CHƯƠNG 6 - ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN -TỪ NHÀ NGOẠI GIAO ĐẾN LÃNH ĐẠO CAO CẤP

CHƯƠNG 6

TỪ NHÀ NGOẠI GIAO ĐẾN LÃNH ĐẠO CAO CẤP

Hoàng Văn Hoan bước vào trung tâm quyền lực

Nếu chỉ nhìn vào lý lịch, sự nghiệp của Hoàng Văn Hoan có vẻ khá rõ: cán bộ cách mạng, cán bộ đối ngoại, đại sứ tại Trung Quốc, rồi Ủy viên Bộ Chính trị và lãnh đạo cao cấp của Quốc hội.

Nhưng chức vụ chỉ cho biết vị trí chính thức. Nó chưa cho biết vì sao một người được đưa vào vị trí ấy, ông thực sự có ảnh hưởng đến đâu và quan hệ với Trung Quốc đóng vai trò gì trong quá trình đó.

Vì vậy, chương này chỉ tập trung vào một câu hỏi:

Hoàng Văn Hoan đã đi từ một cán bộ cách mạng hoạt động ở nước ngoài đến tầng lãnh đạo cao cấp của Việt Nam bằng cơ chế nào?

Để trả lời, cần tránh một cách giải thích hồi cố: lấy việc ông sang Trung Quốc năm 1979 rồi suy ngược rằng toàn bộ sự nghiệp trước đó đã được quyết định bởi quan hệ với Bắc Kinh.

Các mốc trước năm 1979 phải được xem xét theo chính hoàn cảnh của chúng.

I. TỪ CÁN BỘ CÁCH MẠNG ĐẾN LÃNH ĐẠO CẤP CAO

Hoàng Văn Hoan trở về Việt Nam sau nhiều năm hoạt động ở nước ngoài trong bối cảnh Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Theo hồ sơ UQAM, sau khi Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thành lập, ông tham gia Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương và được giao chức vụ Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Tháng 3/1946, ông được bầu làm đại biểu Quốc hội và tham gia Ban Thường trực Quốc hội. Sau khi chiến tranh toàn quốc bùng nổ cuối năm 1946, ông được giao nhiệm vụ tại Khu IV; năm 1948 ông trở lại hoạt động ở Đông Bắc Thái Lan và Bangkok, phụ trách Ban Cán sự Hải ngoại.

Đây là những dữ kiện về chức vụ và nhiệm vụ.

Chúng cho thấy Hoàng Văn Hoan không phải một người chỉ được đưa lên nhờ quan hệ với Trung Quốc.

Trước khi trở thành đại sứ, ông đã có một quá trình hoạt động lâu năm trong phong trào cách mạng và đã được giao nhiều nhiệm vụ ở cả trong nước lẫn nước ngoài.

Năm 1948, nhiệm vụ của ông còn gắn trực tiếp với việc xây dựng quan hệ với các lực lượng cộng sản quốc tế. UQAM ghi nhận một trong những nhiệm vụ của Ban Cán sự Hải ngoại do ông phụ trách là tiếp xúc và tranh thủ sự ủng hộ của các đảng cộng sản và chính quyền cộng sản lớn, đặc biệt là Trung Quốc và Liên Xô.

Đến tháng 12/1950, sau khi Bắc Kinh công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Hoàng Văn Hoan được cử làm đại diện ngoại giao toàn quyền tại Trung Quốc; tháng 10/1952 ông được phong hàm đại sứ, trở thành đại sứ đầu tiên của Việt Nam tại Trung Quốc.

Như vậy, quá trình này có thể xác định khá chắc chắn:

kinh nghiệm cách mạng → công tác hải ngoại → công tác đối ngoại → đại sứ tại Trung Quốc.

Nhưng đến đây vẫn chưa thể kết luận rằng quan hệ với Trung Quốc là nguyên nhân duy nhất khiến ông thăng tiến.

Có một cách giải thích thận trọng hơn: hệ thống Việt Nam có nhu cầu sử dụng một cán bộ vừa có thâm niên cách mạng, vừa có kinh nghiệm quốc tế và đặc biệt hiểu Trung Quốc.

Đó là suy luận từ hoàn cảnh và chuỗi nhiệm vụ; chưa phải một lời giải thích đã được chứng minh bằng hồ sơ nhân sự nội bộ.

II. VÌ SAO KINH NGHIỆM TRUNG QUỐC TRỞ THÀNH MỘT NGUỒN VỐN QUYỀN LỰC?

Năm 1950 tạo ra một bước ngoặt.

Trung Quốc trở thành một nước cộng sản láng giềng và là một trong những nguồn hỗ trợ quan trọng đối với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Trong hoàn cảnh chiến tranh, quan hệ ấy không chỉ có ý nghĩa ngoại giao.

Nó liên quan đến quân sự, viện trợ, hậu cần, đào tạo, thông tin và phối hợp chính trị.

Một người đã sống và hoạt động lâu năm ở Trung Quốc vì vậy có một giá trị mà không phải cán bộ nào cũng có.

Hoàng Văn Hoan có thể hiểu được cách làm việc của các cơ quan Trung Quốc; mạng lưới nhân vật mà ông đã từng tiếp xúc; môi trường chính trị Trung Quốc; ngôn ngữ và cách diễn đạt chính trị; và những vấn đề mà một cán bộ chỉ hoạt động trong nước khó tiếp cận.

UQAM đánh giá ông là một mắt xích quan trọng trong việc tạo thuận lợi cho viện trợ quân sự, kinh tế và ngoại giao của Trung Quốc dành cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong chiến tranh Đông Dương.

Dữ kiện: ông giữ vị trí đại diện ngoại giao tại Trung Quốc và tham gia xử lý quan hệ Việt–Trung.

Suy luận hợp lý: kinh nghiệm Trung Quốc làm tăng giá trị của ông trong hệ thống đối ngoại Việt Nam.

Giả thuyết chưa đủ chứng cứ: ông được đưa lên các vị trí cao chủ yếu hoặc trực tiếp do Bắc Kinh tác động.

Ba điều này không nên nhập làm một.

Hiểu Trung Quốc không đồng nghĩa với đứng về Trung Quốc

Đây là ranh giới quan trọng.

Một đại sứ Việt Nam tại Bắc Kinh phải có khả năng làm việc với giới lãnh đạo Trung Quốc.

Nếu ông được phía Trung Quốc tin cậy, điều đó có thể làm tăng hiệu quả ngoại giao.

Vì vậy, quan hệ tốt với Trung Quốc tự nó không phải bằng chứng của sự lệ thuộc.

Ngược lại, cũng không nên đi sang cực kia và cho rằng quan hệ cá nhân hoàn toàn không có ý nghĩa.

Trong quan hệ quốc tế, một cá nhân có mạng lưới quan hệ sâu có thể tạo ra một kênh thông tin và thương lượng mà người khác không có.

Vấn đề lịch sử vì thế không phải là Hoàng Văn Hoan “thân Trung Quốc” hay “không thân Trung Quốc”.

Vấn đề là:

Trong từng thời điểm, ông sử dụng vốn quan hệ ấy cho mục tiêu nào, và quyết định cuối cùng thuộc về ai?

Muốn trả lời phải đi vào từng hồ sơ cụ thể.

III. GENÈVE 1954: HAI ĐỊA ĐIỂM, HAI MỐC THỜI GIAN

Đây là phần cần sửa chính xác nhất.

1. Hoàng Văn Hoan có mặt trong đoàn Genève

Tài liệu ngoại giao của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ về Hội nghị Genève năm 1954 liệt kê:

Hoàng Văn Hoan — Đại sứ tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, đại biểu.

Cùng đoàn có Phan Anh, Trần Công Tường, Tạ Quang Bửu và Nguyễn Thanh Lê.

Như vậy, Hoàng Văn Hoan thực sự là thành viên đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Genève.

Đây là dữ kiện.

Nhưng Genève không phải một cuộc họp diễn ra trong vài ngày.

Hội nghị bắt đầu từ cuối tháng 4 và kéo dài đến tháng 7/1954.

Và chính trong khoảng thời gian ấy xảy ra một sự kiện cần tách riêng.

2. Ngày 24/6/1954: Hoàng Văn Hoan rời Genève

Tài liệu được Cold War International History Project công bố cho thấy ngày 24/6/1954, Li Khẩn Nông báo cho phía Trung Quốc rằng Đại sứ Hoàng Văn Hoan cùng một nhóm sáu người sẽ rời Genève trong ngày, bay về Bắc Kinh qua Moskva, sau đó cần được đưa gấp tới Nam Ninh.

Ngày hôm trước, 23/6, Chu Ân Lai đã chỉ thị xử lý những tài liệu mật được chuyển từ Genève về Trung Quốc.

Như vậy, phải viết chính xác:

Hoàng Văn Hoan là thành viên đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Genève, nhưng ông không ở Genève liên tục cho đến khi Hội nghị kết thúc. Ông rời Genève ngày 24/6/1954 và đi qua Bắc Kinh tới Nam Ninh.

Điểm này giải quyết một mâu thuẫn thời gian trong cách trình bày trước đây.

3. Đầu tháng 7: Liễu Châu, không phải Genève

Sau khi rời Genève, Hoàng Văn Hoan tới Trung Quốc.

Từ Nam Ninh, ông tham gia cuộc gặp tại Liễu Châu giữa phía Trung Quốc và lãnh đạo Việt Nam.

Theo UQAM, từ ngày 3 đến 5/7/1954, Chu Ân Lai gặp Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp và Hoàng Văn Hoan tại Liễu Châu để bàn chiến lược thương lượng cuối cùng tại Genève.

Như vậy, trình tự phải được ghi là:

Genève → 24/6 rời Genève → qua Moskva/Bắc Kinh → Nam Ninh → Liễu Châu → cuộc gặp đầu tháng 7.

Không nên viết:

“Hoàng Văn Hoan ở Genève rồi cùng Hồ Chí Minh đi Liễu Châu.”

Câu ấy làm sai trình tự di chuyển.

Cũng không nên viết:

“Hoàng Văn Hoan rời Genève sau khi Hội nghị kết thúc.”

Điều đó cũng sai.

Ông rời Genève trước khi Hội nghị kết thúc gần một tháng.

4. Liễu Châu nói lên điều gì?

Các tài liệu về cuộc gặp Liễu Châu cho thấy Chu Ân Lai và Hồ Chí Minh thảo luận về chiến lược thương lượng trong giai đoạn cuối của Genève. Theo hồ sơ UQAM, phía Trung Quốc nhấn mạnh nguy cơ Mỹ can thiệp trực tiếp nếu đàm phán thất bại; cuộc gặp bàn về những nhượng bộ và phương án nhằm đạt một thỏa thuận.

Đây là một dữ kiện quan trọng.

Nó cho thấy Hoàng Văn Hoan nằm trong một kênh tiếp xúc cấp cao giữa lãnh đạo Việt Nam và Trung Quốc.

Nhưng cần dừng ở đó.

Tài liệu cho thấy ông có mặt và tham gia kênh tiếp xúc.

Chưa thể chỉ từ sự có mặt ấy kết luận rằng:

ông là người quyết định chính sách của Việt Nam;

ông là người đề xuất những nhượng bộ tại Genève;

hay ông đại diện cho quan điểm của Trung Quốc trong đoàn Việt Nam.

Muốn xác định những điều đó cần tìm biên bản, thư từ, điện tín và lời kể trực tiếp về vai trò của ông trong từng cuộc thảo luận.

Đây là nơi phải phân biệt tham dự với quyết định.

IV. TỪ VỊ TRÍ NGOẠI GIAO ĐẾN QUYỀN LỰC CHÍNH TRỊ

Sau giai đoạn làm đại sứ, Hoàng Văn Hoan không trở thành một cán bộ ngoại giao chuyên nghiệp đơn thuần.

Hồ sơ chính thức ghi nhận ông là Ủy viên Trung ương từ năm 1951, vào Bộ Chính trị năm 1956; từ năm 1958 giữ các chức vụ cao trong Quốc hội và tiếp tục là Ủy viên Bộ Chính trị trong khóa III từ năm 1960.

Điều này rất quan trọng.

Nó cho thấy vị trí của ông trong hệ thống không thể chỉ giải thích bằng chức vụ đại sứ.

Ông đã trở thành một thành viên của tầng lãnh đạo chính trị cao nhất.

Nhưng một lần nữa cần phân biệt:

Chức vụ: có thể xác định bằng hồ sơ.

Ảnh hưởng: phải nghiên cứu qua các quyết định và tài liệu nội bộ.

Thực quyền: phải xác định theo từng lĩnh vực và từng thời điểm.

Không thể từ việc ông là Ủy viên Bộ Chính trị suy ra rằng ông có quyền quyết định ngang nhau trên mọi vấn đề.

Cũng không thể từ việc ông từng là đại sứ tại Trung Quốc suy ra rằng ông kiểm soát chính sách Việt Nam đối với Trung Quốc.

Đây là hai bước suy luận quá xa.

Hoàng Văn Hoan có phải “người của Trung Quốc”?

Đây là câu hỏi sẽ còn trở lại nhiều lần trong cuốn sách.

Ở thời điểm của chương này, câu trả lời nên giữ ở mức thận trọng.

Dữ kiện: Hoàng Văn Hoan có quá trình hoạt động lâu dài tại Trung Quốc; ông là đại sứ Việt Nam tại Bắc Kinh; ông có quan hệ và tiếp xúc sâu với lãnh đạo Trung Quốc; ông tham gia các kênh liên lạc quan trọng giữa hai nước; ông đồng thời là lãnh đạo cấp cao của Việt Nam.

Suy luận: những kinh nghiệm và quan hệ đó làm ông trở thành một nhân vật đặc biệt trong quan hệ Việt–Trung.

Giả thuyết: có thể tồn tại một mức độ ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với quan điểm hoặc vị trí chính trị của ông.

Nhưng chưa thể kết luận: Hoàng Văn Hoan là “người của Trung Quốc”, hay ông được Bắc Kinh đưa vào Bộ Chính trị.

Muốn kết luận điều ấy cần chứng cứ trực tiếp hơn.

Và một chứng cứ xảy ra năm 1979 không thể tự động trở thành bằng chứng giải thích mọi hành động của ông từ những năm 1950.

Kết luận chương

Đến cuối thập niên 1950, Hoàng Văn Hoan đã đi qua một chặng đường rất dài.

Ông bắt đầu từ phong trào cách mạng quốc tế, trở thành cán bộ của nhà nước mới, làm công tác hải ngoại, rồi đại sứ tại Trung Quốc và cuối cùng bước vào Bộ Chính trị.

Trong quá trình ấy, kinh nghiệm Trung Quốc rõ ràng là một tài sản chính trị và ngoại giao của ông.

Nhưng tài sản ấy phải được hiểu đúng.

Nó trước hết cho thấy Việt Nam cần một người hiểu Trung Quốc.

Nó chưa chứng minh rằng Trung Quốc kiểm soát người đó.

Hội nghị Genève năm 1954 cho thấy điều này rất rõ nếu đặt đúng mốc thời gian:

Hoàng Văn Hoan là thành viên đoàn Việt Nam tại Genève; ông rời Genève ngày 24/6; sau đó tới Trung Quốc và tham gia cuộc gặp Liễu Châu đầu tháng 7 với Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp và Chu Ân Lai.

Hai sự kiện liên quan chặt chẽ, nhưng không phải một sự kiện.

Và chính sự phân biệt ấy giúp chúng ta đặt đúng câu hỏi cho chương sau:

Khi ở Bắc Kinh với tư cách đại sứ Việt Nam, Hoàng Văn Hoan thực sự hiểu Trung Quốc đến đâu — và quan trọng hơn, ông đã chuyển sự hiểu biết ấy thành chính sách cho Việt Nam như thế nào?

Đó mới là nơi cần đi sâu vào con người Hoàng Văn Hoan, thay vì chỉ nhìn vào chức vụ của ông.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo

U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Vol. XVI, The Geneva Conference — danh sách đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Genève, trong đó có Hoàng Văn Hoan.

Cold War International History Project, CWIHP Bulletin, Issue 16 — điện ngày 24/6/1954 về việc Hoàng Văn Hoan và nhóm sáu người rời Genève, qua Moskva tới Bắc Kinh và được bố trí đi Nam Ninh.

UQAM, Guerre d'Indochine, hồ sơ Hoàng Văn Hoan (1905–1991) — quá trình hoạt động, đại sứ tại Trung Quốc và vai trò trong đoàn Genève.

UQAM, Guerre d'Indochine, Geneva Accords — tài liệu về cuộc gặp Liễu Châu ngày 3–5/7/1954 và bối cảnh thương lượng cuối cùng tại Genève.

Hoàng Văn Hoan, Giọt nước trong biển cả — nguồn hồi ký của nhân vật, cần đối chiếu với tài liệu lưu trữ và nghiên cứu độc lập.

Đảng Cộng sản Việt Nam, hồ sơ nhân sự Hoàng Văn Hoan — các mốc Trung ương, Bộ Chính trị và Quốc hội.

Bản này tôi nghĩ nên chốt làm phiên bản Chương 6. Từ Chương 7 trở đi, tôi sẽ giữ nguyên nguyên tắc: mốc thời gian phải kiểm tra độc lập; dữ kiện không trộn với diễn giải; giả thuyết không viết như kết luận; và chức vụ không được dùng thay cho chứng cứ về thực quyền.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN