CHƯƠNG 24 - VIỆT HIẾN 2050

VIỆT HIẾN 2050

Nền tảng tự quản của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu

CHƯƠNG 24

MẠNG LƯỚI GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Địa vị pháp lý, phân định thẩm quyền và bảo đảm chất lượng

1. Giáo dục là hạ tầng tái tạo năng lực cộng đồng

Một cộng đồng toàn cầu không thể chỉ dựa vào thành công của những người đi trước. Muốn tồn tại và phát triển qua nhiều thế hệ, cộng đồng phải có khả năng truyền đạt tri thức, đào tạo thế hệ mới, bảo tồn văn hóa, phát triển kỹ năng và chuyển giao kinh nghiệm.

Giáo dục vì vậy không chỉ là một hoạt động phục vụ người học. Đó còn là cơ chế tái tạo năng lực của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Mạng lưới Giáo dục và Đào tạo Việt Toàn cầu hướng tới một quá trình liên tục:

CỘI NGUỒN → TRI THỨC → NĂNG LỰC → HỘI NHẬP → SÁNG TẠO → ĐÓNG GÓP → TRAO LẠI.

Mục tiêu không phải xây dựng một hệ thống giáo dục khép kín dành riêng cho người Việt, mà là kết nối những nguồn lực giáo dục phân tán trên toàn cầu, giúp mỗi người phát triển năng lực của mình và có thêm cơ hội đóng góp cho gia đình, xã hội sở tại và cộng đồng.

Để thực hiện mục tiêu đó, Việt Hiến cần xác lập nguyên tắc quản trị trước khi thiết kế tổ chức: quyền giáo dục, quyền xây dựng chuẩn và quyền kiểm định không phải là một.

2. Địa vị pháp lý của Việt Hiến và giới hạn tự quản

Việt Hiến là văn kiện nền tảng tự nguyện, xác lập các nguyên tắc, quyền, trách nhiệm và cơ chế tự quản của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Việt Hiến không phải hiến pháp của một quốc gia; không hình thành từ chủ quyền lãnh thổ; không thành lập nhà nước; không tạo ra quốc tịch và không tự thân có quyền lực công hay tư cách pháp nhân.

Cần phân biệt ba tầng:

Tầng thứ nhất — Việt Hiến. Đây là nền tảng nguyên tắc của cộng đồng, xác định những giá trị chung, giới hạn quyền lực nội bộ, cơ chế phối hợp, minh bạch, bảo vệ quyền lợi và trách nhiệm giải trình.

Tầng thứ hai — Tổ chức và pháp nhân. Những hoạt động cụ thể được thực hiện bởi cá nhân, hội, tổ chức phi lợi nhuận, quỹ, doanh nghiệp xã hội, cơ sở giáo dục hoặc chủ thể khác phù hợp với pháp luật áp dụng. Tư cách pháp lý và phạm vi quyền hạn của từng chủ thể được xác định theo pháp luật nơi thành lập và hoạt động.

Tầng thứ ba — Quốc gia sở tại. Nhà nước và cơ quan có thẩm quyền tại nơi hoạt động tiếp tục thực hiện các quyền hạn được pháp luật giao, bao gồm những vấn đề như đăng ký tổ chức, cấp phép giáo dục, công nhận văn bằng và bảo vệ người học.

Do đó, Việt Hiến có thể quy định rằng cộng đồng khuyến khích giáo dục hoặc thiết lập cơ chế kiểm định tự nguyện. Nhưng quy định đó không tự động trao cho Việt Hiến quyền cấp phép, cấp bằng, sở hữu tài sản hay điều hành một cơ sở giáo dục.

Các quyền này chỉ có thể được thực hiện bởi chủ thể có thẩm quyền phù hợp với pháp luật áp dụng.

Đây là ranh giới xuyên suốt toàn bộ thiết kế Việt Hiến: nền tảng cộng đồng xác lập nguyên tắc; tổ chức thực hiện hoạt động; pháp luật sở tại xác định giới hạn pháp lý.

3. Phân định ba quyền: giáo dục, xây dựng chuẩn và kiểm định

Muốn mạng lưới giáo dục phát triển mà không hình thành một trung tâm quyền lực độc quyền, Việt Hiến phải phân định ba chức năng.

Thứ nhất, quyền tổ chức và cung cấp giáo dục.

Các cá nhân, tổ chức và cơ sở giáo dục có thể thiết kế chương trình, tuyển dụng giáo viên, tổ chức giảng dạy, thu học phí hoặc cung cấp dịch vụ giáo dục trong phạm vi pháp luật cho phép.

Đây là quyền gắn với hoạt động giáo dục thực tế và trách nhiệm trực tiếp đối với người học.

Thứ hai, quyền xây dựng và công bố chuẩn chất lượng cộng đồng.

Một cơ chế chuyên môn có thể xây dựng bộ tiêu chí tự nguyện về chương trình, năng lực giáo viên, kết quả học tập, an toàn, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Chuẩn phải được công bố rõ ràng, có căn cứ chuyên môn và được sửa đổi theo một quy trình minh bạch. Cơ chế này không được tự biến chuẩn cộng đồng thành điều kiện pháp lý bắt buộc đối với mọi tổ chức Việt trên toàn cầu.

Thứ ba, quyền đánh giá và kiểm định.

Đánh giá là quá trình xem xét bằng chứng để xác định chất lượng và nhu cầu cải tiến. Kiểm định là quy trình đánh giá có tính độc lập nhằm đưa ra kết luận chính thức về việc đáp ứng một bộ chuẩn đã công bố.

Chủ thể kiểm định phải có năng lực chuyên môn, không có xung đột lợi ích không thể kiểm soát và chịu trách nhiệm về kết luận của mình.

Ba chức năng này có thể phối hợp nhưng phải có ranh giới. Một tổ chức giáo dục không được tự tuyên bố rằng chương trình của mình đã được một cơ chế độc lập kiểm định nếu thực tế không có quy trình kiểm định tương ứng.

Tương tự, cơ quan điều phối mạng lưới không đương nhiên có quyền kiểm định chỉ vì nó phụ trách lĩnh vực giáo dục.

4. Giáo dục cộng đồng và hệ thống giáo dục sở tại

Người Việt ở mỗi quốc gia tham gia hệ thống giáo dục theo pháp luật và điều kiện của quốc gia đó. Mạng lưới giáo dục Việt Toàn cầu có vai trò bổ trợ, kết nối và mở rộng cơ hội học tập.

Các chương trình có thể tập trung vào tiếng Việt, văn hóa, lịch sử, mentoring, kỹ năng nghề nghiệp, công nghệ, nghiên cứu và trao đổi quốc tế.

Nguyên tắc tổ chức là:

GIÁO DỤC SỞ TẠI LÀ NỀN TẢNG CHÍNH; GIÁO DỤC CỘNG ĐỒNG LÀ HỆ THỐNG BỔ TRỢ.

Cách tổ chức này giúp người học tiếp cận nguồn lực của cộng đồng mà không phải rời khỏi hoặc thu hẹp cơ hội tham gia xã hội sở tại.

Mạng lưới cũng không mặc nhiên thay thế các cơ sở giáo dục được công nhận, không tự tạo ra giá trị pháp lý cho văn bằng và không bảo đảm quyền hành nghề tại quốc gia mà người học sinh sống.

5. Căn tính văn hóa và năng lực hội nhập

Giáo dục Việt Toàn cầu có hai nhiệm vụ song song.

Một là giúp người học hiểu tiếng Việt, lịch sử, văn hóa, gia đình và di sản của cộng đồng.

Hai là phát triển tư duy độc lập, năng lực khoa học, kỹ năng nghề nghiệp, công nghệ, sáng tạo và khả năng hợp tác quốc tế.

Cội nguồn giúp con người hiểu mình đến từ đâu; giáo dục mở ra khả năng lựa chọn con đường mình muốn đi.

Tiếng Việt là một tài sản văn hóa quan trọng, nhưng không được sử dụng làm thước đo duy nhất để xác định mức độ thuộc về cộng đồng. Những người thuộc thế hệ thứ hai, thứ ba hoặc thứ tư, cũng như những người mới bắt đầu học tiếng Việt khi trưởng thành, đều có thể tham gia mạng lưới theo nhu cầu và khả năng của mình.

Việc học có thể diễn ra thông qua văn học, âm nhạc, phim ảnh, lịch sử gia đình, nghệ thuật, khoa học, công nghệ và các dự án cộng đồng.

Nguyên tắc là thống nhất về giá trị, chất lượng và sự tôn trọng người học; linh hoạt về phương pháp, ngôn ngữ và lộ trình.

6. Hệ sinh thái giáo dục và mạng lưới hợp tác

Mạng lưới có thể bắt đầu từ lớp học, câu lạc bộ, thư viện, nền tảng trực tuyến, chương trình mentoring, học bổng, đào tạo nghề và nhóm nghiên cứu. Khi nhu cầu và nguồn lực đủ lớn, mạng lưới có thể phát triển thành trung tâm học tập, phòng thí nghiệm, viện nghiên cứu hoặc cơ sở đào tạo phù hợp.

Trình tự phát triển:

NHU CẦU → CHƯƠNG TRÌNH → MẠNG LƯỚI → THIẾT CHẾ.

Mạng lưới Giáo viên Việt Toàn cầu kết nối giáo viên tiếng Việt, nhà giáo, giảng viên, giáo viên nghề và chuyên gia đào tạo.

Mạng lưới Học sinh — Sinh viên tạo điều kiện cho mentoring, thực tập, nghiên cứu, trao đổi quốc tế và chia sẻ cơ hội học tập.

Các mạng lưới có thể phối hợp mà không cần hợp nhất thành một tổ chức duy nhất. Mỗi cơ sở chịu trách nhiệm về hoạt động, nhân sự, tài chính, chất lượng và việc tuân thủ pháp luật của mình.

Sự liên kết vì thế không đồng nghĩa với tập trung quyền lực.

7. Chuẩn giáo dục và đánh giá chất lượng

Chuẩn giáo dục cộng đồng là tập hợp các tiêu chí công khai mà một chương trình cam kết hướng tới hoặc được xem xét có đáp ứng hay không.

Bộ chuẩn có thể bao gồm:

• Mục tiêu học tập rõ ràng và phù hợp với người học.
• Nội dung có căn cứ, được cập nhật và tôn trọng tư duy độc lập.
• Giáo viên có năng lực phù hợp.
• Môi trường học tập an toàn, tôn trọng phẩm giá.
• Cơ chế bảo vệ trẻ em và dữ liệu cá nhân.
• Minh bạch học phí, nguồn tài trợ và điều kiện tham gia.
• Đánh giá kết quả học tập có căn cứ.
• Cơ chế tiếp nhận khiếu nại và xử lý vi phạm.
• Tuân thủ pháp luật áp dụng.

Chuẩn trả lời câu hỏi: Một chương trình giáo dục tốt cần đáp ứng những yêu cầu nào?

Đánh giá trả lời câu hỏi: Chương trình hiện đạt đến đâu, bằng chứng là gì và cần cải thiện những gì?

Đánh giá có thể do cơ sở tự thực hiện, do chuyên gia bên ngoài tiến hành hoặc kết hợp nhiều phương pháp. Đánh giá để cải tiến không nhất thiết dẫn đến kết luận kiểm định.

Kiểm định chỉ được sử dụng khi có một quy trình xác nhận riêng, tiêu chí công bố trước và sự độc lập phù hợp.

Chuỗi logic phải được giữ rõ:

CHUẨN → ĐÁNH GIÁ → KIỂM ĐỊNH.

Không được dùng ba khái niệm này thay thế cho nhau.

8. Cơ chế kiểm định độc lập

Khi mạng lưới có đủ số lượng chương trình, kinh nghiệm và nguồn lực, cộng đồng có thể thành lập Cơ chế Kiểm định Giáo dục Cộng đồng Việt Toàn cầu thông qua một tổ chức hoặc pháp nhân phù hợp với pháp luật nơi hoạt động.

Cơ chế này phải được thiết kế để tránh ba loại xung đột lợi ích:

• Cơ sở giáo dục vừa cung cấp dịch vụ vừa tự đưa ra kết luận kiểm định chính thức về chính mình.
• Cơ quan điều phối vừa hỗ trợ chương trình vừa quyết định kết quả kiểm định mà không có biện pháp bảo đảm độc lập.
• Nhà tài trợ hoặc người có lợi ích tài chính trực tiếp can thiệp vào kết quả chuyên môn.

Một cơ chế kiểm định phù hợp cần có bộ tiêu chuẩn công khai, hội đồng chuyên môn, quy trình lựa chọn người đánh giá, quy định về xung đột lợi ích và cơ chế công bố kết quả.

Quy trình cơ bản gồm:

ĐĂNG KÝ → TỰ ĐÁNH GIÁ → ĐÁNH GIÁ NGOÀI → KẾT LUẬN → CÔNG BỐ → ĐÁNH GIÁ LẠI.

Kết quả có thể gồm: đạt; đạt có điều kiện; chưa đạt.

Quyết định phải nêu rõ phạm vi kiểm định, bộ chuẩn áp dụng, thời hạn hiệu lực, những điều kiện cần khắc phục và cơ chế xem xét lại.

Việc kiểm định không nên trở thành một danh hiệu thương mại có thể mua bằng tài trợ hoặc quan hệ. Uy tín phải hình thành từ chất lượng bằng chứng, tính độc lập của quy trình và khả năng giải trình khi có sai sót.

9. Khiếu nại, kháng nghị và bảo vệ người học

Một hệ thống bảo đảm chất lượng không thể chỉ có quyền đánh giá và đưa ra kết luận. Nó phải có cơ chế để người bị ảnh hưởng phản ánh sai phạm, yêu cầu sửa chữa và đề nghị xem xét lại quyết định.

Cần phân biệt khiếu nại về hoạt động giáo dục với kháng nghị quyết định kiểm định.

9.1. Khiếu nại về hoạt động giáo dục

Người học, phụ huynh, giáo viên hoặc người có quyền lợi liên quan có thể khiếu nại về các vấn đề thuộc phạm vi hoạt động của chương trình, chẳng hạn:

• Chất lượng giảng dạy không đúng cam kết.
• Thu phí hoặc sử dụng tài trợ thiếu minh bạch.
• Phân biệt đối xử, xâm phạm quyền riêng tư hoặc gây mất an toàn.
• Vi phạm quy chế học tập đã công bố.
• Trả đũa người phản ánh sai phạm.
• Không thực hiện nghĩa vụ hỗ trợ hoặc khắc phục đã cam kết.

Khiếu nại trước hết được gửi đến cơ sở hoặc tổ chức chịu trách nhiệm trực tiếp. Nếu cơ sở không xử lý, xử lý không thỏa đáng hoặc chính cơ sở là đối tượng bị phản ánh, người khiếu nại có thể chuyển vụ việc đến bộ phận tiếp nhận độc lập của mạng lưới hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy chế áp dụng.

Vụ việc liên quan đến nguy cơ gây hại cho trẻ em, bạo lực, xâm hại hoặc nguy hiểm tức thời phải được xử lý theo mức độ khẩn cấp, không buộc người phản ánh chờ hoàn tất quy trình nội bộ mới được tìm kiếm sự bảo vệ.

Những vấn đề thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước, cơ quan bảo vệ trẻ em hoặc cơ quan tư pháp phải được chuyển đến đúng cơ quan có thẩm quyền khi pháp luật yêu cầu hoặc khi cần thiết để bảo vệ người bị ảnh hưởng.

9.2. Kháng nghị quyết định kiểm định

Kháng nghị là yêu cầu xem xét lại một quyết định kiểm định vì cho rằng quyết định đó có sai sót về thủ tục, bằng chứng, tiêu chí, xung đột lợi ích hoặc cách áp dụng chuẩn.

Cơ sở bị kiểm định có quyền biết căn cứ của quyết định, tiếp cận phần hồ sơ được phép công khai hoặc cung cấp theo quy chế, gửi ý kiến phản hồi và đề nghị xem xét lại trong thời hạn quy định.

Người học hoặc bên liên quan cũng có thể đề nghị xem xét lại khi có căn cứ cho rằng quy trình kiểm định bị sai lệch, che giấu vi phạm hoặc bỏ qua bằng chứng quan trọng.

Việc kháng nghị không mặc nhiên làm đình chỉ quyết định đã ban hành. Cơ quan giải quyết phải xem xét mức độ rủi ro, hậu quả có thể xảy ra và lợi ích của người học để quyết định có cần tạm đình chỉ hoặc áp dụng biện pháp bảo vệ trong thời gian xem xét hay không.

9.3. Trình tự giải quyết và thời hạn

Quy chế khiếu nại và kháng nghị phải công bố tối thiểu các bước sau:

1. Tiếp nhận: xác nhận đã nhận hồ sơ, hướng dẫn bổ sung thông tin cần thiết và xác định phạm vi giải quyết.
2. Phân loại: xác định vụ việc thuộc trách nhiệm của cơ sở giáo dục, cơ quan điều phối, cơ chế kiểm định hay cơ quan có thẩm quyền bên ngoài.
3. Xem xét: thu thập tài liệu, cho các bên cơ hội trình bày và bảo đảm quyền phản hồi phù hợp.
4. Quyết định: nêu kết luận, căn cứ, biện pháp khắc phục và thời hạn thực hiện.
5. Xem xét lại: cho phép yêu cầu một cấp xem xét độc lập hơn khi có căn cứ theo quy chế.
6. Theo dõi: kiểm tra việc thực hiện biện pháp khắc phục và công bố kết quả ở mức phù hợp với quyền riêng tư.

Quy chế cần quy định thời hạn cho từng bước, điều kiện gia hạn, cách thông báo khi chậm xử lý và trường hợp cần ưu tiên khẩn cấp. Không được để việc thiếu quy định về thời hạn trở thành lý do trì hoãn vô hạn.

9.4. Tính độc lập và chống trả đũa

Người tiếp nhận, điều tra hoặc quyết định vụ việc phải khai báo xung đột lợi ích và rút khỏi quy trình khi có căn cứ cho thấy tính khách quan bị ảnh hưởng.

Người bị khiếu nại không được tự mình quyết định kết quả khiếu nại đối với hành vi của chính mình. Người đã trực tiếp tham gia quyết định kiểm định ban đầu không nên là người duy nhất quyết định kháng nghị đối với quyết định đó.

Người phản ánh thiện chí phải được bảo vệ trước hành vi trả đũa trong phạm vi tổ chức có thể kiểm soát và theo pháp luật áp dụng. Đồng thời, cơ chế phải bảo vệ quyền riêng tư, tránh công bố danh tính hoặc cáo buộc chưa được xác minh một cách tùy tiện.

Các bên đều có quyền trình bày và được đối xử công bằng. Khiếu nại không mặc nhiên chứng minh có vi phạm; nhưng cũng không được bác bỏ chỉ vì người phản ánh chưa có đủ khả năng thu thập toàn bộ bằng chứng.

9.5. Thẩm quyền và hiệu lực của quyết định giải quyết

Cơ chế nội bộ có thể yêu cầu khắc phục, sửa quy trình, đình chỉ tư cách tham gia mạng lưới hoặc rút lại xác nhận kiểm định trong phạm vi thẩm quyền đã công bố và pháp luật cho phép.

Cơ chế này không tự có quyền áp đặt hình phạt nhà nước, tước giấy phép do cơ quan nhà nước cấp hoặc thay thế phán quyết của tòa án.

Quyết định nội bộ cũng không được loại bỏ quyền khiếu kiện hoặc quyền tiếp cận cơ quan có thẩm quyền mà pháp luật dành cho người liên quan.

Nguyên tắc cốt lõi là: có quyền đánh giá thì phải có trách nhiệm giải trình; có quyền quyết định thì phải có cơ chế xem xét lại; có quyền tự quản thì không được tự miễn trừ khỏi pháp luật.

10. Mô hình quản trị và phân lập chức năng

Mạng lưới Giáo dục và Đào tạo có thể tổ chức theo ba tầng chức năng.

Tầng thứ nhất — Cơ sở và chương trình giáo dục.

Chịu trách nhiệm về giảng dạy, nhân sự, tài chính, an toàn, kết quả học tập và tuân thủ pháp luật.

Tầng thứ hai — Cơ quan điều phối giáo dục.

Có nhiệm vụ kết nối giáo viên, chia sẻ tài nguyên, hỗ trợ chương trình, phát triển hợp tác quốc tế, điều phối học bổng và thúc đẩy xây dựng chuẩn.

Cơ quan này không trực tiếp điều hành tất cả các cơ sở và không mặc nhiên có quyền quyết định kết quả kiểm định.

Tầng thứ ba — Cơ chế đánh giá và kiểm định.

Thực hiện đánh giá ngoài, xem xét bằng chứng, đưa ra kết luận kiểm định và tiếp nhận kháng nghị thuộc phạm vi trách nhiệm được giao.

Cơ chế này phải có sự độc lập phù hợp về chuyên môn, nhân sự và quyết định. Nếu dùng chung pháp nhân với cơ quan điều phối vì lý do quy mô hoặc chi phí, cần có quy chế tách biệt rõ ràng về nhân sự, ngân sách, hồ sơ và quyền ra quyết định. Khi không thể bảo đảm tính độc lập cần thiết, phải sử dụng đơn vị đánh giá bên ngoài.

Như vậy, phân lập chức năng không nhất thiết đòi hỏi lập nhiều pháp nhân ngay từ đầu. Điều bắt buộc là không để một chủ thể tùy tiện vừa cung cấp dịch vụ, vừa tự xác nhận chất lượng, vừa giải quyết kháng nghị đối với quyết định của chính mình.

11. Học bổng, quỹ giáo dục và trách nhiệm tài chính

Quỹ Giáo dục Việt Toàn cầu có thể hỗ trợ học bổng, nghiên cứu, đào tạo nghề, phát triển giáo viên, tài năng trẻ và các dự án giáo dục.

Việc thành lập, quản lý tài sản và phân phối tài trợ phải do chủ thể phù hợp thực hiện theo pháp luật áp dụng.

Các tiêu chí lựa chọn người nhận hỗ trợ cần công khai, gắn với mục tiêu của quỹ và có thể giải trình. Những người tham gia xét duyệt phải khai báo xung đột lợi ích, không sử dụng nguồn lực để ưu tiên tùy tiện cho người thân hoặc nhóm lợi ích của mình.

Nhà tài trợ có thể xác định mục tiêu tài trợ hợp pháp, nhưng không vì đóng góp nhiều mà mặc nhiên được quyền kiểm soát nội dung học thuật, can thiệp vào kết luận kiểm định hoặc chi phối cơ chế quản trị cộng đồng.

Nguồn lực tài chính phải phục vụ mục tiêu giáo dục, không trở thành công cụ mua quyền lực.

12. Lộ trình triển khai

Giai đoạn I — Kết nối, từ năm thứ nhất đến năm thứ hai

• Lập bản đồ giáo viên, chuyên gia và nguồn lực giáo dục.
• Xác định nhu cầu theo quốc gia, thế hệ và nhóm tuổi.
• Phát triển chương trình tiếng Việt, văn hóa và học tập trực tuyến.
• Hình thành mạng lưới mentoring, thư viện số và học bổng quy mô nhỏ.
• Xây dựng quy trình tiếp nhận phản ánh và bảo vệ người học ở mức cơ bản.

Mục tiêu: xác định nhu cầu thực tế và hình thành mạng lưới hoạt động có trách nhiệm.

Giai đoạn II — Xây chuẩn và đánh giá, từ năm thứ ba đến năm thứ năm

• Thành lập mạng lưới giáo viên và nhóm chuyên môn.
• Xây dựng Bộ Chuẩn Giáo dục Cộng đồng.
• Hoàn thiện công cụ tự đánh giá và đánh giá ngoài.
• Công bố quy chế khiếu nại, kháng nghị và xử lý xung đột lợi ích.
• Thử nghiệm đánh giá độc lập tại một số chương trình.
• Phát triển học bổng, kỹ năng nghề nghiệp và công nghệ.

Mục tiêu: chuyển từ hoạt động tự nguyện rời rạc sang chất lượng có thể xem xét bằng bằng chứng.

Giai đoạn III — Kiểm định thí điểm, từ năm thứ năm đến năm thứ mười

• Chỉ thành lập cơ chế kiểm định khi đã có đủ chương trình, chuyên gia và nguồn lực.
• Thử nghiệm quy trình kiểm định với phạm vi hẹp.
• Thiết lập bộ phận kháng nghị độc lập phù hợp.
• Công bố báo cáo chất lượng và đánh giá lại các chương trình.
• Mở rộng trung tâm học tập, hợp tác nghiên cứu và trao đổi quốc tế.

Mục tiêu: xây dựng uy tín dựa trên tính độc lập, năng lực chuyên môn và trách nhiệm giải trình.

Giai đoạn IV — Phát triển di sản dài hạn

Khi cộng đồng có đủ năng lực quản trị và nguồn lực bền vững, có thể xem xét phát triển viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo chuyên sâu, quỹ học thuật lâu dài và chương trình giáo dục liên quốc gia.

Việc mở rộng phải dựa trên nhu cầu, hiệu quả đã được kiểm chứng và khả năng tuân thủ pháp luật ở từng nơi hoạt động.

Nguyên tắc xuyên suốt:

NHU CẦU ĐI TRƯỚC — NĂNG LỰC THEO SAU — THIẾT CHẾ HÌNH THÀNH CUỐI CÙNG.

13. Thước đo hiệu quả

Không lấy số lượng tòa nhà, tổ chức hoặc chương trình làm thước đo chính. Một mạng lưới lớn nhưng thiếu chất lượng, thiếu minh bạch hoặc không bảo vệ được người học chưa thể được xem là thành công.

Các chỉ số cần xem xét gồm:

• Số người được tiếp cận và mức độ duy trì việc học.
• Kết quả học tập và sự tiến bộ về năng lực.
• Số giáo viên được hỗ trợ và chất lượng chuyên môn.
• Số học bổng, cơ hội thực tập và nghiên cứu.
• Mức độ đáp ứng chuẩn của các chương trình.
• Kết quả đánh giá ngoài và kiểm định.
• Số vụ khiếu nại được xử lý đúng hạn.
• Mức độ thực hiện các biện pháp khắc phục.
• Tình hình an toàn, bảo vệ dữ liệu và minh bạch tài chính.
• Mức độ hài lòng và khả năng tự chủ của người học.

Cần công bố phương pháp đo lường, phạm vi dữ liệu và những hạn chế của từng chỉ số. Không được dùng số liệu thành tích đơn lẻ để che giấu những vấn đề về chất lượng hoặc an toàn.

Thước đo cuối cùng là: người học có trở nên hiểu biết hơn, có năng lực hơn, tự chủ hơn và có nhiều cơ hội đóng góp hơn hay không?

14. Các điều khoản Việt Hiến đề xuất

Điều 1 — Địa vị pháp lý và giới hạn quyền lực

Việt Hiến là văn kiện nền tảng tự nguyện của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu, không phải hiến pháp của một quốc gia và không tự thân tạo ra quyền lực công, tư cách pháp nhân hoặc thẩm quyền cấp phép giáo dục.

Điều 2 — Quyền tổ chức giáo dục

Cộng đồng khuyến khích và hỗ trợ các hoạt động giáo dục, đào tạo, nghiên cứu và phát triển năng lực. Các hoạt động cụ thể do cá nhân, tổ chức hoặc pháp nhân phù hợp thực hiện theo pháp luật áp dụng.

Điều 3 — Tự do giáo dục

Hoạt động giáo dục cộng đồng tôn trọng phẩm giá con người, tư duy độc lập, quyền đặt câu hỏi, quyền phản biện và sự đa dạng quan điểm. Không được sử dụng giáo dục để ép buộc người học chấp nhận một quan điểm duy nhất hoặc hạn chế quyền hợp pháp của họ.

Điều 4 — Chuẩn chất lượng

Cộng đồng có thể xây dựng và công bố các bộ chuẩn chất lượng tự nguyện đối với những chương trình tham gia hệ sinh thái Việt Hiến. Chuẩn phải rõ ràng, có căn cứ chuyên môn và không tự thay thế quy định pháp luật.

Điều 5 — Đánh giá chất lượng

Các chương trình có thể được tự đánh giá hoặc đánh giá bên ngoài nhằm xác định mức độ đáp ứng chuẩn, phát hiện hạn chế và cải tiến chất lượng.

Điều 6 — Kiểm định độc lập

Kiểm định là cơ chế xác nhận việc đáp ứng chuẩn thông qua quy trình có tính độc lập, tiêu chí công khai và trách nhiệm giải trình. Chủ thể kiểm định phải công bố phạm vi, căn cứ và thời hạn hiệu lực của kết luận.

Điều 7 — Phân định thẩm quyền

Cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm về hoạt động giáo dục; cơ quan điều phối chịu trách nhiệm kết nối và hỗ trợ; cơ chế kiểm định chịu trách nhiệm về kết luận kiểm định. Không chủ thể nào được mặc nhiên chiếm giữ toàn bộ ba chức năng này.

Điều 8 — Khiếu nại và kháng nghị

Người học, phụ huynh, giáo viên và bên liên quan có quyền phản ánh, khiếu nại về hoạt động giáo dục và đề nghị xem xét lại quyết định kiểm định theo quy chế công khai. Việc giải quyết phải khách quan, đúng thời hạn, có căn cứ và bảo vệ người phản ánh thiện chí trước hành vi trả đũa.

Điều 9 — Quyền được xem xét lại

Quyết định kiểm định phải có căn cứ và cơ chế kháng nghị. Người giải quyết kháng nghị phải độc lập phù hợp với quyết định ban đầu, khai báo xung đột lợi ích và không được hạn chế quyền tiếp cận cơ quan có thẩm quyền theo pháp luật.

Điều 10 — Bảo vệ người học

Các chương trình phải tôn trọng phẩm giá, quyền riêng tư và an toàn của người học, đặc biệt là trẻ em. Việc xử lý nguy cơ gây hại phải ưu tiên bảo vệ người bị ảnh hưởng và tuân thủ pháp luật áp dụng.

Điều 11 — Tự chủ và không độc quyền

Các cơ sở và tổ chức giáo dục được tự chủ trong phạm vi pháp luật và những cam kết hợp pháp đã công bố. Không tổ chức nào được tự nhận là cơ quan giáo dục duy nhất đại diện cho toàn thể Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Điều 12 — Minh bạch và trách nhiệm giải trình

Các tổ chức tham gia hệ sinh thái giáo dục phải công khai những thông tin cần thiết về tiêu chuẩn, tài chính, xung đột lợi ích, kết quả đánh giá và cơ chế xử lý khiếu nại, đồng thời bảo vệ dữ liệu cá nhân và thông tin thuộc diện cần giữ kín theo pháp luật.

Kết luận: Tự quản mà không soán quyền

Giáo dục là một trong những năng lực quan trọng nhất giúp Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu duy trì căn tính, phát triển tri thức và đóng góp cho tương lai. Nhưng một hệ sinh thái giáo dục chỉ có thể tạo dựng uy tín lâu dài nếu quyền lực trong chính hệ sinh thái ấy được giới hạn và kiểm soát.

Chương này xác lập bốn nguyên tắc.

Thứ nhất, Việt Hiến là nền tảng tự quản, không phải nhà nước và không tự thân là pháp nhân. Mọi hoạt động thực tế phải do chủ thể phù hợp thực hiện theo pháp luật áp dụng.

Thứ hai, quyền giáo dục không đồng nghĩa với quyền kiểm định. Người tổ chức chương trình chịu trách nhiệm về hoạt động của mình; cơ chế kiểm định phải có sự độc lập phù hợp khi xác nhận chất lượng.

Thứ ba, quyền đánh giá phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Người học và các bên liên quan phải có con đường khiếu nại, kháng nghị và yêu cầu khắc phục rõ ràng, không bị trả đũa vì phản ánh thiện chí.

Thứ tư, chất lượng phải được chứng minh bằng bằng chứng, không phải bằng danh hiệu. Một chương trình chỉ có thể tuyên bố đã được kiểm định khi quy trình tương ứng thực sự được thực hiện và kết luận còn hiệu lực trong phạm vi đã công bố.

Từ đó, nguyên tắc quản trị của Mạng lưới Giáo dục và Đào tạo Việt Toàn cầu được xác lập:

TỰ QUẢN MÀ KHÔNG SOÁN QUYỀN.

TỔ CHỨC GIÁO DỤC MÀ KHÔNG ĐỘC QUYỀN TRI THỨC.

XÂY DỰNG CHUẨN MÀ KHÔNG TỰ NHẬN QUYỀN LẬP PHÁP.

ĐÁNH GIÁ ĐỂ CẢI TIẾN — KIỂM ĐỊNH ĐỂ XÁC NHẬN.

KHIẾU NẠI ĐỂ BẢO VỆ QUYỀN LỢI — KHÁNG NGHỊ ĐỂ KIỂM SOÁT QUYẾT ĐỊNH.

HỘI NHẬP MÀ KHÔNG ĐÁNH MẤT CĂN TÍNH.

Một cộng đồng trưởng thành không được đo bằng số lượng thiết chế mà nó dựng lên, mà bằng khả năng tạo ra tri thức, bảo vệ con người, sửa chữa sai lầm và giới hạn quyền lực của chính mình.

Đó cũng là nền tảng để giáo dục trở thành năng lực tự tái tạo của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu qua nhiều thế hệ.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: VIỆT HIẾN 2050