ĐỐI THOẠI VỚI TRẦN LỆ XUÂN

CON NGƯỜI, QUYỀN LỰC, GIA ĐÌNH VÀ BI KỊCH CỦA ĐỆ NHẤT CỘNG HÒA

PHẦN I

CON NGƯỜI VÀ CON ĐƯỜNG BƯỚC VÀO QUYỀN LỰC

CHƯƠNG 3

HÔN NHÂN VỚI NGÔ ĐÌNH NHU – BƯỚC VÀO MỘT GIA ĐÌNH CHÍNH TRỊ

Có những cuộc hôn nhân chỉ kết nối hai con người. Có những cuộc hôn nhân còn kết nối hai gia đình, hai truyền thống và hai thế giới quan. Nhưng cũng có những cuộc hôn nhân, theo thời gian, trở thành một phần của lịch sử chính trị. Cuộc hôn nhân giữa Trần Lệ Xuân và Ngô Đình Nhu thuộc trường hợp cuối cùng ấy.

1. Một cuộc gặp gỡ trong khu vườn Hà Nội

Năm 1940, tại Hà Nội, Trần Lệ Xuân gặp Ngô Đình Nhu.

Theo lời kể được Monique Brinson Demery thuật lại trong Finding the Dragon Lady, hai người được giới thiệu với nhau tại khu vườn nhà Trần Văn Chương. Khi ấy, Ngô Đình Nhu đã gần ba mươi tuổi, vừa trở về Việt Nam sau nhiều năm học tập tại Pháp. Trần Lệ Xuân còn là một nữ sinh trung học, khoảng mười lăm tuổi.

Đây là chi tiết cần được nhìn nhận trong bối cảnh xã hội đương thời. Khoảng cách tuổi tác giữa hai người khá lớn. Một bên là người đàn ông đã hoàn tất quá trình học tập ở nước ngoài, có bằng cấp chuyên môn và đang bắt đầu sự nghiệp; bên kia là cô gái còn ở tuổi thiếu niên, chưa có kinh nghiệm sống độc lập.

Không nên dùng tiêu chuẩn hôn nhân ngày nay để đơn giản hóa toàn bộ hoàn cảnh lịch sử. Nhưng cũng không nên lấy tập quán thời ấy làm lý do để bỏ qua sự chênh lệch về tuổi tác, kinh nghiệm và vị thế giữa hai người.

Một cuộc gặp gỡ không tự nó cho biết tình cảm của hai người sâu đậm đến đâu. Những câu chuyện về ánh mắt, sự rung động hay ấn tượng ban đầu thường được kể lại sau này qua hồi ức. Chúng có giá trị giúp hình dung bối cảnh, nhưng không thể thay thế chứng cứ về đời sống tình cảm thực tế.

Điều đáng chú ý hơn là hoàn cảnh của hai người khi gặp nhau.

Trần Lệ Xuân xuất thân từ một gia đình trí thức Tây học có địa vị xã hội. Ngô Đình Nhu cũng thuộc một gia đình quan lại có truyền thống, nhưng gia đình ông mang một đặc điểm khác biệt: nền tảng Công giáo và mối liên hệ lâu đời với triều đình nhà Nguyễn.

Cuộc gặp gỡ ấy vì thế không chỉ là chuyện một cô gái gặp một chàng trai. Nó là sự tiếp xúc giữa hai gia đình thuộc tầng lớp tinh hoa Việt Nam, cùng sống trong một xã hội thuộc địa nhưng có những nền tảng văn hóa, tôn giáo và quan hệ chính trị khác nhau.

2. Ngô Đình Nhu trước khi trở thành cố vấn quyền lực

Muốn hiểu cuộc hôn nhân này, trước hết cần nhìn lại Ngô Đình Nhu trước khi ông trở thành một trong những nhân vật quyền lực nhất miền Nam Việt Nam.

Ngô Đình Nhu sinh ngày 7 tháng 10 năm 1910 tại Thừa Thiên, trong một gia đình Công giáo có truyền thống quan lại. Cha ông là Ngô Đình Khả, từng giữ chức Thượng thư Bộ Lễ dưới triều Thành Thái.

Ông được giáo dục trong môi trường Công giáo và gia đình, sau đó sang Pháp học tập. Theo những tài liệu về sự nghiệp chuyên môn, ông theo học tại Trường Quốc gia Cổ tự học ở Paris, một cơ sở đào tạo chuyên ngành lưu trữ và nghiên cứu văn bản lịch sử.

Năm 1938, ông hoàn tất chương trình học với luận văn về phong tục và tập quán người Bắc Kỳ trong các thế kỷ trước, dựa trên tư liệu của du khách và nhà truyền giáo phương Tây.

Đây không phải một chi tiết nhỏ.

Ngô Đình Nhu không bước vào đời sống chính trị với tư cách một người chỉ dựa vào quan hệ gia đình. Trước đó, ông đã có một quá trình học tập chuyên sâu, có khả năng nghiên cứu tài liệu và làm việc trong lĩnh vực lưu trữ.

Sau khi trở về Việt Nam, ông làm việc tại cơ quan lưu trữ và thư viện ở Hà Nội. Những năm đầu thập niên 1940, ông chưa phải một chính khách có quyền lực công khai. Ông là một trí thức được đào tạo ở Pháp, có nền tảng Công giáo và có quan tâm đến lịch sử, văn hóa Việt Nam.

Năm 1945, Ngô Đình Nhu được bổ nhiệm làm Giám đốc Nha Lưu trữ và Thư viện toàn quốc trong chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa theo sắc lệnh tháng 9 năm ấy. Sự kiện này cho thấy con đường hoạt động của ông trong giai đoạn đầu không hoàn toàn nằm trong một tuyến chính trị duy nhất.

Nhưng sự nghiệp lưu trữ không phải con đường mà ông sẽ theo đuổi lâu dài.

Về sau, ông chuyển dần sang hoạt động chính trị, xây dựng mạng lưới và tổ chức lực lượng, trở thành người hoạch định chiến lược quan trọng bên cạnh anh trai Ngô Đình Diệm.

Một điều cần phân biệt: Ngô Đình Nhu trước năm 1945 và Ngô Đình Nhu trong chính quyền Đệ Nhất Cộng hòa là cùng một con người, nhưng không phải cùng một vị trí lịch sử. Không thể lấy quyền lực và những quyết định chính trị của ông trong thập niên 1950–1960 để mặc nhiên gán toàn bộ tham vọng ấy cho ông từ khi mới gặp Trần Lệ Xuân.

3. Hai gia đình, hai nền tảng khác nhau

Cuộc hôn nhân giữa Trần Lệ Xuân và Ngô Đình Nhu nối hai gia đình có địa vị nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Gia đình Trần Văn Chương thuộc tầng lớp trí thức và quan lại đã thích nghi với nền giáo dục, luật pháp và hành chính phương Tây. Người cha là luật sư, được đào tạo ở Pháp, có con đường nghề nghiệp gắn với các cơ quan của chính quyền thuộc địa và những chính quyền Việt Nam kế tiếp.

Gia đình Ngô Đình lại có nền tảng Công giáo đậm nét hơn. Ngô Đình Khả là một viên quan triều Nguyễn theo Công giáo. Gia đình duy trì đời sống tôn giáo nghiêm ngặt, có quan hệ với giới chức Công giáo và mang trong mình ký ức về những biến động tôn giáo, chính trị trong lịch sử Việt Nam.

Đặc biệt, Ngô Đình Diệm – anh của Ngô Đình Nhu – đã sớm bước vào con đường chính trị. Ông từng giữ chức Thượng thư Bộ Lại dưới triều Bảo Đại, sau đó từ chức và trở thành một nhân vật theo đuổi con đường chính trị riêng.

Như vậy, khi Trần Lệ Xuân kết hôn với Ngô Đình Nhu, bà không chỉ kết hôn với một người đàn ông có học vấn và gia đình danh giá.

Bà bước vào một gia đình có truyền thống chính trị, có bản sắc tôn giáo rõ rệt và có một người anh đang theo đuổi con đường giành lại quyền chủ động chính trị cho người Việt trong bối cảnh Pháp vẫn còn ảnh hưởng sâu sắc.

Tuy nhiên, ở thời điểm cuộc hôn nhân diễn ra, chưa có căn cứ để nói rằng Trần Lệ Xuân đã biết hoặc dự liệu được gia đình chồng sẽ trở thành trung tâm quyền lực của miền Nam Việt Nam hơn mười năm sau.

Điều có thể nói chắc chắn hơn là bà đã lựa chọn kết hôn với một người đàn ông thuộc một gia đình có nền tảng xã hội và chính trị khác với gia đình ruột thịt của mình.

4. Tình yêu, lựa chọn thực tế và giới hạn của hồi ức

Trong cuốn sách của Monique Brinson Demery, một chi tiết đáng chú ý được thuật lại từ những lời tâm sự về sau của Trần Lệ Xuân: bà từng nói mình chưa bao giờ có một tình yêu ngọt ngào, và cuộc hôn nhân với Ngô Đình Nhu mang tính thực tế hơn là một chuyện tình lãng mạn.

Đây là một lời kể đáng quan tâm, nhưng cần đặt đúng vị trí tư liệu.

Đó là lời hồi tưởng được ghi lại sau nhiều thập niên, khi người phụ nữ ấy đã trải qua quyền lực, khủng hoảng, mất mát và lưu vong. Ký ức về một cuộc hôn nhân có thể thay đổi theo thời gian. Cách một người nhìn lại tuổi trẻ không nhất thiết hoàn toàn giống cách họ cảm nhận vào thời điểm sự việc diễn ra.

Theo cách diễn giải của Demery, Trần Lệ Xuân có thể nhìn thấy ở Ngô Đình Nhu một người đàn ông khác với những người đàn ông trong môi trường gia đình mà bà từng chứng kiến: ít nói, có học vấn, từng sống ở Pháp và có vẻ thiên về sách vở hơn những cuộc tranh giành xã hội.

Tác giả cũng đặt giả thuyết rằng hôn nhân có thể đem lại cho Trần Lệ Xuân một con đường thoát khỏi những va chạm và bất bình trong gia đình ruột thịt.

Đây là một cách lý giải có sức gợi mở, nhưng chưa thể xem là động cơ duy nhất hay đã được chứng minh đầy đủ.

Một cuộc hôn nhân trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX thường chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: tình cảm, sự đồng thuận gia đình, địa vị xã hội, tôn giáo, triển vọng kinh tế và kỳ vọng về vai trò của người phụ nữ.

Không nên giản lược cuộc hôn nhân này thành một câu chuyện tình yêu, nhưng cũng không nên khẳng định nó chỉ là một cuộc hôn nhân vì lợi ích.

Điều chúng ta biết là Trần Lệ Xuân đã lựa chọn Ngô Đình Nhu. Điều chúng ta chưa thể biết chắc là trong lựa chọn ấy, tình cảm, mong muốn thoát khỏi môi trường cũ và những tính toán thực tế chiếm tỷ trọng như thế nào.

Đây là một giới hạn cần được giữ lại trong nghiên cứu lịch sử.

5. Năm 1943 hay 1944? Một chi tiết nhỏ nhưng không thể tùy tiện

Năm kết hôn của Trần Lệ Xuân và Ngô Đình Nhu có sự khác biệt giữa các nguồn.

Nhiều nguồn báo chí Việt Nam ghi năm 1943. Bài viết của VnExpress năm 2011 và các bài tổng hợp của báo chí trong nước đều sử dụng mốc này. Một số tài liệu hồi ký được lưu hành cũng ghi ngày cưới là 30 tháng 4 năm 1943.

Tuy nhiên, một số nguồn tiếng Anh, trong đó có bài cáo phó của Los Angeles Times năm 2011 và mục tiểu sử trên Encyclopedia.com, ghi năm kết hôn là 1944.

Sự khác biệt này không nên bị bỏ qua chỉ vì nó không làm thay đổi đại cục lịch sử.

Có thể có sự nhầm lẫn giữa năm tổ chức hôn lễ, thời điểm hoàn tất thủ tục tôn giáo hoặc cách ghi niên đại trong những nguồn hồi cố. Nhưng nếu chưa có giấy chứng nhận hôn thú, hồ sơ giáo hội hoặc tài liệu đương thời đủ sức xác nhận, chúng ta không nên tự chọn một lời giải thích.

Trong chương này, có thể tạm ghi nhận: cuộc hôn nhân diễn ra trong giai đoạn 1943–1944; mốc 1943 được nhiều nguồn báo chí Việt Nam sử dụng, trong khi một số tài liệu quốc tế ghi 1944.

Đây không phải sự né tránh kết luận. Đó là cách làm việc cần thiết khi tư liệu chưa thống nhất.

Một công trình lịch sử có trách nhiệm không phải là công trình không có điểm chưa rõ. Đó là công trình biết chỉ ra điều gì đã biết, điều gì còn tranh luận và cần loại chứng cứ nào để giải quyết.

6. Cải đạo sau hôn nhân – Khi tình yêu phải đi qua ranh giới tôn giáo

Một chi tiết quan trọng trong cuộc hôn nhân giữa Trần Lệ Xuân và Ngô Đình Nhu là việc bà chuyển từ Phật giáo sang Công giáo.

Nếu chỉ viết rằng bà cải đạo sau khi kết hôn, chúng ta mới ghi nhận được sự kiện mà chưa hiểu hết bối cảnh xã hội phía sau nó.

Ở Việt Nam, đặc biệt trong những gia đình Công giáo, hôn nhân khác tôn giáo thường không đơn thuần là chuyện hai người yêu nhau rồi tự do lựa chọn cách tổ chức lễ cưới. Nó còn liên quan đến niềm tin của gia đình, sự chấp nhận của cha mẹ, nền nếp tôn giáo và việc nuôi dạy con cái.

Trong thực tế, gia đình Công giáo mong muốn, thậm chí đặt thành điều kiện, người phối ngẫu ngoài Công giáo phải theo đạo trước khi kết hôn. Đối với người trong cuộc, điều đó có thể trở thành một sức ép rất lớn: muốn kết hôn với người mình lựa chọn thì phải chấp nhận bước vào cộng đồng tôn giáo của gia đình bên kia.

Đây cần được nhìn nhận, nhưng phải phân biệt với quy định chính thức của Giáo hội trong khi các tôn giáo bản sứ khác luôn có tinh thần hòa đồng và phóng khoáng.

Giáo luật Công giáo có những quy định nghiêm ngặt về hôn nhân khác đạo. Tuy nhiên, về nguyên tắc, Giáo hội có cơ chế cho phép hoặc miễn chuẩn trong những trường hợp nhất định; việc người ngoài Công giáo cải đạo không phải là điều kiện tuyệt đối duy nhất để một cuộc hôn nhân có thể được tiến hành. Các quy định của Giáo hội về sau cũng thể hiện rõ sự phân biệt giữa hôn nhân hỗn hợp, hôn nhân khác đạo và việc tiếp nhận người phối ngẫu vào Công giáo. Dưới cặp mắt tôn giáo bản địa tính cách xúc phạm và bất bình. <Cite refs={["turn972313search5","turn972313search8","turn972313search2"]}/>

Nhưng trên thực tế gia đình, điều được quy định trên giấy tờ và điều được đòi hỏi trong đời sống có thể khác nhau.

Một gia đình có thể không tuyên bố rằng họ bắt buộc người ngoài đạo phải cải đạo, nhưng nếu họ không chấp nhận một cuộc hôn nhân khác đạo thì người muốn kết hôn gần như không còn lựa chọn nào khác. Khi ấy, sự tự nguyện vẫn có thể tồn tại, nhưng nó diễn ra trong một giới hạn đã được gia đình và môi trường xã hội đặt ra.

Trường hợp Trần Lệ Xuân cần được xem xét trong bối cảnh ấy.

Ngô Đình Nhu xuất thân từ một gia đình con chiên ngoan đạo . Đối với gia đình họ Ngô, Công giáo không chỉ là niềm tin riêng của một cá nhân, mà còn gắn với nền nếp gia đình, quan hệ thân tộc.

Việc Trần Lệ Xuân chuyển sang Công giáo sau khi kết hôn là một phần của quá trình bà gia nhập gia đình họ Không chỉ là thay đổi sinh hoạt tôn giáo, mà còn là sự thích nghi với một môi trường tín ngưỡng rất rõ.

Có một câu hỏi đáng đặt ra: Nếu Trần Lệ Xuân không cải đạo, liệu cuộc hôn nhân ấy có được gia đình họ Ngô chấp nhận hay không?

Câu hỏi này giúp nhìn thấy sức nặng của truyền thống tôn giáo trong những cuộc hôn nhân khác đạo ở Việt Nam thời ấy.

Một vấn đề khác cũng cần được phân biệt: cải đạo không đồng nghĩa với việc một người lập tức có cùng mức độ đức tin, thực hành tôn giáo và quan niệm thần học như người đã được nuôi dưỡng trong Công giáo từ nhỏ.

Đối với Trần Lệ Xuân, chúng ta cần tiếp tục tìm hiểu bà đã sống với đức tin Công giáo như thế nào, vai trò của tôn giáo trong đời sống gia đình ra sao và sự gắn bó ấy có ảnh hưởng gì đến quan điểm chính trị của bà về sau.

Điều không nên làm là lấy việc bà cải đạo để kết luận rằng bà đã hoàn toàn đồng nhất với mọi quan điểm của gia đình chồng.

7. Từ Hà Nội đến Huế – Bước vào đời sống gia đình họ Ngô

Sau khi kết hôn, Trần Lệ Xuân bước vào đời sống của gia đình Ngô Đình.

Nếu gia đình Trần Văn Chương gắn với môi trường trí thức và hành chính ở Hà Nội, thì gia đình họ Ngô có trung tâm quan hệ thân tộc và tôn giáo tại Huế.

Huế không chỉ là quê hương của Ngô Đình Nhu. Đây còn là nơi gia đình họ Ngô có những quan hệ xã hội và tôn giáo được hình thành qua nhiều thế hệ.

Đối với một phụ nữ trẻ được giáo dục trong môi trường Pháp và quen với đời sống của tầng lớp thượng lưu ở Hà Nội, việc chuyển sang một môi trường gia đình khác hẳn hẳn không phải điều đơn giản.

Bà phải thích nghi với những quy tắc sinh hoạt, quan hệ họ hàng, nền nếp Công giáo và vị trí của người vợ trong gia đình chồng.

Nhưng cũng không nên hình dung bà hoàn toàn thụ động trước những thay đổi ấy.

Trần Lệ Xuân đã có nền tảng giáo dục, khả năng giao tiếp và cá tính riêng. Bà không phải một người phụ nữ bước vào hôn nhân mà không có bất kỳ nguồn lực cá nhân nào.

Vấn đề cần theo dõi là những nguồn lực ấy được sử dụng ra sao trong một gia đình có trật tự tôn giáo và quan hệ quyền lực khá chặt chẽ.

Ở giai đoạn này, Ngô Đình Nhu chưa phải nhân vật điều hành bộ máy nhà nước. Ông vẫn đang tìm kiếm con đường hoạt động chính trị giữa những biến động của Đông Dương.

Cuộc sống của hai vợ chồng vì thế chưa phải cuộc sống trong trung tâm quyền lực. Họ còn phải đối diện với những bất ổn của chiến tranh, sự thay đổi chính quyền và những lựa chọn chính trị ngày càng khó khăn.

8. Năm 1945–1946: Khi cuộc hôn nhân bước vào thử thách của lịch sử

Cuộc hôn nhân giữa Trần Lệ Xuân và Ngô Đình Nhu diễn ra ngay trước một giai đoạn biến động dữ dội của Việt Nam.

Năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, sau đó đầu hàng Đồng minh. Cách mạng tháng Tám diễn ra, chính quyền mới được thành lập. Các lực lượng chính trị và quân sự bước vào một cuộc tranh chấp ngày càng quyết liệt về tương lai đất nước.

Ngô Đình Nhu từng làm việc trong cơ quan lưu trữ của chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong những tháng đầu sau Cách mạng tháng Tám. Nhưng ông không gắn bó lâu dài với vị trí đó.

Sau khi chiến tranh Pháp – Việt bùng nổ vào cuối năm 1946, tình hình an ninh tại nhiều địa phương trở nên đặc biệt phức tạp. Gia đình Ngô Đình cũng bị cuốn vào những biến động ấy.

Các tài liệu tiểu sử về Trần Lệ Xuân cho biết bà và con nhỏ từng bị bắt giữ trong một thời gian tại khu vực do lực lượng Việt Minh kiểm soát, trước khi được giải thoát trong bối cảnh quân Pháp tiến vào.

Chi tiết này cần được tiếp tục đối chiếu về địa điểm, thời gian và hoàn cảnh cụ thể. Không nên kể lại như một sự kiện đã được xác minh đầy đủ nếu chưa có hồ sơ độc lập.

Dù vậy, có thể nhận ra một điều: cuộc hôn nhân của hai người không phát triển trong một môi trường bình yên.

Chiến tranh đã tác động trực tiếp đến đời sống gia đình. Người chồng ngày càng gắn với hoạt động chính trị; người vợ phải đối diện với những biến động an ninh và trách nhiệm gia đình.

Đây là một giai đoạn cần được nghiên cứu riêng, bởi nó giúp giải thích vì sao cuộc sống của hai người sau này không giống một gia đình trí thức bình thường.

Họ dần bị đặt vào những lựa chọn có liên hệ trực tiếp với vận mệnh chính trị của đất nước.

9. Một người chồng trí thức và một người vợ chưa có vị trí chính trị

Trong những năm đầu hôn nhân, Ngô Đình Nhu là người có học vấn chuyên môn và dần bước vào hoạt động chính trị. Trần Lệ Xuân chủ yếu vẫn ở vị trí người vợ, người mẹ và thành viên của gia đình họ Ngô.

Không có căn cứ để nói rằng ngay từ khi kết hôn, bà đã tham gia hoạch định chiến lược chính trị của chồng.

Nhưng cũng không nên cho rằng bà chỉ là người đứng bên ngoài mọi hoạt động của ông.

Đời sống gia đình, quan hệ xã hội và những cuộc tiếp xúc với người thân, giới trí thức, tôn giáo hay chính khách có thể tạo ra những điều kiện để bà quan sát và hiểu dần môi trường chính trị mà chồng mình tham gia.

Một người sống bên cạnh một nhân vật chính trị không nhất thiết trở thành chính khách. Nhưng họ có thể tiếp cận thông tin, hình thành quan điểm và có ảnh hưởng đến người thân.

Điều quan trọng là phải xác định thời điểm ảnh hưởng ấy xuất hiện, phạm vi của nó và bằng chứng nào cho phép khẳng định.

Đối với Trần Lệ Xuân, không nên kéo vai trò chính trị nổi bật của bà trong thập niên 1950–1960 ngược trở lại thời kỳ mới kết hôn.

Đó là một lỗi thường gặp khi viết tiểu sử: biết kết quả rồi quay lại giải thích mọi sự kiện trước đó như thể tất cả đều đã được định sẵn.

Lịch sử không phải một kịch bản đã viết sẵn.

10. Đối thoại giả định: Bà đã lựa chọn điều gì khi kết hôn?

Người nghiên cứu:

Thưa bà Trần Lệ Xuân, khi gặp Ngô Đình Nhu, bà còn rất trẻ, trong khi ông đã gần ba mươi tuổi và từng học tập nhiều năm ở Pháp. Điều gì khiến bà chú ý đến ông?