vậy, tổ chức không chỉ là một cái tên. Nó là cơ chế chuyển hóa những người có chung mục tiêu thành một tập thể có khả năng hành động và chịu trách nhiệm.

10. Danh xưng Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên: Vì sao phải có tên chính thức?

Theo một tài liệu lịch sử do Tập Hợp công bố, trước ngưỡng cửa năm 2000, nhóm vẫn chưa có danh xưng chính thức. Ngày 19 tháng 12 năm 1999, một đại hội thành viên đã biểu quyết chọn tên Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên. 

Một trang giới thiệu lịch sử khác của tổ chức lại diễn đạt rằng danh xưng được chính thức đặt cho nhóm vào năm 2000, sau những cuộc thảo luận về nhu cầu minh danh khi bước sang thế kỷ XXI. Trang này kể rằng đề nghị tên gọi xuất phát từ nhóm Thông Luận tại Hoa Kỳ trong một cuộc thảo luận ở San José, rồi được toàn thể thành viên chấp thuận. 

Hai cách ghi này không nhất thiết mâu thuẫn hoàn toàn: một bên nêu ngày biểu quyết cụ thể vào cuối năm 1999, bên kia mô tả việc xác lập và sử dụng danh xưng trong năm 2000. Nhưng muốn xác định chính xác quy trình, cần có biên bản đại hội, nghị quyết hoặc văn kiện ghi nhận ngày thông qua và ngày bắt đầu sử dụng chính thức.

Dù vậy, ý nghĩa của việc đặt tên có thể được phân tích.

“Thông Luận” là tên một diễn đàn. Nó gợi đến hoạt động trao đổi, thảo luận và truyền bá tư tưởng.

“Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên” lại thể hiện một tham vọng chính trị rộng hơn: quy tụ những người có quá khứ, quan điểm và trải nghiệm khác nhau trên một nền tảng dân chủ đa nguyên.

Danh xưng này chứa đựng hai ý niệm.

Tập hợp: Không phải một nhóm người có cùng một xuất thân hay cùng một ký ức, mà là sự kết hợp của những người chấp nhận cùng tham gia một dự án chung.

Dân chủ đa nguyên: Không phải sự đồng nhất tư tưởng, mà là thừa nhận sự tồn tại của nhiều khuynh hướng và quyền cạnh tranh chính trị trong một khuôn khổ chung.

Đó là một lựa chọn có ý nghĩa trong bối cảnh người Việt vẫn còn bị chia rẽ sâu sắc bởi quá khứ chiến tranh.

Nhưng một tên gọi chỉ có giá trị khi được thể hiện bằng cơ chế thực tế.

Một tổ chức mang tên “Tập Hợp” phải chứng minh rằng nó có khả năng tập hợp. Một tổ chức mang tên “Dân Chủ Đa Nguyên” phải chứng minh rằng nó thực hành dân chủ và đa nguyên trong chính đời sống nội bộ.

11. Một tổ chức chính trị cần có những nguyên tắc nội bộ nào?

Đây là điểm mà quá trình hình thành của Tập Hợp cần được khảo sát sâu hơn.

Nếu mục tiêu là xây dựng một nền dân chủ đa nguyên cho Việt Nam, tổ chức phải trả lời những câu hỏi tương tự ngay trong nội bộ.

• Thành viên có quyền tham gia quyết định đến mức nào?
• Người lãnh đạo được lựa chọn và thay thế bằng cách nào?
• Nhiệm kỳ lãnh đạo có giới hạn không?
• Có cơ chế kiểm tra tài chính độc lập không?
• Thành viên có quyền công khai bất đồng với quyết định của lãnh đạo không?
• Có cơ chế khiếu nại khi quyền thành viên bị xâm phạm không?
• Một người có thể bị khai trừ vì bất đồng quan điểm hay chỉ khi vi phạm những nguyên tắc và quy định đã được xác lập?
• Những văn kiện nền tảng có thể được sửa đổi theo quy trình nào?

Đây không phải những câu hỏi về thủ tục nhỏ nhặt.

Chúng quyết định tổ chức có thực sự vận hành theo những nguyên tắc mà mình tuyên bố hay không.

Một tổ chức có thể có chương trình chính trị rất tiến bộ nhưng vẫn vận hành theo cách tập trung quyền lực. Ngược lại, một tổ chức có thể có quy chế dân chủ nhưng thiếu năng lực hành động, thiếu kỷ luật và không thể đưa ra quyết định khi cần thiết.

Bài toán là tìm được sự cân bằng giữa dân chủ nội bộ và hiệu quả tổ chức.

Dân chủ không có nghĩa mọi quyết định đều phải được tranh luận vô hạn. Kỷ luật không có nghĩa thành viên phải từ bỏ quyền chất vấn. Lãnh đạo không có nghĩa người lãnh đạo được miễn trừ trách nhiệm.

Những vấn đề này sẽ được khảo sát kỹ hơn ở Phần VI, nơi chúng ta nghiên cứu cơ cấu lãnh đạo, quyền quyết định, kỷ luật, bất đồng và trách nhiệm giải trình của Tập Hợp.

12. Phản đề: Đồng thuận tư tưởng có thể thay thế tính đại diện không?

Một nhóm trí thức có thể xây dựng một dự án chính trị rất công phu. Nhưng điều đó có làm cho họ trở thành đại diện của người dân hay không?

Câu trả lời là không.

Một nhóm có thể đại diện cho những người tự nguyện tham gia nhóm. Một tổ chức có thể đại diện cho thành viên theo quy chế của mình. Nhưng không thể tự động nhân danh toàn thể dân tộc chỉ vì tin rằng mình có một chương trình tốt.

Tính chính danh của một tổ chức chính trị cần được phân biệt với tính chính danh của một chính quyền.

Một tổ chức trong giai đoạn chưa được tham gia cạnh tranh chính trị tự do có thể có tính chính danh nội bộ nếu thành viên tự nguyện gia nhập, có quyền biểu quyết và có cơ chế kiểm soát lãnh đạo.

Nhưng để có quyền đại diện cho xã hội rộng lớn hơn, tổ chức phải được người dân lựa chọn thông qua những cơ chế tự do và công bằng.

Đây là một giới hạn quan trọng đối với mọi phong trào chính trị.

Không thể lấy trình độ học vấn của người sáng lập thay cho sự ủy quyền của nhân dân.

Không thể lấy số năm hoạt động thay cho sự tín nhiệm của công dân.

Không thể lấy tính đúng đắn của một số luận điểm thay cho quyền lựa chọn của xã hội.

Một tổ chức dân chủ phải chấp nhận rằng người dân có quyền không lựa chọn mình.

Đó không phải là thất bại của dân chủ. Đó chính là một trong những điều kiện làm nên dân chủ.

13. Bài học từ quá trình tổ chức hóa: Tư tưởng phải được kiểm nghiệm bằng cơ chế

Từ quá trình chuyển biến của nhóm ban đầu thành Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên, có thể rút ra một số bài học.

Thứ nhất, một phong trào cần có nền tảng tư tưởng trước khi mở rộng.

Nếu chỉ tập hợp bằng sự bất mãn, phong trào dễ tan rã khi mục tiêu trước mắt thay đổi. Một nền tảng tư tưởng giúp các thành viên hiểu vì sao họ cùng tham gia và những nguyên tắc nào họ cùng bảo vệ.

Thứ hai, nền tảng tư tưởng không được trở thành giáo điều.

Văn kiện năm 1984 có thể là điểm khởi đầu, nhưng phải được kiểm nghiệm và điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi. Một tổ chức có sức sống phải biết phân biệt nguyên tắc không thể từ bỏ với phương tiện có thể thay đổi.

Thứ ba, diễn đàn và tổ chức có chức năng khác nhau.

Diễn đàn tạo không gian trao đổi. Tổ chức tạo cơ chế hành động tập thể. Không thể lấy thành công của một tờ báo làm bằng chứng rằng tổ chức đã có năng lực chính trị tương ứng.

Thứ tư, tên gọi phải được chứng minh bằng thực hành.

Một tổ chức tự nhận là dân chủ đa nguyên phải cho phép bất đồng, kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền thành viên. Nếu không, danh xưng chỉ là tuyên bố.

Thứ năm, đồng thuận nội bộ không đồng nghĩa với tính đại diện xã hội.

Tổ chức có thể có quyền quyết định đối với công việc của mình, nhưng không có quyền tự nhận mình đại diện cho toàn thể dân tộc khi chưa có sự ủy quyền của người dân.

Thứ sáu, năng lực tổ chức phải vượt lên trên cá nhân sáng lập.

Một tổ chức trưởng thành khi có thể tiếp tục hoạt động bằng quy chế và thiết chế, chứ không chỉ bằng uy tín hoặc khả năng của một người.

Đây là những tiêu chuẩn cần được dùng để đánh giá Tập Hợp trong suốt công trình này.

14. Những vấn đề tư liệu còn cần xác minh

Để hoàn thiện lịch sử hình thành Tập Hợp, cần tiếp tục tìm kiếm và đối chiếu:

1. Bản gốc “Cơ Sở Tư Tưởng” năm 1984 và bản tu chỉnh, phổ biến năm 1986.
2. Danh sách những người tham gia nhóm ban đầu, cùng vai trò và thời gian tham gia của từng người.
3. Biên bản hoặc ghi chép các cuộc họp trong giai đoạn 1982–1986.
4. Những văn kiện xác định nguyên tắc tổ chức, tư cách thành viên và quy trình ra quyết định.
5. Các phiên bản dự án chính trị đầu thập niên 1990, đặc biệt sự khác biệt giữa mốc 1990 và 1992 trong các tài liệu tự thuật.
6. Bản đầy đủ Thử Thách và Hy Vọng năm 1996 và những tài liệu chuẩn bị cho việc biên soạn.
7. Biên bản đại hội thành viên ngày 19/12/1999, nghị quyết thông qua danh xưng và tài liệu xác nhận thời điểm bắt đầu sử dụng chính thức.
8. Hồi ký của những thành viên sáng lập, kể cả người đã rời tổ chức hoặc có quan điểm bất đồng.
9. Những tài liệu độc lập về hoạt động và ảnh hưởng của nhóm trong cộng đồng người Việt ở Pháp, Bắc Mỹ và các nơi khác.

Cần đặc biệt lưu ý: tài liệu do tổ chức công bố có giá trị để biết tổ chức tự mô tả lịch sử của mình như thế nào. Nhưng nó không tự động là chứng cứ độc lập xác nhận mọi chi tiết lịch sử.

Một lịch sử đáng tin cậy phải đặt lời kể của người sáng lập cạnh lời kể của thành viên khác, văn kiện gốc, biên bản tổ chức và nghiên cứu bên ngoài.

15. Kết luận: Từ một nhóm người đến một dự án chính trị

Quá trình hình thành Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên cho thấy một nỗ lực chuyển hóa đáng chú ý.

Từ những cuộc gặp gỡ của một nhóm người Việt tại Paris, một nền tảng tư tưởng được xây dựng. Từ nền tảng ấy, nhóm phát triển diễn đàn Thông Luận, rồi từng bước hình thành những dự án chính trị cụ thể. Cuối năm 1999, danh xưng Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên được thông qua theo tài liệu lịch sử của tổ chức; trong các tài liệu giới thiệu khác, việc xác lập và sử dụng danh xưng được mô tả trong năm 2000.

Đó là một quá trình kéo dài gần hai thập niên, không phải một sự kiện đơn lẻ.

Điểm đáng ghi nhận là nhóm đã cố gắng đặt tư tưởng lên trước tổ chức, đặt dự án chính trị bên cạnh hoạt động truyền thông và tìm cách xác lập một danh xưng thể hiện tham vọng tập hợp những người Việt có quá khứ khác nhau.

Nhưng đến đây, một câu hỏi lớn hơn xuất hiện.

Một tổ chức có thể có nền tảng tư tưởng, có dự án chính trị và có danh xưng chính thức. Nhưng làm thế nào để những điều ấy trở thành một tổ chức thực sự dân chủ, có khả năng tự kiểm soát quyền lực, tiếp nhận bất đồng và duy trì tính liên tục?

Đặt tên cho một tổ chức là việc tương đối dễ. Xây dựng một văn hóa tổ chức phù hợp với chính lý tưởng của mình mới là công việc khó.

Một tổ chức chủ trương dân chủ đa nguyên phải bắt đầu thực hành dân chủ đa nguyên từ chính ngày đầu tiên tồn tại.

Đây là tiêu chuẩn mà chúng ta sẽ mang theo khi bước sang chương tiếp theo.

CHUYỂN SANG CHƯƠNG 7

NGÀY 19/12/1999: QUÁ TRÌNH XÁC LẬP DANH XƯNG VÀ TỔ CHỨC

Chương tiếp theo sẽ tập trung vào đại hội thành viên, đề xuất danh xưng, quá trình biểu quyết và ý nghĩa của việc chính thức hóa tổ chức. Đồng thời, chúng ta sẽ phân biệt việc thông qua tên gọi với việc xác lập đầy đủ một cơ cấu tổ chức: ai có quyền quyết định, thành viên được đại diện như thế nào và những nguyên tắc nào ràng buộc người lãnh đạo.

Câu hỏi trung tâm không chỉ là vì sao nhóm chọn tên Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên, mà còn là: một tổ chức muốn đại diện cho sự đa nguyên của xã hội phải tổ chức quyền lực bên trong mình ra sao?

Hoànng Phong Nhã 

Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

---

TƯ LIỆU THAM KHẢO VÀ GHI CHÚ NGHIÊN CỨU

1. Hồi tưởng của người tham gia

• Nguyễn Gia Kiểng, “Phương pháp và gắn bó”, trong Tổ Quốc Ăn Năn. Nguồn quan trọng về đề nghị dành hai năm thảo luận, quá trình hình thành “Cơ Sở Tư Tưởng” và quyết định tạm ngừng gặp để từng người suy nghĩ trước khi tiếp tục. Đây là hồi tưởng của người tham gia, không phải biên bản đương thời.
• Bài viết về một thành viên sáng lập, đăng trên hệ thống truyền thông của Tập Hợp. Tư liệu kể về thành phần nhóm ban đầu và những cuộc họp tối thứ Năm. Cần đối chiếu với lời kể của các thành viên khác.

2. Tư liệu do Tập Hợp công bố

• Bài viết giới thiệu quá trình hình thành của Tập Hợp, trong đó đề cập việc hoàn tất “Cơ Sở Tư Tưởng” năm 1984, phổ biến giới hạn, tu chỉnh và phổ biến rộng hơn năm 1986; các dự án chính trị tiếp theo và quá trình xác lập danh xưng.
• Tư liệu giới thiệu lịch sử ghi ngày 19/12/1999 là ngày đại hội thành viên biểu quyết thông qua danh xưng Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên.
• Các bài viết của Nguyễn Gia Kiểng về sự cần thiết của dự án chính trị và quá trình cập nhật các văn kiện nền tảng.

3. Những điểm cần thận trọng

• Mốc năm 1982 là mốc khởi đầu nhóm theo hồi tưởng của người tham gia; không nên đồng nhất với ngày thông qua danh xưng chính thức.
• Mốc hoàn thành “Cơ Sở Tư Tưởng” năm 1984 và phổ biến rộng hơn năm 1986 hiện dựa trên nguồn tự thuật; cần bản gốc để xác minh.
• Các nguồn tự thuật có khác biệt khi ghi mốc dự án chính trị đầu thập niên 1990: có nguồn ghi 1990, có nguồn ghi 1992. Cần đối chiếu ấn bản gốc.
• Mốc 19/12/1999 được một tài liệu lịch sử của tổ chức ghi cụ thể; một trang giới thiệu khác diễn đạt việc chính thức đặt tên vào năm 2000. Cần biên bản đại hội hoặc nghị quyết để xác định rõ ngày thông qua và thời điểm sử dụng.
• Không đồng nhất nhóm thảo luận ban đầu, nhóm Thông Luận, diễn đàn Thông Luận và tổ chức Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên.
• Không suy ra tính đại diện xã hội từ số lượng thành viên hoặc sự đồng thuận của nhóm sáng lập.
• Không xem sự tồn tại của văn kiện dân chủ là bằng chứng đủ để kết luận tổ chức đã thực hành dân chủ nội bộ.

Nguyên tắc nghiên cứu: Văn kiện chính trị cần được đọc theo từng phiên bản và đặt trong hoàn cảnh lịch sử lúc được biên soạn. Hồi ký có giá trị phản ánh nhận thức và ký ức người tham gia, nhưng cần được đối chiếu với tư liệu đương thời và những lời kể khác nhau.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN