CHƯƠNG 5 - MỘT NGÀY, NHIỀU TÊN GỌI

 ĐỐI THOẠI VỚI “BÊN THẮNG CUỘC”

Từ ký ức chiến tranh đến kiến tạo quốc gia

HỒ SƠ NGHIÊN CỨU 06

CHƯƠNG V

MỘT NGÀY, NHIỀU TÊN GỌI

“Giải phóng” – “Chiến thắng” – “Sụp đổ” – “Mất nước” – “Thống nhất”

Nếu Chương IV cố gắng xác định ngày 30-4 đã xảy ra những gì, thì chương này phải đi vào một câu hỏi khó hơn:

Tại sao cùng một sự kiện, cùng một ngày, nhưng hàng triệu người Việt lại gọi nó bằng những cái tên khác nhau?

Đây không chỉ là tranh luận về từ ngữ.

Đằng sau mỗi tên gọi là một vị trí lịch sử, một trải nghiệm, một ký ức, đôi khi là một vết thương.

Và nếu không hiểu điều đó, chúng ta rất dễ biến nghiên cứu lịch sử thành cuộc tranh chấp xem ai được quyền đặt tên cho quá khứ.

---

I. TRƯỚC HẾT: TÊN GỌI KHÔNG PHẢI LÀ SỰ KIỆN

Có thể xác định tương đối chắc chắn một số sự kiện:

• lực lượng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và lực lượng cách mạng tiến vào Sài Gòn;
• chính quyền Việt Nam Cộng hòa sụp đổ;
• Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng;
• quyền kiểm soát thành phố chuyển sang phía cách mạng;
• chiến tranh Việt Nam kết thúc về mặt quân sự;
• quá trình thống nhất nhà nước tiếp tục cho tới năm 1976.

Library of Congress cũng ghi nhận ngày 30-4-1975 là ngày Sài Gòn thất thủ và cuộc chiến kết thúc; tài liệu nghiên cứu của chính cơ quan này đặt mốc thống nhất chính thức của nhà nước vào ngày 2-7-1976.

Nhưng từ những sự kiện ấy đi đến các cách gọi:

“giải phóng”

hay:

“sụp đổ”

hay:

“mất nước”

là một bước khác.

Đó là diễn giải về ý nghĩa của sự kiện.

Vì vậy, nguyên tắc của cuốn sách phải là:

Không được dùng tên gọi để thay thế chứng cứ.

---

II. “GIẢI PHÓNG”: GIẢI PHÓNG KHỎI AI?

Đây là cách gọi chính thức của phía chiến thắng.

Theo cách nhìn của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và sau đó là Nhà nước Việt Nam thống nhất, miền Nam được “giải phóng” khỏi chính quyền Việt Nam Cộng hòa và sự can thiệp quân sự của Hoa Kỳ.

Đây không phải là một cách gọi xuất hiện ngẫu nhiên sau chiến tranh.

Nó nằm trong toàn bộ cách giải thích của phong trào cách mạng:

cuộc chiến là cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất và giải phóng miền Nam.

Trong cách nhìn đó, ngày 30-4 không phải là ngày một quốc gia bị chinh phục.

Nó là ngày:

một phần đất nước được đưa trở lại dưới một chính quyền thống nhất.

Đây là một cách diễn giải có hệ thống.

Và nếu nghiên cứu nghiêm túc, chúng ta phải hiểu nó từ bên trong logic lịch sử của phía cách mạng, chứ không thể chỉ gọi đó là “tuyên truyền”.

---

III. NHƯNG “GIẢI PHÓNG” CÓ THỂ LÀ MỘT TỪ KHÔNG ĐƯỢC CHIA SẺ

Vấn đề xuất hiện ngay lập tức:

Người được gọi là “được giải phóng” có nhất thiết cảm thấy mình được giải phóng hay không?

Câu trả lời hiển nhiên là:

Không phải tất cả.

Có những người miền Nam thực sự hoan nghênh chiến thắng của lực lượng cách mạng.

Nhưng cũng có người sợ hãi.

Có người rời khỏi Việt Nam, về sau trở thành thuyền nhân.

Có người bị đưa đi cải tạo, lưu đày xa gia đình, cha mẹ , vợ con, hoặc rồi mất mạng.

Có người mất tài sản hoặc địa vị.

Library of Congress lưu giữ một khối tư liệu đáng chú ý về những người Việt rời Việt Nam sau 1975, trong đó có những cộng đồng tị nạn được đưa tới các trung tâm tạm cư ở Guam, Philippines, Thái Lan, Hawaii và Hoa Kỳ. Riêng Fort Indiantown Gap từng có hơn 20.000 người Việt và Campuchia tạm trú.

Điều đó không chứng minh rằng:

“Toàn bộ miền Nam xem 30-4 là mất nước.”

Nhưng nó chứng minh một điều quan trọng hơn:

Có một bộ phận người Việt trải nghiệm 30-4 như một biến cố buộc họ phải rời bỏ quê hương.

Hai sự thật này có thể tồn tại đồng thời.

---

IV. “CHIẾN THẮNG”: CHIẾN THẮNG CỦA AI?

“Chiến thắng 30-4” là cách gọi nhấn mạnh yếu tố quân sự.

Về mặt quân sự, có một bên thắng và một bên thua.

Điều này tương đối rõ.

Nhưng ngay ở đây lại xuất hiện câu hỏi:

Chiến thắng của một lực lượng có đồng nghĩa với chiến thắng của toàn thể dân tộc không?

Đây là vấn đề cần phân tích cẩn thận.

Nếu “chiến thắng” nghĩa là:

chiến thắng của lực lượng quân sự và chính trị đã đánh bại Việt Nam Cộng hòa,

thì có thể xác định.

Nếu “chiến thắng” nghĩa là:

mọi người Việt Nam đều là người chiến thắng,

thì không thể chứng minh.

Bởi sau chiến tranh, có những người thuộc phía chiến thắng phải chịu những mất mát rất lớn; đồng thời có những người từng thuộc phía thất bại về sau vẫn có thể xây dựng cuộc sống mới, trở thành doanh nhân, trí thức hoặc đóng góp cho Việt Nam.

Do đó:

Chiến thắng quân sự không tạo ra một cộng đồng người chiến thắng đồng nhất về số phận.

---

V. “SỤP ĐỔ”: MỘT CÁCH GỌI TỪ PHÍA BÊN KIA

Ở nhiều tài liệu tiếng Anh, ngày 30-4 thường được gọi là:

Fall of Saigon

— “Sự sụp đổ của Sài Gòn”.

Library of Congress sử dụng chính cách gọi này trong nhiều bộ sưu tập và tư liệu về chiến tranh Việt Nam.

Cách gọi này đặt trọng tâm vào:

• sự sụp đổ của chính quyền miền Nam;
• sự rút lui của Hoa Kỳ;
• việc quân đội Việt Nam Cộng hòa tan rã;
• dòng người tìm cách rời Việt Nam.

Điều đáng chú ý là:

“Fall of Saigon” không nhất thiết đồng nghĩa với “một thành phố bị phá hủy”.

“Sụp đổ” ở đây chủ yếu là sự sụp đổ của một chế độ chính trị.

Vì vậy, nếu dịch nó thành:

“Sài Gòn bị phá hủy”

thì sẽ sai nghĩa.

Cũng cần phân biệt:

sụp đổ của chính quyền

với:

sụp đổ của một dân tộc.

Chính quyền Việt Nam Cộng hòa sụp đổ.

Nhưng người Việt Nam không biến mất.

Sài Gòn cũng không biến mất.

Một xã hội mới tiếp tục tồn tại trên nền xã hội cũ.

---

VI. “MẤT NƯỚC”: MỘT KÝ ỨC CHỨ KHÔNG CHỈ LÀ MỘT THUẬT NGỮ

Đối với một bộ phận người Việt Nam Cộng hòa và cộng đồng người Việt hải ngoại, 30-4 được gọi là:

Ngày mất nước.

Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, có thể xem đây là một thuật ngữ chính trị.

Nhưng nghiên cứu nghiêm túc phải đi sâu hơn.

“Mất nước” ở đây có thể không chỉ có nghĩa:

mất lãnh thổ Việt Nam.

Người Việt Nam ấy vẫn ở Việt Nam.

“Mất nước” có thể có nghĩa:

• mất chế độ mà mình từng trung thành;  quốc gia mà mình từng phục vụ; mất quyền lực chính trị;
• mất tài sản; nghề nghiệp;
• mất địa vị xã hội; mất quê hương theo nghĩa chính trị;
• hoặc phải rời khỏi Việt Nam.

Đây là một khái niệm ký ức – căn tính, không nên xử lý nó như một tuyên bố địa lý đơn thuần.

Tài liệu của Library of Congress về cộng đồng tị nạn sau 1975 cho thấy những người ra đi đã mang theo ký ức về mất mát, gia đình và quê hương; các tờ báo song ngữ trong trại tị nạn năm 1975 trở thành nơi họ ghi lại những trải nghiệm ấy.

Nhưng một lần nữa:

Một cộng đồng có ký ức “mất nước” không có nghĩa mọi người Việt đều có cùng ký ức ấy.

---

VII. “THỐNG NHẤT”: TỪ GÓC NHÌN QUỐC GIA

Cách gọi “thống nhất đất nước” lại đặt trọng tâm vào kết quả lãnh thổ và nhà nước.

Từ góc độ lịch sử Việt Nam dài hạn, có một thực tế khó phủ nhận:

Sau 1975, Việt Nam không còn tồn tại hai chính quyền quốc gia đối lập trên hai miền.

Năm 1976, nhà nước thống nhất chính thức được thành lập với tên Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.

Vì vậy, nếu nói:

30-4 là một bước quyết định dẫn tới thống nhất đất nước

thì có cơ sở.

Nhưng nếu nói:

30-4 lập tức giải quyết mọi chia rẽ dân tộc

thì không đúng.

Bởi:

thống nhất lãnh thổ

không đồng nghĩa với:

thống nhất ký ức.

Và:

thống nhất nhà nước

không đồng nghĩa với:

hòa giải xã hội.

Đây là một phân biệt rất quan trọng.

---

VIII. MỘT ĐẤT NƯỚC CÓ THỂ THỐNG NHẤT MÀ LÒNG NGƯỜI CHƯA THỐNG NHẤT

Đây có lẽ là một trong những vấn đề lớn nhất của chương.

Năm 1976, Việt Nam thống nhất về mặt nhà nước.

Nhưng những câu chuyện về:

• cải tạo;
• đánh tư sản;
• đổi tiền;
• vượt biên;
• thuyền nhân;
• tài sản;
• người chết;
• người mất tích;
• người ra đi;
• người ở lại;

tiếp tục tạo ra những ký ức khác nhau.

Do đó:

Thống nhất chính trị có thể hoàn thành trong một thời điểm. Hòa giải xã hội có thể cần nhiều thế hệ.

Đây là hai quá trình khác nhau.

---

IX. KHÔNG ĐƯỢC BIẾN KÝ ỨC THÀNH MỘT CUỘC THI

Một nguy cơ rất lớn hiện nay là:

“Ký ức của tôi đúng, ký ức của anh sai.”

Nhưng ký ức không phải lúc nào cũng vận hành như vậy.

Một người từng sống qua chiến tranh có thể nói:

“Ngày đó tôi rất vui.”

Một người khác ở cùng thành phố có thể nói:

“Ngày đó tôi sợ hãi.”

Cả hai lời kể có thể đều thành thật.

Bởi họ không sống cùng một cuộc chiến.

Họ có:

• vị trí khác nhau;
• gia đình khác nhau;
• kinh nghiệm khác nhau;
• niềm tin khác nhau;
• lợi ích khác nhau;
• tương lai khác nhau.

Vì vậy, một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của cuốn sách là:

Không dùng sự tồn tại của một ký ức để phủ nhận sự tồn tại của ký ức khác.

---

X. NHƯNG CŨNG KHÔNG ĐƯỢC “TƯƠNG ĐỐI HÓA” SỰ KIỆN

Tuy nhiên, tôn trọng nhiều ký ức không có nghĩa:

“Ai nói gì cũng đúng.”

Đây là ranh giới rất quan trọng.

Ví dụ:

Một người nói:

“Ngày 30-4 có xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập.”

Đây là một tuyên bố sự kiện có thể kiểm chứng.

Một người khác nói:

“Ngày 30-4 là ngày tôi mất quê hương.”

Đây là một tuyên bố về trải nghiệm cá nhân.

Hai câu không nằm trên cùng một tầng.

Một người thứ ba nói:

“Ngày 30-4 là ngày cả dân tộc bị mất nước.”

Đây là một phán đoán lịch sử – chính trị.

Nó cần được tranh luận bằng lập luận và chứng cứ.

Vì vậy, chúng ta phải phân biệt:

Sự kiện

Có thể kiểm chứng.

Trải nghiệm

Có thể chân thật nhưng mang tính cá nhân.

Ký ức tập thể

Có thể phổ biến trong một cộng đồng.

Diễn giải lịch sử

Phải được lập luận.

Khẳng định chính trị

Phải được nhận diện đúng là một quan điểm chính trị.

---

XI. “MỘT NGÀY, NHIỀU SỰ THẬT” CÓ PHẢI LÀ TƯƠNG ĐỐI LUẬN?

Không.

Có thể có nhiều ký ức, nhưng không nhất thiết có nhiều sự kiện trái ngược nhau.

Ví dụ:

Sự kiện:

Chính quyền Việt Nam Cộng hòa đầu hàng.

Đây là một sự kiện.

Nhưng ý nghĩa:

“Đó là giải phóng.”

và:

“Đó là mất nước.”

là hai diễn giải khác nhau.

Chúng ta không cần biến sự khác biệt đó thành:

“Không ai biết sự thật.”

Ngược lại.

Chúng ta có thể nói:

Sự kiện có thể xác định; ý nghĩa của sự kiện vẫn có thể tranh luận.

Đây là cách tiếp cận trưởng thành hơn.

---

XII. 30-4 VÀ NHỮNG NGƯỜI KHÔNG CÓ QUYỀN CHỌN KÝ ỨC

Một nhóm đặc biệt cần được chú ý:

trẻ em.

Một đứa trẻ sinh ra năm 1970 không lựa chọn:

• Việt Nam Cộng hòa;
• Việt Nam Dân chủ Cộng hòa;
• chiến tranh;
• 30-4;
• cải tạo;
• vượt biên.

Nhưng nó có thể phải sống với hậu quả của tất cả.

Có đứa trẻ trở thành:

• con của người đi cải tạo;
• con của cán bộ;
• con của người vượt biên;
• con của người tử trận;
• con của người ra đi;
• con của người ở lại.

Đây là lý do không nên biến lịch sử thành cuộc xét xử đạo đức giữa những người sinh ra ở những phía khác nhau.

Một người sinh năm 1985 không chịu trách nhiệm về quyết định của năm 1975.

Nhưng họ có quyền biết sự thật về năm 1975.

---

XIII. VẤN ĐỀ CỦA HUY ĐỨC: ÔNG ĐỨNG Ở ĐÂU GIỮA NHỮNG TÊN GỌI?

Đây là câu hỏi cần đặt trực tiếp với Bên thắng cuộc.

Huy Đức không đơn giản kể:

“30-4 là ngày giải phóng.”

Nhưng ông cũng không xây dựng toàn bộ tác phẩm như:

“30-4 là ngày mất nước.”

Ông tập trung nhiều hơn vào:

những gì xảy ra sau khi bên thắng giành quyền lực.

Đây chính là lý do tên Bên thắng cuộc có ý nghĩa đặc biệt.

Tên sách không phải:

“Lịch sử Việt Nam 1975–1986.”

Nó đặt trọng tâm vào:

người đã thắng cuộc chiến và sau đó sử dụng quyền lực như thế nào.

Đây là một lựa chọn rất quan trọng về cấu trúc.

Nó cho phép cuốn sách chuyển từ:

chiến tranh

sang:

quyền lực.

Nhưng đồng thời cũng tạo ra một câu hỏi:

Liệu cách đặt tên “bên thắng cuộc” có khiến người đọc nhìn toàn bộ lịch sử sau 1975 chủ yếu qua lăng kính người thắng – người thua?

Đây là một câu hỏi hợp lệ.

Không nên trả lời vội.

Nó sẽ được kiểm chứng ở các chương sau.

---

XIV. MỘT ĐIỂM MÀ CHÚNG TA CẦN BỔ SUNG CHO “BÊN THẮNG CUỘC”

Nếu chỉ dùng khung:

bên thắng / bên thua,

chúng ta vẫn chưa nhìn thấy đầy đủ xã hội Việt Nam.

Phải thêm một tầng:

người dân.

Một người dân có thể không phải:

• chiến sĩ;
• đảng viên;
• cán bộ;
• viên chức;
• người chống cộng;
• người cộng sản.

Họ chỉ là:

một người Việt Nam muốn sống.

Chính nhóm này có thể bị che khuất nếu lịch sử chỉ được kể bằng các phe chính trị.

Đây là một hướng quan trọng để cuốn sách của chúng ta phát triển hơn Bên thắng cuộc:

Không chỉ nghiên cứu bên thắng và bên thua; nghiên cứu những người dân phải sống qua hậu quả của chiến thắng và thất bại.

---

XV. TỪ “BÊN THẮNG CUỘC” ĐẾN “NGƯỜI DÂN”

Đây có thể là một trong những chuyển hướng quan trọng của toàn bộ tác phẩm.

Ta có:

Bên thắng

↓

Bên thua

↓

Quyền lực

↓

Chính sách

↓

Người chịu tác động

↓

Hệ quả lâu dài

Đây chính là chuỗi nhân quả mà Hưng Quốc cần truy tìm.

Ví dụ:

Chiến thắng quân sự
→ quyền lực mới
→ chính sách cải tạo
→ hàng trăm nghìn gia đình bị tác động
→ di chuyển xã hội
→ vượt biên
→ cộng đồng hải ngoại
→ ký ức 30-4 kéo dài nhiều thế hệ.

Nếu chỉ tranh luận:

“30-4 là giải phóng hay mất nước?”

thì chúng ta có thể tranh luận vô tận.

Nếu nghiên cứu chuỗi trên, chúng ta bắt đầu hiểu cơ chế lịch sử.

---

XVI. ĐÂY LÀ ĐIỂM MÀ HƯNG QUỐC KHÁC VỚI MỘT CUỐN SÁCH HỒI ỨC

Hưng Quốc không hỏi:

“Anh đứng bên nào?”

mà hỏi:

“Một thể chế tốt phải làm gì để sau một cuộc chiến, người từng ở phía thua vẫn có thể trở thành công dân bình đẳng?”

Đây mới là câu hỏi kiến tạo quốc gia.

Bởi một cuộc chiến luôn tạo ra người thắng và người thua.

Nhưng một nhà nước tốt không thể duy trì đất nước bằng cách giữ mãi xã hội trong trạng thái:

người thắng cai trị người thua.

Nếu làm như vậy, chiến tranh có thể kết thúc trên chiến trường nhưng tiếp tục tồn tại trong ký ức.

Và khi ký ức truyền từ cha mẹ sang con cái, nó có thể trở thành một đường phân chia thế hệ.

---

XVII. MỘT BÀI HỌC QUAN TRỌNG TỪ NHỮNG NGƯỜI RA ĐI

Tư liệu của Library of Congress cho thấy cộng đồng tị nạn Việt Nam sau 1975 không chỉ tồn tại như những người “rời khỏi Việt Nam”, mà nhanh chóng hình thành đời sống cộng đồng, báo chí, ký ức và mạng lưới văn hóa riêng. Các tờ báo song ngữ tại Fort Indiantown Gap là một ví dụ rõ ràng.

Điều đó dẫn tới một hệ quả lịch sử rất lớn:

30-4 không chỉ tạo ra một thực tại mới trong nước; nó còn tạo ra một cộng đồng Việt Nam ngoài nước với ký ức riêng về 30-4.

Đây là một phần không thể tách khỏi lịch sử Việt Nam hiện đại.

Nếu nghiên cứu Việt Nam sau 1975 mà chỉ nghiên cứu trong lãnh thổ Việt Nam, chúng ta sẽ bỏ mất một phần của lịch sử dân tộc.

---

XVIII. NHƯNG CŨNG PHẢI TRÁNH MỘT SAI LẦM NGƯỢC LẠI

Không nên nói:

“Người Việt hải ngoại = người thua cuộc.”

Bởi sau 1975, cộng đồng hải ngoại cũng thay đổi.

Có người:

• chống cộng;
• có người không còn quan tâm chính trị;
• có người hòa nhập;
• có người trở về Việt Nam;
• có người đầu tư;
• có người giữ nguyên ký ức;
• có người muốn hòa giải;
• thế hệ sau có căn tính rất khác cha mẹ.

Tương tự:

“Người ở Việt Nam = bên thắng”

cũng sai.

Xã hội trong nước sau 1975 cũng phân hóa sâu sắc.

Có người được hưởng lợi.

Có người nghèo đi.

Có người thăng tiến.

Có người mất chức.

Có người bị cải tạo.

Có người trở thành doanh nhân sau Đổi mới.

Có người rời quê hương trong những năm sau đó.

Do đó:

Sau 1975, đường phân chia không còn đơn giản là Bắc – Nam hay thắng – thua.

---

XIX. BẢNG PHÂN TÍCH NĂM TÊN GỌI

Tên gọi	Chủ thể thường sử dụng	Trọng tâm	Giá trị lịch sử	Giới hạn
Giải phóng	Phía cách mạng / Nhà nước	Giải phóng khỏi chế độ cũ và can thiệp nước ngoài	Phản ánh cách nhìn của bên chiến thắng	Không phản ánh đầy đủ trải nghiệm của mọi cư dân miền Nam
Chiến thắng	Phía chiến thắng	Kết quả quân sự	Phản ánh tương quan quân sự	Không nói hết hậu quả xã hội
Sụp đổ / Fall of Saigon	Nhiều nguồn quốc tế, cộng đồng miền Nam	Sự kết thúc của chính quyền Sài Gòn	Mô tả rõ sự thay đổi chính quyền	Có thể làm mờ ý nghĩa thống nhất trong cách nhìn của phía cách mạng
Mất nước	Một bộ phận người Việt Cộng hòa / hải ngoại	Mất quốc gia chính trị, quyền lực, quê hương	Phản ánh một ký ức mất mát thực sự	Không thể đại diện cho toàn bộ người Việt
Thống nhất	Nhà nước Việt Nam và nhiều người Việt	Kết quả quốc gia – lãnh thổ	Phản ánh việc chấm dứt hai chính quyền đối lập	Không đồng nghĩa với hòa giải và thống nhất ký ức

Bảng này không nhằm chọn một tên “đúng nhất”.

Nó nhằm cho thấy:

mỗi tên gọi trả lời một câu hỏi khác nhau.

---

XX. KẾT LUẬN CHƯƠNG V

Có thể rút ra tám kết luận.

1.

30-4 là một sự kiện lịch sử có thể xác định, nhưng ý nghĩa của nó không chỉ có một cách diễn giải.

2.

“Giải phóng”, “chiến thắng”, “sụp đổ”, “mất nước” và “thống nhất” không hoàn toàn phủ định nhau về mặt mô tả; chúng nhấn mạnh những phương diện khác nhau của cùng một biến cố.

3.

“Giải phóng” phản ánh quan điểm lịch sử của phía cách mạng.

4.

“Sụp đổ” phản ánh sự kết thúc của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

5.

“Mất nước” phản ánh một trải nghiệm chính trị và căn tính có thật của một bộ phận người Việt, đặc biệt trong cộng đồng di tản và hậu duệ của họ.

6.

“Thống nhất” phản ánh kết quả chính trị – lãnh thổ, nhưng không đồng nghĩa với hòa giải ký ức.

7.

Không một cộng đồng nào có quyền độc quyền biến ký ức của mình thành ký ức duy nhất của dân tộc.

8.

Ngược lại, không được lấy lý do “mỗi người có một ký ức” để phủ nhận những sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng.

---

XXI. BÀI HỌC HƯNG QUỐC

Có lẽ bài học quan trọng nhất của chương này là:

Một quốc gia có thể thống nhất trên bản đồ trước khi thống nhất trong ký ức.

Và một quốc gia chỉ thực sự mạnh khi có khả năng:

nhìn nhận chiến thắng mà không khinh thường người thua;

nhìn nhận thất bại mà không biến thành hận thù;

nhìn nhận nỗi đau mà không biến nỗi đau thành quyền trả thù;

và cuối cùng:

biến nhiều ký ức thành một tương lai chung mà không buộc ai phải xóa ký ức của mình.

Đó là chỗ Bên thắng cuộc đưa chúng ta đến một câu hỏi lớn hơn chính cuốn sách:

Sau một cuộc chiến, làm thế nào để người thắng và người thua cùng trở thành công dân của một quốc gia?

Đây cũng là nơi câu chuyện 30-4 bắt đầu chuyển sang Chương VI — “Sau chiến thắng: Ai nắm quyền?”

Ở chương đó, chúng ta sẽ không còn hỏi chủ yếu 30-4 được gọi là gì, mà hỏi:

Sau khi tiếng súng chấm dứt, quyền lực thực sự nằm trong tay ai?

Và phải đặc biệt tách:

Đảng — Nhà nước — Quân đội — Chính phủ Cách mạng lâm thời — cán bộ miền Bắc — cán bộ miền Nam — chính quyền địa phương — người dân.

Chỉ khi giải phẫu được những chủ thể ấy, chúng ta mới hiểu được chữ “bên thắng cuộc” trong chính nhan đề của Huy Đức thực sự có nghĩa gì.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu nghiên cứu bổ sung

• Library of Congress, tư liệu về ngày 30-4 và ký ức “Fall of Saigon”.
• Library of Congress, bộ sưu tập về người Việt tị nạn sau 1975 và Fort Indiantown Gap.
• Library of Congress, báo chí và ký ức của người tị nạn Việt Nam năm 1975.
• Library of Congress, Vietnam: A Country Study, niên biểu 1975–1976.
• Huy Đức, Bên thắng cuộc, Quyển I và II — nguồn trung tâm cần tiếp tục đối chiếu với tài liệu độc lập.

Nguyên tắc chứng cứ của chương: Không kết luận “ai đúng” chỉ dựa trên tên gọi. Tên gọi được xem là chứng cứ về cách một cộng đồng diễn giải lịch sử, còn sự kiện phải được kiểm chứng bằng tài liệu, nhân chứng và nguồn độc lập.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI “BÊN THẮNG CUỘC”