BẦU CỬ GIỮA NHIỆM KỲ HOA KỲ 2026

 

LÁ PHIẾU VÀ QUYỀN LÀM CHỦ

Bầu cử giữa nhiệm kỳ Hoa Kỳ 2026 và sự khác biệt giữa nhân dân làm chủ nhà nước với nhân dân sống dưới một quyền lực không thể thay đổi

1. Một cuộc bầu cử không chỉ là chuyện thay đổi người cầm quyền

Ngày 3 tháng 11 năm 2026, hàng triệu cử tri Hoa Kỳ bước vào cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Toàn bộ 435 ghế Hạ viện liên bang được đưa ra bầu lại; 35 ghế Thượng viện được tranh cử; 36 tiểu bang tổ chức bầu thống đốc.

Đây không đơn thuần là một cuộc cạnh tranh giữa Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ. Đằng sau những lá phiếu là một vấn đề căn bản của chính trị học và triết học nhà nước: Ai mới thực sự là chủ nhân của quyền lực quốc gia?

Trong một nền dân chủ lập hiến, chính quyền được hình thành thông qua sự ủy nhiệm của nhân dân. Tổng thống, nghị sĩ, thống đốc và những người nắm giữ chức vụ công không sở hữu quyền lực như tài sản riêng. Họ được trao quyền để thực hiện những nhiệm vụ nhất định trong một thời hạn, dưới sự giới hạn của Hiến pháp và pháp luật.

Bởi vậy, khi cử tri đi bầu, họ không chỉ lựa chọn người đại diện. Họ còn thực hiện quyền đánh giá chính quyền, điều chỉnh tương quan quyền lực và quyết định có tiếp tục trao sự ủy nhiệm cho những người đang nắm giữ chức vụ hay không.

Đó là ý nghĩa sâu xa của một cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

2. Quyền lực của nhân dân được thể hiện qua cơ chế kiểm soát chính quyền

Thiết kế chính trị Hoa Kỳ đặt ra nhiều tầng kiểm soát quyền lực.

Hạ viện có nhiệm kỳ hai năm. Điều này khiến toàn bộ 435 dân biểu phải thường xuyên đối diện với sự đánh giá của cử tri. Một dân biểu có thể tái tranh cử nhiều lần, nhưng không thể mặc nhiên xem chiếc ghế đại diện là tài sản cá nhân.

Thượng viện có nhiệm kỳ sáu năm, được chia thành ba nhóm luân phiên bầu lại. Mỗi hai năm, khoảng một phần ba số thượng nghị sĩ phải trở lại trước cử tri. Cơ chế này kết hợp hai yêu cầu: duy trì tính liên tục của thể chế và bảo đảm trách nhiệm chính trị.

Ở cấp tiểu bang, cuộc bầu cử 36 thống đốc cho thấy quyền lực hành pháp địa phương cũng phải chịu sự đánh giá của người dân. Thống đốc không phải người sở hữu tiểu bang. Họ là người được giao trách nhiệm điều hành trong giới hạn của hiến pháp và pháp luật.

Ba cấp độ bầu cử ấy tạo thành một mạng lưới ủy nhiệm và giám sát.

Một tổng thống có thể thuộc Đảng Cộng hòa, trong khi Hạ viện hoặc Thượng viện có thể thuộc Đảng Dân chủ. Một thống đốc có thể thuộc đảng đối lập với chính quyền liên bang. Những khác biệt ấy không nhất thiết làm nhà nước tan rã. Ngược lại, chúng là một phần của cơ chế phân chia quyền lực, kiểm soát và cân bằng quyền lực.

Người dân không trao toàn bộ quyền lực cho một cá nhân hay một tổ chức chính trị duy nhất.

3. Trung Quốc: Có bầu cử, nhưng quyền cạnh tranh để thay đổi chính quyền bị giới hạn

Khi so sánh với Trung Quốc, cần bắt đầu từ một sự phân biệt quan trọng: Trung Quốc không phải là quốc gia không có bầu cử.

Công dân Trung Quốc có quyền bầu cử ở một số cấp chính quyền. Đại biểu đại hội đại biểu nhân dân cấp cơ sở được bầu trực tiếp; đại biểu Quốc hội Nhân dân toàn quốc được hình thành thông qua cơ chế bầu cử gián tiếp từ các cấp dưới.

Trên phương diện hình thức pháp lý, hệ thống này có các quy định về quyền bầu cử, quyền ứng cử và quy trình lựa chọn đại biểu.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng nằm ở cấu trúc quyền lực phía sau lá phiếu.

Đảng Cộng sản Trung Quốc giữ vai trò lãnh đạo tối cao trong hệ thống chính trị. Những vị trí lãnh đạo quốc gia chủ yếu được quyết định trong cơ cấu tổ chức của Đảng, sau đó được các cơ quan nhà nước chính thức hóa theo trình tự thể chế.

Trung Quốc có tám đảng phái ngoài Đảng Cộng sản trong hệ thống hợp tác chính trị, nhưng những tổ chức này không tạo thành một lực lượng đối lập có khả năng cạnh tranh để giành quyền điều hành chính phủ.

Do đó, người dân có thể tham gia một số hình thức lựa chọn đại biểu, nhưng không có một cơ chế cạnh tranh chính trị đa đảng thực chất để thay thế lực lượng lãnh đạo quốc gia thông qua bầu cử phổ thông.

Đây là khác biệt căn bản giữa quyền tham gia bầu cử và quyền quyết định ai được nắm giữ quyền lực nhà nước.

Một hệ thống chính trị có thể tổ chức bầu cử thường xuyên, có nghị viện, có đại biểu và có các thủ tục biểu quyết. Nhưng nếu người dân không có khả năng lựa chọn giữa những lực lượng chính trị độc lập, không có khả năng thay đổi đảng cầm quyền bằng lá phiếu và không có cơ chế đối lập đủ độc lập để kiểm soát chính quyền, thì mức độ làm chủ chính trị của cử tri bị giới hạn đáng kể.

Vấn đề không nằm ở chỗ Trung Quốc có tổ chức bầu cử hay không. Vấn đề là giới hạn của quyền lựa chọn và khả năng thay đổi quyền lực thông qua bầu cử.

4. Triều Tiên: Khi bầu cử không tạo ra sự cạnh tranh quyền lực thực chất

Trường hợp Triều Tiên thể hiện một mô hình tập trung quyền lực khác.

Ngày 15 tháng 3 năm 2026, Triều Tiên tổ chức bầu cử Quốc hội Nhân dân Tối cao với 687 ghế. Theo kết quả do nhà chức trách công bố, tỷ lệ cử tri tham gia đạt gần 99,99%, và 99,93% số người bỏ phiếu ủng hộ các ứng viên.

Nhưng đằng sau những con số rất cao ấy là một đặc điểm có ý nghĩa quyết định: mỗi đơn vị bầu cử chỉ có một ứng viên được lựa chọn trước, không có sự cạnh tranh giữa nhiều ứng viên với những chương trình chính trị đối lập.

Cử tri có thể chấp thuận hoặc bác bỏ ứng viên, nhưng không có một cuộc cạnh tranh chính trị thực chất giữa những lực lượng có khả năng thay thế nhau để điều hành đất nước.

Quốc hội Nhân dân Tối cao có chức năng lập pháp và phê chuẩn những quyết định quan trọng. Tuy nhiên, quyền lực thực tế tập trung trong Đảng Lao động Triều Tiên và hệ thống lãnh đạo đứng đầu là Kim Jong Un.

Trong cấu trúc ấy, bầu cử không vận hành như một cơ chế định kỳ để nhân dân lựa chọn giữa những chính quyền cạnh tranh. Nó chủ yếu là một thủ tục xác nhận hệ thống đại diện đã được định hình trước.

Đây là điểm khác biệt rất lớn giữa một cuộc bầu cử có cạnh tranh thực chất và một cuộc bầu cử chỉ có hình thức bỏ phiếu.

Một tỷ lệ tham gia gần tuyệt đối không tự động chứng minh rằng nhân dân có quyền lựa chọn tự do. Muốn đánh giá bản chất dân chủ, phải xem xét cử tri có bao nhiêu lựa chọn, ứng viên có được cạnh tranh bình đẳng hay không, người dân có được phản đối hay không và kết quả bầu cử có thể làm thay đổi quyền lực thực tế hay không.

5. Ba câu hỏi để phân biệt dân chủ thực chất với dân chủ hình thức

Từ ba mô hình trên, có thể đặt ra ba câu hỏi căn bản.

Một: Người dân có thực sự được lựa chọn người lãnh đạo hay chỉ được lựa chọn trong phạm vi những ứng viên đã được quyền lực hiện hữu chấp thuận?

Quyền bầu cử chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi người dân có những phương án lựa chọn thực chất, được tiếp cận thông tin và có quyền quyết định mà không bị cưỡng ép.

Hai: Người dân có thể thay đổi chính quyền bằng lá phiếu hay không?

Đây là phép thử quan trọng đối với tính chính danh của quyền lực.

Nếu một đảng phái có thể cầm quyền liên tục nhưng vẫn phải đối diện với khả năng thất bại trong một cuộc bầu cử tự do, cạnh tranh và công bằng, thì sự tồn tại của chính quyền vẫn gắn với sự ủy nhiệm của cử tri.

Ngược lại, nếu không có con đường thể chế để lực lượng đối lập giành quyền điều hành đất nước, thì lá phiếu không thể thực hiện đầy đủ chức năng thay đổi chính quyền.

Ba: Sau khi được bầu, người lãnh đạo có phải chịu sự giám sát và trách nhiệm giải trình hay không?

Một cuộc bầu cử tự do là điều kiện quan trọng, nhưng chưa đủ để tạo ra một nhà nước pháp quyền.

Cần có nghị viện thực quyền, tư pháp độc lập, báo chí có không gian hoạt động, quyền tự do biểu đạt, quyền lập hội và những cơ chế kiểm soát quyền lực khác.

Nếu người dân được bỏ phiếu nhưng không thể chất vấn, phản biện, giám sát hoặc yêu cầu chính quyền chịu trách nhiệm, thì quyền làm chủ vẫn chưa được bảo đảm đầy đủ.

6. Không nên thần tượng hóa Hoa Kỳ: Dân chủ phải được đánh giá bằng khả năng tự sửa chữa

So sánh không có nghĩa là mặc nhiên xem Hoa Kỳ là một mô hình hoàn hảo.

Hệ thống Hoa Kỳ vẫn tồn tại những vấn đề nghiêm trọng: ảnh hưởng của tiền bạc đối với chính trị, vận động hành lang, phân chia đơn vị bầu cử có tính đảng phái, tranh luận về quyền tiếp cận lá phiếu, phân cực xã hội và những bất bình đẳng trong khả năng tham gia chính trị.

Việc có bầu cử không đồng nghĩa mọi công dân có ảnh hưởng chính trị ngang nhau. Việc có hai đảng lớn cạnh tranh cũng không có nghĩa mọi tiếng nói xã hội đều được đại diện đầy đủ.

Nhưng cần phân biệt một khuyết điểm có thể được đưa ra tranh luận, chất vấn và cải cách trong một hệ thống có cạnh tranh chính trị với một giới hạn mang tính cấu trúc, trong đó người dân không có cơ chế thực chất để thay đổi lực lượng cầm quyền.

Giá trị của một thể chế không nằm ở tuyên bố rằng nó đã hoàn hảo. Giá trị của nó còn nằm ở khả năng để xã hội phát hiện sai lầm, công khai phản biện và sửa chữa những sai lầm ấy mà không phải chờ sự cho phép của chính người đang nắm quyền.

Dân chủ không phải là trạng thái không có sai lầm. Dân chủ là một hệ thống có cơ chế để sai lầm của người cầm quyền không trở thành số phận bất khả thay đổi của nhân dân.

7. Bài học cho Hưng Quốc Học: Nhà nước mạnh về năng lực, bị giới hạn về quyền lực

Từ cuộc bầu cử Hoa Kỳ năm 2026 và sự đối chiếu với Trung Quốc, Triều Tiên, có thể rút ra một vấn đề lớn hơn: bản chất của quyền lực nhà nước không nằm ở quy mô bộ máy, số lượng cơ quan hay sức mạnh cưỡng chế, mà nằm ở mối quan hệ giữa nhà nước và người dân.

Một quốc gia có thể có nền hành chính lớn, quân đội mạnh, kinh tế phát triển và khả năng huy động nguồn lực cao. Nhưng những yếu tố đó chưa đủ để chứng minh rằng nhân dân thực sự làm chủ.

Cần đặt thêm câu hỏi: Người dân có quyền lựa chọn người lãnh đạo không? Có quyền phản đối chính sách không? Có quyền tổ chức lực lượng chính trị độc lập không? Có quyền thay đổi chính quyền thông qua những thủ tục hợp hiến không? Có thể đưa người lạm quyền ra trước pháp luật không?

Hưng Quốc Học cần xác lập một nguyên lý rõ ràng:

Nhà nước mạnh về năng lực, nhưng bị giới hạn về quyền lực. Nhân dân không phải đối tượng thụ hưởng sự ban phát của chính quyền, mà là chủ thể của quyền lực chính trị và là đối tượng mà quyền lực công phải phục vụ.

Từ nguyên lý đó, cần xây dựng năm cơ chế nền tảng:

1. Ủy nhiệm: Mọi chức vụ quyền lực công phải có căn cứ chính danh từ Hiến pháp và sự ủy nhiệm của nhân dân.
2. Cạnh tranh: Người dân phải có quyền lựa chọn giữa những lực lượng và ứng viên chính trị thực chất.
3. Giám sát: Mọi cơ quan nhà nước phải chịu sự giám sát độc lập, công khai và có hiệu lực.
4. Trách nhiệm: Người lãnh đạo phải chịu trách nhiệm pháp lý và chính trị đối với hành vi sử dụng quyền lực.
5. Thay thế: Phải có cơ chế hiến định để nhân dân thay đổi người đại diện và thay đổi chính quyền mà không cần bạo lực.

Đây không phải là lời kêu gọi làm suy yếu nhà nước. Ngược lại, đó là cách xây dựng một nhà nước có năng lực, có tính chính danh và có khả năng duy trì lòng tin xã hội lâu dài.

8. Kết luận: Người dân không sinh ra để phục vụ bộ máy nhà nước

Một quốc gia không thể được xem là dân chủ chỉ vì có quốc hội, có chính phủ, có bầu cử và có những cuộc bỏ phiếu với tỷ lệ tham gia rất cao.

Phải nhìn vào quyền lực thực tế của người dân.

Người dân có được lựa chọn không? Có được nói không không? Có được tổ chức để phản biện không? Có được thay đổi người lãnh đạo không? Có được bảo vệ trước sự lạm quyền của nhà nước không?

Đó mới là những phép thử có ý nghĩa.

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Hoa Kỳ năm 2026 nhắc chúng ta rằng quyền lực chính trị không nên được xem là tài sản của một đảng phái hay một cá nhân. Sự ủy nhiệm có thời hạn, trách nhiệm giải trình và khả năng thay đổi người đại diện là những thành tố quan trọng của dân chủ lập hiến.

Trung Quốc và Triều Tiên cho thấy một thực tế khác: có thể tồn tại các thiết chế mang tên đại hội nhân dân, quốc hội và bầu cử, nhưng mức độ cạnh tranh chính trị và khả năng thay đổi người cầm quyền của cử tri có thể rất khác biệt.

Không nên đánh đồng sự hiện diện của một lá phiếu với quyền làm chủ thực chất.

Bởi vì:

Nhà nước được lập ra để phục vụ nhân dân, không phải nhân dân được sinh ra để phục vụ bộ máy nhà nước.

Người dân trao quyền nhưng không từ bỏ quyền làm chủ. Người lãnh đạo được trao chức vụ nhưng không sở hữu quốc gia. Nhà nước có quyền lực để hành động, nhưng không có quyền đứng trên Hiến pháp và nhân dân.

Đó là nền tảng của một nhà nước dân chủ lập hiến và cũng là một nguyên lý cần được xác lập trong Hưng Quốc Học.

KẾT QUẢ SƠ BỘ 3/11/2026

Thượng viện: Dân chủ giành những chiến thắng đáng chú ý tại North Carolina, Georgia và New Hampshire. Đặc biệt, Annie Andrews giành ghế Thượng viện tại South Carolina, một chiến thắng có ý nghĩa lịch sử đối với đảng Dân chủ tại tiểu bang này.Hiện đã có 50 ghế đảng Dân Chủ .Coi như Dân Chủ đã thắng . Còn thêm 11 lá phiếu chưa có thông tin . 

Thống đốc: Keisha Lance Bottoms của đảng Dân chủ thắng tại Georgia, trở thành người phụ nữ da đen đầu tiên được bầu làm thống đốc một tiểu bang Hoa Kỳ. Trong khi đó, đảng Cộng hòa giành chức thống đốc Florida

Theo NBC News ngày 4/11/2026 tại tiểu bang Texas. 

Gina Hinojosa thuộc đảng Dân chủ : 56,9%.

Đương nhiệm Thống đốc thuộc đảng Cộng hòa Greg Abbott: 41,8%.

Abbott đã tuyên bố chấp nhận thất bại.

NBC News dự báo Hinojosa chiến thắng; đây chưa phải kết quả kiểm phiếu chính thức cuối cùng

2. Điều gì đáng chú ý về ý chí cử tri?

AP ghi nhận khoảng ba phần tư cử tri được khảo sát nói họ tức giận hoặc không hài lòng với tình hình đất nước. Những vấn đề nổi bật gồm chi phí sinh hoạt, kinh tế và yêu cầu Quốc hội kiểm soát chính quyền liên bang. 

Đây là một điểm quan trọng: bầu cử giữa nhiệm kỳ cho phép cử tri phản hồi chính quyền mà không cần chờ đến cuộc bầu cử tổng thống tiếp theo.

Nếu nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước, thì phải thiết kế những cơ chế nào để nhân dân có thể kiểm soát, đánh giá và thay đổi những người được mình ủy nhiệm, ngay cả khi họ đang nắm giữ những chức vụ quyền lực cao nhất?

Đây là vấn đề vượt ra ngoài một cuộc bầu cử Mỹ, đi thẳng vào bản chất của thiết kế nhà nước dân chủ.

Hoàng Phong Nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ CĂN CỨ NGHIÊN CỨU

1. United States Government, USA.gov, Congressional Elections and Midterm Elections – cơ chế bầu cử Hạ viện và Thượng viện Hoa Kỳ.
2. U.S. Senate, Qualifications & Terms of Service – nhiệm kỳ và cơ chế luân phiên bầu lại Thượng viện.
3. Congressional Research Service, China Primer: China’s Political System, cập nhật năm 2026 – cấu trúc đảng – nhà nước Trung Quốc.
4. Freedom House, Freedom in the World 2026: China – đánh giá về cạnh tranh chính trị và quyền tham gia chính trị tại Trung Quốc.
5. International IDEA, Democratic People's Republic of Korea – March 2026 – bầu cử Quốc hội Nhân dân Tối cao Triều Tiên.
6. Inter-Parliamentary Union (IPU), DPRK Supreme People's Assembly – March 2026 Election – dữ liệu và kết quả bầu cử Triều Tiên.
7. Associated Press, các bản tin ngày 4/11/2026 về kết quả sơ bộ bầu cử giữa nhiệm kỳ Hoa Kỳ.
8. Reuters, các bản tin về cuộc bầu cử Quốc hội Nhân dân Tối cao Triều Tiên ngày 15/3/2026.

PHẠM VI VÀ GIỚI HẠN

Bài viết so sánh cơ chế chính trị và quyền lựa chọn của cử tri, không đồng nhất toàn bộ đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của ba quốc gia. Kết quả bầu cử Hoa Kỳ ngày 3/11/2026 còn cần được tiếp tục cập nhật và đối chiếu với kết quả chính thức của từng tiểu bang.

Posted in: CHÍNH TRỊ HOA KỲ