ĐỐI THOẠI VỚI GLENN DIESEN
Trật tự thế giới đa cực – Địa chính trị – Chủ quyền quốc gia và Vận mệnh các dân tộc.
(Thuộc hệ thống Đối thoại Hưng Quốc Học)
Hoàng Phong Nhã
CHƯƠNG III
CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC TRONG TƯ TƯỞNG GLENN DIESEN
Quyền lực, an ninh, lợi ích quốc gia và giới hạn của trật tự tự do quốc tế
1. Muốn hiểu thế giới, trước hết phải nhìn thẳng vào quyền lực
Trong quan hệ quốc tế, có một câu hỏi mà các nhà nghiên cứu không thể né tránh:
Tại sao những quốc gia tuyên bố mong muốn hòa bình vẫn liên tục chuẩn bị cho chiến tranh?
Tại sao những tổ chức được thành lập để bảo đảm an ninh có thể trở thành nguyên nhân gây bất an cho những quốc gia khác?
Tại sao các nguyên tắc bình đẳng giữa các quốc gia tồn tại trên văn bản nhưng quyền quyết định thực tế lại thường tập trung trong tay một số cường quốc?
Chủ nghĩa hiện thực ra đời và phát triển trong nỗ lực giải thích những nghịch lý ấy.
Đây là một trong những nền tảng lý luận quan trọng để tiếp cận tư tưởng Glenn Diesen.
Trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, chủ nghĩa hiện thực không phải một học thuyết đơn nhất. Nó bao gồm nhiều dòng tư tưởng, từ chủ nghĩa hiện thực cổ điển, chủ nghĩa hiện thực cấu trúc đến chủ nghĩa hiện thực tân cổ điển.
Điểm chung của các cách tiếp cận này là nhấn mạnh vai trò của quyền lực, lợi ích quốc gia, môi trường cạnh tranh và những giới hạn của hợp tác quốc tế.
Trong một thế giới không có chính quyền toàn cầu đủ quyền lực để bảo đảm an ninh tuyệt đối cho mọi quốc gia, mỗi nhà nước phải tự quan tâm đến sự tồn tại của mình.
Một quốc gia có thể ký kết hiệp ước, tham gia tổ chức quốc tế và tuyên bố tôn trọng luật pháp. Nhưng khi lợi ích sống còn bị đe dọa, những cam kết ấy có thể chịu sức ép rất lớn.
Chủ nghĩa hiện thực buộc chúng ta nhìn vào khoảng cách giữa tuyên bố và hành động.
Đối với Glenn Diesen, cách nhìn này đặc biệt quan trọng khi phân tích quan hệ Nga – phương Tây.
Ông không chỉ đặt câu hỏi phương Tây tuyên bố điều gì, mà còn xem xét những hệ quả chiến lược của việc NATO và Liên minh châu Âu mở rộng ảnh hưởng về phía Đông.
Từ đó, ông đưa ra một cách diễn giải khác với quan điểm cho rằng những biến động an ninh ở châu Âu sau Chiến tranh Lạnh chủ yếu bắt nguồn từ sự lựa chọn của các quốc gia Đông Âu và chính sách đối ngoại của Nga.
Muốn đánh giá Diesen, trước hết phải hiểu chủ nghĩa hiện thực mà ông vận dụng.
2. Bốn giả định căn bản của chủ nghĩa hiện thực
Có thể khái quát chủ nghĩa hiện thực trong quan hệ quốc tế qua bốn giả định.
Thứ nhất, nhà nước là chủ thể quan trọng nhất trong việc tổ chức quyền lực và bảo vệ an ninh quốc gia.
Thứ hai, hệ thống quốc tế mang tính vô chính phủ. Điều đó không có nghĩa thế giới hoàn toàn hỗn loạn, mà có nghĩa không tồn tại một chính quyền toàn cầu có quyền lực tối cao tương đương nhà nước trong phạm vi lãnh thổ của mình.
Thứ ba, các quốc gia không thể hoàn toàn tin tưởng rằng những quốc gia khác sẽ luôn hành động vì lợi ích chung.
Thứ tư, quyền lực và năng lực tự bảo vệ có vai trò quyết định đối với sự tồn tại của quốc gia.
Những giả định ấy không nhất thiết phủ nhận hợp tác.
Ngược lại, chủ nghĩa hiện thực thừa nhận các quốc gia có thể hợp tác lâu dài nếu lợi ích tương đồng và cấu trúc quyền lực cho phép.
Nhưng hợp tác luôn tồn tại trong một môi trường mà các bên phải tính đến nguy cơ thay đổi lợi ích, thay đổi tương quan sức mạnh và sự không chắc chắn về ý định của đối tác.
Đây là điểm khác biệt giữa một cách nhìn dựa trên thiện chí và một cách nhìn dựa trên cấu trúc quyền lực.
Một quốc gia không thể chỉ hỏi đối tác hiện tại có thiện chí hay không. Họ còn phải hỏi nếu chính phủ đối tác thay đổi, nếu cán cân quyền lực thay đổi hoặc nếu một cuộc khủng hoảng xảy ra, quan hệ hợp tác ấy sẽ vận hành như thế nào.
Tuy nhiên, chủ nghĩa hiện thực cũng có giới hạn.
Nếu coi mọi hành động quốc tế đều chỉ là cuộc đấu tranh quyền lực, chúng ta có thể bỏ qua vai trò của luật pháp, thể chế, kinh tế, văn hóa, dư luận và những lợi ích chung thực sự giữa các dân tộc.
Một lý thuyết tốt phải giải thích được cả cạnh tranh lẫn hợp tác.
3. Chủ nghĩa hiện thực cổ điển: Lợi ích quốc gia và nghệ thuật thận trọng
Chủ nghĩa hiện thực cổ điển gắn với những tên tuổi như Thucydides, Niccolò Machiavelli, Thomas Hobbes, E. H. Carr và Hans Morgenthau, dù mỗi người thuộc một bối cảnh tư tưởng và lịch sử khác nhau.
Một trong những luận điểm quan trọng của Hans Morgenthau là chính trị quốc tế phải được phân tích thông qua lợi ích quốc gia được hiểu dưới góc độ quyền lực.
Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nhà nước có quyền làm bất cứ điều gì nhân danh lợi ích quốc gia.
Trong tư tưởng hiện thực cổ điển, sự thận trọng là một phẩm chất quan trọng của chính sách đối ngoại.
Một nhà lãnh đạo phải biết phân biệt giữa điều mình mong muốn và điều mình có khả năng thực hiện.
Một quốc gia phải biết phân biệt giữa lợi ích thiết yếu và tham vọng vượt quá nguồn lực.
Một chiến lược có thể mang lại lợi ích trước mắt nhưng lại tạo ra hậu quả lâu dài nguy hiểm.
Đây là điểm đáng chú ý khi nghiên cứu Glenn Diesen.
Ông thường đặt vấn đề về sự thiếu thận trọng chiến lược trong quan hệ phương Tây – Nga, đặc biệt là những hệ quả của việc mở rộng các thiết chế phương Tây mà không xây dựng được một cấu trúc an ninh châu Âu có khả năng dung hòa lợi ích của các bên.
Nhưng chính nguyên tắc thận trọng ấy cũng phải được áp dụng đối với Nga.
Nếu mở rộng ảnh hưởng của NATO có thể tạo ra phản ứng bất an ninh từ Nga, thì việc Nga sử dụng sức mạnh quân sự để áp đặt ý chí lên một quốc gia láng giềng cũng có thể tạo ra những hệ quả chiến lược nghiêm trọng.
Một chính sách có thể xuất phát từ tính toán an ninh nhưng vẫn có thể là một lựa chọn sai lầm.
Chủ nghĩa hiện thực có giá trị không phải vì nó luôn bảo vệ hành động của cường quốc, mà vì nó buộc mọi quốc gia phải tính đến hậu quả thực tế của hành động.
4. Chủ nghĩa hiện thực cấu trúc: Hệ thống quyết định hành vi như thế nào?
Nếu chủ nghĩa hiện thực cổ điển chú trọng bản chất con người, nhà lãnh đạo và nghệ thuật chính trị, thì chủ nghĩa hiện thực cấu trúc, gắn với Kenneth Waltz, tập trung vào cấu trúc của hệ thống quốc tế.
Theo cách tiếp cận này, trong một hệ thống không có quyền lực tối cao, các quốc gia phải tự bảo đảm an ninh.
Ngay cả khi một quốc gia tuyên bố mục tiêu hòa bình, các quốc gia khác vẫn phải đánh giá năng lực thực tế của họ.
Điều này dẫn đến một nghịch lý.
Một nước tăng cường quân sự để phòng thủ có thể khiến nước láng giềng lo ngại. Nước láng giềng đáp lại bằng việc tăng cường quân sự. Bên đầu tiên lại cảm thấy môi trường an ninh xấu đi.
Một vòng xoáy cạnh tranh có thể xuất hiện ngay cả khi ban đầu không bên nào mong muốn chiến tranh.
Trong quan hệ Nga – NATO, đây là một trong những cách giải thích quan trọng mà Diesen quan tâm.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa cấu trúc quốc tế và quyết định cụ thể của từng nhà nước.
Cấu trúc có thể tạo ra sức ép nhưng không quyết định hoàn toàn hành động.
Các nhà lãnh đạo vẫn có nhiều lựa chọn: đối thoại, thỏa hiệp, kiểm soát vũ khí, xây dựng lòng tin, điều chỉnh chiến lược hoặc sử dụng vũ lực.
Không thể lấy cấu trúc hệ thống làm lý do xóa bỏ trách nhiệm của những người đưa ra quyết định.
5. Thế lưỡng nan an ninh: Khi phòng thủ của người này trở thành mối đe dọa của người khác
Đây là một khái niệm có vị trí đặc biệt trong tư tưởng Glenn Diesen.
Thế lưỡng nan an ninh xuất hiện khi một quốc gia thực hiện các biện pháp nhằm bảo vệ mình nhưng những biện pháp ấy lại khiến quốc gia khác cảm thấy bị đe dọa.
Điều quan trọng là sự khác biệt giữa ý định và tác động.
Một quốc gia có thể khẳng định việc mở rộng liên minh chỉ nhằm bảo vệ thành viên. Nhưng một cường quốc bên ngoài có thể nhìn nhận quá trình ấy như sự thu hẹp không gian chiến lược của mình.
Một quốc gia có thể tuyên bố tăng cường quân sự chỉ để phòng thủ. Nhưng quốc gia láng giềng không thể biết chắc những năng lực mới ấy sẽ được sử dụng như thế nào trong tương lai.
Trong trường hợp Nga và NATO, cần phân tích ít nhất ba tầng.
Tầng thứ nhất là nhận thức của các quốc gia Đông Âu về an ninh.
Tầng thứ hai là nhận thức của Nga về sự thay đổi tương quan quyền lực tại châu Âu.
Tầng thứ ba là cách Hoa Kỳ và các đồng minh NATO đánh giá vai trò của Nga trong cấu trúc an ninh khu vực.
Không thể chỉ sử dụng một tầng để giải thích toàn bộ vấn đề.
Đặc biệt, các quốc gia Đông Âu không phải những vùng lãnh thổ thụ động bị phương Tây hoặc Nga tranh giành. Họ có lịch sử, ký ức và những lựa chọn chính trị riêng.
Đây là một điểm mà mọi cách phân tích quá tập trung vào quan hệ giữa các cường quốc đều có nguy cơ bỏ qua.
6. Chủ nghĩa hiện thực không đồng nghĩa với chủ nghĩa bá quyền
Một sự nhầm lẫn thường gặp là cho rằng chủ nghĩa hiện thực mặc nhiên chấp nhận việc cường quốc áp đặt ý chí lên các quốc gia yếu hơn.
Thực ra, các trường phái hiện thực có những cách nhìn khác nhau về cân bằng quyền lực, bá quyền và trật tự quốc tế.
Một số nhà hiện thực cho rằng sự tập trung quyền lực quá lớn vào một quốc gia có thể tạo ra phản ứng cân bằng từ các quốc gia khác.
Một số khác nhấn mạnh rằng các cường quốc thường tìm cách gia tăng ảnh hưởng để bảo vệ lợi ích và vị thế của mình.
Nhưng dù theo cách tiếp cận nào, chúng ta vẫn cần đặt ra một câu hỏi:
Nếu một quốc gia đủ mạnh để áp đặt ý chí của mình lên quốc gia khác, điều gì ngăn cản nó làm như vậy?
Câu trả lời không thể chỉ là thiện chí.
Cần có luật pháp quốc tế, các thiết chế kiểm soát quyền lực, liên minh phòng vệ có giới hạn, cơ chế ngoại giao và khả năng chống lại sự cưỡng ép.
Hưng Quốc Học tiếp thu sự tỉnh táo của chủ nghĩa hiện thực nhưng không chấp nhận biến sức mạnh thành tiêu chuẩn duy nhất của chính nghĩa.
Một cường quốc có thể có năng lực áp đặt nhưng không vì thế mà có quyền chính đáng để áp đặt.
Đây là ranh giới giữa khả năng và tính chính đáng.
7. Glenn Diesen và giới hạn của trật tự tự do quốc tế
Một chủ đề xuyên suốt trong nhiều công trình của Diesen là phê phán trật tự tự do quốc tế do phương Tây dẫn dắt.
Ông cho rằng trật tự này thường được trình bày như một hệ thống phổ quát dựa trên tự do, dân chủ, thương mại và luật lệ, nhưng trong thực tế lại chịu ảnh hưởng đáng kể từ sự phân bố quyền lực không bình đẳng.
Theo cách nhìn này, những nguyên tắc được tuyên bố là phổ quát đôi khi được áp dụng không đồng đều.
Các quốc gia mạnh có thể có nhiều khả năng định hình luật chơi hơn những quốc gia yếu.
Những thiết chế tài chính, kinh tế và chính trị quốc tế có thể phản ánh lợi ích của những trung tâm quyền lực đã hình thành từ trước.
Đây là một hướng phê phán đáng được nghiên cứu.
Tuy nhiên, phải tránh một sai lầm ngược lại: coi mọi giá trị tự do, dân chủ, quyền con người và luật pháp quốc tế chỉ là công cụ của phương Tây.
Những giá trị ấy không thuộc độc quyền của bất kỳ nền văn minh nào.
Người dân ở châu Á, châu Phi, châu Mỹ hay châu Âu đều có quyền được bảo vệ trước sự lạm quyền.
Một quốc gia không thể lấy lý do chống bá quyền phương Tây để hợp thức hóa sự áp đặt của chính mình.
Hưng Quốc Học cần phân biệt ba vấn đề:
- Giá trị phổ quát của quyền con người và pháp quyền.
- Cấu trúc quyền lực của những thiết chế quốc tế.
- Việc các cường quốc sử dụng những giá trị ấy để phục vụ lợi ích chiến lược.
Có thể phê phán cách phương Tây vận dụng các nguyên tắc quốc tế mà không phủ nhận giá trị của chính những nguyên tắc đó.
8. Một điểm yếu cần kiểm chứng: Khi an ninh của cường quốc lấn át quyền tự quyết của quốc gia nhỏ
Đây là phép thử quan trọng đối với chủ nghĩa hiện thực của Glenn Diesen.
Nếu mọi quốc gia đều có quyền quan tâm đến an ninh, thì các quốc gia nhỏ cũng phải có quyền ấy.
Nếu Nga có quyền quan tâm đến NATO, Ukraine cũng có quyền quan tâm đến Nga.
Nếu Hoa Kỳ có quyền xây dựng liên minh để bảo vệ lợi ích, các quốc gia khác cũng có quyền lựa chọn những quan hệ đối ngoại phù hợp với lợi ích của họ trong khuôn khổ luật pháp quốc tế.
Không thể xây dựng một lý thuyết về an ninh quốc gia mà chỉ thừa nhận nỗi lo của những nước mạnh.
Một học thuyết chỉ có thể đứng vững nếu được áp dụng nhất quán.
Đây là nơi Hưng Quốc Học đặt ra một yêu cầu cao hơn: chủ quyền không chỉ là quyền của nhà nước lớn, mà là quyền bình đẳng về pháp lý của mọi quốc gia.
Tuy nhiên, chủ quyền cũng không thể được sử dụng để phủ nhận trách nhiệm quốc tế.
Điều 2 khoản 4 Hiến chương Liên Hợp Quốc quy định nghĩa vụ kiềm chế việc đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại toàn vẹn lãnh thổ hay độc lập chính trị của quốc gia khác, hoặc theo cách trái với các mục đích của Liên Hợp Quốc.
Đó là một giới hạn pháp lý căn bản đối với chính trị quyền lực.
Chủ nghĩa hiện thực giúp chúng ta hiểu quyền lực vận hành như thế nào. Luật pháp quốc tế giúp xác định những giới hạn mà quyền lực không nên vượt qua.
9. Đối thoại Hưng Quốc: Sức mạnh phải phục vụ điều gì?
Đến đây, cần đặt câu hỏi sâu hơn.
Một quốc gia mạnh để làm gì?
Nếu sức mạnh chỉ nhằm mở rộng ảnh hưởng, kiểm soát không gian chiến lược và buộc các nước khác phải tuân theo ý chí của mình, thì sức mạnh ấy có thể tạo ra sự phục tùng nhưng không nhất thiết tạo ra sự tôn trọng.
Nếu nhà nước chỉ chú trọng sức mạnh quân sự mà bỏ qua năng lực sáng tạo, giáo dục, kinh tế và quyền tự chủ của người dân, thì đó là một nền sức mạnh thiếu cân đối.
Hưng Quốc Học phân biệt:
Sức mạnh để tồn tại: Khả năng bảo vệ độc lập, chủ quyền và sự an toàn của cộng đồng dân tộc.
Sức mạnh để phát triển: Khả năng tạo ra tri thức, công nghệ, sản xuất, thịnh vượng và năng lực cạnh tranh.
Sức mạnh để tự chủ: Khả năng đưa ra quyết định mà không bị lệ thuộc hoặc cưỡng ép.
Sức mạnh có trách nhiệm: Khả năng sử dụng quyền lực trong giới hạn của luật pháp, đạo đức và lợi ích chính đáng của con người.
Bốn phương diện này phải bổ sung cho nhau.
Một quốc gia chỉ có sức mạnh quân sự nhưng thiếu nền tảng xã hội sẽ khó có thể duy trì sức mạnh lâu dài.
Một quốc gia giàu có nhưng không có khả năng tự bảo vệ có thể trở thành đối tượng của sự cưỡng ép.
Một quốc gia có quyền lực nhà nước lớn nhưng người dân không có khả năng kiểm soát quyền lực ấy cũng chưa thể được coi là một quốc gia mạnh theo nghĩa Hưng Quốc.
10. Kết luận: Tiếp thu chủ nghĩa hiện thực nhưng không dừng lại ở chủ nghĩa hiện thực
Glenn Diesen giúp đưa trở lại trung tâm cuộc tranh luận một vấn đề quan trọng: không thể hiểu quan hệ quốc tế nếu bỏ qua quyền lực, lợi ích quốc gia và sự bất an trong một hệ thống không có chính quyền toàn cầu.
Đó là đóng góp cần được ghi nhận.
Nhưng chủ nghĩa hiện thực cũng có những giới hạn.
Nó có thể giải thích vì sao các quốc gia cạnh tranh, nhưng không phải lúc nào cũng giải thích đầy đủ vì sao một số quốc gia lựa chọn hợp tác lâu dài.
Nó có thể giải thích những lo ngại an ninh của cường quốc, nhưng cần bổ sung một lý thuyết đầy đủ hơn về quyền tự quyết của quốc gia nhỏ.
Nó có thể phân tích tương quan sức mạnh, nhưng không thể tự mình xác định điều gì là chính đáng.
Vì thế, Hưng Quốc Học không phủ nhận chủ nghĩa hiện thực mà tiếp thu có chọn lọc những giá trị phân tích của nó.
Hưng Quốc cần một cách nhìn vừa thực tế về quyền lực, vừa có nguyên tắc về pháp quyền; vừa hiểu lợi ích quốc gia, vừa tôn trọng quyền con người; vừa coi trọng năng lực tự vệ, vừa chống lại sự lạm dụng sức mạnh.
Một quốc gia không thể tồn tại chỉ bằng thiện chí. Nhưng một thế giới chỉ vận hành bằng sức mạnh cũng không thể trở thành một thế giới công bằng.
Đây là điểm xuất phát để bước sang chương tiếp theo:
CHƯƠNG IV – TỪ ĐỊA CHÍNH TRỊ ĐẾN ĐỊA KINH TẾ: KHI THƯƠNG MẠI, CÔNG NGHỆ VÀ SỰ PHỤ THUỘC TRỞ THÀNH QUYỀN LỰC.
Tài liệu tham khảo
* Glenn Diesen, EU and NATO Relations with Russia: After the Collapse of the Soviet Union, Routledge, 2015. Universitetet i Sørøst-Norge
* Glenn Diesen, Russia’s Geoeconomic Strategy for a Greater Eurasia, Routledge, 2017. Universitetet i Sørøst-Norge
* Glenn Diesen, Great Power Politics in the Fourth Industrial Revolution: The Geoeconomics of Technological Sovereignty, Bloomsbury, 2021. Bloomsbury +1
* Kenneth Waltz, Theory of International Politics, 1979.
* Hans Morgenthau, Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace, 1948.
* E. H. Carr, The Twenty Years' Crisis, 1919–1939.
* Stanford Encyclopedia of Philosophy, Political Realism in International Relations. Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Hiến chương Liên Hợp Quốc, Điều 2 khoản 4.
Ghi chú phương pháp: Chương này phân tích nền tảng chủ nghĩa hiện thực và đặt nó trong quan hệ với tư tưởng Diesen; không khẳng định mọi luận điểm của ông đều thuộc cùng một trường phái hiện thực. Cần tiếp tục đối chiếu từng công trình gốc để xác định mức độ vận dụng cụ thể.


20:51
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 comments:
Đăng nhận xét