CHƯƠNG 33 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ - AI QUYẾT ĐỊNH?

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ

PHẦN IV — BỘ MÁY QUYỀN LỰC VÀ TRÁCH NHIỆM LỊCH SỬ

CHƯƠNG XXXIII

AI QUYẾT ĐỊNH?

Quyền lực tập thể, trách nhiệm cá nhân và những mệnh lệnh chưa được tìm thấy

Nếu Chương XXXII đặt câu hỏi “Ai đề xuất?”, thì chương này phải đi thêm một bước:

Ai quyết định biến những người bị xem là bất đồng về đường lối thành đối tượng của một chiến dịch điều tra và bắt giữ?

Đây không chỉ là câu hỏi về Lê Đức Thọ. Nó liên quan đến toàn bộ cơ chế lãnh đạo của Đảng Lao động Việt Nam trong giai đoạn 1963–1968: Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Tổ chức Trung ương, Bộ Công an, các cơ quan bảo vệ quân đội và những cá nhân trực tiếp tham gia xử lý vụ việc.

Một người đề xuất chưa chắc là người quyết định.

Một người quyết định chưa chắc là người trực tiếp thực hiện.

Một người đứng đầu cơ quan thực hiện chưa chắc đã tự mình đưa ra quyết định chính trị.

Nhưng cũng không thể lấy sự phức tạp của một hệ thống để xóa trách nhiệm của những người có quyền lực trong hệ thống ấy.

Vụ “Xét lại chống Đảng” không phải một quyết định đơn lẻ. Nó là một chuỗi hành động kéo dài, trong đó phạm vi xử lý ngày càng mở rộng và tính chất cáo buộc ngày càng nghiêm trọng.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không đơn giản là:

> Ai quyết định vụ án?

Mà phải là:

 **Ai quyết định từng bước của vụ việc, vào thời điểm nào, trên cơ sở thông tin nào, với thẩm quyền nào và phải chịu trách nhiệm về hậu quả gì?**

Đó là cách tiếp cận cần thiết để đánh giá vai trò của Lê Đức Thọ mà không quy kết vượt quá chứng cứ, cũng không né tránh trách nhiệm của ông.

---

1. Một vụ án có thể có nhiều quyết định

Khi nhìn lại vụ “Xét lại chống Đảng”, người ta thường có xu hướng tìm một quyết định trung tâm, như thể toàn bộ sự kiện bắt đầu từ một cuộc họp và kết thúc bằng một mệnh lệnh.

Nhưng một quá trình chính trị – an ninh kéo dài không nhất thiết vận hành như vậy.

Có thể phân biệt ít nhất sáu loại quyết định:

Thứ nhất, quyết định về đường lối tư tưởng.

Đảng xác định quan điểm nào được xem là đúng, quan điểm nào bị coi là lệch khỏi đường lối chính thức.

Thứ hai, quyết định về phân loại chính trị.

Một cá nhân hoặc nhóm người bị xác định là có tư tưởng xét lại, cơ hội, hữu khuynh hoặc chống đối.

Thứ ba, quyết định đưa vào diện theo dõi, kiểm tra hoặc điều tra.

Đây là bước chuyển từ đánh giá chính trị sang hoạt động thu thập thông tin về con người và các mối quan hệ của họ.

Thứ tư, quyết định bắt giữ.

Đây là hành động cưỡng chế trực tiếp, cần được xem xét theo thẩm quyền và căn cứ cụ thể.

Thứ năm, quyết định mở rộng phạm vi điều tra.

Từ một cá nhân có thể chuyển sang những người từng làm việc, liên hệ hoặc có quan hệ chính trị với người đó.

Thứ sáu, quyết định tiếp tục giam giữ, xử lý và chính thức hóa cáo buộc.

Đây là giai đoạn phải xem xét trách nhiệm của những người có quyền đánh giá chứng cứ, giám sát điều tra và quyết định số phận của những người bị bắt.

Sáu loại quyết định này có thể thuộc về những cấp khác nhau.

Một nghị quyết về đường lối không đồng nghĩa với một lệnh bắt giữ. Một quyết định thành lập ủy ban điều tra không đồng nghĩa với quyết định bắt người từ trước đó. Một cơ quan thực hiện lệnh bắt cũng không đương nhiên là cơ quan đã quyết định đưa người ấy vào diện nghi vấn.

Muốn xác định trách nhiệm, phải truy tìm từng quyết định, không thể gộp tất cả thành một hành động chung.

---

2. Hội nghị Trung ương 9: quyết định về đường lối, không phải lệnh bắt

Nguồn gốc chính trị của vụ việc phải được đặt trong cuộc tranh luận về chủ nghĩa xét lại hiện đại từ đầu thập niên 1960.

Hội nghị Trung ương 9 năm 1963 đánh dấu sự cứng rắn hơn của Đảng Lao động Việt Nam trong cuộc tranh luận quốc tế giữa Liên Xô và Trung Quốc về đường lối cách mạng, chung sống hòa bình và phương pháp đấu tranh.

Sự chuyển hướng ấy không chỉ liên quan đến quan hệ đối ngoại. Nó còn ảnh hưởng đến cách đánh giá những quan điểm khác biệt trong nội bộ Đảng, nhất là những ý kiến thận trọng hơn về chiến tranh và những người có quan hệ tư tưởng với Liên Xô.

Sophie Quinn-Judge, trong nghiên cứu về cuộc đấu tranh tư tưởng và vụ “Xét lại chống Đảng”, cho thấy sự phân hóa trong lãnh đạo miền Bắc gắn chặt với những tranh luận về đường lối quốc tế và chiến lược chiến tranh.

Martin Grossheim cũng nghiên cứu quá trình cứng rắn hóa trong chính trị nội bộ miền Bắc, đặc biệt là việc những người không đồng thuận với đường lối của nhóm lãnh đạo chủ trương chiến tranh ngày càng gặp bất lợi.

Từ những nghiên cứu này, có thể xác định một điểm:

Đường lối chống chủ nghĩa xét lại là một vấn đề chính trị cấp lãnh đạo Đảng, không phải sáng kiến riêng của Bộ Công an.

Tuy nhiên, cần tránh một kết luận vượt quá chứng cứ:

Không thể nói Hội nghị Trung ương 9 đã quyết định bắt Hoàng Minh Chính và những người bị bắt năm 1967.

Một nghị quyết xác lập đường lối chính trị không tự động trở thành quyết định cưỡng chế đối với từng cá nhân.

Khoảng cách giữa năm 1963 và năm 1967 chính là một giai đoạn phải được nghiên cứu độc lập: ai đã chuyển đường lối thành việc phân loại cán bộ, ai đề nghị điều tra, ai phê chuẩn các biện pháp bắt giữ?

Đây là những câu hỏi khác nhau.

---

3. Từ đường lối đến quyết định đối với con người

Một đường lối chính trị chỉ trở thành quyền lực cụ thể khi nó được áp dụng vào từng con người.

Đây là nơi vai trò của hệ thống tổ chức Đảng trở nên đặc biệt quan trọng.

Ban Tổ chức Trung ương có khả năng nắm giữ hồ sơ cán bộ, đánh giá quá trình công tác, tham gia điều động, bổ nhiệm và xử lý nhân sự.

Trong một hệ thống mà vị trí công tác gắn chặt với sự tín nhiệm chính trị, việc một cán bộ bị đánh giá là lệch đường lối có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự nghiệp, quyền phát biểu và khả năng tham gia lãnh đạo của người đó.

Đó là một loại quyền lực có thể vận hành trước cả quyền lực an ninh.

Một người có thể bị mất chức, bị cô lập hoặc bị hạn chế hoạt động vì lý do chính trị mà chưa cần có một quyết định bắt giữ.

Nhưng nếu đánh giá chính trị được chuyển thành căn cứ để điều tra an ninh, hậu quả sẽ nghiêm trọng hơn nhiều.

Ở đây, vai trò của Lê Đức Thọ cần được xem xét kỹ.

Với vị trí lãnh đạo công tác tổ chức, ông có điều kiện tác động đến việc đánh giá, phân loại và xử lý cán bộ. Đó là cơ sở để nghiên cứu trách nhiệm chính trị của ông.

Tuy nhiên, phải phân biệt hai vấn đề:

Ông có quyền lực và ảnh hưởng đối với công tác tổ chức.

Ông đã trực tiếp quyết định đưa từng người vào danh sách điều tra hoặc bắt giữ.

Mệnh đề thứ nhất có căn cứ rõ hơn. Mệnh đề thứ hai cần hồ sơ cụ thể.

Quyền lực đối với nhân sự không tự động chứng minh quyền ra từng lệnh bắt, nhưng cũng không thể bị xem là quyền lực hành chính vô can.

---

4. Hoàng Minh Chính: quyết định bắt giữ đầu tiên cần được truy tìm

Hoàng Minh Chính bị bắt ngày 27 tháng 7 năm 1967.

Đây là một mốc quan trọng trong đợt bắt giữ cao điểm của vụ “Xét lại chống Đảng”.

Nghiên cứu của Lien-Hang T. Nguyen đặt trường hợp Hoàng Minh Chính ở vị trí mở đầu cho quá trình bắt giữ và mở rộng điều tra trong năm 1967.

Nhưng câu hỏi quan trọng nhất vẫn chưa được giải quyết bằng một văn bản quyết định công khai:

Ai đã phê chuẩn việc bắt Hoàng Minh Chính?

Có những lời kể và hồi ức gắn trách nhiệm chỉ đạo với Lê Đức Thọ và Trần Quốc Hoàn. Những lời chứng này đáng được xem xét, đặc biệt khi người kể có liên hệ trực tiếp với bộ máy tổ chức hoặc an ninh.

Tuy nhiên, cần phân biệt:

Người được cho là đã chỉ đạo.

Người trực tiếp truyền đạt yêu cầu.

Người ký hoặc phê chuẩn quyết định.

Người tổ chức lực lượng thực hiện.

Một lời kể rằng hai lãnh đạo trực tiếp chỉ đạo vụ việc có giá trị gợi mở, nhưng không thay thế được văn bản gốc hoặc chuỗi chứng cứ độc lập.

Muốn xác định trách nhiệm của Lê Đức Thọ trong trường hợp Hoàng Minh Chính, cần tìm được tài liệu trả lời ít nhất ba câu hỏi:

Ai đưa Hoàng Minh Chính vào diện cần xử lý?

Ai đề nghị sử dụng biện pháp bắt giữ thay vì biện pháp tổ chức hoặc kỷ luật?

Ai phê chuẩn hoặc chịu trách nhiệm về quyết định ấy?

Nếu chưa trả lời được ba câu hỏi này, chúng ta chưa thể xác định đầy đủ đường đi của quyết định.

---

5. Không có chữ ký không có nghĩa là không có quyết định

Trong một hệ thống lãnh đạo tập thể, quyết định không nhất thiết luôn xuất hiện dưới dạng văn bản do một cá nhân ký tên.

Nó có thể được hình thành qua cuộc họp, ý kiến thống nhất của lãnh đạo, chỉ thị miệng, sự phân công giữa các cơ quan hoặc một kết luận được truyền đạt xuống cấp dưới.

Vì vậy, không tìm thấy chữ ký của Lê Đức Thọ trên một lệnh bắt giữ không đủ để chứng minh ông không tham gia quyết định.

Nhưng chiều ngược lại cũng phải được giữ nghiêm:

Không có chữ ký không cho phép chúng ta tự động khẳng định ông đã ra lệnh.

Nếu một quyết định được đưa ra bằng miệng hoặc thông qua một cuộc họp, cần có những chứng cứ khác để xác định:

Ai tham dự?

Ai nêu vấn đề?

Ai đề xuất biện pháp?

Ai đồng ý?

Ai phản đối?

Ai truyền đạt kết luận?

Cơ quan nào tiếp nhận và thực hiện?

Hồi ức của người tham dự, báo cáo thực hiện, tài liệu nghiệp vụ và sự trùng khớp giữa những nguồn độc lập có thể giúp tái dựng quá trình đó.

Điều quan trọng là không được biến khả năng một quyết định tồn tại thành bằng chứng rằng một cá nhân cụ thể đã đưa ra quyết định ấy.

---

6. Bộ Chính trị: cấp quyền lực chính trị cao nhất cần được xem xét

Vụ “Xét lại chống Đảng” liên quan đến những vấn đề vượt khỏi phạm vi chuyên môn của một cơ quan an ninh:

Đường lối đối ngoại.

Quan hệ với Liên Xô và Trung Quốc.

Chiến lược chiến tranh.

Sự thống nhất trong nội bộ Đảng.

Nhân sự cấp cao.

An ninh chính trị trong thời chiến.

Vì vậy, không thể nghiên cứu vụ việc như một hoạt động độc lập của Bộ Công an.

Những nghiên cứu hiện có cho thấy vụ việc được đặt trong phạm vi xử lý của lãnh đạo trung ương. Đặc biệt, theo Sophie Quinn-Judge, tháng 11 năm 1968, Bộ Chính trị thành lập một ủy ban để giám sát việc tiếp tục điều tra vụ “Xét lại chống Đảng”.

Lê Đức Thọ làm trưởng ban, Trần Quốc Hoàn làm phó ban. Các thành viên khác gồm Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Lương Bằng và Song Hào.

Đây là một dữ kiện quan trọng.

Nó cho thấy vụ việc đã được đưa vào một cơ chế giám sát và xử lý ở cấp lãnh đạo cao nhất.

Nhưng phải đọc đúng ý nghĩa của dữ kiện này.

Việc Bộ Chính trị thành lập ủy ban năm 1968 để tiếp tục điều tra không chứng minh rằng Bộ Chính trị đã ra lệnh bắt Hoàng Minh Chính vào tháng 7 năm 1967.

Nó cũng không chứng minh rằng toàn bộ các đợt bắt giữ trước đó đều được quyết định trong một cuộc họp duy nhất của Bộ Chính trị.

Bộ Chính trị tham gia xử lý vụ việc là một nhận định có căn cứ. Bộ Chính trị quyết định từng lệnh bắt là một mệnh đề khác, cần chứng cứ riêng.

---

7. Bộ Chính trị quyết định, giám sát hay chỉ nghe báo cáo?

Đây là một khác biệt có ý nghĩa trực tiếp đối với trách nhiệm.

Một cơ quan lãnh đạo có thể thực hiện nhiều hành vi khác nhau:

Nghe báo cáo về một vụ việc đã xảy ra.

Yêu cầu tiếp tục điều tra.

Thành lập một ủy ban giám sát.

Đồng ý mở rộng phạm vi xử lý.

Phê chuẩn một biện pháp cưỡng chế.

Hoặc trực tiếp quyết định biện pháp ấy.

Không thể dùng chung một chữ “quyết định” cho tất cả những hành vi đó.

Giả sử một biên bản ghi:

> Bộ Chính trị nghe báo cáo về tình hình điều tra.

Điều này chứng minh Bộ Chính trị đã được thông tin, nhưng chưa chứng minh cơ quan này ra lệnh bắt.

Nếu biên bản ghi:

> Giao đồng chí Lê Đức Thọ nghiên cứu và đề xuất phương án xử lý.

Thì trách nhiệm của Lê Đức Thọ sẽ được xác định theo một hướng khác.

Nếu biên bản ghi:

> Giao Bộ Công an tiến hành bắt giữ những đối tượng đã được xác định.

Thì đây là chứng cứ trực tiếp hơn về quyết định cưỡng chế và cơ quan chịu trách nhiệm thực hiện.

Những khác biệt ấy không thể bị xóa bằng cách gọi chung là “chủ trương của lãnh đạo”.

Muốn viết lịch sử chính xác, phải biết lãnh đạo đã quyết định điều gì, chứ không chỉ biết rằng họ có tham gia xử lý.

---

8. Lê Duẩn: trách nhiệm ở tầng đường lối và quyền lực chính trị

Lê Duẩn là nhân vật trung tâm của đường lối chiến tranh trong giai đoạn này.

Sau Hội nghị Trung ương 9, ảnh hưởng của ông trong việc định hình chiến lược chính trị và quân sự ngày càng lớn.

Lien-Hang T. Nguyen đặt vụ “Xét lại chống Đảng” trong mối quan hệ với sự tập trung quyền lực của nhóm lãnh đạo chủ trương đường lối chiến tranh quyết liệt và quá trình chuẩn bị cho Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968.

Theo cách giải thích của tác giả, việc loại bỏ những người bất đồng hoặc bị nghi ngờ chống lại đường lối có thể đã giúp lãnh đạo giảm bớt những trở lực chính trị trước khi tiến hành chiến lược quân sự lớn.

Đây là một cách diễn giải lịch sử có sức giải thích đáng kể.

Nhưng cần phân biệt ba vấn đề:

Một là, Lê Duẩn có vai trò trung tâm trong đường lối chính trị và chiến tranh.

Đây là nhận định có cơ sở mạnh.

Hai là, ông có lợi ích chính trị từ việc hạn chế những người phản đối hoặc nghi ngờ chiến lược của mình.

Đây là một giả thuyết lịch sử có cơ sở để nghiên cứu.

Ba là, ông trực tiếp ra lệnh bắt từng người trong vụ án.

Đây là một khẳng định cụ thể, cần chứng cứ riêng.

Không thể lấy hai mệnh đề đầu để tự động chứng minh mệnh đề thứ ba.

Tuy nhiên, cũng không thể chỉ vì chưa tìm thấy từng lệnh bắt mà loại Lê Duẩn khỏi trách nhiệm chính trị đối với môi trường quyền lực trong đó chiến dịch được hình thành và triển khai.

---

9. Lê Đức Thọ: quyền lực quyết định đối với con người và tổ chức

Nếu Lê Duẩn nổi bật ở tầng đường lối chính trị và chiến lược chiến tranh, thì Lê Đức Thọ có vị trí đặc biệt ở giao điểm giữa đường lối và công tác tổ chức.

Ông không chỉ là một thành viên lãnh đạo cấp cao.

Ông còn nắm giữ một vị trí có ảnh hưởng lớn đối với công tác cán bộ, nhân sự và tổ chức Đảng.

Trong một hệ thống chính trị tập trung, quyền lực tổ chức có thể quyết định:

Ai được bổ nhiệm.

Ai bị điều động.

Ai được tín nhiệm.

Ai bị đánh giá là có vấn đề.

Ai được tiếp tục tham gia công việc.

Ai bị loại khỏi vị trí có ảnh hưởng.

Những quyết định ấy không nhất thiết mang hình thức cưỡng chế, nhưng có thể làm thay đổi căn bản vị thế chính trị của một con người.

Đối với vụ “Xét lại chống Đảng”, vị trí của Lê Đức Thọ còn đáng chú ý hơn bởi tháng 11 năm 1968 ông đứng đầu ủy ban giám sát việc tiếp tục điều tra.

Điều này cho thấy ông không chỉ có liên hệ với công tác tổ chức trước khi vụ việc bùng phát, mà còn tham gia cơ chế xử lý ở giai đoạn sau.

Vì vậy, không thể mô tả Lê Đức Thọ như một cán bộ tổ chức đứng ngoài vụ việc.

Nhưng cũng không thể khẳng định ông một mình quyết định tất cả các vụ bắt giữ.

Cách đánh giá phù hợp hơn là:

Lê Đức Thọ có trách nhiệm chính trị và tổ chức đáng kể trong quá trình xử lý vụ “Xét lại chống Đảng”; mức độ trực tiếp của ông đối với từng quyết định bắt giữ vẫn phải được xác định bằng chứng cứ cụ thể.

Đây không phải cách né tránh kết luận.

Đó là cách phân biệt giữa trách nhiệm do vị trí quyền lực và trách nhiệm đối với một hành vi cụ thể.

---

10. Trần Quốc Hoàn: trách nhiệm của người đứng đầu bộ máy an ninh

Trần Quốc Hoàn giữ cương vị Bộ trưởng Công an trong giai đoạn vụ án diễn ra.

Bộ Công an có bộ máy chuyên trách về bảo vệ an ninh, điều tra, theo dõi, bắt giữ và quản lý giam giữ.

Do đó, vai trò của Trần Quốc Hoàn phải được xem xét ở tầng quyền lực an ninh và hành chính.

Nếu Lê Đức Thọ có ảnh hưởng lớn đối với hệ thống tổ chức và nhân sự, thì Trần Quốc Hoàn đứng đầu một cơ quan có khả năng thực hiện các biện pháp cưỡng chế trực tiếp.

Sự phối hợp giữa hai hệ thống này có thể tạo nên một cơ chế xử lý hoàn chỉnh:

Một bên xác định và đánh giá đối tượng về mặt chính trị, tổ chức.

Một bên tiến hành hoạt động an ninh và cưỡng chế.

Cấp lãnh đạo cao hơn định hướng hoặc giám sát quá trình.

Tuy nhiên, cần tránh biến sự phân công chức năng thành một kết luận đã được chứng minh về từng vụ bắt giữ.

Việc Trần Quốc Hoàn là Bộ trưởng Công an chứng minh trách nhiệm lãnh đạo của ông đối với hoạt động chung của bộ máy.

Muốn khẳng định ông trực tiếp chỉ đạo một cuộc bắt giữ cụ thể, cần có tài liệu hoặc lời chứng đủ sức xác định hành động đó.

Trách nhiệm của người đứng đầu không đồng nghĩa với việc người ấy trực tiếp thực hiện mọi hành động; nhưng cũng không thể dùng điều đó để phủ nhận trách nhiệm quản lý và giám sát.

---

11. Đợt bắt giữ tháng 10 năm 1967: ai quyết định mở rộng?

Đợt bắt giữ tháng 10 năm 1967 có ý nghĩa đặc biệt vì phạm vi đối tượng được mở rộng.

Không còn chỉ là trường hợp Hoàng Minh Chính hay một số người có quan điểm tư tưởng khác biệt.

Nhiều cán bộ, sĩ quan từng hoạt động trong môi trường quân sự và có quan hệ công tác với Võ Nguyên Giáp cũng bị bắt hoặc bị đưa vào diện điều tra.

Lien-Hang T. Nguyen mô tả sự mở rộng này trong bối cảnh các cuộc tranh luận về chiến lược quân sự và sự tập trung quyền lực trong lãnh đạo Hà Nội.

Một số lời kể của người trong cuộc cho biết họ bị hỏi về quan hệ với Võ Nguyên Giáp và những người khác.

Nếu những lời kể ấy được xác minh, đây sẽ là một dấu hiệu quan trọng cho thấy điều tra không chỉ tập trung vào quan điểm cá nhân mà còn đi vào mạng lưới quan hệ chính trị – quân sự.

Nhưng ai quyết định mở rộng?

Hiện chưa thể trả lời bằng một cái tên chắc chắn.

Cần phân biệt ba khả năng:

Cấp lãnh đạo chính trị đã quyết định mở rộng đối tượng từ trước.

Cơ quan điều tra đề xuất mở rộng sau khi thu thập thông tin.

Quá trình điều tra và chỉ đạo chính trị tác động qua lại, khiến danh sách ngày càng dài hơn.

Ba khả năng này có thể cùng tồn tại ở những giai đoạn khác nhau.

Muốn xác định khả năng nào phù hợp với thực tế, phải tìm hồ sơ điều tra, báo cáo đề xuất, danh sách đối tượng và những quyết định phê chuẩn tương ứng.

Đây là một trong những mắt xích quan trọng nhất của toàn bộ vụ việc.

---

12. Quyết định chính trị và quyết định nghiệp vụ không thể đánh đồng

Một cơ quan an ninh có thể nhận chỉ thị điều tra một người.

Sau đó, cơ quan ấy phải quyết định nhiều vấn đề nghiệp vụ:

Ai tiến hành xác minh?

Thu thập tài liệu nào?

Triệu tập những ai?

Đối chiếu quan hệ nào?

Thẩm vấn theo hướng nào?

Có đề xuất mở rộng điều tra hay không?

Đây là những quyết định thuộc quá trình thực thi.

Nhưng quyết định đưa một người vào diện điều tra vì lý do chính trị lại thuộc một tầng khác.

Nếu một lãnh đạo đề nghị điều tra một người, trách nhiệm của người đó khác với trách nhiệm của cán bộ trực tiếp tiến hành thẩm vấn.

Nếu cán bộ điều tra tự ý mở rộng phạm vi hoặc sử dụng biện pháp trái quy định, đó là trách nhiệm nghiệp vụ.

Nếu cấp lãnh đạo biết việc mở rộng nhưng vẫn chấp thuận, đó là trách nhiệm giám sát và chính trị.

Vì vậy, không thể gom tất cả dưới một câu chung chung:

> Lãnh đạo đã ra lệnh.

Phải xác định ai ra quyết định nào, và quyết định đó được thực hiện ra sao.

---

13. Khi cáo buộc thay đổi, ai chịu trách nhiệm?

Một vấn đề đáng chú ý của vụ “Xét lại chống Đảng” là tính chất cáo buộc ngày càng nghiêm trọng.

Trong các nghiên cứu về vụ việc, có thể nhận diện những nội dung được nhắc đến như:

Chống Nghị quyết 9.

Chống đường lối chiến tranh.

Gây chia rẽ trong Đảng.

Liên kết thành một tổ chức chống Đảng.

Hoạt động gián điệp.

Chuyển tài liệu bí mật cho nước ngoài.

Những nội dung này không có cùng bản chất.

Phản đối một nghị quyết là vấn đề chính trị – tư tưởng.

Tổ chức một hoạt động chống Đảng là một cáo buộc về hành vi tổ chức.

Chuyển tài liệu bí mật cho nước ngoài là cáo buộc an ninh có tính chất đặc biệt nghiêm trọng.

Mỗi loại cáo buộc cần một hệ thống chứng cứ khác nhau.

Sophie Quinn-Judge lưu ý rằng các cáo buộc nghiêm trọng được chính thức hóa rõ hơn trong những giai đoạn sau; đến năm 1972, một số nội dung mới được công bố rõ ràng hơn trong quá trình tổng kết vụ việc.

Điều này đặt ra một câu hỏi về trình tự hình thành cáo buộc:

Các cáo buộc đã được xác định trước khi bắt giữ?

Chúng xuất hiện trong quá trình điều tra?

Hay chúng được bổ sung và hệ thống hóa sau khi lãnh đạo nhận các báo cáo?

Chưa thể trả lời đầy đủ nếu thiếu hồ sơ gốc.

Nhưng có một nguyên tắc không thể bỏ qua:

Người quyết định nâng một bất đồng chính trị thành cáo buộc an ninh phải chịu trách nhiệm về căn cứ của sự chuyển đổi ấy.

Không thể lấy việc một người từng bất đồng về đường lối làm bằng chứng thay thế cho hành vi gián điệp hoặc âm mưu.

---

14. Năm 1968: Lê Đức Thọ đứng đầu cơ chế tiếp tục điều tra

Tháng 11 năm 1968, Bộ Chính trị thành lập ủy ban giám sát việc tiếp tục điều tra vụ “Xét lại chống Đảng”.

Theo Sophie Quinn-Judge, Lê Đức Thọ làm trưởng ban, Trần Quốc Hoàn làm phó ban, cùng các thành viên Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Lương Bằng và Song Hào.

Đây là một trong những dữ kiện quan trọng nhất khi đánh giá vai trò của Lê Đức Thọ.

Bởi nó cho thấy ông tiếp tục đứng ở vị trí trung tâm của cơ chế xử lý sau các đợt bắt giữ năm 1967.

Điều đó có nghĩa trách nhiệm của ông không chỉ cần được xem xét ở thời điểm vụ việc bắt đầu.

Còn phải xem xét ông đã làm gì trong giai đoạn tiếp tục điều tra.

Ông đã nhận những báo cáo nào?

Ông có yêu cầu kiểm tra lại chứng cứ không?

Ông có xem xét tính độc lập của lời khai không?

Ông có yêu cầu xác minh những cáo buộc nghiêm trọng không?

Ông có đặt câu hỏi về sự khác biệt giữa bất đồng chính trị và hoạt động gián điệp không?

Ông có đề xuất trả tự do, giảm nhẹ hoặc thay đổi biện pháp xử lý đối với những trường hợp không đủ chứng cứ không?

Đây mới là những câu hỏi có thể làm rõ trách nhiệm của một người đứng đầu cơ chế điều tra chính trị.

Một người không nhất thiết phải ra lệnh bắt ban đầu mới có trách nhiệm đối với việc tiếp tục giam giữ và xử lý những người đã bị bắt.

Quyền lực không chỉ nằm ở việc đưa một người vào bộ máy điều tra; nó còn nằm ở quyền quyết định phải làm gì với người ấy sau khi hồ sơ đã được chuyển lên.

---

15. Trách nhiệm đối với người đã bị bắt không kết thúc ở ngày bắt giữ

Đây là điểm cần mở rộng khi đánh giá trách nhiệm của lãnh đạo.

Giả sử một người bị bắt theo quyết định của cấp dưới.

Sau đó, cấp trên nhận được báo cáo về trường hợp ấy.

Từ thời điểm đó, trách nhiệm của cấp trên không còn chỉ là trách nhiệm đối với quyết định ban đầu.

Nó còn bao gồm trách nhiệm đối với những gì diễn ra tiếp theo.

Nếu hồ sơ cho thấy chứng cứ yếu, người có thẩm quyền có xem xét lại không?

Nếu lời khai mâu thuẫn, có yêu cầu đối chiếu không?

Nếu điều tra không chứng minh được cáo buộc, có thay đổi biện pháp xử lý không?

Nếu một người bị giam giữ kéo dài, ai xem xét tính cần thiết và hợp pháp của việc tiếp tục giam giữ?

Đó là những vấn đề về trách nhiệm giám sát.

Đối với Lê Đức Thọ, việc ông đứng đầu ủy ban tiếp tục điều tra năm 1968 khiến những câu hỏi này trở nên đặc biệt quan trọng.

Chúng ta chưa có đủ hồ sơ công khai để trả lời từng câu.

Nhưng không thể chỉ hỏi ông có ký lệnh bắt ban đầu hay không rồi kết thúc việc đánh giá trách nhiệm.

Người có quyền giám sát một cuộc điều tra cũng phải chịu trách nhiệm về cách cuộc điều tra được tiếp tục, nhất là khi họ có thẩm quyền can thiệp.

---

16. “Nhân danh Bộ Chính trị”: lời chứng và giới hạn của nó

Một số lời kể của người từng tham gia bộ máy bảo vệ và xử lý vụ việc cho rằng Lê Duẩn và Lê Đức Thọ đã nhân danh Bộ Chính trị chỉ đạo các hoạt động bắt giữ.

Những lời chứng này có giá trị nghiên cứu vì chúng có thể xuất phát từ những người từng tham gia hoặc tiếp xúc với quá trình thực thi.

Nhưng cần xác định rõ chúng thuộc loại chứng cứ nào.

Một lời kể hồi cố không giống biên bản cuộc họp.

Một người nhớ rằng cấp trên đã chỉ đạo không đồng nghĩa với việc người ấy đã trực tiếp nghe toàn bộ nội dung quyết định.

Một người biết mệnh lệnh được truyền xuống cũng chưa chắc biết ai là người đề xuất ban đầu.

Vì vậy, cần kiểm chứng chéo bằng:

Biên bản Bộ Chính trị và Ban Bí thư.

Báo cáo của Ban Tổ chức Trung ương.

Hồ sơ của Bộ Công an.

Tài liệu của các cơ quan bảo vệ quân đội.

Báo cáo thực hiện các đợt bắt giữ.

Hồi ức của những người trực tiếp nhận và truyền đạt mệnh lệnh.

Nếu nhiều nguồn độc lập cùng xác nhận một chuỗi chỉ đạo, giá trị chứng cứ sẽ tăng lên.

Nhưng nếu chỉ có một lời kể chưa được đối chiếu, phải giữ nguyên tính chất của nó: lời chứng cần kiểm chứng, không phải một quyết định gốc đã được xác nhận.

---

17. Vì sao biên bản và báo cáo quyết định quan trọng hơn những lời kể chung?

Giả sử chúng ta tìm được một biên bản có nội dung:

> Bộ Chính trị nghe báo cáo về tình hình điều tra.

Tài liệu ấy chứng minh lãnh đạo đã được thông tin.

Nếu biên bản ghi:

> Giao đồng chí Lê Đức Thọ nghiên cứu và đề xuất phương án xử lý.

Tài liệu ấy chứng minh ông được giao nhiệm vụ đề xuất.

Nếu biên bản ghi:

> Giao Bộ Công an tiến hành điều tra và xử lý theo kết luận của Bộ Chính trị.

Tài liệu ấy cho thấy có sự phân công giữa cấp lãnh đạo và cơ quan thực hiện.

Nếu biên bản ghi rõ:

> Quyết định bắt giữ những người có tên trong danh sách.

Thì đây là chứng cứ trực tiếp hơn về quyết định cưỡng chế.

Chỉ một khác biệt nhỏ trong câu chữ cũng có thể làm thay đổi cách xác định trách nhiệm.

Vì thế, điều cần tìm không chỉ là tài liệu nói rằng vụ án đã tồn tại.

Điều cần tìm là tài liệu cho thấy:

Ai đã quyết định điều gì, trong hoàn cảnh nào và với căn cứ nào?

Đây là lý do hồ sơ quyết định có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử quyền lực.

---

18. Khoảng trống hồ sơ không phải giấy phép để suy đoán

Một khó khăn lớn của việc nghiên cứu vụ “Xét lại chống Đảng” là tài liệu trực tiếp về quá trình ra quyết định nội bộ còn hạn chế.

Sophie Quinn-Judge đã lưu ý giới hạn này trong nghiên cứu của bà.

Điều đó có nghĩa nhiều phần của câu chuyện phải được tái dựng từ hồi ký, thư từ, tài liệu nước ngoài và những nghiên cứu thứ cấp.

Đây là một phương pháp cần thiết khi hồ sơ chính thức chưa được tiếp cận đầy đủ.

Nhưng nó cũng có giới hạn.

Không tìm thấy biên bản không chứng minh cuộc họp không diễn ra.

Không tìm thấy lệnh bắt không chứng minh không có chỉ thị.

Nhưng cũng không được lấy sự thiếu vắng tài liệu để điền vào khoảng trống bằng một kết luận đã có sẵn.

Nếu chúng ta nghi ngờ Lê Đức Thọ đã ra lệnh, phải tìm chứng cứ.

Nếu chúng ta cho rằng Lê Duẩn là người quyết định, cũng phải tìm chứng cứ.

Nếu chúng ta cho rằng Bộ Chính trị quyết định tập thể, phải làm rõ quyết định tập thể ấy gồm những ai, nội dung gì và được thực hiện như thế nào.

Khoảng trống hồ sơ là một vấn đề của lịch sử, không phải bằng chứng để kết tội hay minh oan cho bất kỳ ai.

---

19. Lê Đức Thọ: trách nhiệm nào đã có cơ sở?

Đến đây, có thể phân định trách nhiệm của Lê Đức Thọ thành ba cấp độ.

Cấp độ thứ nhất: trách nhiệm về quyền lực tổ chức

Đây là cấp độ có cơ sở mạnh.

Lê Đức Thọ giữ vị trí quan trọng trong công tác tổ chức và nhân sự của Đảng. Ông có khả năng tác động đến việc đánh giá, phân loại và xử lý cán bộ.

Ông không thể được xem là một người đứng ngoài quá trình chính trị đã dẫn đến vụ án.

Cấp độ thứ hai: trách nhiệm đối với cơ chế điều tra và xử lý

Đây là cấp độ có căn cứ đáng kể.

Việc ông đứng đầu ủy ban giám sát tiếp tục điều tra vào tháng 11 năm 1968 cho thấy vai trò của ông trong giai đoạn xử lý sau bắt giữ.

Do đó, cần đánh giá không chỉ việc ông có tham gia chỉ đạo bắt giữ hay không, mà còn cả việc ông giám sát, đánh giá và xử lý những kết quả điều tra như thế nào.

Cấp độ thứ ba: trách nhiệm đối với từng quyết định bắt giữ

Đây là cấp độ cần chứng cứ cụ thể nhất.

Hiện chưa đủ cơ sở công khai để khẳng định ông một mình quyết định bắt tất cả những người trong danh sách, tự mình lập danh sách hoặc trực tiếp ký từng lệnh bắt.

Những điều đó phải được chứng minh bằng tài liệu tương ứng.

Cách phân định này không làm nhẹ trách nhiệm của Lê Đức Thọ.

Ngược lại, nó giúp xác định đúng nơi quyền lực của ông có thể đã phát huy tác động lớn nhất.

---

20. Lê Duẩn, Lê Đức Thọ và Trần Quốc Hoàn: ba vị trí quyền lực khác nhau

Để tránh nhập nhằng, cần đặt ba nhân vật vào ba vị trí chức năng.

Lê Duẩn: quyền lực đường lối và chiến lược.

Ông giữ vai trò trung tâm trong việc định hình đường lối chính trị và chiến tranh. Trách nhiệm của ông cần được xem xét trong mối quan hệ giữa sự cứng rắn hóa chính trị, việc hạn chế bất đồng và chiến lược quân sự thời kỳ đó.

Lê Đức Thọ: quyền lực tổ chức và nhân sự.

Ông giữ vị trí quan trọng trong việc đánh giá, phân loại và xử lý cán bộ. Việc đứng đầu ủy ban tiếp tục điều tra năm 1968 khiến trách nhiệm của ông còn liên quan đến giai đoạn giám sát và xử lý hồ sơ.

Trần Quốc Hoàn: quyền lực an ninh và cưỡng chế.

Ông đứng đầu Bộ Công an, cơ quan có bộ máy điều tra và thực hiện các biện pháp an ninh.

Ba loại quyền lực này có thể phối hợp với nhau, nhưng không đồng nhất.

Không nên lấy vai trò của người này để xóa vai trò của người khác.

Cũng không nên quy toàn bộ vụ án cho một cá nhân chỉ vì người đó giữ vị trí cao nhất trong một lĩnh vực.

Vấn đề phải giải quyết là: ba loại quyền lực ấy đã phối hợp như thế nào, và ai chịu trách nhiệm đối với từng quyết định cụ thể?

---

21. “Tập thể lãnh đạo” không phải chiếc áo giáp miễn trách nhiệm

Một cách giải thích thường được sử dụng khi nói về những quyết định lớn trong hệ thống chính trị tập trung là:

> Đó là quyết định tập thể.

Điều này có thể đúng.

Nhưng quyết định tập thể không có nghĩa là trách nhiệm cá nhân biến mất.

Trong một quyết định tập thể, vẫn có người:

Đưa vấn đề ra thảo luận.

Soạn thảo báo cáo.

Lựa chọn thông tin trình bày.

Đề xuất phương án.

Chủ trì cuộc họp.

Đồng ý hoặc phản đối.

Truyền đạt kết luận.

Tổ chức thực hiện.

Giám sát hậu quả.

Mỗi vị trí có một loại trách nhiệm riêng.

Người đề xuất phải chịu trách nhiệm về căn cứ của đề xuất.

Người phê chuẩn phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Người thực hiện phải chịu trách nhiệm về hành động cụ thể.

Người giám sát phải chịu trách nhiệm khi biết sai phạm mà không xử lý, nếu có đủ thẩm quyền và điều kiện để can thiệp.

Nhưng cũng không thể đi đến cực đoan ngược lại: quy mọi trách nhiệm cho một cá nhân và bỏ qua vai trò của cơ chế tập thể.

Trách nhiệm tập thể và trách nhiệm cá nhân không loại trừ nhau. Chúng phải được xác định đồng thời.

Đây là nguyên tắc cần thiết không chỉ để đánh giá vụ “Xét lại chống Đảng”, mà còn để nghiên cứu mọi hệ thống quyền lực tập trung.

---

22. Bảng phân định mức độ chứng cứ hiện nay

Vấn đề Mức độ có thể kết luận

Đường lối chống “xét lại” là vấn đề chính trị cấp lãnh đạo Đảng Có cơ sở mạnh

Hội nghị Trung ương 9 là một bước ngoặt trong cuộc đấu tranh tư tưởng Có cơ sở mạnh

Lê Duẩn giữ vai trò trung tâm về đường lối chính trị và chiến tranh Có cơ sở mạnh

Lê Đức Thọ giữ vị trí quan trọng trong công tác tổ chức và nhân sự Có cơ sở rất mạnh

Trần Quốc Hoàn đứng đầu Bộ Công an trong thời kỳ vụ án diễn ra Có cơ sở rất mạnh

Bộ Chính trị tham gia giám sát việc tiếp tục điều tra năm 1968 Có cơ sở mạnh

Lê Đức Thọ đứng đầu ủy ban tiếp tục điều tra năm 1968 Có cơ sở mạnh theo nghiên cứu của Quinn-Judge

Lê Đức Thọ và Trần Quốc Hoàn có vai trò chỉ đạo trực tiếp trong các đợt bắt giữ Có lời chứng và nghiên cứu thứ cấp; cần đối chiếu hồ sơ gốc

Lê Duẩn trực tiếp ra lệnh bắt từng người Chưa đủ chứng cứ công khai

Lê Đức Thọ trực tiếp ra lệnh bắt từng người Chưa đủ chứng cứ công khai

Bộ Chính trị đã phê chuẩn toàn bộ các lệnh bắt từ đầu Chưa đủ chứng cứ công khai

Các đợt bắt giữ được mở rộng theo một quyết định duy nhất Chưa đủ chứng cứ

Những cáo buộc nghiêm trọng đã được xác định đầy đủ trước khi bắt giữ Chưa đủ cơ sở để khẳng định

Bảng này không phải phán quyết cuối cùng.

Nó là bản đồ chứng cứ ở thời điểm nghiên cứu hiện nay. Khi có hồ sơ mới, từng nhận định phải được cập nhật.

---

23. Phán định của chương: quyền lực quyết định nằm ở đâu?

Sau khi phân tích các tầng quyền lực, có thể đưa ra một kết luận thận trọng nhưng không né tránh.

Vụ “Xét lại chống Đảng” không thể được xem là một hoạt động tự phát của riêng cơ quan Công an.

Nó hình thành trong môi trường chính trị do lãnh đạo Đảng xác lập, liên quan đến đường lối tư tưởng, chiến lược chiến tranh và sự phân hóa trong nội bộ.

Lê Duẩn giữ vai trò trung tâm ở tầng đường lối chính trị và chiến lược.

Lê Đức Thọ giữ vị trí đặc biệt ở giao điểm giữa quyền lực chính trị và quyền lực tổ chức.

Trần Quốc Hoàn đứng đầu bộ máy an ninh có khả năng điều tra và cưỡng chế.

Bộ Chính trị và các cơ quan trung ương tiếp tục tham gia giám sát, xử lý vụ việc trong những năm sau đó.

Nhưng chúng ta vẫn chưa có đủ chứng cứ công khai để xác định chính xác ai đã phê chuẩn từng lệnh bắt, ai quyết định mở rộng danh sách và ai quyết định nâng các cáo buộc lên mức nghiêm trọng hơn.

Điều đó không cho phép kết luận rằng không ai chịu trách nhiệm.

Ngược lại, nó cho thấy việc xác định trách nhiệm phải được tiến hành cụ thể hơn.

Đối với Lê Đức Thọ, có thể khẳng định ông là một nhân vật trung tâm trong cơ chế tổ chức và xử lý vụ việc. Việc ông đứng đầu ủy ban tiếp tục điều tra năm 1968 khiến trách nhiệm của ông phải được xem xét cả ở giai đoạn sau bắt giữ.

Nhưng muốn xác định ông đã trực tiếp quyết định những gì, cần tiếp tục truy tìm tài liệu.

Không được biến chức vụ thành bằng chứng cho mọi hành động; nhưng cũng không được dùng khoảng trống hồ sơ để xóa trách nhiệm của người nắm quyền lực.

Đó là ranh giới giữa nghiên cứu lịch sử và kết luận theo định kiến.

---

24. Câu hỏi tiếp theo: Ai tổ chức?

Nếu Chương XXXII hỏi ai đề xuất, Chương XXXIII hỏi ai quyết định, thì chương kế tiếp phải đi vào một tầng cụ thể hơn:

Ai tổ chức việc thực hiện các quyết định ấy?

Một quyết định chính trị muốn trở thành hành động thực tế phải đi qua bộ máy.

Ai lập danh sách?

Ai cung cấp hồ sơ cán bộ?

Ai xác định quan hệ giữa những người bị nghi vấn?

Ai chuyển thông tin từ Ban Tổ chức sang cơ quan bảo vệ?

Ai phân công lực lượng theo dõi?

Ai chuẩn bị các đợt bắt giữ?

Ai lập hồ sơ điều tra?

Ai tổng hợp lời khai và báo cáo lên cấp trên?

Ai có quyền đề nghị bổ sung tên người vào danh sách?

Và quan trọng nhất:

Ai chịu trách nhiệm khi một mối quan hệ công tác, một quan điểm chính trị hoặc một lời khai chưa được kiểm chứng bị biến thành căn cứ để bắt giữ một con người?

Đó là những câu hỏi thuộc về Chương XXXIV.

Chúng ta cần chuyển từ lịch sử của cơ cấu quyền lực sang lịch sử của hành vi quyền lực.

Bởi quyền lực không chỉ thể hiện ở người có quyền ra quyết định.

Nó còn thể hiện ở người có khả năng biến một quyết định thành danh sách, biến danh sách thành hồ sơ, biến hồ sơ thành mệnh lệnh và biến mệnh lệnh thành số phận của những con người cụ thể.

Đó là nơi trách nhiệm chính trị trở thành trách nhiệm tổ chức và trách nhiệm hành động.

Hoàng Phong Nhã
Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

Sophie Quinn-Judge, “The Ideological Debate in the DRV and the Significance of the Anti-Party Affair, 1967–68,” Cold War History, Vol. 5, No. 4, 2005, pp. 479–500. DOI: https://doi.org/10.1080/14682740500284838.

Lien-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam, University of North Carolina Press, 2012. Đặc biệt là chương nghiên cứu về kiểm soát an ninh và vụ “Revisionist Anti-Party Affair”.

Lien-Hang T. Nguyen, “The War Politburo: North Vietnam’s Diplomatic and Political Road to the Têt Offensive,” Journal of Vietnamese Studies, Vol. 1, No. 1–2, 2006, pp. 4–58. DOI: https://doi.org/10.1525/vs.2006.1.1-2.4.

Martin Grossheim, “Domestic Politics in the Democratic Republic of Vietnam, 1963–1968,” trong The Cambridge History of the Vietnam War, Cambridge University Press, 2024, pp. 365–381.

Các hồi ức và lời kể của những người từng tham gia công tác tổ chức, bảo vệ và điều tra vụ “Xét lại chống Đảng”. Cần ghi rõ người kể, thời điểm ghi lời kể, vị trí của người kể và mức độ trực tiếp của thông tin.

Các tài liệu về hoạt động của Ban Tổ chức Trung ương, Bộ Công an và cơ quan bảo vệ quân đội trong giai đoạn 1963–1968. Cần ưu tiên văn bản đương thời, báo cáo nghiệp vụ, biên bản và quyết định có thể xác định xuất xứ.

Ghi chú phương pháp: Các nghiên cứu học thuật được sử dụng để tái dựng bối cảnh và những cách giải thích lịch sử. Chúng không thay thế hồ sơ gốc về từng quyết định bắt giữ. Những nhận định về vai trò cá nhân phải được cập nhật khi xuất hiện tài liệu mới.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ