CHƯƠNG 37 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - AI CHỊU TRÁCH NHIỆM?

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

​CHƯƠNG XXXVII

​AI CHỊU TRÁCH NHIỆM?

​Giữa lợi ích quốc gia, lợi ích đường lối và lợi ích quyền lực

​Sau khi lần lượt đặt và trả lời những câu hỏi mang tính cấu trúc: ai đề xuất, ai quyết định, ai tổ chức, ai thực hiện và ai bị trừng phạt, lịch sử buộc phải bước qua cánh cửa hẹp nhất và đau đớn nhất.

​Đó là câu hỏi về trách nhiệm tối thượng:

​Rốt cuộc, những người đứng đầu đã bảo vệ điều gì? Họ bảo vệ quốc gia, bảo vệ Đảng, bảo vệ một đường lối cách mạng, hay họ đang bảo vệ một tương quan quyền lực đang hình thành và cần được củng cố bằng mọi giá trong nội bộ lãnh đạo?

​Câu hỏi này không mang tính chất suy diễn hay quy kết cảm tính. Nó đặc biệt sắc bén khi đặt vào trường hợp của vụ án “Xét lại chống Đảng” năm 1967.

• ​Nếu chỉ nhìn từ góc độ của những người đứng đầu chiến dịch, đó là một cuộc đấu tranh sống còn nhằm bảo vệ sự thuần khiết tư tưởng và tính thống nhất của Đảng trong hoàn cảnh chiến tranh khắc nghiệt.
• ​Nếu nhìn từ góc độ của những người bị bắt, đó là một cỗ máy bạo lực nhà nước đã nuốt chửng những bất đồng trí tuệ chính đáng, biến nghi ngờ thành tội lỗi.
• ​Còn nếu nhìn từ lăng kính nghiên cứu quốc tế – như các công trình của Martin Grossheim, Sophie Quinn-Judge hay Lien-Hang T. Nguyen – chiến dịch này là sự đan cài phức tạp giữa xung đột tư tưởng, chiến lược quân sự và cuộc đấu tranh phe phái trong thượng tầng lãnh đạo Hà Nội, đặc biệt khi Lê Duẩn và các đồng sự thúc đẩy một đường lối quân sự quyết liệt hướng tới Tổng tiến công Mậu Thân, trong khi những tiếng nói thận trọng hoặc thiên về giải pháp hòa bình bị gạt ra bên lề.

​Nhưng những góc nhìn ấy không cho phép lịch sử dễ dãi kết luận rằng mọi lệnh bắt giữ đều xuất phát từ một âm mưu tranh giành quyền lực thuần túy. Để công bằng với quá khứ, tư duy sử học phải đi sâu vào các tầng nấc bản chất của quyền lực.

​1. Sự ngộ nhận về "Lợi ích quốc gia" trong chiến tranh

​Trong khói lửa chiến tranh, cụm từ “lợi ích quốc gia” thường được phát biểu như một chân lý tuyệt đối, một khái niệm đồng nhất không có vết nứt. Nhưng trên thực tế, một quốc gia – đặc biệt là một quốc gia đang bị chia cắt và chịu sự tàn phá của chiến tranh như Việt Nam trong thập niên 1960 – luôn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau về con đường đi tới mục tiêu cuối cùng.

• ​Có người đặt ưu tiên cao nhất vào độc lập hoàn toàn bằng sức mạnh tự lực cánh sinh.
• ​Người khác cho rằng phải thống nhất đất nước bằng một đòn quân sự quyết định, không chấp nhận đàm phán kéo dài.
• ​Người khác nữa, từ trải nghiệm thực tế hoặc góc nhìn ngoại giao, có thể tin rằng chiến tranh tiêu hao quá lớn, cần tính đến các giải pháp chính trị, đàm phán hoặc giữ khoảng cách nhất định với sự chi phối của các đồng minh lớn.
• ​Có người coi quan hệ với Liên Xô là chỗ dựa chiến lược; người khác lại đặt trọn niềm tin vào đường lối chiến lược gắn liền với phương thức cách mạng Đông Dương và hậu phương Trung Quốc.

​Những lựa chọn ấy, dẫu mâu thuẫn gay gắt với nhau trên bàn chiến lược, đều có thể xuất phát từ lòng yêu nước chân thành của những con người khác nhau.

​Điểm mù nguy hiểm nhất của chính trị là đóng khung đường lối của một nhóm lãnh đạo thành định nghĩa duy nhất về lòng yêu nước, từ đó gán cho mọi quan điểm trái chiều cái nhãn “phản bội” hoặc “phục vụ thế lực nước ngoài”. Lịch sử vụ “Xét lại” chính là thảm kịch sinh ra từ sự đồng nhất độc đoán ấy.

​2. Khi lợi ích của Đảng bị đồng nhất với lợi ích quốc gia

​Trong một hệ thống chính trị nhất nguyên, ranh giới giữa Đảng, Nhà nước, chế độ và quốc gia dần bị xóa nhòa qua các nấc thang ngụy biện quyền lực:

+--------------------------------------------------------------------------+

|                 SỰ ĐỒNG NHẤT HÓA CƠ CHẾ QUYỀN LỰC                          |

+--------------------------------------------------------------------------+

| 1. Nghị quyết của Đảng trở thành đường lối duy nhất đúng.                 |

| 2. Phản đối đường lối là chống lại sự lãnh đạo của Đảng.                 |

| 3. Chống Đảng bị định nghĩa là phá hoại chế độ xã hội chủ nghĩa.          |

| 4. Phá hoại chế độ được quy kết là phản quốc, hại nước.                   |

+--------------------------------------------------------------------------+

Một khi chuỗi suy diễn này được kích hoạt, không gian cho tư duy độc lập lập tức biến mất.

• ​Một người có thể phản đối một quyết sách kinh tế nhưng vẫn trung thành tuyệt đối với đất nước.
• ​Một trí thức có thể hoài nghi về thời điểm mở cuộc tấn công quân sự nhưng không hề mong muốn tổ chức của mình thất bại.
• ​Một cán bộ có quan hệ học tập, công tác tại Liên Xô không thể tự động bị biến thành gián điệp hay kẻ phục vụ cho lợi ích ngoại bang.

​Nhưng bộ máy an ninh – chính trị năm 1967 không vận hành dựa trên sự tinh tế của việc phân định ranh giới. Nó vận hành bằng logic của sự thanh lọc: Ai không hoàn toàn đồng thuận với ý chí trung tâm, người đó trở thành nguy cơ.

​3. Động cơ kép: Bảo vệ đường lối hay củng cố quyền lực?

​Khi đặt câu hỏi về động cơ của những nhân vật chủ chốt như Lê Duẩn hay Lê Đức Thọ, sử học không thể rơi vào hai cực đoan: hoặc xem họ là những Thánh nhân vô tư chỉ biết vì sự nghiệp, hoặc biến họ thành những kẻ mưu mô chỉ chăm chăm giành giật quyền lực cá nhân.

​Thực tế lịch sử phức tạp hơn nhiều. Động cơ bảo vệ đường lối cách mạng và động cơ củng cố quyền lực có thể tồn tại song song, hỗ trợ lẫn nhau trong cùng một con người:

1. ​Niềm tin ý thức hệ: Lê Duẩn và các nhà lãnh đạo chủ chốt thực sự tin rằng đường lối chiến tranh cách mạng tiến công là con đường duy nhất để giải phóng miền Nam. Họ nhìn thấy ở những người chủ trương "ôn hòa" hay "xét lại" một hiểm họa làm rệu rã ý chí chiến đấu của toàn dân tộc từ bên trong.
2. ​Nhu cầu thống nhất kỷ luật: Trong chiến tranh sinh tử, sự bất đồng ở thượng tầng bị xem là thứ "nọc độc" có thể làm tê liệt bộ máy chỉ huy. Do đó, việc tiêu diệt các mầm mống bất đồng không chỉ là vấn đề triệt tiêu đối thủ chính trị, mà trong tâm thức của họ, đó là hành động "bảo vệ kỷ luật chiến đấu".

​Nhưng chính tại điểm này, quyền lực tự đánh mất sự kiềm chế. Khi một nhà lãnh đạo đồng nhất quyền lực của chính mình với sự tồn vong của cách mạng, mọi hành vi siết chặt vòng vây, bắt bớ, cô lập những người bất đồng đều được khoác lên chiếc áo thiêng liêng của lòng yêu nước và trách nhiệm lịch sử. Đó là thứ quyền lực tự biện minh.

​4. Lê Đức Thọ: Quyền lực tổ chức và trách nhiệm hệ thống

​Với Lê Đức Thọ, trách nhiệm không nằm ở việc ông trực tiếp cầm súng hay ký lệnh bắt người ở từng cơ sở, mà nằm ở vị trí độc tôn của ông trong hệ thống tổ chức, cán bộ và kiểm soát chính trị của Đảng.

​Quyền lực của Lê Đức Thọ là thứ quyền lực ngầm định nhưng quyết định:

• ​Ông là người nắm giữ cán cân đánh giá tư cách đạo đức và độ trung thành chính trị của hàng vạn cán bộ cao cấp.
• ​Ông là người thiết lập tiêu chuẩn xem xét ai là "đồng chí", ai là "phần tử dao động", ai là "đối tượng cần đưa ra khỏi hệ thống".
• ​Khi bộ máy an ninh cần một "khung chính trị" để tiến hành bắt giữ, chính hệ thống tổ chức do ông dẫn dắt đã cung cấp những hồ sơ, lý lịch và sự phê chuẩn ngầm định để biến một nghi ngờ tư tưởng thành một vụ án hình sự – chính trị.

​Do đó, việc tách rời Lê Đức Thọ khỏi vụ án năm 1967 bằng lý luận rằng "ông không phải Bộ trưởng Công an" là một sự ngụy biện về mặt cấu trúc. Ông không cần phải trực tiếp ra lệnh bắt từng người, bởi vì chính hệ thống tổ chức do ông vận hành đã tạo ra môi trường và động lực để những lệnh bắt ấy trở thành tất yếu.

​5. Công và tội: Bản án của sử học đối với một nhân vật lịch sử

​Không một nghiên cứu lịch sử nghiêm túc nào có thể phủ nhận những đóng góp to lớn của Lê Đức Thọ đối với cách mạng Việt Nam:

• ​Ông là một nhà tổ chức xuất sắc, một kiến trúc sư quan trọng trong việc xây dựng và củng cố bộ máy Đảng qua nhiều giai đoạn hiểm nghèo.
• ​Ông là nhà đàm phán kiên cường, sắc sảo đối đầu trực diện với Henry Kissinger trong những năm tháng thương lượng căng thẳng bậc nhất tại Paris, góp phần trực tiếp buộc Mỹ ký kết Hiệp định Paris 1973 rút quân khỏi Việt Nam (với vinh dự từ chối giải Nobel Hòa bình đầy khí phách).

​Nhưng công trạng vĩ đại trong kháng chiến không thể trở thành thứ giấy miễn trừ vĩnh viễn cho những tổn thất về nhân quyền và tự do chính trị trong nội bộ đất nước.

+--------------------------------------------------------------------------+

|                  NGUYÊN TẮC ĐÁNH GIÁ NHÂN VẬT LỊCH SỬ                      |

+--------------------------------------------------------------------------+

| - Công không xóa tội: Chiến công ngoại giao, quân sự không làm biến mất  |

|   những bất công và đau thương do cơ chế thanh trừng nội bộ gây ra.      |

| - Tội không xóa công: Những sai lầm trong việc lạm dụng quyền lực tổ chức |

|   không phủ nhận vai trò lịch sử của ông trong thắng lợi chung của dân tộc.|

+--------------------------------------------------------------------------+

Lê Đức Thọ là hiện thân tiêu biểu của một thế hệ lãnh đạo kiệt xuất nhưng đồng thời là sản phẩm của một cơ chế quyền lực tuyệt đối – nơi lý tưởng cao đẹp về độc lập dân tộc gắn liền với sự dung túng cho những phương pháp trấn áp tàn bạo đối với chính những đồng chí của mình.

​6. Bài học lớn hơn từ vụ án "Xét lại"

​Vụ án năm 1967 không chỉ khép lại ở những số phận bi kịch của các trí thức, nhà ngoại giao hay tướng lĩnh bị giam cầm. Nó để lại một bài học mang tính nền tảng cho mọi quốc gia và mọi tổ chức chính trị trong hành trình phát triển:

​Một quốc gia mạnh thực sự không phải là nơi mọi công dân và đảng viên chỉ nói chung một tiếng nói duy nhất bằng sự sợ hãi. Sức mạnh đích thực nằm ở năng lực của thể chế trong việc dung dưỡng phản biện, tôn trọng khác biệt, và phân định rạch ròi giữa "bất đồng tư tưởng" với "phản bội quốc gia".

​Khi một hệ thống mất đi khả năng tự điều chỉnh bằng tranh luận cởi mở, nó buộc phải dựa vào bạo lực và sự thanh lọc. Và cái giá phải trả không bao giờ chỉ dừng lại ở một vài cá nhân ngã ngựa, mà là sự xói mòn của niềm tin, sự thui chột của trí tuệ độc lập, và những vết thương rỉ máu kéo dài qua nhiều thế hệ trong lòng dân tộc.

---

7. Công và tội: phán định về Lê Đức Thọ

Đến đây có thể đưa ra một phán định thận trọng hơn.

Về công, Lê Đức Thọ là một nhân vật có vai trò lớn trong tổ chức Đảng, trong chiến tranh và đặc biệt trong quá trình thương lượng dẫn tới Hiệp định Paris. Những đóng góp ấy thuộc về lịch sử và không thể bị xóa bởi những tranh luận về quyền lực nội bộ.

Về trách nhiệm, ông phải chịu trách nhiệm chính trị đáng kể đối với cách quyền lực tổ chức và nhân sự được sử dụng trong thời kỳ ông đứng ở vị trí trung tâm của bộ máy Đảng. Với vụ “Xét lại”, có cơ sở mạnh để xem ông là một nhân vật quan trọng trong cơ chế xử lý chính trị – tổ chức; nhưng để quy trách nhiệm cho từng vụ bắt giữ cụ thể vẫn cần chứng cứ về hành động cá nhân.

Về “lợi ích nhóm quyền lực”, có cơ sở học thuật để đặt giả thuyết rằng chiến dịch chống “xét lại” đồng thời có tác dụng làm thay đổi tương quan quyền lực nội bộ, đặc biệt giữa những khuynh hướng khác nhau về chiến tranh và quan hệ quốc tế. Nhưng chưa đủ cơ sở để biến điều đó thành kết luận rằng toàn bộ chiến dịch được tạo ra chỉ nhằm phục vụ lợi ích cá nhân hay phe nhóm.

Về lợi ích quốc gia, không thể đồng nhất việc bảo vệ đường lối của Đảng với một cách hiểu duy nhất về lợi ích của Việt Nam. Những người bị quy kết có thể sai, có thể đúng, có thể vừa đúng vừa sai; muốn biết phải xét từng người, từng hành động và từng chứng cứ.

Và cuối cùng:

công không xóa tội, tội không xóa công.

Đó không phải là một câu khẩu hiệu đạo đức.

Đó là nguyên tắc phương pháp.

Bởi nếu chỉ nhìn công, ta biến lịch sử thành thần tượng.

Nếu chỉ nhìn tội, ta biến lịch sử thành bản cáo trạng.

Còn nếu đặt cả hai bên cạnh nhau, ta mới có thể nhìn thấy một điều quan trọng hơn:

Lê Đức Thọ không chỉ là người sử dụng quyền lực. Ông là một trong những người góp phần xây dựng một cơ chế quyền lực mà sau đó chính ông cũng phải chịu trách nhiệm về cách cơ chế ấy được vận hành.

Và câu hỏi cuối cùng không còn chỉ dành cho Lê Đức Thọ.

Nó dành cho cả một thời đại:

Một quốc gia muốn mạnh bằng cách nào — bằng việc làm cho mọi người cùng nói một tiếng nói, hay bằng việc đủ mạnh để chịu đựng những tiếng nói khác nhau mà vẫn giữ được mục tiêu chung?

Đó chính là nơi câu chuyện Lê Đức Thọ bước ra khỏi lịch sử của một cá nhân để trở thành một vấn đề về quyền lực của cả một quốc gia.

Hoàng Phong Nhã
Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

Tài liệu tham khảo chính

1. Martin Grossheim, “Domestic Politics in the Democratic Republic of Vietnam, 1963–1968”, trong The Cambridge History of the Vietnam War, Cambridge University Press, 2024/2025. Nghiên cứu nhấn mạnh mối liên hệ giữa chiến dịch chống “xét lại”, đường lối chiến tranh và đấu tranh nội bộ.
2. Sophie Quinn-Judge, “The Ideological Debate in the DRV and the Significance of the Anti-Party Affair, 1967–68”, Cold War History, Vol. 5, No. 4, 2005, tr. 479–500. Tác giả đặc biệt lưu ý sự hạn chế của hồ sơ trực tiếp về cơ chế ra quyết định và sử dụng hồi ký, tài liệu lưu trữ phương Tây cùng tài liệu Việt Nam.
3. Martin Grossheim, “‘Revisionism’ in the Democratic Republic of Vietnam: New Evidence from the East German Archives”, Cold War History, Vol. 5, No. 4, 2005, tr. 451–477.
4. Lien-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam, University of North Carolina Press, 2012.
5. Các tài liệu Đảng và hồ sơ tổ chức – an ninh liên quan đến chiến dịch chống “xét lại”, cần tiếp tục đối chiếu với bản gốc khi xây dựng hồ sơ trách nhiệm cá nhân.

Tôi cho rằng chương này nên được giữ như bản lề của toàn bộ Phần IV: từ đây ta không chỉ hỏi “ai bắt ai?” mà chuyển sang câu hỏi lớn hơn “một hệ thống quyền lực đã xác định thế nào là lợi ích quốc gia, thế nào là bất đồng, và khi nào bất đồng bị biến thành nguy cơ đối với chính hệ thống?”.

Bước tiếp theo rất hợp lý là Chương XXXVIII – “Vũ Thư Hiên nhìn Lê Đức Thọ”, vì lúc đó ta có thể đưa lý luận về quyền lực vừa xây dựng trở lại một trường hợp nhân chứng cụ thể, rồi kiểm tra xem ký ức cá nhân khớp và không khớp với hồ sơ lịch sử ở đâu.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ