Knowledge

Knowledge
Success is the ability to go from one failure to another with no loss of enthusiasm. Thành công là khả năng đi từ thất bại này đến thất bại khác mà không mất đi nhiệt huyết (Winston Churchill ). Khi người giàu ăn cắp, người ta bảo anh ta nhầm lẫn, khi người nghèo ăn cắp, người ta bảo anh ta ăn cắp. Tục ngữ Iran. Tiền thì có nghĩa lý gì nếu nó không thể mua hạnh phúc? Agatha Christie. Lý tưởng của đời tôi là làm những việc rất nhỏ mọn với một trái tim thật rộng lớn. Maggy. Tính ghen ghét làm mất đi sức mạnh của con người. Tục ngữ Nga. Men are born to succeed, not to fail. Con người sinh ra để thành công, không phải để thất bại. Henry David Thoreau. Thomas Paine đã viết: Bất lương không phải là TIN hay KHÔNG TIN. Mà bất lương là khi xác nhận rằng mình tin vào một việc mà thực sự mình không tin .
Hiển thị các bài đăng có nhãn ĐỐI THOẠI VỚI TRƯỜNG CHINH. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn ĐỐI THOẠI VỚI TRƯỜNG CHINH. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Năm, 19 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 2 - TƯ DUY CÁCH MẠNG: GIẢI PHÓNG DÂN TỘC HAY CẢI TẠO TOÀN XÃ HỘI?

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRƯỜNG CHINH

Người xây dựng cách mạng, người sửa lại chính mình và bài toán tự sửa sai của một quốc gia.

HOÀNG PHONG NHÃ

CHƯƠNG II

TƯ DUY CÁCH MẠNG: GIẢI PHÓNG DÂN TỘC HAY CẢI TẠO TOÀN XÃ HỘI?

Có một thời điểm trong đời một người cách mạng mà câu hỏi không còn chỉ là: Làm thế nào để giành lại đất nước? Nó chuyển thành: Sau khi giành được đất nước, phải xây dựng đất nước ấy như thế nào?

Hai câu hỏi nghe gần nhau, nhưng thực ra rất khác. Câu hỏi thứ nhất chủ yếu đòi hỏi khả năng huy động, tổ chức, đấu tranh và giành quyền lực. Câu hỏi thứ hai đòi hỏi khả năng kiến tạo: xây dựng thể chế, tổ chức kinh tế, quản trị xã hội, bảo vệ quyền của người dân, giải quyết những lợi ích khác nhau và đặc biệt là sửa chữa những chính sách không đạt kết quả.

Trường Chinh là một trong những người Việt Nam thế kỷ XX đi qua cả hai thế giới ấy. Ông trưởng thành trong phong trào cách mạng, trở thành một trong những người xây dựng đường lối cách mạng, tham gia lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp, và sau này tham gia vào việc xây dựng nhà nước, cải tạo xã hội, tổ chức nền kinh tế và cuối cùng là quá trình Đổi mới.

Vì vậy, muốn hiểu Trường Chinh, không thể chỉ hỏi ông đã tin điều gì. Phải hỏi thêm: Tư duy ấy được hình thành để giải quyết bài toán nào? Nó hiệu quả trong hoàn cảnh nào? Khi hoàn cảnh thay đổi, nó có thay đổi theo không? Đó là trọng tâm của chương này.

I. TẦNG I – HỒ SƠ CHỨNG CỨ

1. Từ giải phóng dân tộc đến xây dựng một trật tự mới

Khi Trường Chinh bước vào hoạt động cách mạng, Việt Nam vẫn nằm dưới chế độ thuộc địa của Pháp. Mục tiêu độc lập dân tộc vì thế là vấn đề trung tâm của đời sống chính trị. Nhưng trong tư duy của phong trào cộng sản, độc lập dân tộc không phải điểm cuối cùng; cách mạng còn hướng đến một sự biến đổi sâu sắc hơn về xã hội.

Điều này rất quan trọng. Nếu chỉ nhìn phong trào cộng sản như một phong trào giành độc lập, ta sẽ không hiểu những chính sách về sau. Nếu chỉ nhìn nó như một dự án cải tạo xã hội, ta lại bỏ qua hoàn cảnh thuộc địa và chiến tranh đã tạo ra nó. Hai tầng mục tiêu cùng tồn tại: giải phóng dân tộc và xây dựng một xã hội mới. Trường Chinh trưởng thành chính trong không gian tư tưởng đó.

2. Năm 1941: từ đấu tranh đến hình dung về một nhà nước mới

Hội nghị Trung ương tháng 5/1941 đánh dấu một bước quan trọng trong việc đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên vị trí trung tâm. Tại hội nghị này, Đặng Xuân Khu được bầu làm Tổng Bí thư. Cũng trong quá trình đó, Mặt trận Việt Minh được thành lập như một mặt trận rộng rãi nhằm tập hợp các lực lượng yêu nước.

Điểm đáng chú ý là tư duy chính trị lúc này không chỉ nói về việc đánh đổ chính quyền thuộc địa; nó đồng thời phải trả lời: sau khi giành được chính quyền thì sẽ lập một chính quyền như thế nào? Các tài liệu về đường lối thời kỳ này cho thấy quan niệm về một “nước Việt Nam dân chủ mới” được đặt trong phạm vi toàn dân tộc, thay vì công khai xác lập một chính quyền chỉ thuộc riêng một giai cấp.

Đây là một điểm cần giữ trong nghiên cứu, bởi nó cho thấy tư duy cách mạng Việt Nam trong giai đoạn giải phóng dân tộc có khả năng điều chỉnh hình thức tổ chức chính trị để phù hợp với mục tiêu tập hợp dân tộc. Nói cách khác, tư duy cách mạng không phải lúc nào cũng cứng nhắc – nó có khả năng thích ứng khi hoàn cảnh đòi hỏi. Đây sẽ là một tiền lệ rất quan trọng khi sau này chúng ta nghiên cứu câu hỏi: Trường Chinh có khả năng thay đổi tư duy hay không? Câu trả lời không thể đơn giản là có hoặc không. Lịch sử cho thấy ông đã từng thích ứng; vấn đề là ông thích ứng được đến đâu, trong lĩnh vực nào và dưới áp lực nào.

3. Cách mạng Tháng Tám: từ người làm cách mạng thành người xây dựng chính quyền

Tháng 8 năm 1945, cách mạng thành công. Ngày 2/9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Đây là bước chuyển căn bản: một tổ chức cách mạng hoạt động bí mật trở thành lực lượng lãnh đạo chính quyền.

Nhưng chính lúc này, một vấn đề mới xuất hiện. Giành chính quyền và quản lý chính quyền không phải một việc. Nhà nước mới phải đối diện cùng lúc với: nạn đói, tài chính gần như kiệt quệ, sản xuất đình đốn, nạn mù chữ, các lực lượng quân sự nước ngoài, những tổ chức chính trị đối lập, nguy cơ chiến tranh với Pháp, và sự thiếu hụt nghiêm trọng về nhân lực quản trị. Tư liệu về giai đoạn 1945–1946 mô tả tình trạng kinh tế, tài chính và xã hội cực kỳ khó khăn của chính quyền mới. Nhà nước mới vì thế phải đồng thời: giữ chính quyền – xây dựng chính quyền – bảo vệ chính quyền. Đây chính là thời điểm tư duy cách mạng bắt đầu va vào bài toán kiến quốc.

4. Một điều đáng chú ý: nhà nước mới không hoàn toàn được thiết kế theo mô hình cách mạng thuần túy

Đây là điểm không nên bỏ qua. Sau tháng 8/1945, chính quyền mới tiến hành tổng tuyển cử, thành lập Quốc hội và xây dựng Hiến pháp. Ngày 6/1/1946, cuộc tổng tuyển cử diễn ra; ngày 9/11/1946, Quốc hội thông qua Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Các tài liệu lịch sử chính thức ghi nhận quá trình này như một bước xây dựng nhà nước theo thể chế dân chủ cộng hòa.

Đây là một vấn đề quan trọng đối với việc nghiên cứu Trường Chinh, bởi nếu nói rằng tư duy cách mạng ngay từ đầu chỉ có một mô hình duy nhất thì không giải thích được đầy đủ giai đoạn 1945–1946. Thực tế lịch sử cho thấy trong những năm đầu của nước Việt Nam mới, có sự kết hợp giữa mục tiêu cách mạng và những thiết chế nhà nước có tính pháp lý, đại diện và hiến định. Điều đó không có nghĩa rằng hệ thống chính trị lúc ấy đã trở thành một nền dân chủ tự do theo nghĩa hiện đại, cũng không nên dùng Hiến pháp 1946 để suy ngược rằng toàn bộ hệ thống sau này đã được thiết kế theo cùng một logic. Điều cần ghi nhận đơn giản hơn: trong hoàn cảnh cụ thể 1945–1946, lãnh đạo cách mạng đã sử dụng những hình thức thể chế rộng hơn bản thân một tổ chức cách mạng. Đó là một sự thích ứng đáng nghiên cứu.

5. Trường Chinh và đường lối kháng chiến

Ngày 19/12/1946, cuộc kháng chiến toàn quốc chống Pháp bùng nổ. Trong hoàn cảnh đó, vấn đề trung tâm lại thay đổi: không còn là làm thế nào để thiết kế một nhà nước trong điều kiện hòa bình, mà là Làm thế nào để một quốc gia yếu hơn về quân sự có thể tồn tại và chiến thắng một đối thủ mạnh hơn?

Đầu năm 1947, Trường Chinh viết loạt bài Kháng chiến nhất định thắng lợi, đăng trên báo Sự thật từ ngày 4/3 đến 1/8/1947, sau đó được tập hợp thành sách. Tác phẩm trình bày có hệ thống đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ và dựa vào sức mình.

Đây là một trong những văn bản quan trọng nhất để nghiên cứu tư duy Trường Chinh – không phải vì đây là “chân lý cuối cùng”, mà vì đây là một văn bản do chính ông viết trong lúc đang ở trung tâm của cuộc chiến. Nó cho phép chúng ta nhìn trực tiếp vào cách ông lý giải: chiến tranh, lực lượng, nhân dân, đối phương, thời gian, kinh tế, chính trị, tổ chức và vai trò của Đảng.

6. “Toàn dân” không chỉ là khẩu hiệu

Một trong những điểm quan trọng của đường lối kháng chiến là việc huy động toàn xã hội. Kháng chiến không chỉ được hiểu là công việc của quân đội; nó bao gồm: quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa, ngoại giao và tổ chức quần chúng.

Điều này phản ánh một cách nhìn rất đặc trưng: chiến tranh là cuộc đấu tranh của toàn xã hội. Về mặt tổ chức, đây là một nguồn sức mạnh lớn – nhà nước và tổ chức chính trị có thể huy động nguồn lực vượt xa những gì một lực lượng quân sự đơn thuần có thể làm. Nhưng nó cũng tạo ra một hệ quả: khi gần như toàn bộ xã hội được tổ chức quanh một mục tiêu tối cao, các yêu cầu khác của xã hội dễ bị đặt xuống hàng thứ hai. Trong chiến tranh, điều đó có thể là cần thiết; nhưng nếu cơ chế huy động ấy trở thành phương thức quản trị thường xuyên sau chiến tranh, câu hỏi sẽ khác. Đây chính là vấn đề mà cuốn sách sẽ phải trở lại sau năm 1954 và đặc biệt sau năm 1975.

7. “Trường kỳ” và khả năng chịu đựng

Trường Chinh không xây dựng chiến lược trên giả định Việt Nam có thể thắng nhanh bằng sức mạnh quân sự; ông lập luận cho một cuộc chiến lâu dài. Đây là một thay đổi quan trọng trong cách nhìn về sức mạnh: sức mạnh không chỉ nằm ở vũ khí, mà còn nằm ở thời gian – tổ chức – con người – hậu phương – khả năng chịu đựng.

Đây là tư duy chiến lược, và nó có một điểm rất đáng chú ý đối với Hưng Quốc Học: một quốc gia yếu hơn về một nguồn lực vẫn có thể mạnh hơn nếu biết tổ chức tổng hợp nhiều nguồn lực khác. Đó là một trong những mặt tích cực của tư duy cách mạng – nó không chỉ dựa vào tài nguyên vật chất, mà biến con người và tổ chức thành nguồn lực chiến lược.

8. “Dựa vào sức mình” và vấn đề tự lực

Tư duy kháng chiến của Trường Chinh nhấn mạnh khả năng tự lực cánh sinh, đồng thời vẫn coi trọng sự ủng hộ quốc tế. Tác phẩm Kháng chiến nhất định thắng lợi được các tài liệu lịch sử mô tả là một sự phát triển có hệ thống của đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ và tự lực cánh sinh (gắn với tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ quốc tế).

Ở đây có một phân biệt rất quan trọng: tự lực không đồng nghĩa với tự cô lập. Một quốc gia có thể tự xây dựng năng lực bên trong, đồng thời tìm kiếm đồng minh, tranh thủ quốc tế và tiếp nhận hỗ trợ. Đây là một nguyên tắc phát triển quốc gia có giá trị vượt khỏi bối cảnh chiến tranh. Nhưng nếu “tự lực” bị biến thành niềm tin rằng quốc gia có thể tự mình giải quyết mọi vấn đề mà không cần tiếp thu tri thức bên ngoài, nó có thể trở thành một giới hạn. Vì vậy, câu hỏi Hưng Quốc về sau sẽ là: Tự lực đến đâu để không thành tự cô lập?

II. TẦNG II – DIỄN GIẢI

9. Tư duy cách mạng có ba tầng

Qua những tư liệu trên, có thể nhận diện ba tầng của tư duy Trường Chinh trong giai đoạn hình thành và kháng chiến:

  • Tầng thứ nhất – Mục tiêu: Độc lập dân tộc; giành và giữ chính quyền; xây dựng xã hội mới.
  • Tầng thứ hai – Lực lượng: Nhân dân; tổ chức chính trị; mặt trận; quân đội; các đoàn thể.
  • Tầng thứ ba – Phương thức: Tổ chức; kỷ luật; tuyên truyền; huy động; đấu tranh; trường kỳ; tự lực.

Ba tầng này tạo nên sức mạnh, nhưng cũng chính ba tầng ấy sẽ tạo ra những câu hỏi khi chiến tranh kết thúc.

10. Mặt mạnh: biến xã hội thành một nguồn lực

Không thể phủ nhận một điều: tư duy cách mạng có khả năng huy động rất mạnh. Một xã hội bị chia rẽ có thể được tập hợp quanh một mục tiêu. Một người nông dân không chỉ còn là người sản xuất; một thanh niên không chỉ còn là người học; một trí thức không chỉ còn là người viết – tất cả có thể được đặt vào một dự án quốc gia.

Đây là sức mạnh của huy động xã hội. Nếu một quốc gia yếu về vốn, công nghệ và quân sự nhưng có khả năng tổ chức con người, nó vẫn có thể tạo ra sức mạnh chiến lược. Đó là một bài học không nên bị bỏ qua chỉ vì những giới hạn về sau.

11. Nhưng huy động không đồng nghĩa với kiến tạo

Đây mới là ranh giới quan trọng. Huy động hỏi: “Làm thế nào để mọi người cùng làm một việc?” Kiến tạo hỏi: “Làm thế nào để một xã hội vận hành tốt ngay cả khi mọi người không muốn làm cùng một việc?”

Hai bài toán hoàn toàn khác. Trong chiến tranh, thống nhất mục tiêu có giá trị đặc biệt. Trong một quốc gia hòa bình, xã hội luôn có nhiều nhóm với những vị thế và lợi ích đa dạng: nông dân, công nhân, doanh nhân, trí thức, người buôn bán, người theo tôn giáo hoặc không theo tôn giáo, người giàu, người nghèo, người ủng hộ hoặc phản đối chính quyền. Không thể tổ chức một xã hội phức tạp mãi bằng logic của một cuộc vận động chiến tranh. Một nhà nước phải biết điều phối khác biệt, chứ không chỉ huy động thống nhất.

12. Tư duy đối kháng: sức mạnh và giới hạn

Một cuộc cách mạng thường phải xác định đối tượng: ai là lực lượng cách mạng, ai chống cách mạng, ai trung lập, ai có thể tranh thủ. Đó là cách tư duy rất hữu hiệu trong đấu tranh chính trị. Nhưng khi trở thành cách nhìn thường xuyên về xã hội, nó có thể tạo ra một nguy cơ: con người bị nhìn trước hết qua vị trí chính trị của họ.

Thay vì hỏi “Người này đưa ra ý kiến có đúng không?”, câu hỏi có thể chuyển thành “Người này thuộc lực lượng nào?” Thay vì kiểm tra “Chính sách này có hiệu quả không?”, câu hỏi có thể chuyển thành “Ai ủng hộ chính sách, ai phản đối?” Đó là sự thay đổi rất nguy hiểm, bởi một ý kiến sai vẫn có thể đến từ một người trung thành, và một ý kiến đúng vẫn có thể đến từ một người không cùng quan điểm. Nếu hệ thống đánh giá ý kiến trước hết theo người nói, nó sẽ mất một nguồn thông tin quan trọng.

13. Đây là điểm sẽ dẫn tới Nhân văn – Giai phẩm

Chúng ta chưa thể giải quyết Nhân văn – Giai phẩm ở chương này, nhưng có thể nhìn thấy câu hỏi đã hình thành. Nếu tư duy cách mạng đặt nặng thống nhất – tổ chức – kỷ luật – mục tiêu chung, thì một tiếng nói khác biệt sẽ được xử lý như thế nào? Nó được xem là thông tin, hay sự bất đồng, hay sai lầm, hay nguy cơ chính trị? Câu trả lời của một hệ thống đối với câu hỏi này nói rất nhiều về chất lượng thể chế của hệ thống ấy.

14. Từ “tự phê” đến khả năng tự sửa sai

Tư duy cách mạng có một công cụ đặc biệt: phê bình và tự phê bình. Về lý thuyết, đây là một cơ chế để tổ chức phát hiện và sửa chữa sai lầm. Nhưng cơ chế ấy chỉ thật sự hiệu quả nếu người trong tổ chức có thể nói ra những điều mà cấp trên không muốn nghe. Nếu “phê bình” chỉ được phép xác nhận điều tổ chức đã cho là đúng, thì nó không còn là một hệ thống tìm kiếm sự thật – nó trở thành hệ thống xác nhận.

Đây là một vấn đề rất quan trọng, bởi Trường Chinh sẽ nhiều lần tham gia vào chính cơ chế đó: phê bình – tự phê bình – chỉnh đốn – sửa sai. Câu hỏi không phải liệu cơ chế ấy có tồn tại – nó có. Câu hỏi là: nó có đủ độc lập để phát hiện sai lầm trước khi sai lầm trở thành khủng hoảng không?

III. TẦNG III – ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC

15. Cách mạng và kiến quốc không phải một việc

Đây có lẽ là kết luận quan trọng nhất của chương. Tư duy cách mạng mạnh ở: xác định mục tiêu, huy động nguồn lực, tạo kỷ luật, tổ chức lực lượng, chịu đựng khó khăn và hành động trong khủng hoảng. Nhưng tư duy kiến quốc cần thêm: luật pháp, kiểm soát quyền lực, phản biện, chuyên môn, dữ liệu, thị trường, cạnh tranh, quyền cá nhân, khả năng sửa chính sách, khả năng thay đổi lãnh đạo và những cơ chế bảo vệ người đưa ra cảnh báo.

Không phải cái này phủ định cái kia. Vấn đề là chuyển từ cái trước sang cái sau như thế nào.

16. Dân Mạnh bắt đầu từ quyền được đặt câu hỏi

Nếu người dân chỉ được huy động, họ là nguồn lực; nếu người dân còn được đặt câu hỏi, họ trở thành nguồn thông tin. Đây là khác biệt rất lớn. Một nhà nước mạnh không nên sợ mọi câu hỏi, bởi một quốc gia càng có nhiều nguồn lực thì sai lầm của nó càng có thể gây hậu quả lớn. Vì vậy: Nhà nước càng mạnh về năng lực thì càng cần mạnh về khả năng tiếp nhận phản biện. Đây là một trong những nền tảng của quan niệm: Nhà nước mạnh về năng lực, bị giới hạn về quyền lực.

17. Quốc Trí không phải sự đồng thuận tuyệt đối

Nếu mọi người đều nói giống nhau, nhà lãnh đạo có thể cảm thấy rất an toàn. Nhưng sự im lặng không chứng minh rằng chính sách đúng – nó có thể chỉ chứng minh rằng người ta sợ, không muốn tranh luận, không có thông tin, hoặc đã học cách nói điều quyền lực muốn nghe.

Một quốc gia có Quốc Trí không phải quốc gia không có bất đồng, mà là quốc gia có khả năng biến bất đồng thành thông tin. Người phản đối có thể sai, nhưng trước khi chứng minh họ sai, phải cho phép họ nói; người ủng hộ có thể đúng, nhưng trước khi tin họ đúng, cũng phải kiểm chứng. Đó là cách một quốc gia tránh biến chính trị thành cuộc thi về lòng trung thành.

18. Nhưng cũng không được rơi vào cực ngược lại

Điều này cần nói rõ. Phản biện không đồng nghĩa với vô chính phủ; tự do tư tưởng không đồng nghĩa với quyền dùng bạo lực; đa dạng ý kiến không đồng nghĩa với phủ nhận pháp luật. Một nhà nước vẫn phải bảo vệ an ninh, trật tự, quyền của người khác, bí mật chính đáng, tài sản và tính toàn vẹn của thể chế.

Vấn đề Hưng Quốc không phải: “Có nên có giới hạn hay không?” Mà là: Ai đặt giới hạn? Giới hạn được quy định bằng luật hay bằng nhãn chính trị? Người bị xử lý có quyền giải trình không? Có cơ chế độc lập để xem xét quyết định đó không? Nhà nước có phân biệt được bất đồng chính kiến với hành vi gây hại thực tế không? Đây mới là bài toán thể chế.

IV. VẤN NẠN

Tư duy cách mạng đã giúp Trường Chinh và thế hệ của ông giải quyết một bài toán lịch sử rất lớn: tập hợp lực lượng để giành và bảo vệ độc lập. Nhưng lịch sử không cho phép một quốc gia dừng lại ở chiến thắng. Sau chiến thắng, bài toán đổi khác: không còn chỉ là Làm sao để cùng nhau chiến đấu?, mà phải hỏi: Làm sao để cùng nhau sống?

Và sống cùng nhau khó hơn chiến đấu cùng nhau ở một điểm: trong chiến tranh, mục tiêu chung có thể rất rõ; trong hòa bình, lợi ích khác nhau trở lại. Người nông dân muốn giá nông sản; người tiêu dùng muốn giá thấp; người lao động muốn lương cao; doanh nghiệp muốn chi phí thấp; nhà nước muốn thu ngân sách; người dân muốn thuế thấp; trí thức muốn tự do nghiên cứu; chính quyền muốn ổn định; các nhóm lợi ích muốn ảnh hưởng đến chính sách. Một quốc gia không thể giải quyết tất cả bằng cách yêu cầu mọi người có cùng một ý chí – nó phải thiết kế luật chơi. Đây chính là nơi tư duy cách mạng phải bước sang tư duy kiến tạo.

V. KẾT CHƯƠNG

Trường Chinh của những năm 1940 chưa phải Trường Chinh của năm 1956, và càng chưa phải Trường Chinh của năm 1986. Nhưng từ những văn bản và hoạt động đầu tiên, ta đã có thể nhận ra một nền tảng tư duy quan trọng: mục tiêu rõ ràng – tổ chức chặt chẽ – huy động quần chúng – kỷ luật – tự lực – đấu tranh – thống nhất hành động.

Đó là những yếu tố tạo nên sức mạnh của một phong trào cách mạng. Nhưng chính những yếu tố ấy sẽ đặt ra một bài toán mới khi cách mạng trở thành chính quyền:

  • Nếu tổ chức quá mạnh, ai kiểm soát tổ chức?
  • Nếu kỷ luật quá cao, ai được quyền nói rằng cấp trên sai?
  • Nếu mục tiêu chung quá lớn, quyền lợi và tiếng nói của cá nhân được bảo vệ bằng gì?
  • Nếu mọi người phải cùng nhìn về một hướng, ai được phép báo rằng con đường đang sai?

Đó là những câu hỏi chưa thể giải quyết ở đây, nhưng chúng đã xuất hiện. Và từ chương sau, chúng sẽ bước ra khỏi lý luận để đi vào một vấn đề cụ thể: cải cách ruộng đất. Ở đó, lần đầu tiên chúng ta sẽ nhìn thấy tư duy cách mạng không còn chỉ nằm trên trang giấy – nó đi vào làng xã, đi vào quan hệ đất đai, đi vào gia đình, đi vào phân loại con người, và cuối cùng, đi vào chính trách nhiệm của Trường Chinh.

Tài liệu tham khảo chính của Chương II

  1. Trường Chinh, Kháng chiến nhất định thắng lợi, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1947 (loạt bài đăng trên báo Sự thật từ ngày 4/3 đến 1/8/1947) – nguồn gốc quan trọng nhất để đọc trực tiếp tư duy của Trường Chinh về chiến tranh, tổ chức, lực lượng và đường lối kháng chiến.
  2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng Toàn tập, tập 7 (giai đoạn 1940–1945) và tập 8 (giai đoạn 1945–1947), bao gồm Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 8 (5/1941), Chỉ thị “Toàn dân kháng chiến” (12/12/1946) và các văn kiện về xây dựng chính quyền cách mạng.
  3. Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1946) và các tư liệu lịch sử về Tổng tuyển cử (6/1/1946), Quốc hội khóa I – dùng để đối chiếu giữa tư duy cách mạng và thiết kế thể chế nhà nước trong giai đoạn đầu.
  4. Hội đồng chỉ đạo biên soạn Tiểu sử đồng chí Trường Chinh, Trường Chinh – Tiểu sử, Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2007 (các phần viết về giai đoạn 1941–1946 và kháng chiến chống Pháp).
  5. Các nghiên cứu lịch sử về chính quyền cách mạng 1945–1946, Mặt trận Việt Minh và đường lối kháng chiến chống thực dân Pháp 1946–1954.

Ghi chú rà soát & bổ sung cho Chương II

  • Làm sạch bản thảo: Đã loại bỏ các ký tự/nhãn trích nguồn dính lẫn (Thư Viện Quốc Hội, Tulieu Van Kien) và gộp bớt các dòng đơn rời rạc ở Tầng I & Tầng III thành đoạn văn mạch lạc, giữ nguyên các chuỗi từ khóa/câu hỏi trọng tâm khi cần nhấn mạnh.
  • Tăng độ chính xác tư liệu (Mục I.8): Bổ sung sắc thái “tự lực cánh sinh gắn với tranh thủ sự ủng hộ quốc tế” để phản ánh đúng tinh thần Kháng chiến nhất định thắng lợi (1947) trước khi chuyển sang đặt vấn đề giới hạn giữa tự lực và tự cô lập.
  • Định dạng danh sách ở Mục II.9 & Phần Kết chương: Trình bày các tầng tư duy (Mục tiêu – Lực lượng – Phương thức) và bốn câu hỏi bản lề ở Kết chương dưới dạng gạch đầu dòng để người đọc dễ quét ý và ghi nhớ trục dẫn sang Chương III.


CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRƯỜNG CHINH - CHƯƠNG I HÀNH THIỆN, NAM ĐỊNH: CON NGƯỜI TRƯỚC KHI TRỞ THÀNH TRƯỜNG CHINH

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRƯỜNG CHINH

Người xây dựng cách mạng, người sửa lại chính mình và bài toán tự sửa sai của một quốc gia.

HOÀNG PHONG NHÃ

CHƯƠNG I

HÀNH THIỆN, NAM ĐỊNH: CON NGƯỜI TRƯỚC KHI TRỞ THÀNH TRƯỜNG CHINH

Có một điều rất dễ xảy ra khi viết về những nhân vật đã trở thành lãnh tụ: ta thường nhìn họ từ cuối đời rồi quay ngược trở lại đầu đời. Người thanh niên được kể lại như thể ngay từ lúc còn trẻ đã mang trong mình hình dáng của nhà lãnh đạo tương lai. Cách kể ấy có một cái tiện: nó làm cuộc đời trở nên mạch lạc. Nhưng lịch sử con người hiếm khi mạch lạc như vậy.

Đặng Xuân Khu sinh ngày 9 tháng 2 năm 1907 tại làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Sau này ông được biết đến với tên Trường Chinh. Tư liệu tiểu sử chính thức ghi nhận những bước đầu của ông không phải bắt đầu bằng một chức vụ chính trị, mà bằng hoạt động của một thanh niên trong môi trường học sinh và phong trào yêu nước.

Muốn hiểu Trường Chinh, vì vậy, cần trở lại trước khi có cái tên Trường Chinh. Trước khi có Tổng Bí thư. Trước khi có Trung ương. Trước khi có cải cách ruộng đất. Trước khi có những cuộc tranh luận về tư tưởng. Và trước cả khi Đặng Xuân Khu trở thành một trong những người định hình hệ thống chính trị mà sau này ông sẽ phục vụ gần như suốt đời.

I. HỒ SƠ CHỨNG CỨ

1. Hành Thiện – một không gian văn hóa trước khi là một không gian chính trị

Hành Thiện, quê của Đặng Xuân Khu, nằm trong vùng đồng bằng Bắc Bộ, thuộc tỉnh Nam Định. Các tư liệu tiểu sử chính thức mô tả Hành Thiện như một làng có truyền thống văn hóa và khoa bảng lâu đời, đồng thời có truyền thống tham gia các phong trào yêu nước và cách mạng.

Điều này cần được nhìn một cách tỉnh táo. Một làng có truyền thống khoa bảng không tự động tạo ra một nhà cách mạng. Một gia đình có truyền thống học hành cũng không tự động dẫn đến chủ nghĩa cộng sản. Giữa môi trường xuất thân và lựa chọn chính trị luôn có một khoảng cách, và khoảng cách ấy chính là nơi cần nghiên cứu.

Đặng Xuân Khu sinh ra trong một gia đình có nền tảng Nho học. Môi trường ấy cho ông một vốn văn hóa nhất định: học hành, chữ nghĩa, đạo lý, trật tự gia đình và ý thức về danh dự. Nhưng những giá trị ấy không phải tất cả đều phù hợp với tư duy cách mạng mà ông sẽ lựa chọn sau này. Đây là một nghịch lý đáng chú ý: một con người có thể được hình thành trong một nền văn hóa truyền thống nhưng lại trở thành người góp phần phá bỏ nhiều quan hệ xã hội của chính nền văn hóa ấy. Không nên biến nghịch lý đó thành một câu chuyện định mệnh, nhưng cũng không nên bỏ qua nó.

2. Từ lòng yêu nước đến hành động chính trị

Năm 1925, Đặng Xuân Khu tham gia cuộc vận động đòi thực dân Pháp ân xá cho cụ Phan Bội Châu. Năm 1926, ông tham gia cuộc bãi khóa để truy điệu cụ Phan Chu Trinh ở Nam Định.

Hai sự kiện này quan trọng không phải vì chúng đã biến ông thành một người cộng sản. Ở thời điểm ấy, chưa thể nói như vậy. Điều chúng cho thấy rõ hơn là một thanh niên trẻ đã bước ra khỏi phạm vi đời sống cá nhân và tham gia vào những vấn đề được xem là vấn đề của quốc gia. Đây là một bước chuyển quan trọng: từ người học sang người tham dự vào đời sống chính trị.

Nhưng “yêu nước” và “cộng sản” không phải hai khái niệm đồng nhất. Trong Việt Nam đầu thế kỷ XX tồn tại nhiều dòng tư tưởng và tổ chức cùng tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc: có người hướng về quân chủ cải cách, có người theo khuynh hướng dân chủ tư sản, có người đi theo Việt Nam Quốc dân Đảng, có người tìm đến chủ nghĩa Mác – Lênin, và có người thay đổi lựa chọn trong quá trình hoạt động. Do đó, khi nghiên cứu Đặng Xuân Khu, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là: Ông đã yêu nước như thế nào? Mà là: Tại sao từ lòng yêu nước ấy, ông lại lựa chọn một con đường chính trị nhất định?

3. Năm 1927 – bước ngoặt

Theo tư liệu tiểu sử, sau khi tham gia phong trào học sinh và được Nguyễn Văn Hoan tuyên truyền, giới thiệu tài liệu của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, Đặng Xuân Khu dần tiếp cận những tư tưởng mới. Năm 1927, ông gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Đây là điểm cần đánh dấu. Bởi từ đây, hoạt động của Đặng Xuân Khu không còn chỉ là một hình thức phản kháng yêu nước; nó bắt đầu gắn với: tổ chức – lý luận – kỷ luật – mục tiêu – phương pháp. Đó là một sự thay đổi về chất. Một người yêu nước có thể phản đối một chế độ vì cho rằng chế độ ấy làm mất độc lập. Một người cách mạng theo một tổ chức có hệ tư tưởng lại bắt đầu đặt câu hỏi khác: xã hội phải được tổ chức thế nào? Lực lượng nào làm cách mạng? Ai là bạn? Ai là đối tượng? Giai cấp nào giữ vai trò lãnh đạo? Phải xây dựng tổ chức ra sao? Khi nào phải thỏa hiệp? Khi nào phải đấu tranh? Cá nhân phải phục tùng tổ chức đến mức nào? Chính ở đây, một con người chính trị bắt đầu hình thành.

4. Từ Nam Định đến Hà Nội

Sau một thời gian hoạt động ở Nam Định, Đặng Xuân Khu lên Hà Nội vào mùa thu năm 1927. Theo tiểu sử nghiên cứu, ông tự học và học tư để hoàn thành chương trình Thành Chung, thi lấy bằng Diplôme, sau đó thi đỗ vào Trường Cao đẳng Thương mại Đông Dương.

Chi tiết này đáng chú ý. Nó cho thấy ông không phải một người rời bỏ việc học để hoàn toàn đi vào hoạt động chính trị ngay từ tuổi thiếu niên. Ông tiếp tục tìm kiếm tri thức, nhưng tri thức mà ông tiếp nhận dần được đặt trong một khung chính trị mới. Đây là một điểm quan trọng để hiểu Trường Chinh về sau: ông không chỉ là một người hoạt động, mà ngày càng trở thành người đọc, người viết, người truyền bá và người tổ chức. Và chính năng lực chữ nghĩa đó về sau sẽ trở thành một bộ phận của quyền lực chính trị của ông.

5. Năm 1929 – từ hoạt động cách mạng đến việc xây dựng tổ chức cộng sản

Năm 1929, Đặng Xuân Khu tham gia vận động thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương ở Bắc Kỳ (tham gia tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng, sau đó thống nhất thành Đảng Cộng sản Việt Nam đầu năm 1930, đổi tên thành Đảng Cộng sản Đông Dương tháng 10 năm 1930). Một năm sau, năm 1930, ông được chỉ định vào Ban Tuyên truyền cổ động Trung ương.

Điều này cho thấy một đặc điểm sẽ theo ông suốt đời: quyền lực tư tưởng đi cùng quyền lực tổ chức. Ông không chỉ được đặt vào vị trí hành động, mà được đặt vào vị trí truyền bá và tổ chức nhận thức. Một nhà lãnh đạo chính trị có thể tác động xã hội bằng nhiều cách: bằng mệnh lệnh, bằng tổ chức, bằng nhân sự, bằng luật lệ, bằng nguồn lực, hoặc bằng cách xác định điều gì được coi là đúng về mặt tư tưởng. Trường Chinh từ khá sớm đã đi vào lĩnh vực cuối cùng. Về sau, khi nghiên cứu tuyên truyền, giáo dục tư tưởng, phê bình và tự phê bình, ta sẽ phải quay lại điểm xuất phát này.

6. Bị bắt năm 1930 – nhà tù và sự trưởng thành chính trị

Cuối năm 1930, Đặng Xuân Khu bị chính quyền thuộc địa bắt, bị kết án 12 năm tù và đày đi nhà tù Sơn La. Tư liệu chính thức ghi nhận ông được trả tự do cuối năm 1936 trong bối cảnh chính trị Pháp thay đổi và phong trào đòi tự do dân chủ, thả tù chính trị ở Đông Dương phát triển.

Khoảng thời gian tù đày này không thể xem như một đoạn đời bên lề. Nhà tù thuộc địa là một trường học chính trị theo nghĩa rất đặc biệt: không phải trường học do người cách mạng lựa chọn, nhưng trong điều kiện bị giam giữ, những người hoạt động chính trị có thể tiếp tục trao đổi, tranh luận, củng cố quan hệ tổ chức và hình thành kinh nghiệm về kỷ luật.

Tuy nhiên, cần cẩn thận. Không có đủ căn cứ để biến nhà tù thành một “lò luyện lãnh tụ” theo kiểu văn chương. Điều có thể xác định là: sau thời gian tù đày, Đặng Xuân Khu trở lại hoạt động chính trị với vai trò ngày càng rõ trong tổ chức. Từ cuối năm 1936 đến năm 1939, ông là Ủy viên Xứ ủy Bắc Kỳ và đại biểu của Đảng trong Ủy ban Mặt trận Dân chủ Bắc Kỳ. Năm 1940, ông làm chủ bút báo Giải Phóng và được cử vào Ban Chấp hành Trung ương.

Như vậy, con đường của ông đã đi từ: học sinh → người hoạt động → thành viên tổ chức → cán bộ tuyên truyền → người tổ chức → lãnh đạo cấp cao. Đây không phải một bước nhảy, mà là quá trình tích lũy quyền lực.

II. DIỄN GIẢI

1. Không nên kể Trường Chinh như một “người cộng sản bẩm sinh”

Các tiểu sử chính thức thường trình bày quá trình từ yêu nước đến giác ngộ chủ nghĩa Mác – Lênin như một đường phát triển tương đối liên tục. Cách trình bày ấy có giá trị về mặt niên biểu. Nhưng khi nghiên cứu lịch sử tư tưởng, cần đặt thêm câu hỏi.

Năm 1925, Đặng Xuân Khu tham gia vận động cho Phan Bội Châu. Năm 1926, ông tham gia phong trào tưởng niệm Phan Chu Trinh. Năm 1927, ông gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Những mốc này cho thấy quá trình chuyển biến, nhưng chúng không tự mình chứng minh toàn bộ động cơ bên trong của một người trẻ. Ta biết ông đã làm gì, ta có thể biết ông tiếp xúc với tài liệu nào, nhưng để nói chính xác ông nghĩ gì trong từng thời điểm, cần thận trọng hơn. Đây là ranh giới giữa tiểu sử và lịch sử tư tưởng.

2. Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên không chỉ truyền một lý tưởng – nó truyền một phương pháp tổ chức

Điều đáng chú ý nhất đối với quá trình hình thành Trường Chinh không chỉ là nội dung của chủ nghĩa Mác – Lênin, mà còn là phương thức tổ chức xã hội bằng một tổ chức chính trị có kỷ luật. Người thanh niên không còn chỉ được hỏi: “Anh muốn đất nước như thế nào?” Mà được đặt vào một hệ thống câu hỏi khác:

  • “Anh thuộc lực lượng nào?”
  • “Anh làm việc cho mục tiêu nào?”
  • “Anh phải tổ chức ai?”
  • “Anh phải thuyết phục ai?”
  • “Ai là đồng minh?”
  • “Ai là đối tượng?”

Từ đây, tư duy chính trị bắt đầu có tính hệ thống. Đó là một sức mạnh rất lớn của các phong trào cách mạng kiểu tổ chức. Nhưng cũng chính ở đây đã xuất hiện một vấn đề mà nhiều thập niên sau Trường Chinh sẽ phải đối diện: khi tổ chức có một chân lý chính trị trung tâm, không gian dành cho bất đồng nằm ở đâu? Câu hỏi này chưa thể trả lời ở Chương I, nhưng nó đã được đặt xuống từ đây.

3. Trường Chinh được hình thành bởi chữ nghĩa trước khi được hình thành bởi quyền lực nhà nước

Có một đặc điểm xuyên suốt cuộc đời chính trị Trường Chinh: ông là một nhà lãnh đạo dùng chữ nghĩa như một công cụ quyền lực. Báo chí, tuyên truyền, lý luận, văn kiện, báo cáo, nghị quyết, diễn văn – những thứ ấy không phải phụ kiện của chính trị. Trong một hệ thống cách mạng, chúng có thể trở thành một phần của chính trị.

Người xác định được cách diễn đạt vấn đề có thể ảnh hưởng đến cách tổ chức hiểu vấn đề. Người xác định được khái niệm có thể ảnh hưởng đến cách bộ máy phân loại con người và sự việc. “Giai cấp”, “phản cách mạng”, “đồng minh”, “đấu tranh”, “chỉnh huấn”, “phê bình”, “tự phê bình” – những từ ấy về sau không chỉ là ngôn ngữ, chúng có thể trở thành cơ chế hành động. Vì vậy, muốn hiểu Trường Chinh, không thể chỉ đọc tiểu sử ông; phải đọc những gì ông viết, và phải đọc cả những gì bộ máy đã làm sau khi những khái niệm ấy đi vào đời sống.

III. ĐẶT LẠI VẤN ĐỀ

Đến cuối những năm 1930, Đặng Xuân Khu đã không còn là một thanh niên yêu nước bình thường. Ông đã trở thành một cán bộ cộng sản có kinh nghiệm tổ chức, tuyên truyền và hoạt động bí mật. Năm 1941, tại Hội nghị Trung ương lần thứ 8, ông được bầu làm Tổng Bí thư, đồng thời phụ trách công tác tuyên huấn và một số lĩnh vực tổ chức quan trọng. Đến tháng 8 năm 1945, ông được giao phụ trách Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc.

Như vậy, khi bước vào Cách mạng tháng Tám, Trường Chinh không phải người mới xuất hiện; ông đã được một quá trình hơn một thập niên đào luyện. Nhưng chính vì vậy, cần đặt một câu hỏi khác: Một con người được đào luyện chủ yếu trong môi trường đấu tranh cách mạng sẽ mang tư duy ấy vào việc xây dựng một quốc gia như thế nào?

Đây sẽ là vấn đề của Chương II. Bởi giành chính quyền và quản trị một quốc gia không phải cùng một công việc:

Phương diệnTư duy đấu tranh cách mạngTư duy quản trị quốc gia
Quan hệ xã hộiXác định bạn – thùQuản trị cả những người không nghĩ giống mình
Kỷ luật & trật tựKỷ luật tổ chức là điều kiện sống cònKỷ luật phải đi cùng pháp luật và giới hạn quyền lực
Chức năng thông tinTuyên truyền nhằm huy độngThông tin phải còn có chức năng cảnh báo

Nếu không phân biệt hai trạng thái ấy, một phương pháp từng rất hiệu quả có thể tiếp tục được sử dụng ngay cả khi hoàn cảnh đã thay đổi.

IV. ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC

Đặng Xuân Khu bước vào cách mạng từ một câu hỏi của thế hệ mình: Làm thế nào để dân tộc thoát khỏi một chế độ thuộc địa? Nhưng một quốc gia sau khi giành được quyền tự quyết phải đối diện với những câu hỏi khác: Làm thế nào để người dân trở thành chủ thể? Làm thế nào để nhà nước có đủ năng lực? Làm thế nào để quyền lực không tự biến thành mục đích? Làm thế nào để người lãnh đạo nghe được thông tin bất lợi cho chính mình?

Đó là điểm Hưng Quốc Học bắt đầu bước vào câu chuyện Trường Chinh. Không phải để phủ nhận tư duy cách mạng, mà để phân biệt tư duy giành nước với tư duy dựng nước. Một cuộc cách mạng cần sức mạnh tập trung; một quốc gia lâu dài lại cần cả năng lực tập trung và cơ chế kiểm soát. Một tổ chức cần kỷ luật; một xã hội cần phản biện. Một nhà nước cần quyền lực, nhưng quyền lực ấy phải có giới hạn. Và người dân không chỉ là lực lượng được huy động – họ phải là nguồn thông tin của quốc gia.

Đó là điểm mà khái niệm Dân Mạnh bắt đầu có ý nghĩa. Dân Mạnh không phải dân chỉ biết đồng thuận. Dân Mạnh là dân có khả năng tự suy nghĩ, tự đặt câu hỏi, tự kiểm chứng và nói điều mình tin là đúng. Còn Quốc Trí không phải khả năng khiến mọi người cùng nói một điều; Quốc Trí là khả năng của quốc gia nghe được nhiều tiếng nói, phân biệt được đúng – sai – cảnh báo, rồi sửa chính sách trước khi thực tế buộc phải sửa bằng khủng hoảng.

V. VẤN NẠN

Nhìn lại Đặng Xuân Khu của những năm 1920–1930, chưa thể nói rằng ông đã biết trước con đường mà mình sẽ đi. Nhưng có thể thấy ba yếu tố đã bắt đầu kết hợp: lòng yêu nước, lý luận cách mạng và tổ chức có kỷ luật.

Ba yếu tố ấy tạo nên sức mạnh của người cách mạng. Nhưng khi sức mạnh ấy được chuyển sang quản trị quốc gia, nó sẽ đặt ra ba vấn đề mới: quyền lực, phản biện và tự sửa sai. Đó là ba vấn đề mà Trường Chinh sẽ gặp lại nhiều lần trong đời mình: lần đầu tiên ở cải cách ruộng đất, lần khác trong Nhân văn – Giai phẩm, sau đó trong những cuộc đấu tranh nội bộ, rồi trong quản lý kinh tế sau năm 1975, và cuối cùng là năm 1986.

VI. KẾT CHƯƠNG

Không cần biến tuổi trẻ của Trường Chinh thành một huyền thoại. Cũng không cần tìm trong cậu thanh niên Đặng Xuân Khu một “Trường Chinh tương lai” đã hoàn chỉnh. Điều lịch sử cho phép ta thấy là một quá trình: một thanh niên yêu nước bước vào hoạt động chính trị; một người hoạt động bước vào một tổ chức có hệ tư tưởng; một cán bộ trở thành người làm công tác tuyên truyền và tổ chức; và từ đó dần tiến vào trung tâm quyền lực.

Đó là sự hình thành của một con người chính trị. Nhưng cùng với nó là sự hình thành của một phương thức tư duy: muốn thay đổi xã hội bằng tổ chức, bằng lý luận, bằng kỷ luật và bằng sự thống nhất về mục tiêu. Phương thức ấy đã góp phần tạo nên sức mạnh cách mạng. Nhưng câu hỏi của lịch sử không dừng ở chỗ nó có thể làm cách mạng hay không. Câu hỏi lớn hơn là: Khi cách mạng đã thành công, phương thức ấy có đủ để kiến tạo một quốc gia hay không?

Cuốn sách từ đây bắt đầu đi vào câu hỏi đó.

Tài liệu tham khảo chính của Chương I

  1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng Toàn tập (các tập liên quan đến giai đoạn 1927–1945 và tiểu sử lãnh đạo).
  2. Cổng Thông tin điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, Hồ sơ tư liệu: Đồng chí Trường Chinh – tiểu sử và quá trình công tác.
  3. Hội đồng chỉ đạo biên soạn Tiểu sử đồng chí Trường Chinh, Trường Chinh – Tiểu sử, Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2007 (đặc biệt các phần viết về quê hương Hành Thiện, gia đình, tuổi trẻ giai đoạn 1907–1927 và quá trình hoạt động, rèn luyện giai đoạn 1927–1940).
  4. Các tư liệu lịch sử về phong trào yêu nước học sinh – sinh viên Việt Nam giai đoạn 1925–1926, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, quá trình hợp nhất các tổ chức cộng sản năm 1929–1930 và phong trào đấu tranh của tù chính trị tại nhà tù Sơn La giai đoạn 1930–1936.


LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRƯỜNG CHINH

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRƯỜNG CHINH

Người xây dựng cách mạng, người sửa lại chính mình và bài toán tự sửa sai của một quốc gia.

HOÀNG PHONG NHà

LỜI MỞ ĐẦU

TRƯỜNG CHINH – MỘT ĐỜI ĐI QUA NHỮNG LẦN THAY ĐỔI CỦA LỊCH SỬ

Có những nhân vật lịch sử chỉ cần nhìn từ một phía là có thể hiểu được phần lớn cuộc đời họ. Trường Chinh không phải một trường hợp như vậy.

Nếu chỉ nhìn ông như một nhà lý luận cách mạng, ta sẽ bỏ qua những quyết định và trách nhiệm của một người từng đứng ở những vị trí cao nhất của bộ máy chính trị. Nếu chỉ nhìn ông qua cải cách ruộng đất, ta sẽ không hiểu được những gì xảy ra trước năm 1956, càng không hiểu được vì sao ông vẫn tiếp tục giữ những vị trí quan trọng sau cú ngã ấy. Nếu chỉ nhìn ông qua năm 1986, rất dễ biến cả một đời chính trị thành câu chuyện về một người “đổi mới”.

Lịch sử phức tạp hơn thế. Trường Chinh là Tổng Bí thư từ năm 1941 đến tháng 10 năm 1956; sau đó ông tiếp tục giữ nhiều vị trí quan trọng trong hệ thống, trở lại làm Tổng Bí thư vào tháng 7 năm 1986 và trình bày Báo cáo Chính trị tại Đại hội VI tháng 12 cùng năm. Chỉ riêng những mốc ấy đã cho thấy một nghịch lý đáng nghiên cứu: một người từng đứng ở trung tâm của hệ thống, từng góp phần xây dựng đường lối và tổ chức của hệ thống ấy, lại về cuối đời tham gia vào quá trình thay đổi một phần những cơ chế mà chính hệ thống đã vận hành trong nhiều thập niên. Nhưng từ đó không thể vội kết luận rằng Trường Chinh là một “nhà cải cách” ngay từ đầu. Đó chính là điều cuốn sách này muốn tránh.

1. Không bắt đầu bằng một bản án

Trường Chinh đã sống qua những thời kỳ mà tiêu chuẩn chính trị, mục tiêu quốc gia và cách hiểu về xã hội thay đổi rất mạnh. Trong một giai đoạn, nhiệm vụ trung tâm là giành độc lập và chính quyền. Sau đó là xây dựng một xã hội mới, rồi đến cải tạo quan hệ kinh tế và xã hội, tiếp theo là chiến tranh kéo dài. Sau năm 1975 là thống nhất đất nước, xây dựng một nhà nước thống nhất và tổ chức lại nền kinh tế trên phạm vi cả nước. Rồi khủng hoảng. Và cuối cùng là Đổi mới.

Không thể lấy tiêu chuẩn của năm 1986 để đọc nguyên xi năm 1953. Cũng không thể lấy những sai lầm của những năm 1950 để phủ định toàn bộ những thay đổi mà Trường Chinh đã tham gia vào năm 1986. Muốn hiểu một con người lịch sử, phải đặt ông vào thời điểm ông đang sống, thông tin ông đang có, quyền hạn ông đang giữ và những lựa chọn thực tế đang nằm trước mặt ông.

Đó cũng là lý do cuốn sách này không bắt đầu bằng câu hỏi: Trường Chinh là người tốt hay người xấu? Mà bắt đầu bằng một câu hỏi khó hơn: Ở từng thời điểm, Trường Chinh biết gì, có quyền gì, đã làm gì, và phải chịu trách nhiệm đến đâu?

2. Trường Chinh không đứng ngoài hệ thống

Đây là điểm phải xác lập ngay từ đầu. Trường Chinh không phải một nhà cải cách từ bên ngoài bước vào để thay đổi một hệ thống mà ông không tham gia xây dựng. Ông là một trong những người góp phần tạo dựng chính hệ thống ấy.

Năm 1941, ông được bầu làm Tổng Bí thư; năm 1945 ông phụ trách Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc; năm 1951 tiếp tục giữ chức Tổng Bí thư của Đảng Lao động Việt Nam. Sau năm 1956, ông không rời khỏi đời sống chính trị mà vẫn giữ cương vị Ủy viên Bộ Chính trị, đồng thời lần lượt đảm nhiệm các trọng trách như Phó Thủ tướng, Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước và sau cùng trở lại làm Tổng Bí thư năm 1986.

Vì vậy, câu chuyện Trường Chinh không thể chỉ là câu chuyện của một cá nhân. Nó đồng thời là câu chuyện về: con người – tổ chức – quyền lực – tư tưởng – cơ chế – hoàn cảnh lịch sử. Nếu chỉ quy tất cả cho một người, ta sẽ không hiểu được hệ thống; nhưng nếu chỉ nói “đó là trách nhiệm tập thể”, ta lại có nguy cơ xóa mất trách nhiệm của những người thực sự có quyền quyết định. Hai thái cực ấy đều làm nghèo lịch sử.

3. Năm 1956 không phải điểm kết thúc

Một trong những cách đọc phổ biến nhất về Trường Chinh là chia cuộc đời ông thành hai nửa: trước năm 1956 là người cộng sản cứng rắn gắn với cải cách ruộng đất; sau đó là người dần thay đổi và cuối cùng góp phần đưa đến Đổi mới. Cách chia ấy quá đơn giản.

Năm 1956 rất quan trọng. Hội nghị Trung ương lần thứ 10 mở rộng đã kiểm điểm cải cách ruộng đất, xác định những sai lầm nghiêm trọng và đặt nhiệm vụ sửa sai. Nghị quyết của Hội nghị cũng xác định rõ Trường Chinh có “trách nhiệm quan trọng” trong việc chỉ đạo chấp hành đường lối, chính sách của Trung ương về phát động quần chúng giảm tô và cải cách ruộng đất.

Nhưng lịch sử không dừng lại ở đó. Sau năm 1956, Trường Chinh vẫn ở trong hệ thống, trở lại những vị trí quyền lực khác, tiếp tục tham gia công tác lý luận, tư tưởng, Quốc hội và Nhà nước, sống qua những cuộc đấu tranh chính trị và tư tưởng khác, chứng kiến chiến tranh, tham gia xây dựng nhà nước sau năm 1975, đứng trước những khủng hoảng kinh tế và đến năm 1986 trở lại vị trí Tổng Bí thư. Như vậy, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là: Trường Chinh đã sai ở đâu năm 1956? Mà còn là: Sau năm 1956, ông đã học được gì từ sai lầm ấy – và ông đã không học được gì? Đó mới là cuộc đối thoại dài.

4. Một con người có thể tự sửa mình. Nhưng thể chế có tự sửa sai không?

Đây sẽ là một trong những trục chính của cuốn sách. Một người nhận ra mình sai và thay đổi là một chuyện; một tổ chức nhận ra mình sai và thay đổi là chuyện khác; một thể chế có khả năng phát hiện sai lầm trước khi khủng hoảng xảy ra lại là chuyện khác nữa.

Cải cách ruộng đất là một trường hợp đặc biệt để đặt câu hỏi này. Hệ thống đã nhận ra sai lầm và đã tiến hành sửa sai. Nhưng câu hỏi sâu hơn là: điều gì đã khiến sai lầm được phát hiện? Có phải do cơ chế phản biện bên trong? Có phải do cấp dưới có thể nói ngược cấp trên? Có phải do dữ liệu thực tế được đưa lên trung tâm một cách trung thực? Hay bởi hậu quả đã lớn đến mức không thể tiếp tục phủ nhận? Đó là sự khác biệt giữa một hệ thống biết sửa sai và một hệ thống buộc phải sửa sai. Hai điều này không giống nhau.

5. Từ cách mạng đến kiến quốc

Trường Chinh thuộc về một thế hệ mà tư duy chính trị được hình thành trong hoàn cảnh cách mạng. Trong cách mạng, việc xác định ai là đồng minh, ai là đối tượng, mục tiêu nào phải đạt, lực lượng nào cần huy động và kỷ luật nào phải tuân thủ có ý nghĩa đặc biệt.

Nhưng khi cách mạng chuyển sang kiến quốc, câu hỏi thay đổi. Một quốc gia không chỉ cần huy động. Nó cần sản xuất, phân phối, luật pháp, giáo dục, khoa học, thị trường, hành chính, tư pháp, kiểm soát quyền lực, phản biện, sửa sai và khả năng tiếp nhận những thông tin không thuận với người cầm quyền. Một bộ máy có thể rất mạnh trong việc huy động con người cho một mục tiêu chung nhưng lại gặp khó khăn khi phải tiếp nhận thông tin cho thấy chính mục tiêu, phương pháp hoặc cơ chế đang có vấn đề. Đây là ranh giới giữa tư duy cách mạng và tư duy kiến tạo quốc gia mà cuốn sách sẽ trở đi trở lại nhiều lần.

6. Nhân văn – Giai phẩm và câu hỏi về tiếng nói khác biệt

Nếu cải cách ruộng đất đặt ra câu hỏi về việc một đường lối xã hội được triển khai như thế nào, thì Nhân văn – Giai phẩm đặt ra một câu hỏi khác: Một hệ thống cách mạng đối xử với tiếng nói khác mình như thế nào?

Đây không phải câu hỏi đơn giản. Những người thuộc phong trào Nhân văn – Giai phẩm cũng không phải một tập thể đồng nhất: có người quan tâm đến tự do sáng tác, có người phê phán cơ chế quản lý văn nghệ, có người đặt vấn đề về dân chủ, có người có những quan điểm chính trị khác nhau. Không thể gom tất cả thành một nhãn duy nhất. Nhưng cũng không thể vì sự đa dạng ấy mà bỏ qua một sự kiện quan trọng hơn: khả năng phản biện của xã hội đã bị đặt dưới những giới hạn chính trị rất rõ.

Trường Chinh là một nhân vật phải được nghiên cứu trong vấn đề này, nhưng không được biến ông thành người chịu trách nhiệm duy nhất cho toàn bộ chiến dịch. Đây chính là nơi phương pháp của cuốn sách sẽ được kiểm nghiệm: có bằng chứng về hành động nào thì xác định hành động ấy; có trách nhiệm tập thể thì ghi nhận trách nhiệm tập thể; chưa có chứng cứ thì không suy diễn.

7. Đổi mới không phải câu chuyện của một khoảnh khắc

Năm 1986 thường được nhớ đến như một bước ngoặt. Điều đó đúng về ý nghĩa lịch sử, nhưng không nên biến nó thành một khoảnh khắc thần kỳ. Trước tháng 7 năm 1986, quá trình xem xét những bất cập của cơ chế kinh tế đã diễn ra; Hội nghị Trung ương tháng 5–6 năm 1986 đã phân tích những khuyết điểm, sai lầm trong chỉ đạo giá – lương – tiền và thảo luận dự thảo Báo cáo Chính trị trước khi Trường Chinh trở lại làm Tổng Bí thư vào tháng 7. Sau đó, tại Đại hội VI tháng 12 năm 1986, Trường Chinh trình bày Báo cáo Chính trị, trong đó thừa nhận những khuyết điểm và sai lầm của giai đoạn trước.

Điều này rất quan trọng. Nó có nghĩa Trường Chinh không phải người một mình tạo ra Đổi mới, nhưng cũng không thể nói ông chỉ là người đọc một văn kiện đã hoàn chỉnh do người khác viết. Ông là một nhân vật quan trọng trong một quá trình tập thể, và mức độ đóng góp của ông phải được xác định bằng tài liệu cụ thể.

8. Đổi mới kinh tế không đồng nghĩa với đổi mới chính trị

Đây là một ranh giới mà cuốn sách sẽ giữ rất chặt. Đại hội VI mở ra những thay đổi lớn trong tư duy kinh tế và quản lý, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc toàn bộ cấu trúc chính trị đã được thay đổi theo cùng một mức độ.

Vì vậy, khi nghiên cứu Trường Chinh năm 1986, phải tách ít nhất hai câu hỏi. Câu hỏi thứ nhất: ông và hệ thống đã thay đổi cách tổ chức nền kinh tế như thế nào? Câu hỏi thứ hai: ông và hệ thống đã thay đổi cách tổ chức quyền lực chính trị đến đâu? Hai câu hỏi này không thể nhập làm một. Nếu nhập chúng, ta sẽ hoặc phóng đại Đổi mới thành một cuộc thay đổi toàn diện, hoặc ngược lại, không nhìn thấy quy mô thật sự của những thay đổi kinh tế.

9. Vì sao cuốn sách này cần Hưng Quốc Học?

Hưng Quốc Học không được dùng để viết lại lịch sử theo ý muốn của người viết. Nó chỉ có thể làm một việc: đặt những câu hỏi mà lịch sử của Trường Chinh gợi ra đối với bài toán kiến tạo quốc gia.

Một trong những câu hỏi đó là: Một quốc gia mạnh cần một bộ máy mạnh đến đâu? Và câu hỏi đi kèm: Bộ máy ấy phải bị giới hạn bằng những cơ chế nào? Nếu nhà nước không đủ năng lực, quốc gia yếu; nhưng nếu quyền lực nhà nước không có giới hạn, chính năng lực ấy có thể trở thành rủi ro. Vì vậy, một nguyên tắc của Hưng Quốc Học được đặt ra: Nhà nước mạnh về năng lực, nhưng bị giới hạn về quyền lực.

Từ đó xuất hiện một câu hỏi khác: Dân Mạnh là gì? Không thể chỉ là người dân đồng thuận với một đường lối. Một xã hội mạnh phải có khả năng đặt câu hỏi: phải có người dám nói “Điều này có thể sai”, phải có người được phép nói “Cơ chế này đang tạo ra hậu quả khác với mục tiêu”. Và quan trọng nhất: hệ thống phải có khả năng nghe được lời cảnh báo ấy trước khi thực tế buộc cả xã hội phải trả giá. Đó chính là nơi Dân Chí gặp Quốc Trí. Dân Chí không phải mọi người cùng nghĩ một điều; Quốc Trí cũng không phải mọi người cùng nói một tiếng nói. Một quốc gia có Quốc Trí là quốc gia biết phân biệt: tiếng nói đúng – tiếng nói sai – và tiếng nói cảnh báo.

10. Cuốn sách này sẽ không trả lời thay lịch sử

Trường Chinh đã có những đóng góp; ông cũng có những trách nhiệm. Có những trách nhiệm cá nhân có thể xác định, có những trách nhiệm thuộc tập thể, có những vấn đề thuộc về cả một mô hình tư duy, và có những câu chuyện mà chứng cứ hiện có chưa đủ để kết luận. Chính những khoảng trống ấy cũng phải được giữ lại, bởi lịch sử không phải là một phiên tòa mà người viết đã biết trước bản án. Lịch sử là quá trình chúng ta đi tìm xem điều gì đã xảy ra, vì sao nó xảy ra, ai có quyền quyết định, ai biết điều gì, ai có thể phản đối, và tại sao một hệ thống lại lựa chọn con đường ấy.

Với Trường Chinh, câu hỏi ấy đặc biệt quan trọng. Bởi ông không chỉ đi qua lịch sử – ông là một trong những người đã góp phần tạo ra một phần lịch sử ấy. Và rồi, vào cuối đời chính trị của mình, ông lại tham gia vào quá trình sửa đổi một phần những gì chính hệ thống ấy đã tạo ra. Đó không phải là một câu chuyện đơn giản về đúng và sai; đó là câu chuyện về quyền lực, trách nhiệm, niềm tin, sai lầm, khả năng thay đổi và khả năng tự sửa sai.

Và vì thế, cuộc đối thoại với Trường Chinh không chỉ là cuộc đối thoại với một con người. Đó còn là cuộc đối thoại với một phương thức làm cách mạng, một cách tổ chức quyền lực, và một bài toán mà mọi quốc gia đều phải đối mặt:

Làm thế nào để một quốc gia đủ mạnh để hành động, nhưng cũng đủ tự do để nhận ra khi mình đang đi sai đường?