CHƯƠNG 2 -ĐỐI THOẠI VỚI KINH TẾ VIỆT NAM - TĂNG TRƯỞNG GDP CÓ PHẢI LÀ PHÁT TRIỂN?

 ĐỐI THOẠI VỚI KINH TẾ VIỆT NAM

Tăng trưởng – Doanh nghiệp – Người lao động – AI và câu hỏi về một nền kinh tế vì con người

CHƯƠNG II

TĂNG TRƯỞNG GDP CÓ PHẢI LÀ PHÁT TRIỂN?

Từ một con số của nền kinh tế đến câu hỏi về đời sống của con người

I. MỘT CON SỐ KHÔNG THỂ TRẢ LỜI MỌI CÂU HỎI

Khi một quốc gia công bố tốc độ tăng trưởng GDP cao, đó thường được xem là một dấu hiệu tích cực. Sản xuất và dịch vụ tăng lên, nền kinh tế tạo thêm giá trị, thu nhập quốc dân có cơ hội tăng, ngân sách có thể thu được nhiều nguồn lực hơn và doanh nghiệp có thêm cơ hội kinh doanh.

Những ý nghĩa đó không nên bị phủ nhận.

Nhưng từ đây xuất hiện một câu hỏi quan trọng:

Nếu GDP tăng, điều đó có đồng nghĩa với việc người dân sống tốt hơn, doanh nghiệp khỏe hơn và quốc gia mạnh hơn hay không?

Câu trả lời là: không phải lúc nào cũng như vậy.

GDP đo lường giá trị của hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất trong lãnh thổ một quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định. Nó giúp chúng ta hình dung quy mô hoạt động kinh tế và tốc độ thay đổi của quy mô ấy.

Nhưng GDP không trực tiếp cho biết thu nhập được phân phối như thế nào, một hộ gia đình còn lại bao nhiêu tiền sau khi trả các chi phí thiết yếu, doanh nghiệp có đủ dòng tiền để tồn tại hay không, hoặc tăng trưởng hôm nay có gây tổn thất cho môi trường và các thế hệ tương lai hay không.

Báo cáo Beyond GDP của nhóm chuyên gia do Joseph Stiglitz, Jean-Paul Fitoussi và Martine Durand chủ trì, xuất bản qua OECD năm 2018, nhấn mạnh rằng không có một chỉ số đơn lẻ nào đủ để đánh giá toàn diện tình trạng của một quốc gia. Cần kết hợp những chỉ số về điều kiện vật chất, phân phối phúc lợi và tính bền vững. [1]

Vì vậy, cuốn sách này không đặt câu hỏi GDP có quan trọng hay không.

GDP rất quan trọng.

Câu hỏi đúng là:

GDP quan trọng đến mức nào, và cần bổ sung những gì để hiểu đầy đủ nền kinh tế?

II. DANH NGHĨA: TĂNG TRƯỞNG LÀ MỤC TIÊU, NHƯNG KHÔNG PHẢI MỤC TIÊU DUY NHẤT

Trong các kế hoạch phát triển, tốc độ tăng trưởng GDP thường được sử dụng như một chỉ tiêu trung tâm.

Điều này có lý do. Một quốc gia đang phát triển cần mở rộng năng lực sản xuất, xây dựng hạ tầng, tạo việc làm, nâng cao năng suất và cải thiện thu nhập. Nếu nền kinh tế trì trệ trong thời gian dài, việc giải quyết các nhu cầu xã hội sẽ khó khăn hơn.

Nhưng cần phân biệt ba điều:

• Mục tiêu tăng trưởng: tốc độ mà Nhà nước mong muốn đạt được.
• Kết quả tăng trưởng: mức tăng được thống kê sau khi hoạt động kinh tế diễn ra.
• Chất lượng tăng trưởng: cách nền kinh tế tạo ra giá trị, phân phối thành quả và duy trì năng lực phát triển.

Ba điều này liên quan với nhau, nhưng không đồng nhất.

Chẳng hạn, một mục tiêu tăng trưởng cao có thể thúc đẩy đầu tư, cải thiện hạ tầng và tạo thêm việc làm. Nhưng nếu việc theo đuổi mục tiêu khiến các cơ quan chỉ tập trung vào số lượng dự án, tốc độ giải ngân hoặc quy mô sản xuất, những vấn đề như hiệu quả vốn, nợ, năng suất và tác động môi trường có thể bị xem nhẹ.

Đó là nguy cơ của việc để một chỉ tiêu trở thành đại diện cho toàn bộ mục tiêu phát triển.

Khi điều được đo lường trở thành điều duy nhất được coi trọng, những giá trị không được đo lường dễ bị bỏ quên.

Đây không phải là lý do để từ bỏ chỉ tiêu GDP. Đó là lý do để thiết kế một hệ thống đánh giá rộng hơn.

III. KỲ VỌNG: GDP TĂNG THÌ NHỮNG ĐIỀU GÌ CÓ THỂ TỐT LÊN?

Tăng trưởng GDP có thể tạo ra nhiều lợi ích.

Thứ nhất, nền kinh tế có thể sản xuất nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn.

Thứ hai, nếu hoạt động sản xuất mở rộng hiệu quả, doanh nghiệp có thể đầu tư thêm, tạo việc làm và trả lương cao hơn.

Thứ ba, thu nhập và lợi nhuận tăng có thể mở rộng nguồn thu thuế, tạo điều kiện để Nhà nước đầu tư vào giáo dục, y tế, hạ tầng và an sinh xã hội.

Thứ tư, một nền kinh tế lớn hơn có thể có thêm nguồn lực để nghiên cứu, phát triển công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Nhưng mỗi lợi ích đều đi kèm với những điều kiện.

GDP tăng không tự động khiến tiền lương tăng tương ứng. Doanh nghiệp có thể mở rộng sản lượng bằng cách sử dụng nhiều lao động và vốn hơn mà chưa cải thiện đáng kể năng suất.

Nguồn thu ngân sách có thể tăng nhưng hiệu quả chi tiêu công còn phụ thuộc vào chất lượng quản trị.

Xuất khẩu có thể tăng mạnh nhưng doanh nghiệp trong nước chưa chắc giữ lại được phần lớn giá trị nếu phụ thuộc vào nguyên liệu, công nghệ và các khâu có giá trị gia tăng cao từ bên ngoài.

Do đó, chuỗi kỳ vọng phải được kiểm nghiệm:

GDP tăng → năng lực sản xuất tăng → năng suất tăng → thu nhập tăng → đời sống cải thiện.

Mỗi mũi tên đều là một mối quan hệ cần điều kiện và bằng chứng, không phải một kết quả tự động.

IV. THỰC TẾ: GDP VIỆT NAM TĂNG 8,02% NĂM 2025 NÓI LÊN ĐIỀU GÌ?

Theo thông cáo của Cục Thống kê Việt Nam, GDP năm 2025 ước tăng 8,02% so với năm trước. Trong cơ cấu tăng trưởng, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 3,78%; công nghiệp và xây dựng tăng 8,95%; dịch vụ tăng 8,62%. [2]

Đây là số liệu thực tế được cơ quan thống kê công bố dưới dạng ước tính cho năm 2025. Khi sử dụng trong nghiên cứu dài hạn, cần ghi rõ nguồn, thời điểm công bố và kiểm tra các lần cập nhật nếu có.

Con số 8,02% cho biết tổng giá trị tăng thêm của nền kinh tế tăng nhanh trong năm đó theo phương pháp thống kê được áp dụng.

Nhưng chỉ riêng con số ấy chưa trả lời được những câu hỏi sau:

• Thu nhập thực tế của các nhóm dân cư tăng bao nhiêu?
• Tăng trưởng có tạo ra nhiều việc làm chất lượng cao hơn không?
• Năng suất tăng nhờ công nghệ và kỹ năng hay chủ yếu nhờ tăng vốn và đầu vào?
• Doanh nghiệp nhỏ có cải thiện lợi nhuận và khả năng tồn tại không?
• Giá trị gia tăng được giữ lại trong nước tăng đến đâu?
• Những chi phí môi trường và xã hội nào phát sinh trong quá trình tăng trưởng?

Muốn trả lời, phải đặt GDP cạnh các chỉ số khác.

Không thể suy luận rằng nền kinh tế yếu chỉ vì một số doanh nghiệp đóng cửa. Cũng không thể kết luận rằng toàn bộ nền kinh tế khỏe mạnh chỉ vì GDP tăng cao.

Cả hai đều là những kết luận vượt quá bằng chứng.

Điều cần làm là đối chiếu nhiều lớp dữ liệu để tìm ra bức tranh đầy đủ hơn.

V. GDP DANH NGHĨA VÀ GDP THỰC: KHÔNG ĐƯỢC NHẦM LẪN

Một điểm kỹ thuật quan trọng là phân biệt GDP danh nghĩa và GDP thực.

GDP danh nghĩa được tính theo mức giá của kỳ đang xét. Nó có thể tăng do sản lượng tăng, do giá cả tăng hoặc do cả hai.

GDP thực được điều chỉnh để loại trừ ảnh hưởng của biến động giá theo phương pháp thống kê, nhằm phản ánh tốt hơn sự thay đổi về khối lượng sản xuất.

Ví dụ giả định: nếu tổng giá trị sản phẩm tính theo giá hiện hành tăng 10%, nhưng mức giá bình quân của sản phẩm tăng đáng kể, thì sản lượng thực tế có thể tăng ít hơn 10%.

Đây chỉ là ví dụ minh họa, không phải số liệu của Việt Nam.

Vì vậy, khi đọc báo cáo kinh tế, cần phân biệt rõ:

• GDP theo giá hiện hành;
• tốc độ tăng GDP thực;
• GDP bình quân đầu người;
• thu nhập khả dụng của hộ gia đình;
• thu nhập thực sau khi điều chỉnh giá cả.

GDP bình quân đầu người cũng không phải tiền mà mỗi người thực sự nhận được. Đây là GDP chia cho dân số. Một quốc gia có GDP bình quân đầu người tăng không có nghĩa là mọi người đều nhận được mức thu nhập tương ứng.

VI. AI HƯỞNG LỢI TỪ TĂNG TRƯỞNG?

Đây là câu hỏi phân phối, và nó cần được trả lời bằng chứng cứ.

Hãy hình dung nền kinh tế có sáu nhóm chủ thể:

1. Nhà nước: có thể thu thêm thuế và phí khi hoạt động kinh tế mở rộng.

2. Doanh nghiệp lớn: có thể hưởng lợi từ thị trường mở rộng, quy mô, công nghệ và khả năng tiếp cận vốn.

3. Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài: có thể gia tăng sản xuất và xuất khẩu; mức giá trị giữ lại trong nước phụ thuộc vào tiền lương, thuế, mua hàng trong nước, chuyển giao công nghệ và các yếu tố khác.

4. Doanh nghiệp vừa và nhỏ: có thể hưởng lợi từ đơn hàng và nhu cầu tăng, nhưng cũng có thể gặp khó khăn nếu chi phí vốn, mặt bằng và đầu vào tăng nhanh.

5. Người lao động: có thể hưởng lợi thông qua việc làm, tiền lương, kỹ năng và cơ hội thăng tiến; mức hưởng lợi còn phụ thuộc vào năng suất, sức mạnh thương lượng và chất lượng việc làm.

6. Người tiêu dùng và hộ gia đình: có thể có thêm thu nhập và nhiều lựa chọn hơn, nhưng sức mua thực tế còn phụ thuộc vào giá nhà ở, thực phẩm, giáo dục, y tế và các chi phí thiết yếu.

Không thể mặc định nhóm nào cũng hưởng lợi như nhau.

Muốn biết thành quả tăng trưởng được phân phối ra sao, cần đối chiếu dữ liệu về tiền lương, thu nhập hộ gia đình, lợi nhuận doanh nghiệp, thuế, tài sản và tiêu dùng. OECD cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đo lường sự phân phối thu nhập và tài sản, thay vì chỉ nhìn vào tổng sản lượng quốc gia. [1]

Đây là một trong những nhiệm vụ nghiên cứu quan trọng của cuốn sách.

VII. DOANH NGHIỆP CÓ KHỎE HƠN KHÔNG?

GDP tăng có thể phản ánh hoạt động kinh tế mở rộng, nhưng không thay thế được việc đánh giá sức khỏe doanh nghiệp.

Một doanh nghiệp có doanh thu tăng nhưng lợi nhuận giảm vẫn có thể gặp khó khăn.

Một doanh nghiệp có lợi nhuận kế toán nhưng khách hàng trả tiền chậm vẫn có thể thiếu dòng tiền.

Một doanh nghiệp vay nhiều để mở rộng có thể tăng sản lượng trong ngắn hạn nhưng trở nên dễ tổn thương nếu đơn hàng giảm hoặc chi phí lãi vay tăng.

Vì vậy, muốn đánh giá sức khỏe khu vực doanh nghiệp, cần nhìn vào ít nhất những chỉ tiêu sau:

• doanh thu và lợi nhuận;
• dòng tiền hoạt động;
• nợ và khả năng trả nợ;
• số đơn hàng và chi phí đầu vào;
• năng suất lao động;
• đầu tư công nghệ;
• số doanh nghiệp thành lập, tạm ngừng, quay lại hoạt động và rút khỏi thị trường.

Đặc biệt, phải phân biệt tạm ngừng kinh doanh với giải thể; doanh nghiệp mới thành lập với doanh nghiệp có khả năng tồn tại lâu dài.

Số doanh nghiệp tăng không tự động chứng minh khu vực tư nhân mạnh lên. Nhưng số doanh nghiệp rút lui tăng cũng không tự động chứng minh toàn bộ nền kinh tế đang suy thoái.

Điều cần nghiên cứu là cấu trúc của các biến động ấy, ngành nào bị ảnh hưởng, quy mô doanh nghiệp nào chịu sức ép và nguyên nhân nằm ở đâu.

VIII. NGƯỜI LAO ĐỘNG CÓ SỐNG TỐT HƠN KHÔNG?

Đây là một phép thử quan trọng của chất lượng tăng trưởng.

Một nền kinh tế có thể tăng sản lượng nhưng tiền lương thực tế của một bộ phận người lao động không tăng tương ứng.

Một người được tăng lương 6% nhưng chi phí sinh hoạt tăng nhanh hơn có thể không cải thiện được sức mua.

Một người có việc làm nhưng phải làm nhiều giờ, thiếu bảo hiểm hoặc không có cơ hội nâng cao kỹ năng cũng chưa chắc có chất lượng sống tốt hơn.

Do đó, không thể chỉ dùng mức lương danh nghĩa để đánh giá đời sống.

Cần xem xét:

• tiền lương thực tế;
• thu nhập khả dụng của hộ gia đình;
• chi phí sinh hoạt;
• thời gian làm việc;
• mức độ ổn định của việc làm;
• bảo hiểm và an sinh xã hội;
• khả năng học tập và chuyển đổi nghề;
• khả năng tiếp cận nhà ở, y tế và giáo dục.

Không phải mọi yếu tố đều có thể quy đổi thành tiền. Nhưng bỏ qua chúng sẽ làm bức tranh phát triển thiếu những phần quan trọng.

IX. TĂNG TRƯỞNG CÓ BỀN VỮNG KHÔNG?

Một nền kinh tế có thể đạt tăng trưởng cao trong ngắn hạn nhờ đầu tư lớn, khai thác tài nguyên hoặc mở rộng tín dụng. Nhưng câu hỏi dài hạn là: những động lực đó có thể duy trì trong bao lâu và với chi phí nào?

Nếu tăng trưởng dựa vào năng suất, kỹ năng, đổi mới công nghệ và năng lực cạnh tranh, nền kinh tế có cơ hội nâng cao mức sống lâu dài.

Nếu tăng trưởng dựa quá nhiều vào việc tăng đầu vào mà năng suất không cải thiện, chi phí mở rộng có thể ngày càng cao.

Nếu hoạt động kinh tế gây tổn hại nghiêm trọng đến môi trường, một phần lợi ích trước mắt có thể bị bù trừ bởi chi phí sức khỏe, thiên tai và khắc phục trong tương lai.

Báo cáo của Ngân hàng Thế giới về con đường phát triển xanh và khả năng chống chịu của Việt Nam đặt vấn đề rằng biến đổi khí hậu có thể làm giảm tăng trưởng dài hạn nếu không có biện pháp thích ứng phù hợp. [3]

Điều này nhắc chúng ta rằng tăng trưởng hôm nay cần được xem xét cùng với khả năng duy trì năng lực phát triển trong tương lai.

X. NGUY HIỂM KHI BIẾN GDP THÀNH MỤC TIÊU DUY NHẤT

Khi một chỉ tiêu được đặt ở vị trí quá cao, các chủ thể có thể tập trung vào việc tối ưu hóa chỉ tiêu đó, đôi khi gây bất lợi cho những mục tiêu khác.

Nếu chỉ quan tâm tốc độ tăng trưởng, có thể xem nhẹ chất lượng đầu tư.

Nếu chỉ quan tâm giải ngân, có thể xem nhẹ hiệu quả sau khi công trình hoàn thành.

Nếu chỉ quan tâm xuất khẩu, có thể bỏ qua mức độ phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu và giá trị được giữ lại trong nước.

Nếu chỉ quan tâm số việc làm, có thể xem nhẹ tiền lương, điều kiện lao động và cơ hội phát triển kỹ năng.

Đây là một nguy cơ trong thiết kế hệ thống đánh giá, không phải bằng chứng rằng mọi cơ quan đều hành động như vậy.

Giải pháp không phải là bỏ GDP, mà là đặt GDP trong một hệ thống chỉ số có thể kiểm tra lẫn nhau.

Một bảng đánh giá tốt cần đủ rộng để không bỏ sót những điều quan trọng, nhưng cũng đủ gọn để người ra quyết định và người dân có thể hiểu.

XI. THỰC TẾ – KHOẢNG CÁCH – NGUYÊN NHÂN

Áp dụng phương pháp của cuốn sách, ta có thể tóm tắt vấn đề như sau:

Danh nghĩa: tăng trưởng GDP là một mục tiêu quan trọng của chính sách kinh tế.

Kỳ vọng: tăng trưởng mở rộng năng lực sản xuất, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và tăng nguồn lực phát triển.

Thực thi: Nhà nước, doanh nghiệp và người lao động thực hiện những quyết định đầu tư, sản xuất, phân bổ nguồn lực và đào tạo.

Thực tế: cần đo bằng GDP thực, năng suất, thu nhập thực tế, sức khỏe doanh nghiệp, chất lượng việc làm và các chỉ số xã hội, môi trường.

Khoảng cách: những nơi GDP tăng nhưng năng suất, thu nhập hoặc chất lượng sống không cải thiện tương ứng.

Nguyên nhân: có thể nằm ở cơ cấu tăng trưởng, phân phối thành quả, hiệu quả đầu tư, chất lượng việc làm, chi phí sinh hoạt hoặc những yếu tố khác. Không nên kết luận trước khi kiểm tra dữ liệu.

Tổn thất: nếu khoảng cách kéo dài, nền kinh tế có thể bỏ lỡ cơ hội nâng cao năng suất, tạo việc làm chất lượng và cải thiện đời sống.

Bài học: cần đánh giá thành công kinh tế bằng một hệ thống chỉ số, không phải bằng một con số duy nhất.

XII. BÀI HỌC HƯNG QUỐC: TỪ GDP ĐẾN NĂNG LỰC QUỐC GIA

Từ góc nhìn Hưng Quốc Học, tăng trưởng GDP có ý nghĩa khi nó góp phần mở rộng năng lực của con người và quốc gia.

Dân Mạnh không chỉ là người dân có thêm thu nhập, mà còn có kỹ năng, sức khỏe, tri thức và khả năng tự chủ.

Quốc Trí không chỉ là có nhiều bằng cấp, mà còn là năng lực nghiên cứu, học hỏi, ứng dụng công nghệ và giải quyết vấn đề.

Quốc Tài không chỉ là có vốn đầu tư, mà còn là khả năng tạo ra và sử dụng nguồn lực hiệu quả.

Quốc Đức liên quan đến niềm tin, tính liêm chính và trách nhiệm trong hoạt động kinh tế.

Quốc Sách là khả năng xây dựng chính sách dài hạn, dựa trên bằng chứng và biết sửa sai.

Quốc Cường là năng lực cạnh tranh, tự chủ và chống chịu trước những cú sốc bên ngoài.

Những khái niệm này không thay thế các chỉ số thống kê. Chúng là khung diễn giải để đặt câu hỏi về ý nghĩa của các chỉ số.

Từ đó, có thể hình thành một chuỗi phát triển cần được kiểm nghiệm:

Năng suất tăng → doanh nghiệp tạo ra giá trị cao hơn → người lao động có kỹ năng và thu nhập tốt hơn → nguồn lực dành cho giáo dục, công nghệ và đổi mới tăng → nền kinh tế có khả năng cạnh tranh và chống chịu tốt hơn.

Chuỗi này không tự động xảy ra. Nó cần thể chế phù hợp, doanh nghiệp có năng lực, người lao động được đào tạo và chính sách công hiệu quả.

XIII. KẾT LUẬN MỞ

Tăng trưởng GDP là một thành tựu kinh tế có ý nghĩa. Nhưng tăng trưởng không phải là đích đến cuối cùng.

Một quốc gia không chỉ cần sản xuất nhiều hơn. Quốc gia đó cần tạo ra giá trị cao hơn, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, cải thiện đời sống của người dân và bảo đảm rằng năng lực phát triển hôm nay không phá hủy cơ hội của ngày mai.

Vì vậy, câu hỏi cần giữ lại sau chương này là:

GDP tăng, nhưng nền kinh tế đã khỏe hơn ở những phương diện nào?

Và nếu một chỉ số tăng mà các chỉ số khác không cải thiện tương ứng, chúng ta phải tìm nguyên nhân ở đâu?

Câu trả lời đòi hỏi đi sâu hơn vào những người và tổ chức tạo ra giá trị: doanh nghiệp, người lao động, hộ gia đình và Nhà nước.

Đó là lý do chương tiếp theo sẽ đặt một câu hỏi cụ thể hơn:

GDP tăng, nhưng ai đang tạo ra giá trị?

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Stiglitz, J. E., Fitoussi, J.-P., & Durand, M. (2018). Beyond GDP: Measuring What Counts for Economic and Social Performance. OECD Publishing.
https://doi.org/10.1787/9789264307292-en

[2] Cục Thống kê Việt Nam (2026). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025. Đây là nguồn chính thức cho số liệu tăng trưởng GDP năm 2025 được dẫn trong chương.
https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2025/

[3] World Bank. Viet Nam 2045—Growing Greener: Pathways to a Resilient and Sustainable Future. Báo cáo về tăng trưởng xanh, rủi ro khí hậu và tính bền vững của phát triển kinh tế Việt Nam.
https://www.worldbank.org/en/country/vietnam/publication/viet-nam-2045-growing-greener-pathways-to-a-resilient-and-sustainable-future

[4] OECD. Well-being and Beyond GDP. Tổng quan về việc bổ sung các chỉ số kinh tế, xã hội và môi trường khi đánh giá tiến bộ của một quốc gia.
https://www.oecd.org/en/topics/well-being-and-beyond-gdp.html

Ghi chú phương pháp

Chương này phân biệt giữa số liệu GDP do cơ quan thống kê công bố, mục tiêu chính sách và những kết luận cần được kiểm chứng thêm. Số liệu GDP năm 2025 được nêu theo công bố của Cục Thống kê Việt Nam; các nhận định về phân phối thu nhập, sức khỏe doanh nghiệp, chất lượng việc làm và tính bền vững là những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu bằng dữ liệu chuyên biệt.

Không lấy một vài trường hợp riêng lẻ để kết luận cho toàn nền kinh tế; cũng không lấy một chỉ số tổng hợp để thay thế đời sống của toàn xã hội.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KINH TẾ VIỆT NAM