LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI VỚI DƯƠNG VĂN MINH

ĐỐI THOẠI VỚI DƯƠNG VĂN MINH

​Từ người lính đến người đứng ở giờ phút cuối cùng

​Bài toán quyền lực, hòa giải và sự sụp đổ của một quốc gia

​LỜI MỞ ĐẦU: Người đứng giữa hai cuộc đảo chính và hai ngày cuối cùng

​Có những con người đi vào lịch sử bằng một chiến thắng. Có những người đi vào lịch sử bằng một thất bại. Và cũng có những người đi vào lịch sử đơn giản vì họ đứng ở đúng nơi, đúng lúc, khi một thời đại chính thức khép lại.

​Dương Văn Minh thuộc về trường hợp thứ ba.

​Tuy nhiên, nếu chỉ nhớ đến ông qua buổi trưa định mệnh ngày 30 tháng 4 năm 1975, chúng ta sẽ chỉ thấy một phần rất nhỏ của bức tranh lịch sử. Dương Văn Minh không phải là một nhân vật chỉ đột ngột xuất hiện trong hai ngày cuối cùng của Việt Nam Cộng hòa. Trước khi trở thành người đứng đầu chính quyền trong giờ phút cáo chung ấy, ông đã trải qua cả một hành trình dài của một thế hệ sĩ quan miền Nam: từ quân đội thuộc địa Pháp, bước lên quân đội quốc gia, rồi bị cuốn sâu vào một cuộc chiến mà ở đó ranh giới giữa binh nghiệp và chính trị ngày càng bị xóa nhòa.

• ​Ông từng là một vị tướng được kính trọng.
• ​Ông từng là người đứng đầu một cuộc đảo chính làm rung chuyển chế độ.
• ​Ông từng nắm giữ trung tâm của một chính quyền quân sự.
• ​Ông từng bị chính một cuộc đảo chính khác truất phế và đẩy ra rìa quyền lực.
• ​Và rồi, hơn mười một năm sau, ông được đưa trở lại chính trường khi chiến cục đã an bài.

​Vì những lẽ đó, Dương Văn Minh không thể bị đóng khung đơn giản là “người đầu hàng ngày 30-4”. Ông phải được nhìn nhận như một sản phẩm của thời đại, đồng thời là một chủ thể hành động có lựa chọn, có giới hạn, có trách nhiệm, và mang những quan niệm riêng về vận mệnh đất nước.

​Đó chính là lý do cuốn sách này mở ra bằng một câu hỏi mang tính nền tảng: Dương Văn Minh thực sự là ai trước khi trở thành người đứng ở giờ phút cuối cùng của Việt Nam Cộng hòa?

​1. Một vị tướng bước vào chính trị

​Từ đầu thập niên 1960, Dương Văn Minh không còn chỉ đóng vai trò của một tướng lĩnh thuần túy trên chiến trường. Các tài liệu ngoại giao và hồ sơ tình báo Hoa Kỳ ghi nhận từ năm 1961, ông đã nằm trong nhóm các sĩ quan có thái độ hoài nghi và phê phán sâu sắc cách vận hành chính quyền của Tổng thống Ngô Đình Diệm. Đến năm 1963, các báo cáo tiếp tục khẳng định ông là nhân vật chủ chốt hoặc đứng đầu nhóm tướng lĩnh chuẩn bị cho kế hoạch lật đổ chế độ.

​Chi tiết này vô cùng quan trọng: cuộc đảo chính ngày 1 tháng 11 năm 1963 không phải là một hành động bột phát của một nhóm sĩ quan trong vài giờ ngắn ngủi, mà là kết quả của một chuỗi khủng hoảng dài hạn.

• ​Khủng hoảng Phật giáo làm rạn nứt khối đoàn kết xã hội.
• ​Khủng hoảng chính quyền vì sự khép kín và xa rời thực tế.
• ​Khủng hoảng quan hệ giữa Tổng thống Ngô Đình Diệm và bộ phận tướng lĩnh cầm quyền.
• ​Khủng hoảng chiến lược trong quan hệ giữa Việt Nam Cộng hòa và đồng minh Hoa Kỳ.
• ​Và sâu xa hơn: Khủng hoảng về cách thức cai trị một quốc gia đang chìm trong lửa đạn chiến tranh.

​Trong một biên bản trao đổi ngày 1 tháng 10 năm 1963, chỉ một tháng trước biến cố, Dương Văn Minh từng bày tỏ những lo âu sâu sắc về tính hiệu quả của chương trình quân sự, sự đứt gãy thông tin giữa nhân dân với lực lượng vũ trang, cũng như sự chồng chéo trách nhiệm giữa cơ quan quân sự và chính quyền địa phương.

​Những điều này phác họa một Dương Văn Minh phức tạp hơn hình ảnh một vị tướng chỉ khát khao quyền lực. Song, điều đó không đồng nghĩa với việc tẩy trắng cho ông hay biến ông thành một nhà cải cách dân chủ vô can trong biến động 1963. Một người hoàn toàn có thể nhận ra những khiếm khuyết của chế độ, nhưng vẫn phải gánh chịu trách nhiệm lịch sử về quyết định dùng bạo lực quân sự để lật đổ chế độ ấy. Đó là nghịch lý đầu tiên của thời đại.

​2. Khi quân đội trở thành trọng tài chính trị

​Ngày 1 tháng 11 năm 1963 đã mở ra một tiền lệ nguy hiểm. Sau đảo chính, Dương Văn Minh giữ chức Chủ tịch Hội đồng Quân nhân Cách mạng và đứng đầu chính phủ mới. Hồ sơ Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ xác nhận thành phần chính phủ ra mắt ngày 5 tháng 11, với Dương Văn Minh ở cương vị Tổng thống lâm thời.

​Nhưng câu hỏi cốt lõi không nằm ở chiếc ghế quyền lực, mà nằm ở bài học đắt giá mà Việt Nam đã phải trả qua nhiều thế hệ:

​Nếu quân đội có quyền lực và khả năng thay đổi chính quyền bằng sức mạnh vũ trang, thì ai sẽ ngăn cản quân đội tiếp tục đóng vai trò trọng tài tối cao của đời sống chính trị?

​Một cuộc đảo chính có thể đánh đổ một chính quyền cũ, nhưng nó không tự động đẻ ra một bản hiến pháp tốt, không tự tạo ra một nền tư pháp độc lập, không xây dựng được một nghị viện đủ sức kiềm chế hành pháp, và càng không mang lại sự đồng thuận của lòng dân.

​Nếu chỉ đặt câu hỏi hẹp rằng "Dương Văn Minh đúng hay sai khi tham gia đảo chính?", chúng ta sẽ bỏ lỡ bản chất vấn đề. Câu hỏi lớn hơn phải là: Tại sao thể chế lại rơi vào cục diện mà các tướng lĩnh có thể tùy nghi định đoạt ngôi vị lãnh đạo? Và nếu một chính quyền bị lật đổ bằng súng đạn, điều gì bảo đảm chính quyền kế tiếp miễn nhiễm với nguy cơ tương tự? Lịch sử Việt Nam Cộng hòa những năm sau đó đã đưa ra câu trả lời không thể cay đắng hơn.

​3. Người từng làm đảo chính rồi bị đảo chính

​Tháng 1 năm 1964, chỉ vỏn vẹn vài tháng sau khi bước lên đỉnh cao quyền lực, Dương Văn Minh bị tướng Nguyễn Khánh gạt ra khỏi vị trí lãnh đạo trong một cuộc đảo chính không tiếng súng.

​Một vòng xoáy trớ trêu của lịch sử đã thiết lập: Người từng lật đổ chính quyền nay lại bị lật đổ bởi một cuộc đảo chính khác.

​Đây không chỉ là câu chuyện cá nhân giữa các tướng lĩnh, mà là chẩn đoán bệnh lý của một thể chế non trẻ nơi quyền lực chưa được neo đậu vào những thiết chế pháp quyền vững chắc:

• ​Khi luật pháp chưa đủ tôn nghiêm, kẻ nắm gươm giáo sẽ nắm phần thắng.
• ​Khi cấu trúc nhà nước lỏng lẻo, cá nhân dễ dàng trở thành thiết chế.
• ​Khi cá nhân đại diện cho thiết chế, mọi sự thay đổi nhân sự đều đe dọa làm sụp đổ toàn bộ hệ thống.

​4. Sự trở lại trong giờ phút cáo chung

​Trải qua nhiều năm sống bên lề chính trường, Dương Văn Minh được đưa trở lại vị thế trung tâm khi Việt Nam Cộng hòa bước vào những ngày tháng cuối cùng của mùa xuân 1975.

​Cục diện thượng tầng biến động chóng mặt:

1. ​Nguyễn Văn Thiệu từ chức.
2. ​Trần Văn Hương tạm quyền.
3. ​Cuối cùng, Dương Văn Minh nhậm chức Tổng thống.

​Ngày 30 tháng 4, ông đọc lời kêu gọi quân lực hạ vũ khí, tuyên bố giải tán chính quyền các cấp để bàn giao cho Chính phủ Cách mạng lâm thời – nội dung đã được ghi nhận qua nhiều tư liệu phát thanh. Tuy nhiên, trước lời tuyên bố buông súng đó, vào buổi sáng cùng ngày, ông từng phát đi một thông điệp khác đề cao hòa giải, hòa hợp dân tộc, yêu cầu ngưng bắn và ngỏ ý gặp Chính phủ Cách mạng lâm thời để thương thảo việc chuyển giao trong trật tự.

​Chỉ trong vài giờ ngắn ngủi, ngôn từ chính trị đã chuyển dịch từ “bàn giao chính quyền” sang “đầu hàng không điều kiện”.

​Khoảng cách giữa hai khái niệm ấy chính là tâm điểm cần được mổ xẻ nghiêm túc dưới góc độ sử học:

• ​Phải chăng trong giờ phút ấy, Dương Văn Minh thực sự tâm niệm cứu lấy sinh mạng người dân và binh士?
• ​Ông có ảo tưởng về một giải pháp chính trị thứ ba hoặc một chính quyền trung lập?
• ​Hay áp lực từ chiến trường và thực tế quân sự đã vượt quá mọi giới hạn kiểm soát?

​Những câu hỏi này đòi hỏi sự đối chiếu nghiêm ngặt từ sử liệu, thay vì dung dưỡng những huyền thoại một chiều.

​5. Hai hình ảnh hay một con người?

​Trong ký ức lịch sử Việt Nam, Dương Văn Minh thường hiện lên qua hai lăng kính tương phản:

• ​Hình ảnh thứ nhất: Vị tướng lãnh đạo cuộc đảo chính lật đổ Ngô Đình Diệm năm 1963.
• ​Hình ảnh thứ hai: Vị tổng thống đọc lời tuyên bố chấm dứt chiến tranh ngày 30 tháng 4 năm 1975.

​Hai mốc thời gian này cách nhau 12 năm – quãng thời gian chứng kiến sự leo thang tàn khốc của chiến tranh, sự can dự sâu rộng của ngoại lực, và sự xoay vần của vận mệnh quốc gia. Dương Văn Minh đã thay đổi, nhưng quan trọng hơn hết, đất nước đã thay đổi. Nghiên cứu Dương Văn Minh đồng nghĩa với việc phải giải mã trọn vẹn cả một thời đại đã nhào nặn nên ông.

​6. Tinh thần đối thoại: Không minh oan, chẳng kết tội

​Cuốn sách này không mang sứ mệnh phán quyết hay đặt Dương Văn Minh lên chiếc ghế bị cáo, cũng không cố biến ông thành một vị anh hùng bi tráng. Cả hai thái cực đó đều làm bóp méo và nghèo nàn lịch sử.

​Một cuộc đối thoại lịch sử chân chính đòi hỏi:

• ​Nhân vật được phép cất lên tiếng nói qua những tư liệu và hành động thực tế của chính họ.
• ​Sử học có nghĩa vụ kiểm chứng, đối chiếu động cơ với kết quả và hậu quả thực tế.
• ​Quyền lực phải được mổ xẻ dưới ánh sáng của thể chế và cách thức nó được thực thi.

​Vì vậy, cấu trúc cuốn sách sẽ là sự đan xen của ba luồng tiếng nói: Dương Văn Minh (bộc lộ qua tư liệu và lời nói), Sử liệu (đóng vai trò kiểm chứng khách quan), và Hưng Quốc (đặt ra những câu hỏi phản biện sắc sảo). Không tiếng nói nào được phép lấn át hay triệt tiêu các bên còn lại.

​7. Vượt lên trên một số phận cá nhân

​Cuối cùng, câu hỏi lớn nhất đọng lại sau trường hợp Dương Văn Minh không phải là ông đã thắng hay thua, mà là:

​Tại sao vận mệnh của cả một quốc gia lại có thể nhiều lần bị ký thác vào tay một vài cá nhân hay nhóm quyền lực có khả năng dùng bạo lực để xoay chuyển chính quyền?

​Một quốc gia cường thịnh không thể chỉ trông chờ vào một vị tổng thống hiền minh hay một vị tướng tài ba, và càng không thể ôm ấp hy vọng vào giờ phút hiểm nghèo sẽ xuất hiện một "vị cứu tinh". Một thể chế bền vững phải được kiến tạo dựa trên các trụ cột:

• ​Giới hạn và kiềm chế quyền lực.
• ​Cơ chế chuyển giao quyền lực trong hòa bình và thượng tôn pháp luật.
• ​Bảo vệ quyền lợi thiết thân của người dân.
• ​Và trên hết: Không để vận mệnh của giang sơn phụ thuộc vào phẩm chất hay sự may rủi của một cá nhân duy nhất.

​Đó là điểm giao thoa giữa câu chuyện của Dương Văn Minh và tư duy xây dựng quốc gia của Hưng Quốc Học.

​Lịch sử không chỉ đặt câu hỏi: "Một con người đã làm gì với đất nước?", mà còn truy vấn: "Đất nước đã tạo ra một hệ thống như thế nào để một con người có thể làm được điều đó?" Và xa hơn thế nữa: Nếu muốn hướng tới tương lai, chúng ta phải thiết kế một quốc gia ra sao để không bao giờ phải chờ đợi một Dương Văn Minh nào khác phải đối diện với những giờ phút cuối cùng của sự sụp đổ?

Hoàng Phong Nhã

Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI DƯƠNG VĂN MINH