CHƯƠNG 21 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT - NHÓM THỨ SÁU

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI VÕ VĂN KIỆT

CHƯƠNG XXI

NHÓM THỨ SÁU

Khi trí thức bước vào quá trình hoạch định chính sách và đất nước học cách mở cửa với thế giới

1. Luận đề trung tâm

Trong lịch sử Đổi mới, có những chuyển biến được ghi nhận bằng nghị quyết, luật pháp và những quyết định chính thức của Nhà nước. Nhưng phía sau những văn kiện ấy còn có một quá trình ít được nhìn thấy hơn: sự thay đổi trong cách nhà nước tiếp nhận tri thức, sử dụng chuyên gia và đối diện với những kinh nghiệm từng bị gạt ra ngoài hệ thống chính thống.

Nhóm Thứ Sáu tại Thành phố Hồ Chí Minh là một trường hợp đáng chú ý.

Đây không phải là cơ quan hoạch định chính sách chính thức, cũng không phải tổ chức có quyền quyết định đường lối kinh tế quốc gia. Nhưng nhóm đã tạo ra một không gian để các nhà nghiên cứu, chuyên gia kinh tế, người làm thực tiễn và những người có kinh nghiệm quản lý cùng trao đổi về những vấn đề cấp bách của nền kinh tế.

Điều đáng quan tâm không chỉ là những ý kiến được đưa ra, mà còn là sự thay đổi trong cách nhìn nhận tri thức.

Một đất nước từng có xu hướng phân loại con người và kinh nghiệm theo nguồn gốc chính trị, địa lý hoặc quá khứ lịch sử, nay bắt đầu phải đặt một câu hỏi khác:

Ai có kiến thức, kinh nghiệm và khả năng giúp đất nước giải quyết vấn đề, người đó có thể đóng góp hay không?

Câu hỏi ấy dẫn đến một chuyển biến rộng hơn. Việt Nam không chỉ phải xem xét lại cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung, mà còn phải tiếp nhận trở lại những kinh nghiệm thị trường từng tồn tại ở miền Nam trước năm 1975, sử dụng chuyên gia có kinh nghiệm trong các hệ thống kinh tế khác nhau và mở cửa hợp tác với những quốc gia trước đây thường được nhìn nhận như đối tượng đối đầu về ý thức hệ.

Nhìn từ góc độ đó, Nhóm Thứ Sáu không phải nguồn gốc duy nhất của Đổi mới. Nhưng nó là một trường hợp cụ thể cho thấy năng lực cải cách của một quốc gia phụ thuộc rất lớn vào khả năng lắng nghe, học hỏi và vượt qua những giới hạn tư duy của chính mình.

2. Bối cảnh hình thành: Khi thực tiễn không còn phù hợp với cơ chế cũ

Sau năm 1975, Việt Nam thống nhất về lãnh thổ nhưng phải đối diện với nhiệm vụ thống nhất hai nền kinh tế có lịch sử vận hành, cơ cấu sở hữu và phương thức quản lý khác nhau.

Cơ chế kế hoạch hóa tập trung được mở rộng trên phạm vi cả nước. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong phân phối vật tư, định giá, tổ chức sản xuất và điều tiết lưu thông.

Mô hình này được xây dựng trên một quan niệm cơ bản: nền kinh tế có thể được điều hành thông qua hệ thống chỉ tiêu và mệnh lệnh hành chính từ trung ương đến cơ sở.

Nhưng thực tế đặt ra nhiều vấn đề.

Sản xuất thiếu động lực. Hàng hóa khan hiếm. Giá cả chính thức không phản ánh đầy đủ quan hệ cung cầu. Hoạt động lưu thông bị hạn chế. Những người trực tiếp sản xuất không phải lúc nào cũng được hưởng thành quả tương xứng với công sức của mình.

Trong khi đó, các nhu cầu về vốn, công nghệ, quản trị và thị trường ngày càng trở nên cấp thiết.

Những khó khăn ấy không chỉ là vấn đề thiếu nguồn lực. Chúng còn phản ánh một vấn đề sâu hơn: phương thức quản lý đã không còn phù hợp với sự vận động của nền kinh tế.

Đây là bối cảnh khiến nhiều người làm thực tiễn, chuyên gia kinh tế và nhà quản lý phải tìm kiếm những cách tiếp cận mới.

Đổi mới vì thế không thể được giải thích đơn giản như một quyết định xuất phát từ một cá nhân hay một nhóm chuyên gia. Đó là kết quả của nhiều dòng vận động: sức ép từ đời sống, những thử nghiệm ở địa phương, sự điều chỉnh trong nhận thức của lãnh đạo, kinh nghiệm quốc tế và những đóng góp của giới chuyên môn.

Nhóm Thứ Sáu xuất hiện trong dòng vận động ấy.

3. Nhóm Thứ Sáu: Một không gian trao đổi ngoài bộ máy hành chính

Theo những tư liệu báo chí được dẫn lại về sau, Nhóm Thứ Sáu hình thành tại Thành phố Hồ Chí Minh khoảng năm 1986, với các cuộc gặp gỡ định kỳ vào chiều thứ Sáu.

Nhóm có sự tham gia của những người hoạt động trong nhiều lĩnh vực kinh tế, tài chính và quản lý. Những cái tên thường được nhắc đến gồm Phan Chánh Dưỡng, Lâm Võ Hoàng, Trần Bá Tước, Phan Thành Chánh, Huỳnh Bửu Sơn và một số chuyên gia khác.

Một số bài viết cho biết nhóm có khoảng 24 thành viên. Tuy nhiên, con số và danh sách đầy đủ cần được đối chiếu với tài liệu lưu trữ hoặc những tư liệu có nguồn gốc trực tiếp từ hoạt động của nhóm.

Điều quan trọng là không nên biến một nhóm trao đổi chuyên môn thành một tổ chức có vai trò lớn hơn thực tế.

Chưa có cơ sở để khẳng định Võ Văn Kiệt là người sáng lập Nhóm Thứ Sáu. Cũng không thể nói Đổi mới được hình thành từ nhóm này.

Những chuyển biến kinh tế của Việt Nam có nhiều nguồn gốc và diễn ra ở nhiều cấp độ. Nhóm Thứ Sáu chỉ là một trong những không gian mà các ý tưởng cải cách được trao đổi, phát triển và có cơ hội tiếp cận người có trách nhiệm hoạch định chính sách.

Giá trị của nhóm nằm ở chỗ nó tạo ra một kênh trao đổi tương đối cởi mở, nơi người có chuyên môn có thể thảo luận những vấn đề mà bộ máy hành chính chưa chắc đã tự mình nhìn thấy đầy đủ.

Một nền kinh tế không thể được điều hành hiệu quả chỉ bằng những báo cáo đi từ dưới lên theo hệ thống hành chính. Nhà nước cần những kênh thông tin khác, những tiếng nói có khả năng phản biện và những người dám chỉ ra sự bất hợp lý của cơ chế hiện hành.

Đó chính là ý nghĩa đáng chú ý của Nhóm Thứ Sáu.

4. Nguyễn Xuân Oánh: Kinh nghiệm kinh tế vượt qua ranh giới chính trị

Một nhân vật đáng chú ý trong quá trình tiếp nhận tri thức kinh tế sau năm 1975 là Nguyễn Xuân Oánh.

Ông từng giữ những chức vụ cao trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa, trong đó có chức vụ Phó Thủ tướng và từng đảm nhiệm vai trò quyền Thủ tướng trong một số giai đoạn. Ông có kinh nghiệm về kinh tế vĩ mô, tài chính, ngân hàng và quản lý nhà nước.

Sau năm 1975, Nguyễn Xuân Oánh tiếp tục tham gia một số hoạt động tư vấn kinh tế. Ông trở thành đại biểu Quốc hội năm 1987 và được nhắc đến trong vai trò cố vấn kinh tế cho Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh và Thủ tướng Võ Văn Kiệt.

Cần phân biệt rõ ba vấn đề.

Thứ nhất, việc một người từng giữ chức vụ cao trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa được tham gia hoạt động kinh tế sau năm 1975 là một dữ kiện có ý nghĩa lịch sử.

Thứ hai, việc ông có cơ hội tiếp xúc và tư vấn cho lãnh đạo cấp cao cho thấy một sự thay đổi trong cách sử dụng nhân lực và tri thức.

Thứ ba, không thể từ đó suy ra rằng mọi ý kiến của ông đều được chấp nhận hoặc ông có quyền quyết định chính sách.

Điều đáng suy nghĩ không phải là Nguyễn Xuân Oánh thuộc chính quyền nào trước đây, mà là kinh nghiệm kinh tế của ông có thể đóng góp gì cho đất nước sau chiến tranh.

Nếu một quốc gia loại bỏ toàn bộ tri thức chỉ vì người sở hữu tri thức ấy từng sống hoặc làm việc trong một chế độ chính trị khác, quốc gia đó sẽ tự làm nghèo năng lực của mình.

Nhìn từ Hưng Quốc, đây là một bài học về khả năng phân biệt giữa quá khứ chính trị của một con người và giá trị chuyên môn mà người ấy có thể đóng góp trong hiện tại.

5. Huỳnh Bửu Sơn và vấn đề tiền tệ, giá cả

Một nhân vật khác có ý nghĩa trong câu chuyện này là Huỳnh Bửu Sơn.

Với kinh nghiệm hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng trước năm 1975, ông có khả năng tiếp cận những vấn đề tiền tệ, tín dụng và vận hành thị trường từ góc nhìn của người từng làm việc trong một hệ thống ngân hàng có cơ chế khác với mô hình kế hoạch hóa tập trung.

Theo những tư liệu được công bố về sau, đến tháng 3 năm 1987, nhóm chuyên gia đã hoàn thành một công trình mang tên “Các biện pháp chủ động về tiền tệ, giá cả nhằm phát triển kinh tế”.

Tên gọi của công trình đã cho thấy trọng tâm nghiên cứu: tiền tệ và giá cả không thể chỉ được xử lý bằng mệnh lệnh hành chính, mà phải được xem xét trong quan hệ với sản xuất, lưu thông, cung cầu và những động lực của thị trường.

Một trong những vấn đề được đặt ra là quyền chủ động của người sản xuất, đặc biệt là nông dân, trong việc bán phần sản phẩm vượt nghĩa vụ cho Nhà nước.

Nếu người nông dân chỉ được bán sản phẩm theo một hệ thống thu mua và giá cả bị áp đặt, động lực sản xuất sẽ bị hạn chế. Ngược lại, nếu người sản xuất có quyền lựa chọn người mua, địa điểm bán và có cơ hội hưởng thành quả tương xứng với lao động, sản xuất có thể được khuyến khích phát triển.

Vấn đề này không chỉ liên quan đến nông nghiệp. Nó đặt ra một câu hỏi căn bản về bản chất của nền kinh tế:

Ai là người có quyền quyết định hoạt động sản xuất và trao đổi? Nhà nước quyết định toàn bộ, hay người sản xuất và thị trường cũng phải có không gian vận hành?

Đổi mới đã từng bước mở rộng không gian cho hoạt động kinh tế thực tế, thay vì duy trì sự phụ thuộc tuyệt đối vào mệnh lệnh hành chính.

6. Đổi mới và việc tiếp nhận trở lại kinh nghiệm thị trường miền Nam

Đây là một khía cạnh cần được nhìn nhận đầy đủ hơn khi nghiên cứu Nhóm Thứ Sáu và quá trình Đổi mới.

Trước năm 1975, miền Nam Việt Nam đã tồn tại một nền kinh tế thị trường với hệ thống ngân hàng thương mại, tín dụng, doanh nghiệp tư nhân, hoạt động xuất nhập khẩu và những phương thức quản lý tài chính khác nhau.

Nền kinh tế ấy có nhiều hạn chế. Nó chịu ảnh hưởng sâu sắc của chiến tranh, viện trợ nước ngoài, lạm phát và sự can thiệp của chính quyền. Không thể lý tưởng hóa nó thành một mô hình kinh tế hoàn chỉnh hoặc một nền kinh tế thị trường tự do theo nghĩa tuyệt đối.

Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng miền Nam đã tích lũy được những kinh nghiệm thực tế về ngân hàng, tiền tệ, thương mại, doanh nghiệp và quan hệ kinh tế quốc tế.

Sau năm 1975, khi cơ chế kế hoạch hóa tập trung được mở rộng trên cả nước, nhiều cơ chế thị trường và kinh nghiệm quản lý của miền Nam bị thu hẹp hoặc không còn được sử dụng đúng mức.

Đến khi nền kinh tế gặp khó khăn nghiêm trọng, Việt Nam buộc phải xem xét lại những điều từng bị phủ nhận hoặc gạt ra ngoài.

Đổi mới vì thế có một chiều kích đặc biệt: không chỉ tìm kiếm những mô hình mới từ bên ngoài, mà còn phải học lại một số kinh nghiệm đã từng tồn tại ngay trong lịch sử kinh tế của chính đất nước.

Những chuyên gia từng hoạt động trong hệ thống kinh tế miền Nam trước năm 1975 có thể đóng góp vào quá trình đó.

Nguyễn Xuân Oánh với kinh nghiệm kinh tế vĩ mô và tài chính; Huỳnh Bửu Sơn với kinh nghiệm ngân hàng và tiền tệ; cùng những người khác có kiến thức về thương mại, doanh nghiệp và quan hệ quốc tế, đã góp phần đưa những hiểu biết thực tiễn vào quá trình thảo luận và cải cách.

Tuy nhiên, cần tránh một kết luận quá rộng: Đổi mới không phải là sự phục hồi nguyên trạng mô hình kinh tế Việt Nam Cộng hòa.

Sau năm 1986, Việt Nam vẫn duy trì vai trò lớn của kinh tế nhà nước, sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và cơ chế quản lý có định hướng của Nhà nước. Quá trình cải cách diễn ra trong một hệ thống chính trị khác, với những điều kiện lịch sử khác.

Điều được tiếp nhận trở lại là một số nguyên tắc vận hành thị trường, kinh nghiệm chuyên môn và phương thức quản lý phù hợp, chứ không phải toàn bộ mô hình cũ.

Nhưng chính điều đó mới làm nổi bật một câu hỏi lịch sử:

Tại sao một đất nước lại phải trải qua nhiều năm khó khăn mới bắt đầu sử dụng trở lại những kinh nghiệm kinh tế mà chính mình từng có?

Đây không chỉ là câu hỏi về chính sách. Nó là câu hỏi về sự đứt gãy tri thức do định kiến chính trị và sự thiếu liên tục trong quá trình phát triển quốc gia.

7. Từ phục hồi cơ chế thị trường đến mở cửa với thế giới tư bản

Nếu việc tiếp nhận trở lại kinh nghiệm thị trường miền Nam là một bước vượt qua rào cản trong nước, thì việc mở cửa với các quốc gia tư bản chủ nghĩa là bước vượt qua rào cản trong tư duy đối ngoại và phát triển.

Trước Đổi mới, quan hệ quốc tế của Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của Chiến tranh Lạnh. Những khác biệt về chế độ chính trị và ý thức hệ thường được đặt lên trước những khả năng hợp tác kinh tế.

Trong cách nhìn đối đầu, các nước tư bản chủ nghĩa trước hết được nhận diện như một hệ thống đối lập. Nhưng khi nền kinh tế cần vốn, công nghệ, thiết bị, thị trường xuất khẩu và phương thức quản trị hiện đại, cách nhìn ấy phải thay đổi.

Một quốc gia không thể phát triển nếu chỉ hợp tác với những nước có cùng hệ tư tưởng.

Việt Nam cần tiếp cận nguồn vốn quốc tế, công nghệ tiên tiến, kinh nghiệm quản trị doanh nghiệp và những mạng lưới thương mại toàn cầu. Muốn vậy, phải chuẩn bị một tư duy mới: những quốc gia khác biệt về thể chế vẫn có thể trở thành đối tác kinh tế.

Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 12 năm 1987 là một dấu mốc quan trọng của quá trình mở cửa.

Đây là bước chuyển từ thái độ dè dặt với tư bản nước ngoài sang xây dựng một khuôn khổ pháp lý để thu hút đầu tư, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nước ngoài tham gia vào nền kinh tế Việt Nam.

Nhưng mở cửa không chỉ có nghĩa là mời gọi vốn.

Đó còn là sự thừa nhận rằng phát triển kinh tế cần sự kết nối với thế giới. Vốn, công nghệ, tri thức quản trị, thị trường và khả năng cạnh tranh quốc tế đều có thể trở thành nguồn lực cho sự phát triển quốc gia.

Cần phân biệt hai quá trình: mở cửa kinh tế và bình thường hóa quan hệ ngoại giao.

Mở cửa kinh tế bắt đầu từ những quyết sách cải cách và thu hút đầu tư. Trong khi đó, việc tháo gỡ đối đầu và mở rộng quan hệ ngoại giao diễn ra qua nhiều bước, với những mốc đáng chú ý như bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Trung Quốc năm 1991, Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 và bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ cùng năm đó.

Những chuyển biến này không phải kết quả riêng của Nhóm Thứ Sáu hay của Võ Văn Kiệt. Chúng là kết quả của một quá trình điều chỉnh chiến lược rộng lớn.

Tuy nhiên, chúng cho thấy một sự thay đổi quan trọng trong tư duy phát triển: khác biệt ý thức hệ không còn được xem là lý do đủ để từ chối mọi cơ hội hợp tác.

Từ đây, Việt Nam bắt đầu chuyển dần từ tư duy khép kín sang tư duy hội nhập.

MÂU THUẪN GIỮA Ý THỨC HỆ VÀ YÊU CẦU PHÁT TRIỂN

Võ Văn Kiệt, Marx – Lenin và những rào cản tư tưởng trên con đường mở cửa

1. Một nghịch lý lớn của Đổi mới

Khi Việt Nam quyết định mở cửa, thu hút đầu tư nước ngoài, khuyến khích kinh tế tư nhân và hợp tác với các nước tư bản chủ nghĩa, một vấn đề lý luận không thể tránh khỏi xuất hiện.

Đảng Cộng sản Việt Nam xây dựng nền tảng tư tưởng trên chủ nghĩa Marx – Lenin, xác định mục tiêu đi lên chủ nghĩa xã hội. Trong khi đó, những nguồn lực mà Việt Nam cần để phát triển lại bao gồm vốn tư bản, doanh nghiệp tư nhân, công nghệ, thị trường và phương thức quản trị được hình thành hoặc phát triển mạnh trong các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.

Vậy có phải Việt Nam đang sử dụng những phương tiện của chủ nghĩa tư bản để xây dựng chủ nghĩa xã hội?

Hay sâu xa hơn, phải đặt lại câu hỏi: một quốc gia có thể tiếp nhận cơ chế thị trường và hợp tác với các nước tư bản mà không nhất thiết phải từ bỏ mục tiêu chính trị của mình hay không?

Đây không phải câu hỏi đơn giản về kinh tế. Nó liên quan trực tiếp đến cách hiểu chủ nghĩa Marx – Lenin, bản chất của thời kỳ quá độ và mối quan hệ giữa mục tiêu lý tưởng với điều kiện phát triển thực tế.

Nếu không nhìn nhận mâu thuẫn này, chúng ta sẽ chỉ thấy Đổi mới như một loạt quyết định kinh tế riêng lẻ mà không hiểu được chiều sâu của cuộc chuyển đổi tư duy.

2. Marx phê phán chủ nghĩa tư bản, nhưng thị trường không đồng nhất với chủ nghĩa tư bản

Cần phân biệt hai khái niệm thường bị nhập làm một: kinh tế thị trường và chủ nghĩa tư bản.

Trong lý luận của Marx, đối tượng phê phán trọng tâm không đơn thuần là hoạt động mua bán hay sự tồn tại của thị trường, mà là quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, chế độ sở hữu tư bản đối với tư liệu sản xuất, quan hệ lao động làm thuê và quá trình chiếm hữu giá trị thặng dư.

Thị trường, trao đổi hàng hóa và tiền tệ đã tồn tại trước khi chủ nghĩa tư bản hình thành. Chúng không phải những hiện tượng chỉ xuất hiện trong xã hội tư bản.

Vì vậy, việc thừa nhận quy luật cung cầu, giá cả, cạnh tranh, tiền tệ và hoạt động kinh doanh không tự động đồng nghĩa với việc một quốc gia từ bỏ toàn bộ mục tiêu xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, cũng không thể lấy sự phân biệt này để phủ nhận những mâu thuẫn thực tế.

Khi thị trường mở rộng, tư bản tư nhân tích lũy, doanh nghiệp thuê lao động, lợi nhuận trở thành động lực kinh doanh và vốn nước ngoài tham gia vào sản xuất, những quan hệ kinh tế mang tính tư bản chủ nghĩa cũng phát triển.

Do đó, vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng cách tuyên bố rằng thị trường là công cụ trung tính.

Cần trả lời những câu hỏi cụ thể hơn: ai sở hữu tư liệu sản xuất, ai kiểm soát vốn, lợi ích được phân phối như thế nào, người lao động có quyền gì, Nhà nước điều tiết bằng công cụ nào và quyền lực kinh tế có thể chuyển hóa thành quyền lực chính trị đến đâu?

Đây mới là những vấn đề lý luận và thực tiễn mà Đổi mới buộc Việt Nam phải đối diện.

3. Lenin và bài học Chính sách kinh tế mới

Một điểm lịch sử cần được đặt vào cuộc tranh luận là Chính sách kinh tế mới (NEP) của Lenin tại Liên Xô năm 1921.

Sau thời kỳ Cộng sản thời chiến, nền kinh tế Nga Xô viết rơi vào tình trạng khó khăn nghiêm trọng. Lenin chủ trương cho phép khôi phục một số hoạt động thị trường, thương mại tư nhân và những hình thức kinh doanh có yếu tố tư bản chủ nghĩa trong khuôn khổ nhà nước Xô viết.

NEP cho thấy ngay trong lịch sử cách mạng Bolshevik cũng từng tồn tại một vấn đề: không thể chỉ dùng mệnh lệnh chính trị để thay thế toàn bộ những quy luật kinh tế.

Lenin chấp nhận một số hình thức kinh tế tư bản chủ nghĩa như một bước đi có tính toán trong điều kiện lịch sử cụ thể.

Điều này không có nghĩa NEP và Đổi mới Việt Nam là hai mô hình giống nhau. Hoàn cảnh, quy mô, cấu trúc xã hội và bối cảnh quốc tế của hai nước khác nhau.

Nhưng kinh nghiệm NEP cho thấy việc sử dụng thị trường và một số quan hệ kinh tế tư bản chủ nghĩa không nhất thiết đồng nghĩa với việc từ bỏ toàn bộ mục tiêu chính trị mà một chính quyền theo đuổi.

Đây là một cơ sở lịch sử để Việt Nam có thể suy nghĩ lại về quan hệ giữa kinh tế thị trường và mục tiêu xã hội chủ nghĩa.

4. Những rào cản tư tưởng trong nội bộ

Đổi mới không diễn ra trong một môi trường mà mọi người đều có chung nhận thức về thị trường và kinh tế tư nhân.

Một bộ phận tư duy quản lý được hình thành trong thời kỳ chiến tranh và cơ chế kế hoạch hóa tập trung. Trong cách nhìn ấy, Nhà nước phải trực tiếp tổ chức và kiểm soát phần lớn hoạt động kinh tế; kinh tế tư nhân và tư bản nước ngoài thường được nhìn nhận với sự dè dặt.

Khi chuyển sang cơ chế nhiều thành phần, những quan niệm cũ phải đối diện với các vấn đề mới.

Có thể khái quát một số rào cản cần nghiên cứu:

• Rào cản lý luận: Lo ngại rằng phát triển kinh tế tư nhân và thị trường sẽ làm suy yếu quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa.
• Rào cản về nhận thức: Quan niệm rằng kinh tế tư nhân chỉ là thành phần phụ, không phải một nguồn lực có thể đóng góp lâu dài cho phát triển.
• Rào cản về quyền lực quản lý: Cơ chế thị trường làm giảm khả năng quyết định trực tiếp của bộ máy hành chính đối với giá cả, sản xuất và phân phối.
• Rào cản về lợi ích: Những thay đổi trong cơ chế phân bổ nguồn lực có thể tác động đến vị trí, quyền hạn và lợi ích của các đơn vị hoặc nhóm đã quen vận hành theo cơ chế cũ.
• Rào cản về an ninh và độc lập: Lo ngại rằng sự phụ thuộc vào vốn, công nghệ và thị trường nước ngoài có thể tạo ra những nguy cơ đối với chủ quyền kinh tế.

Những rào cản này không nhất thiết xuất phát từ một động cơ duy nhất. Có thể có sự kết hợp giữa niềm tin lý luận, kinh nghiệm lịch sử, lợi ích tổ chức và những lo ngại có cơ sở về an ninh quốc gia.

Vì vậy, khi nghiên cứu tranh luận nội bộ, không nên chia giản đơn thành hai phe: một bên hoàn toàn đổi mới, một bên hoàn toàn bảo thủ.

Cần xác định từng quan điểm, từng thời điểm và từng vấn đề cụ thể.

5. Những bước chuyển trong nhận thức chính thức

Các văn kiện của Đảng cho thấy quá trình thay đổi nhận thức diễn ra từng bước.

Từ trước Đại hội VI, những tìm tòi cải cách đã xuất hiện. Hội nghị Trung ương 8 khóa V năm 1985 có bước điều chỉnh quan trọng về giá, lương, tiền và cơ chế quản lý. Tháng 8 năm 1986, Bộ Chính trị tiếp tục xem xét những vấn đề lớn về cơ cấu kinh tế, kinh tế nhiều thành phần và quan hệ hàng hóa – tiền tệ.

Đại hội VI tháng 12 năm 1986 thừa nhận sự tồn tại lâu dài của nhiều thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ, nhấn mạnh yêu cầu giải phóng sức sản xuất và đổi mới cơ chế quản lý.

Đáng chú ý, kinh tế tư bản tư nhân và kinh tế tư bản nhà nước được xác định trong cơ cấu các thành phần kinh tế của thời kỳ đó.

Đây là sự điều chỉnh đáng kể so với cách nhìn thiên về cải tạo nhanh chóng các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh trước đây.

Tuy nhiên, Đổi mới vẫn được đặt trong khuôn khổ mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Đảng không tuyên bố từ bỏ nền tảng Marx – Lenin, mà trình bày sự thay đổi như quá trình đổi mới nhận thức và vận dụng lý luận vào điều kiện cụ thể của Việt Nam.

Như vậy, mâu thuẫn không được giải quyết bằng việc chính thức từ bỏ một phía, mà bằng sự điều chỉnh cách diễn giải và vận dụng lý luận.

Đây là một đặc điểm quan trọng của Đổi mới: thay đổi phương thức vận hành kinh tế nhưng vẫn duy trì tính liên tục về nền tảng chính trị và ý thức hệ.

6. Võ Văn Kiệt đứng ở đâu trong cuộc chuyển đổi tư duy ấy?

Khi nghiên cứu Võ Văn Kiệt, cần tránh hai cách nhìn cực đoan.

Một là xem ông như người chủ trương thay đổi toàn bộ nền tảng tư tưởng của Đảng để chuyển sang mô hình kinh tế tư bản chủ nghĩa.

Hai là xem ông chỉ là người thực hiện những quyết định đã được định sẵn, không có vai trò riêng trong quá trình thúc đẩy cải cách.

Tư liệu về hoạt động của ông cho thấy ông tham gia vào quá trình điều chỉnh cơ chế quản lý, giải phóng sức sản xuất, phát triển các chương trình kinh tế và mở rộng hợp tác quốc tế.

Nhưng những hành động đó chưa đủ để kết luận rằng ông có một cuộc đấu tranh tư tưởng công khai nhằm phủ nhận chủ nghĩa Marx – Lenin.

Câu hỏi chính xác hơn là: Võ Văn Kiệt đã xử lý như thế nào mối quan hệ giữa nền tảng tư tưởng mà hệ thống chính trị xác định và những đòi hỏi thực tế của nền kinh tế?

Ông có thể thúc đẩy những thay đổi trong phương thức quản lý mà không cần tuyên bố thay đổi mục tiêu chính trị. Ông có thể sử dụng chuyên gia từng làm việc trong chế độ cũ mà không cần phủ nhận toàn bộ lịch sử cách mạng. Ông có thể chủ trương hợp tác với doanh nghiệp tư bản nước ngoài mà không xem đó là sự thay đổi lập trường chính trị.

Đây là một phương thức cải cách thông qua điều chỉnh chính sách và thực tiễn, thay vì đối đầu trực tiếp với toàn bộ hệ thống lý luận chính thức.

Tuy nhiên, cần có thêm tư liệu để xác định Võ Văn Kiệt đã tranh luận cụ thể với những ai, bất đồng ở vấn đề nào và mức độ bất đồng đến đâu.

Không thể lấy việc ông thúc đẩy cải cách làm bằng chứng tự động cho một cuộc đấu tranh tư tưởng cá nhân mà chưa có chứng cứ.

7. Những rào cản không chỉ nằm trong tư tưởng

Ngoài rào cản lý luận, Võ Văn Kiệt và những người thúc đẩy cải cách còn phải đối diện với những giới hạn thực tế.

Thứ nhất, rào cản thể chế.

Cơ chế quản lý tập trung đã hình thành một hệ thống quyền hạn, trách nhiệm và lợi ích. Chuyển sang cơ chế thị trường đòi hỏi thay đổi cách phân bổ nguồn lực, phương thức quản lý doanh nghiệp và vai trò của các cơ quan nhà nước.

Đó không chỉ là sửa một văn bản, mà là thay đổi cách vận hành của cả bộ máy.

Thứ hai, rào cản về lòng tin.

Sau nhiều năm chiến tranh, đối đầu và phân chia, việc hợp tác với các nước tư bản chủ nghĩa không thể lập tức xóa bỏ sự nghi ngờ. Việc sử dụng chuyên gia từng thuộc hệ thống Việt Nam Cộng hòa cũng đặt ra vấn đề về lòng tin chính trị và sự hòa nhập xã hội.

Thứ ba, rào cản quốc tế.

Việt Nam bước vào Đổi mới trong điều kiện bị bao vây, cấm vận và có quan hệ quốc tế phức tạp. Khả năng tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường bị hạn chế.

Thứ tư, rào cản về năng lực nội sinh.

Ngay cả khi mở cửa, Việt Nam vẫn thiếu vốn trong nước, công nghệ, nhân lực quản trị và doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh. Việc tiếp nhận nguồn lực nước ngoài không thể ngay lập tức tạo ra một nền kinh tế tự chủ.

Thứ năm, rào cản về phân phối lợi ích.

Thị trường tạo ra động lực nhưng cũng tạo ra chênh lệch. Khi lợi nhuận và tích lũy được thừa nhận, Nhà nước phải đối diện với câu hỏi về công bằng, cơ hội tiếp cận nguồn lực và bảo vệ người lao động.

Những vấn đề này cho thấy Đổi mới không phải một con đường chỉ có lợi ích và cơ hội. Nó là quá trình xử lý đồng thời nhiều mâu thuẫn.

8. Võ Văn Kiệt có phải đã phải thỏa hiệp?

Đây là một câu hỏi đáng nghiên cứu, nhưng cần sử dụng khái niệm thỏa hiệp một cách chính xác.

Trong một hệ thống lãnh đạo tập thể, một nhà lãnh đạo không thể chỉ thực hiện ý chí cá nhân. Những quyết định lớn phải trải qua quá trình thảo luận, cân nhắc và thống nhất ở các cấp có thẩm quyền.

Vì vậy, việc Võ Văn Kiệt thúc đẩy cải cách nhưng vẫn hoạt động trong khuôn khổ đường lối chính trị chung có thể được xem xét như một hình thức điều chỉnh và tìm kiếm đồng thuận trong nội bộ.

Nhưng muốn kết luận ông đã phải nhượng bộ ở vấn đề nào, cần có chứng cứ về đề xuất ban đầu, ý kiến phản đối, quyết định cuối cùng và vai trò của ông trong quá trình đó.

Không nên biến mọi giới hạn của cải cách thành bằng chứng về một cuộc đấu tranh cá nhân bị thất bại.

Cũng không nên biến mọi quyết định được thông qua thành bằng chứng rằng không tồn tại bất đồng.

Một công trình lịch sử nghiêm túc phải tìm được những dấu vết cụ thể của quá trình tranh luận.

9. Đối thoại Hưng Quốc: Khi thực tiễn buộc lý luận phải tự xem xét lại

Người viết: Thưa ông, Việt Nam xây dựng nền tảng tư tưởng trên chủ nghĩa Marx – Lenin, nhưng Đổi mới lại mở rộng thị trường, khuyến khích kinh tế tư nhân và thu hút vốn tư bản nước ngoài. Ông nhìn nhận mâu thuẫn ấy như thế nào?

Võ Văn Kiệt: Một đất nước phải xuất phát từ điều kiện thực tế của mình. Nếu cơ chế cũ không giải quyết được những vấn đề của sản xuất và đời sống, thì phải tìm cách thay đổi. Không thể để người dân thiếu ăn chỉ vì chúng ta ngại xem xét lại một cách làm đã không còn phù hợp.

Người viết: Nhưng trong nội bộ, có thể có người cho rằng mở rộng kinh tế tư nhân và hợp tác với tư bản nước ngoài là đi chệch mục tiêu xã hội chủ nghĩa?

Võ Văn Kiệt: Đó là vấn đề phải được thảo luận bằng thực tế và bằng lý luận. Không thể chỉ nhìn tên gọi của một thành phần kinh tế để kết luận nó có lợi hay có hại. Phải xem nó đóng góp gì cho sản xuất, việc làm và đời sống nhân dân.

Người viết: Vậy có thể nói thực tiễn đã buộc tư duy lý luận phải thay đổi?

Võ Văn Kiệt: Có thể nói rằng thực tiễn đặt ra những vấn đề mà lý luận phải giải đáp. Nếu chỉ dùng những nhận thức cũ để giải thích mọi tình huống mới, chúng ta sẽ không thể tìm ra cách giải quyết.

Người viết: Nhưng ông có thể thay đổi toàn bộ hệ thống tư duy của Đảng không?

Võ Văn Kiệt: Một người không thể thay đổi tất cả. Những thay đổi lớn phải được thảo luận và quyết định trong tập thể lãnh đạo. Điều quan trọng là phải tạo ra điều kiện để thực tế được nói đúng, vấn đề được đặt ra và những cách làm mới được xem xét.

Đây là đối thoại phân tích được xây dựng, không phải lời phát biểu nguyên văn hay biên bản lịch sử của Võ Văn Kiệt.

10. Bài học Hưng Quốc: Không được để ý thức hệ thay thế năng lực giải quyết vấn đề

Từ mâu thuẫn giữa ý thức hệ và yêu cầu phát triển, có thể rút ra một nguyên tắc quan trọng.

Một học thuyết chính trị có thể cung cấp mục tiêu và phương pháp phân tích xã hội, nhưng không thể thay thế việc kiểm chứng chính sách bằng thực tế.

Nếu một chính sách không tạo ra sản xuất, không cải thiện đời sống và không giải quyết được vấn đề của người dân, thì phải xem xét lại chính sách ấy.

Không thể lấy sự đúng đắn của mục tiêu để mặc nhiên khẳng định mọi phương tiện thực hiện đều đúng.

Cũng không thể lấy danh nghĩa phát triển để bỏ qua công bằng, quyền lợi của người lao động và lợi ích lâu dài của quốc gia.

Hưng Quốc đặt ra ba yêu cầu:

• Tư tưởng phải biết tự điều chỉnh: Không có học thuyết nào được miễn trừ khỏi việc kiểm chứng trong thực tiễn.
• Nhà nước phải biết phân biệt phương tiện với mục tiêu: Có thể hợp tác với những quốc gia khác biệt về thể chế, sử dụng vốn và công nghệ nước ngoài, nhưng phải bảo vệ lợi ích quốc gia.
• Quyền lực phải chịu trách nhiệm: Những người quyết định chính sách phải giải trình về kết quả, thay vì chỉ viện dẫn mục tiêu hoặc ý thức hệ.

Một quốc gia không thể mạnh nếu tư duy bị đóng kín trước thực tế.

Và một dân tộc không thể hưng thịnh nếu mọi khác biệt trong nhận thức đều bị xem là sự đối lập về chính trị.

Kết luận của mục bổ sung

Đổi mới đặt Việt Nam trước một nghịch lý lớn: muốn tiếp tục xây dựng mục tiêu xã hội chủ nghĩa, đất nước phải chấp nhận sử dụng nhiều cơ chế kinh tế, nguồn lực và hình thức hợp tác vốn gắn với các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.

Nghịch lý ấy không được giải quyết chỉ bằng một khẩu hiệu. Nó đòi hỏi điều chỉnh lý luận, thay đổi chính sách, xây dựng thể chế và chấp nhận những tranh luận về con đường phát triển.

Võ Văn Kiệt cần được nghiên cứu trong chính bối cảnh ấy: một nhà lãnh đạo thúc đẩy thay đổi kinh tế và mở rộng hợp tác quốc tế, nhưng đồng thời hoạt động trong khuôn khổ chính trị và tư tưởng của thời đại mình.

Câu hỏi quan trọng không phải là ông có từ bỏ Marx – Lenin hay không, khi chưa có chứng cứ cho một kết luận như vậy.

Câu hỏi quan trọng hơn là: Ông đã vận dụng, điều chỉnh và vượt qua những giới hạn nào trong cách hiểu và cách thực hiện đường lối phát triển để đáp ứng yêu cầu của đất nước?

Đó mới là vấn đề lịch sử cần tiếp tục truy tìm bằng văn kiện, hồi ký, lời kể của những người trong cuộc và các quyết định cụ thể.

8. Mở cửa không có nghĩa là lệ thuộc

Một vấn đề cần được đặt ra ngay khi đánh giá thành tựu mở cửa là: thu hút đầu tư nước ngoài có đồng nghĩa với phát triển bền vững hay không?

Câu trả lời là không đương nhiên.

Vốn nước ngoài có thể bổ sung nguồn lực cho nền kinh tế, tạo việc làm, mở rộng xuất khẩu và đưa công nghệ vào trong nước. Nhưng nếu doanh nghiệp nội địa không phát triển, công nghiệp hỗ trợ yếu, năng lực nghiên cứu thấp và phần lớn giá trị gia tăng nằm ngoài nền kinh tế trong nước, thì sự tăng trưởng có thể không tạo ra nền tảng tự chủ tương xứng.

Một quốc gia có thể thu hút rất nhiều vốn nhưng vẫn thiếu năng lực làm chủ công nghệ.

Có thể xuất khẩu rất lớn nhưng phần giá trị giữ lại trong nước còn hạn chế.

Có thể trở thành địa điểm sản xuất của các tập đoàn quốc tế nhưng chưa hình thành được những doanh nghiệp nội địa có năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Vì vậy, bài học của mở cửa không phải là mở cửa bằng mọi giá.

Mở cửa phải đi cùng với nâng cao năng lực nội sinh, bảo vệ lợi ích quốc gia, phát triển doanh nghiệp trong nước và xây dựng thể chế đủ minh bạch để kiểm soát những rủi ro về môi trường, lao động, độc quyền và chuyển giá.

Đây là điểm cần phân biệt giữa thu hút đầu tư và kiến tạo sức mạnh kinh tế quốc gia.

Một nước mạnh không phải là nước có nhiều nhà đầu tư nước ngoài nhất, mà là nước biết sử dụng hợp tác quốc tế để nâng cao năng lực của chính mình.

9. Từ Nhóm Thứ Sáu đến cải cách hệ thống ngân hàng năm 1989

Một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình tiếp nhận tri thức chuyên gia là cuộc cải cách hệ thống ngân hàng.

Theo những tư liệu được nhắc đến trong các bài viết về Nhóm Thứ Sáu, năm 1989, một số chuyên gia như Phan Chánh Dưỡng, Lâm Võ Hoàng và Huỳnh Bửu Sơn tham gia nhóm nghiên cứu, tư vấn về cải cách ngân hàng cùng với những cán bộ và chuyên gia khác, trong đó có Cao Sỹ Kiêm và Phan Văn Tiệm.

Nhóm này tham gia nghiên cứu những nội dung liên quan đến việc xây dựng hệ thống ngân hàng hai cấp.

Đây là một thay đổi có ý nghĩa lớn.

Trong mô hình ngân hàng một cấp trước đó, ngân hàng nhà nước vừa thực hiện chức năng quản lý tiền tệ, vừa tham gia những hoạt động ngân hàng thương mại. Việc phân định chức năng chưa rõ ràng khiến hệ thống khó vận hành theo các nguyên tắc của một nền kinh tế hàng hóa đang chuyển đổi.

Mô hình hai cấp hướng đến sự phân biệt giữa:

• Ngân hàng Nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng.
• Các ngân hàng thương mại thực hiện hoạt động kinh doanh tiền tệ, tín dụng và dịch vụ ngân hàng theo khuôn khổ pháp luật.

Hai pháp lệnh ngân hàng năm 1990 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quá trình hình thành hệ thống ngân hàng hai cấp ở Việt Nam.

Cần thận trọng khi đánh giá vai trò của từng chuyên gia. Việc tham gia một nhóm nghiên cứu không có nghĩa là người đó là tác giả duy nhất của chính sách. Cũng không thể đồng nhất ý kiến tư vấn với quyết định cuối cùng của Nhà nước.

Nhưng sự kiện này cho thấy một điều: tri thức chuyên môn bên ngoài bộ máy hành chính đã có cơ hội tham gia vào một lĩnh vực cải cách quan trọng.

Đó là sự thay đổi trong phương thức làm chính sách.

10. Bùi Kiến Thành và tri thức kinh tế quốc tế

Bùi Kiến Thành là một trường hợp đáng quan tâm khi nghiên cứu sự tiếp nhận tri thức kinh tế quốc tế trong giai đoạn đầu Đổi mới.

Ông có kinh nghiệm hoạt động trong lĩnh vực tài chính, kinh doanh và quan hệ kinh tế quốc tế, đồng thời có quá trình làm việc và sinh sống ở nhiều môi trường kinh tế khác nhau.

Những đóng góp và vai trò tư vấn của ông thường được nhắc đến trong các câu chuyện về quá trình mở cửa và cải cách kinh tế.

Tuy nhiên, khi sử dụng hồi ký, bài phỏng vấn hoặc những tư liệu do chính nhân vật tự thuật, cần phân biệt giữa lời kể của người trong cuộc và sự xác nhận độc lập từ tài liệu khác.

Không nên chỉ dựa vào lời tự thuật để khẳng định mức độ ảnh hưởng của một cá nhân đối với quyết sách quốc gia.

Điều quan trọng hơn là nhận diện một hiện tượng rộng: Việt Nam bắt đầu cần đến những người có khả năng kết nối kinh tế trong nước với tri thức và mạng lưới quốc tế.

Trong một thế giới mà vốn, công nghệ, thương mại và tài chính xuyên biên giới ngày càng phát triển, một quốc gia không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm quản lý nội bộ.

Năng lực hội nhập trở thành một bộ phận của năng lực phát triển quốc gia.

11. Võ Văn Kiệt và nghệ thuật sử dụng người khác mình

Trong câu chuyện Nhóm Thứ Sáu, vai trò của Võ Văn Kiệt cần được nhìn nhận đúng mức.

Không nên xem ông là người duy nhất tạo ra các ý tưởng cải cách. Những ý tưởng ấy đã xuất hiện từ nhiều nguồn, nhiều địa phương và nhiều tầng lớp xã hội.

Nhưng điều đáng chú ý ở ông là khả năng tiếp xúc với những người có kiến thức, kinh nghiệm và quan điểm không nhất thiết trùng khớp với hệ thống tư duy chính thống.

Một nhà lãnh đạo có thể nghe nhiều ý kiến nhưng không thực sự lắng nghe. Có thể mời chuyên gia đến dự họp nhưng không để họ đặt câu hỏi về những giả định căn bản của chính sách.

Lắng nghe thực chất phải thể hiện ở khả năng tiếp nhận thông tin trái chiều, xem xét bằng chứng và sẵn sàng điều chỉnh quyết định khi thực tế chứng minh cách làm cũ không hiệu quả.

Tuy nhiên, không nên biến khả năng lắng nghe thành một hình ảnh lý tưởng hóa.

Võ Văn Kiệt vẫn hoạt động trong một hệ thống chính trị có giới hạn rõ rệt về quyền phản biện, quyền tham gia và cơ chế kiểm soát quyền lực. Những chuyên gia được mời tư vấn không có quyền quyết định độc lập.

Vì vậy, cần đánh giá ông ở hai phương diện.

Một mặt, ông có đóng góp trong việc mở rộng không gian cho tri thức chuyên môn và những ý tưởng cải cách.

Mặt khác, sự tiếp nhận ấy vẫn phụ thuộc đáng kể vào lựa chọn của người đứng đầu, chưa trở thành một cơ chế thể chế hóa quyền tham gia và phản biện chính sách của giới chuyên gia.

Đây là khác biệt giữa một nhà lãnh đạo biết lắng nghe và một nhà nước có thiết chế bảo đảm rằng mọi nhà lãnh đạo đều phải lắng nghe.

12. Cởi mở với chuyên gia không đồng nghĩa với dân chủ hóa chính sách

Nhóm Thứ Sáu có giá trị lịch sử, nhưng không nên gán cho nhóm những đặc điểm mà nó không có.

Đây không phải một nghị viện chuyên gia.

Không phải một tổ chức đại diện cho toàn thể giới trí thức.

Không phải một cơ quan có quyền giám sát hoặc phủ quyết quyết định của Nhà nước.

Nhóm hoạt động trong một không gian tư vấn và trao đổi, với mức độ tiếp cận nhất định đến những người có trách nhiệm lãnh đạo.

Điều đó tạo ra cơ hội đóng góp, nhưng cũng bộc lộ giới hạn.

Nếu quyền tiếp cận chính sách phụ thuộc chủ yếu vào sự tin cậy cá nhân giữa chuyên gia và lãnh đạo, thì cơ hội tham gia có thể không đồng đều.

Nếu chuyên gia chỉ được lắng nghe khi có người đứng đầu bảo trợ, thì tiếng nói chuyên môn chưa có vị thế độc lập ổn định.

Nếu ý kiến phản biện không được bảo vệ bằng thiết chế, người phản biện vẫn có thể phải cân nhắc những giới hạn ngoài chuyên môn.

Do đó, Nhóm Thứ Sáu là một ví dụ về sự mở rộng không gian tư vấn, chứ không phải bằng chứng cho thấy Việt Nam đã hình thành một cơ chế hoạch định chính sách dân chủ.

Hưng Quốc cần nhìn nhận cả hai mặt: thành tựu của sự cởi mở và giới hạn của sự cởi mở chưa được thể chế hóa.

13. Sự bình đẳng trong tiếp nhận tri thức: Một vấn đề chưa được giải quyết trọn vẹn

Một trong những ý nghĩa lớn của việc sử dụng chuyên gia từng làm việc trong hệ thống kinh tế miền Nam trước năm 1975 là nó cho thấy tri thức có thể vượt qua ranh giới lịch sử và chính trị.

Nhưng điều đó không có nghĩa mọi người từng thuộc chính quyền cũ đều được đối xử bình đẳng hoặc có cơ hội đóng góp như nhau.

Không nên từ một số trường hợp được tiếp nhận mà suy ra toàn bộ quá trình hòa giải xã hội đã hoàn tất.

Một quốc gia có thể sử dụng một số chuyên gia vì họ có năng lực, nhưng vẫn duy trì những rào cản về lý lịch, niềm tin chính trị hoặc cơ hội tham gia đối với nhiều người khác.

Đây là vấn đề cần được nghiên cứu bằng tư liệu cụ thể, thay vì đưa ra kết luận chung.

Từ góc nhìn Hưng Quốc, sự bình đẳng trong tiếp nhận nhân tài không thể chỉ dựa trên thiện chí của một vài nhà lãnh đạo.

Nó phải được bảo đảm bằng những nguyên tắc công khai:

• Đánh giá con người theo năng lực và phẩm chất.
• Không phân biệt cơ hội đóng góp chỉ vì quá khứ chính trị khi quá khứ ấy không liên quan đến năng lực và trách nhiệm hiện tại.
• Bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người lao động, chuyên gia và doanh nhân.
• Tạo môi trường để người có năng lực được phản biện mà không phải lo sợ vì ý kiến chuyên môn khác biệt.

Một dân tộc chỉ thực sự đoàn kết khi mọi người có cơ hội bình đẳng để đóng góp cho tương lai chung.

14. Đổi mới là sự nối lại những dòng tri thức bị chia cắt

Đặt Nhóm Thứ Sáu trong bối cảnh rộng hơn, có thể nhận ra ba dòng tri thức mà Việt Nam phải từng bước kết nối.

Dòng thứ nhất là kinh nghiệm kinh tế và quản lý được tích lũy trong nước, bao gồm cả kinh nghiệm ở miền Bắc và miền Nam trước năm 1975.

Dòng thứ hai là tri thức chuyên môn của những người từng hoạt động trong các hệ thống kinh tế khác nhau, kể cả những người có quá khứ chính trị không thuận lợi trong con mắt của bộ máy sau chiến tranh.

Dòng thứ ba là tri thức quốc tế về thị trường, tài chính, công nghệ, thương mại và quản trị hiện đại.

Đổi mới không chỉ là việc thay đổi một số chính sách kinh tế. Nó còn là quá trình mở lại những kênh tiếp nhận tri thức đã từng bị hạn chế.

Nhìn theo cách này, Nhóm Thứ Sáu có ý nghĩa vượt ra ngoài quy mô của một nhóm chuyên gia.

Nó cho thấy năng lực cải cách không chỉ nằm ở việc ban hành một quyết định đúng, mà còn nằm ở khả năng tạo ra môi trường để những ý tưởng đúng có thể xuất hiện, được tranh luận và đi đến người có trách nhiệm.

Một quốc gia có thể sở hữu nhiều nhân tài nhưng vẫn yếu nếu không biết sử dụng họ.

Có thể có nhiều kinh nghiệm quý nhưng vẫn lạc hậu nếu để định kiến ngăn cản việc tiếp nhận.

Có thể mở cửa với thế giới nhưng vẫn không phát triển được năng lực nội sinh nếu chỉ nhập vốn và công nghệ mà không học hỏi và làm chủ chúng.

15. Phản đề: Không phải mọi ý kiến chuyên gia đều đúng

Đề cao vai trò của trí thức không có nghĩa là xem chuyên gia như một tầng lớp luôn đúng.

Chuyên gia có thể giỏi trong lĩnh vực này nhưng thiếu hiểu biết ở lĩnh vực khác. Có thể có lợi ích nghề nghiệp, lợi ích kinh tế hoặc thiên kiến tư tưởng. Có thể đưa ra những mô hình phù hợp với quốc gia khác nhưng không phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Nhà nước không thể giao toàn bộ quyền quyết định cho chuyên gia.

Nhưng cũng không thể dùng quyền lực chính trị để phủ nhận chuyên môn.

Quan hệ đúng đắn phải là sự kết hợp giữa tri thức chuyên môn, trách nhiệm chính trị, lợi ích công cộng và cơ chế kiểm chứng.

Chuyên gia phải chịu trách nhiệm về chất lượng lập luận và bằng chứng.

Nhà nước phải chịu trách nhiệm về quyết định chính sách và hậu quả của nó.

Người dân phải có quyền được biết, được tham gia và được bảo vệ trước những chính sách gây tổn hại đến quyền lợi hợp pháp của mình.

Đó mới là nền tảng của một cơ chế hoạch định chính sách có trách nhiệm.

16. Mặt trái của mở cửa: Khi lợi ích quốc gia có thể bị thu hẹp thành lợi ích tăng trưởng

Mở cửa với thế giới tư bản là một bước tiến quan trọng, nhưng cũng đặt ra những vấn đề mới.

Nếu quá chú trọng thu hút vốn, Nhà nước có thể xem nhẹ chất lượng đầu tư.

Nếu ưu tiên tăng trưởng bằng mọi giá, các vấn đề môi trường, lao động và phân phối lợi ích có thể bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

Nếu doanh nghiệp trong nước không được tạo điều kiện phát triển, nền kinh tế có nguy cơ trở thành nơi cung cấp lao động và mặt bằng sản xuất cho các tập đoàn bên ngoài mà chưa hình thành được năng lực công nghiệp tương xứng.

Nếu quyền tiếp cận đất đai, tín dụng và chính sách không minh bạch, mở cửa có thể tạo ra những cơ hội đặc quyền mới.

Do đó, không thể đánh giá Đổi mới chỉ bằng tốc độ tăng trưởng, tổng vốn đầu tư nước ngoài hoặc kim ngạch xuất khẩu.

Phải hỏi thêm:

Ai được hưởng lợi từ tăng trưởng?

Người lao động có được cải thiện thu nhập và điều kiện sống hay không?

Doanh nghiệp Việt Nam có nâng cao được năng lực cạnh tranh không?

Nền kinh tế có làm chủ được công nghệ và những khâu có giá trị gia tăng cao không?

Nhà nước có đủ năng lực điều tiết và bảo vệ lợi ích công cộng hay không?

Mở cửa chỉ thực sự trở thành sức mạnh quốc gia khi nó nâng cao năng lực của toàn xã hội, chứ không chỉ làm tăng quy mô hoạt động kinh tế.

17. Quy luật vận hành: Quốc gia phát triển nhờ khả năng học hỏi

Từ câu chuyện Nhóm Thứ Sáu, có thể rút ra một quy luật quan trọng.

Một quốc gia muốn phát triển phải có khả năng học hỏi từ nhiều nguồn, kể cả những nguồn từng bị xem là đối lập.

Tri thức không mang quốc tịch chính trị cố định. Một phương pháp quản lý tốt không trở nên vô giá trị chỉ vì nó được hình thành trong một chế độ khác.

Một chuyên gia không mất năng lực chỉ vì từng phục vụ một chính quyền cũ.

Một quốc gia cũng không đánh mất bản sắc khi tiếp nhận công nghệ, vốn và kinh nghiệm quốc tế.

Điều quan trọng là phải có khả năng lựa chọn, kiểm chứng, điều chỉnh và sử dụng những gì có ích.

Tuy nhiên, học hỏi không phải sao chép.

Kinh nghiệm miền Nam trước năm 1975 cần được đánh giá trong hoàn cảnh lịch sử của nó.

Kinh nghiệm các nước tư bản cần được xem xét theo điều kiện Việt Nam.

Tri thức chuyên gia cần được phản biện và kiểm chứng.

Và mọi chính sách phải được đánh giá bằng kết quả thực tế đối với đời sống nhân dân và năng lực phát triển quốc gia.

Đó là sự khác biệt giữa một đất nước chỉ mở cửa để tiếp nhận nguồn lực và một đất nước mở cửa để trưởng thành.

18. Đối thoại với Võ Văn Kiệt: Lắng nghe để thay đổi hay lắng nghe để tham khảo?

Người viết: Thưa ông, Nhóm Thứ Sáu cho thấy ông đã tạo điều kiện để nhiều chuyên gia tham gia trao đổi về kinh tế. Nhưng điều đó có đủ để nói rằng trí thức đã có vị trí trong quá trình hoạch định chính sách không?

Võ Văn Kiệt: Không thể chỉ vì một nhóm chuyên gia được mời trao đổi mà kết luận rằng họ đã có quyền quyết định. Cần nhìn vào việc ý kiến của họ được xem xét như thế nào và có ảnh hưởng đến chính sách đến đâu.

Người viết: Có một điều đáng chú ý hơn. Trong số những người có kinh nghiệm được tiếp nhận có những người từng hoạt động trong hệ thống kinh tế miền Nam trước năm 1975. Điều đó có phải là sự vượt qua ranh giới chính trị?

Võ Văn Kiệt: Nếu đất nước cần kinh nghiệm của họ thì phải biết sử dụng. Quá khứ là một phần lịch sử, nhưng không thể vì quá khứ mà phủ nhận tất cả những gì một người có thể đóng góp.

Người viết: Nhưng nếu việc sử dụng nhân tài vẫn phụ thuộc vào sự lựa chọn của một số người lãnh đạo, liệu đó đã là bình đẳng chưa?

Võ Văn Kiệt: Chưa. Muốn sử dụng nhân tài lâu dài thì phải có cơ chế. Không thể chỉ trông chờ vào sự quen biết hay thiện chí của người đứng đầu.

Người viết: Đổi mới còn đưa Việt Nam đến việc hợp tác với các nước tư bản chủ nghĩa, thu hút vốn và công nghệ của họ. Điều đó có phải là sự thay đổi trong cách nhìn về thế giới?

Võ Văn Kiệt: Một đất nước muốn phát triển phải biết hợp tác. Khác biệt về chế độ không có nghĩa là không thể làm ăn với nhau. Nhưng hợp tác phải dựa trên lợi ích quốc gia và phải giữ được năng lực tự chủ.

Người viết: Vậy điều cần thiết không chỉ là một nhà lãnh đạo biết lắng nghe, mà là một nhà nước có khả năng tiếp nhận tri thức và phản biện một cách ổn định?

Võ Văn Kiệt: Đúng. Một đất nước không thể phát triển lâu dài nếu chỉ trông chờ vào một vài cá nhân.

Lưu ý: Đây là đối thoại phân tích được xây dựng để làm rõ các vấn đề tư tưởng, không phải biên bản hay lời phát biểu lịch sử nguyên văn của Võ Văn Kiệt.

19. Đánh giá vai trò lịch sử của Nhóm Thứ Sáu

Có thể đánh giá Nhóm Thứ Sáu trên ba phương diện.

Thứ nhất, nhóm góp phần tạo ra một không gian trao đổi chuyên môn ngoài bộ máy hành chính, giúp những ý kiến và kinh nghiệm khác nhau có cơ hội được trình bày.

Thứ hai, nhóm là một biểu hiện của quá trình tiếp nhận lại tri thức kinh tế thị trường, trong đó có kinh nghiệm của những người từng hoạt động trong hệ thống kinh tế miền Nam trước năm 1975.

Thứ ba, nhóm cho thấy vai trò của người đứng đầu trong việc mở rộng hoặc thu hẹp không gian tiếp nhận tri thức. Sự cởi mở của Võ Văn Kiệt có ý nghĩa, nhưng chưa thay thế được yêu cầu xây dựng thiết chế bảo đảm quyền tham gia và phản biện.

Không nên phóng đại ảnh hưởng của nhóm thành nguồn gốc của toàn bộ Đổi mới. Nhưng cũng không nên xem đây chỉ là một cuộc gặp gỡ xã giao giữa một số chuyên gia.

Giá trị lịch sử của nhóm nằm ở chỗ nó phản ánh một sự thay đổi trong phương thức tư duy và quản lý: Nhà nước bắt đầu nhận ra rằng muốn giải quyết những vấn đề lớn của nền kinh tế thì phải biết sử dụng tri thức nằm ngoài hệ thống hành chính của mình.

20. Hưng Quốc luận: Nhà nước mạnh phải biết học hỏi và tự giới hạn

Từ câu chuyện Nhóm Thứ Sáu, có thể rút ra một nguyên tắc quan trọng của Hưng Quốc Học:

Nhà nước mạnh không phải là nhà nước độc quyền tri thức, mà là nhà nước có năng lực huy động, kiểm chứng và sử dụng tri thức của toàn dân tộc.

Một nhà nước có thể sở hữu quyền lực lớn nhưng vẫn yếu về năng lực nếu chỉ nghe những người đồng ý với mình.

Một bộ máy có thể có nhiều cơ quan nghiên cứu nhưng vẫn thiếu trí tuệ nếu không cho phép những kết luận trái với quan điểm chính thức được trình bày và kiểm chứng.

Một quốc gia có thể có nhiều nhân tài nhưng vẫn lãng phí nguồn lực nếu cơ hội đóng góp phụ thuộc vào lý lịch, quan hệ hoặc sự lựa chọn chủ quan của người có quyền lực.

Vì vậy, Hưng Quốc phải hướng đến một nhà nước mạnh về năng lực nhưng bị giới hạn về quyền lực.

Nhà nước có quyền tổ chức và điều hành, nhưng không được tự xem mình là nguồn chân lý duy nhất.

Nhà nước có quyền lựa chọn chính sách, nhưng phải chịu trách nhiệm trước nhân dân về kết quả.

Nhà nước có thể tiếp nhận tư vấn, nhưng phải xây dựng cơ chế để tư vấn không phụ thuộc vào quan hệ cá nhân.

Nhà nước có thể hợp tác với thế giới, nhưng phải bảo vệ năng lực tự chủ và lợi ích lâu dài của quốc gia.

Đó là nền tảng của một quốc gia biết sử dụng trí tuệ xã hội thay vì chỉ sử dụng quyền lực hành chính.

21. Từ Nhóm Thứ Sáu đến yêu cầu thể chế hóa năng lực quốc gia

Nhóm Thứ Sáu cho thấy một khả năng: khi người lãnh đạo mở cửa cho tri thức, những ý tưởng mới có thể xuất hiện và góp phần thay đổi chính sách.

Nhưng một quốc gia không thể dựa lâu dài vào những nhóm tư vấn hình thành quanh một cá nhân.

Cần xây dựng những thiết chế nghiên cứu độc lập về chuyên môn, cơ chế tham vấn công khai, quy trình đánh giá tác động chính sách và hệ thống phản biện có trách nhiệm.

Các chuyên gia phải được quyền trình bày những kết luận khác với quan điểm của cơ quan quản lý.

Những ý kiến tư vấn cần được lưu trữ, công bố ở mức phù hợp và có cơ chế giải trình về việc tiếp thu hoặc không tiếp thu.

Chính sách phải được đánh giá bằng kết quả, không phải bằng chức vụ hay uy tín của người đề xuất.

Đó là cách biến sự cởi mở của một nhà lãnh đạo thành năng lực bền vững của quốc gia.

Nếu không thể chế hóa, sự cởi mở có thể kết thúc khi người lãnh đạo rời vị trí.

Nếu thể chế hóa được, tri thức sẽ trở thành một nguồn lực thường xuyên của Nhà nước và xã hội.

22. Võ Văn Kiệt trong lịch sử cải cách: Người mở cửa cho những tiếng nói khác biệt

Đánh giá Võ Văn Kiệt cần tránh hai thái cực.

Không nên xem ông là người duy nhất tạo ra Đổi mới, bởi quá trình cải cách là kết quả của nhiều lực lượng và nhiều dòng tư duy.

Cũng không nên hạ thấp vai trò của ông trong việc mở rộng không gian tiếp nhận những ý tưởng và con người có kinh nghiệm khác nhau.

Điều đáng ghi nhận là ông có khả năng nhận ra rằng những vấn đề kinh tế phức tạp không thể được giải quyết chỉ bằng ý chí chính trị hoặc mệnh lệnh hành chính.

Muốn phát triển phải biết nghe người làm kinh tế, người hiểu thị trường, người có kinh nghiệm quốc tế và cả những người từng hoạt động trong một hệ thống chính trị khác.

Nhưng giới hạn cũng cần được nhìn nhận.

Việc tiếp nhận tri thức chưa trở thành một quyền tham gia ổn định của xã hội. Việc mở cửa kinh tế chưa đồng nghĩa với cải cách toàn diện về thể chế chính trị. Việc sử dụng một số chuyên gia có quá khứ khác biệt chưa chứng minh rằng mọi người đều có cơ hội bình đẳng.

Di sản của Võ Văn Kiệt vì thế không chỉ nằm ở những quyết định cải cách, mà còn ở một câu hỏi ông để lại cho các thế hệ lãnh đạo sau này:

Làm thế nào để biến khả năng lắng nghe của một cá nhân thành nguyên tắc vận hành của cả một nhà nước?

23. Kết luận: Một dân tộc chỉ mạnh khi không tự đóng cửa với chính mình và thế giới

Nhìn lại Nhóm Thứ Sáu, có thể thấy câu chuyện này không chỉ nói về một nhóm chuyên gia kinh tế ở Thành phố Hồ Chí Minh.

Nó phản ánh ba sự chuyển đổi có ý nghĩa lớn trong lịch sử phát triển Việt Nam.

Một là, tiếp nhận trở lại những cơ chế và kinh nghiệm thị trường từng tồn tại ở miền Nam trước năm 1975, thay vì để sự phân chia lịch sử tiếp tục ngăn cản việc sử dụng tri thức.

Hai là, mở rộng việc sử dụng chuyên gia có kiến thức và kinh nghiệm khác nhau, kể cả những người từng làm việc trong một hệ thống chính trị đối lập trước đây.

Ba là, thay đổi cách nhìn về thế giới, từ đối đầu ý thức hệ sang hợp tác kinh tế, thu hút vốn, công nghệ và mở rộng thị trường quốc tế.

Ba chuyển biến ấy không hoàn toàn diễn ra cùng lúc, cũng không phải do một nhóm hay một cá nhân tạo ra. Nhưng chúng cùng thể hiện một yêu cầu căn bản: Việt Nam phải thay đổi tư duy nếu muốn thay đổi năng lực phát triển.

Một quốc gia không thể hưng thịnh nếu chỉ sử dụng những gì mình đã biết, chỉ tin những người giống mình và chỉ hợp tác với những người có cùng quan điểm.

Hưng Quốc không phải là khép cửa để bảo vệ những nhận thức cũ. Hưng Quốc là có đủ bản lĩnh để tiếp nhận cái hay từ bên ngoài, phục hồi cái tốt từng bị bỏ quên trong lịch sử và loại bỏ những gì không còn phù hợp.

Nhưng mở cửa phải đi cùng tự chủ. Tiếp nhận phải đi cùng chọn lọc. Hợp tác phải đi cùng lợi ích quốc gia. Sử dụng nhân tài phải đi cùng bình đẳng và thể chế.

Bài học sâu xa của Nhóm Thứ Sáu là: trí tuệ quốc gia không nằm riêng trong bộ máy nhà nước, cũng không thuộc độc quyền của bất kỳ hệ tư tưởng hay thế hệ nào. Nó nằm trong toàn bộ kinh nghiệm, tri thức và khả năng sáng tạo của dân tộc.

Một nhà nước biết huy động nguồn trí tuệ ấy sẽ có sức mạnh lớn hơn một nhà nước chỉ biết huy động mệnh lệnh.

Và một dân tộc biết học hỏi từ chính lịch sử của mình, từ những người từng khác biệt với mình và từ thế giới bên ngoài, mới có thể thực sự bước vào con đường hưng quốc.

Hoànng Phong Nhã 

Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT