CHƯƠNG 10 - ĐỐI THOẠI VỚI “BÊN THẮNG CUỘC” - TỪ TRẠI CẢI TẠO ĐẾN NHỮNG LÀN SÓNG DI CƯ

 

ĐỐI THOẠI VỚI “BÊN THẮNG CUỘC”

CHƯƠNG X

TỪ TRẠI CẢI TẠO ĐẾN NHỮNG LÀN SÓNG DI CƯ

An ninh, sinh tồn, tự do và những cuộc chia lìa sau năm 1975

1. Luận đề trung tâm

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, người Việt rời khỏi đất nước qua nhiều đợt, bằng những con đường khác nhau và vì những hoàn cảnh không hoàn toàn giống nhau. Có người được sơ tán trong những ngày cuối của Việt Nam Cộng hòa; có người rời đi bằng đường biển trong những năm tiếp theo; có người sang Trung Quốc bằng đường bộ; có người được đoàn tụ gia đình hoặc tái định cư theo chương trình di cư hợp pháp; có người chỉ rời đi sau nhiều năm chờ đợi, khi người thân đã định cư ở nước ngoài.

Muốn hiểu lịch sử này, trước hết phải phân kỳ các làn sóng di cư. Nếu gộp tất cả vào một hiện tượng duy nhất mang tên “thuyền nhân”, ta sẽ bỏ qua sự khác biệt giữa cuộc sơ tán năm 1975, làn sóng vượt biên cuối thập niên 1970, những chương trình xuất cảnh có tổ chức và các đợt di cư kéo dài trong thập niên 1980–1990.

Trong lịch sử ấy, trại cải tạo là một nhân tố quan trọng, nhưng không phải lời giải duy nhất cho toàn bộ cuộc di cư sau năm 1975. Đối với một số gia đình, việc người thân bị đưa đi cải tạo, thời gian giam giữ kéo dài, sự bất định về ngày trở về và những khó khăn phát sinh sau khi được thả đã góp phần quyết định lựa chọn rời đất nước. Đối với những người khác, nguyên nhân trực tiếp có thể nằm ở sự thay đổi chế độ chính trị, những lo ngại về an ninh, biến động kinh tế, chính sách đối với một số nhóm dân cư, sự chia lìa gia đình hoặc tổng hợp nhiều yếu tố.

Vì vậy, chương này đặt ra hai yêu cầu song song: nhìn nhận đầy đủ tác động của trại cải tạo mà không thu hẹp toàn bộ lịch sử di cư vào một nguyên nhân; đồng thời phân biệt sự kiện có thể xác minh, lời chứng của người trong cuộc và những diễn giải về nguyên nhân.

Câu hỏi cốt lõi không chỉ là: Vì sao nhiều người Việt đã ra đi? Mà còn là: Những chính sách và điều kiện nào khiến việc ở lại trở nên khó khăn, việc ra đi trở thành lựa chọn đáng cân nhắc, và việc hồi hương trở nên khó khăn đối với một bộ phận người đã rời đi?

2. Những câu hỏi nghiên cứu

Chương này tập trung vào bảy câu hỏi:

1. Có thể phân kỳ các làn sóng di cư sau năm 1975 theo những mốc lịch sử nào?
2. Những nhóm người rời Việt Nam trong từng giai đoạn khác nhau về hoàn cảnh, động cơ và khả năng lựa chọn ra sao?
3. Trại cải tạo ảnh hưởng như thế nào đến người bị đưa đi, gia đình họ và quyết định di cư?
4. Những biến động kinh tế, chính sách xã hội và quan hệ quốc tế đã tác động ra sao đến các làn sóng rời đi?
5. Khi một người nói rằng họ ra đi vì sợ hãi, mất tự do hoặc không còn tương lai, cần hiểu lời chứng ấy như thế nào?
6. Làm thế nào để đánh giá trách nhiệm của nhà nước mà không quy mọi hậu quả cho một chính sách duy nhất?
7. Một quốc gia có thể rút ra bài học gì về quyền tự do cư trú, quyền xuất cảnh, quyền hồi hương và trách nhiệm đối với công dân?

3. Phân kỳ các làn sóng di cư sau năm 1975

Các mốc dưới đây là một cách phân kỳ phục vụ nghiên cứu, không phải những ranh giới tuyệt đối. Các làn sóng có thể chồng lấn; một người có thể đủ điều kiện thuộc nhiều nhóm nếu xét theo thời điểm, phương thức rời đi và hoàn cảnh gia đình.

Làn sóng thứ nhất: Sơ tán và di tản trong năm 1975

Dữ kiện lịch sử

Trong những tuần cuối của Việt Nam Cộng hòa, một bộ phận người Việt rời đất nước bằng máy bay, trực thăng và tàu biển. Chiến dịch Frequent Wind diễn ra ngày 29–30 tháng 4 năm 1975, tiếp nối những hoạt động sơ tán trước đó. Sau đó, nhiều người được chuyển qua các điểm tiếp nhận như Guam và những căn cứ hoặc trung tâm tạm cư khác trước khi đến nơi định cư mới. Các tài liệu lịch sử quân sự Hoa Kỳ ghi nhận quy mô lớn của hoạt động sơ tán và tiếp nhận người tị nạn trong giai đoạn này.

Nhóm rời đi trong thời điểm ấy có nhiều người từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa, quân đội, cơ quan Hoa Kỳ hoặc có quan hệ với các tổ chức và doanh nghiệp Mỹ. Tuy nhiên, không nên đồng nhất toàn bộ nhóm này với giới tinh hoa, cũng không nên cho rằng mọi người ra đi đều có cùng vị thế hoặc cùng động cơ.

Diễn giải

Đặc điểm nổi bật của làn sóng đầu tiên là tính đột ngột và sự gắn bó trực tiếp với thời điểm chiến tranh kết thúc. Đối với nhiều người, quyết định ra đi được đưa ra trong hoàn cảnh thời gian gấp gáp, thông tin không đầy đủ và nguy cơ mất cơ hội rời đi nếu chậm trễ.

Với những người từng giữ vị trí trong bộ máy cũ hoặc có quan hệ với Hoa Kỳ, nỗi lo về tương lai chính trị và an ninh là một yếu tố đáng xem xét. Nhưng mức độ lo ngại khác nhau giữa từng người, từng gia đình; không thể suy ra động cơ riêng của mỗi người chỉ từ chức vụ trước năm 1975.

Làn sóng này cần được phân biệt với những cuộc vượt biên bằng thuyền diễn ra mạnh hơn trong các năm sau. Sơ tán trong những ngày cuối chiến tranh và vượt biển từ một đất nước đã thống nhất dưới chính quyền mới là hai hoàn cảnh lịch sử khác nhau.

Làn sóng thứ hai: Những cuộc ra đi trong giai đoạn 1975–1978

Dữ kiện lịch sử

Sau khi chiến tranh kết thúc, vẫn có người rời Việt Nam bằng đường biển, đường bộ hoặc các phương thức khác. Quy mô và đặc điểm của những cuộc ra đi thay đổi theo thời gian. Trại cải tạo được triển khai đối với những người thuộc một số nhóm liên quan đến chính quyền và quân đội Việt Nam Cộng hòa; đồng thời, đời sống chính trị, kinh tế và xã hội ở miền Nam thay đổi sâu sắc.

Trong giai đoạn này, nhiều gia đình phải thích nghi với việc người thân bị đưa đi cải tạo, sự thay đổi nghề nghiệp và sinh kế, những khó khăn trong việc tái lập cuộc sống và nỗi bất định về tương lai. Một bộ phận người dân lựa chọn rời đi, nhưng không phải ai gặp khó khăn cũng có khả năng hoặc mong muốn di cư.

Diễn giải

Đây là giai đoạn cần nghiên cứu kỹ mối quan hệ giữa sự thay đổi chính trị sau chiến tranh và những quyết định cá nhân.

Đối với một số người, việc từng phục vụ chính quyền cũ hoặc có liên hệ với Hoa Kỳ khiến họ lo ngại về vị thế của mình trong trật tự mới. Đối với gia đình có người đi cải tạo, nỗi lo không chỉ nằm ở việc chia lìa mà còn ở thời gian giam giữ chưa rõ ràng, việc chăm sóc con cái và người già, sự thiếu hụt thu nhập và những quyết định phải đưa ra trong lúc chưa biết người thân khi nào trở về.

Tuy nhiên, không thể kết luận rằng tất cả những người rời Việt Nam trong giai đoạn 1975–1978 đều ra đi vì trại cải tạo. Có người không có thân nhân bị đưa đi cải tạo nhưng vẫn lo ngại về chính trị; có người gặp khó khăn kinh tế; có người đi theo mạng lưới gia đình; có người tổng hợp nhiều lý do.

Cũng cần tránh nhìn ngược từ những cuộc vượt biên quy mô lớn cuối thập niên 1970 để cho rằng toàn bộ giai đoạn trước đó đã có cùng đặc điểm. Các chính sách và điều kiện xã hội thay đổi theo thời gian, và động cơ di cư cũng thay đổi theo.

Làn sóng thứ ba: Cuộc di cư quy mô lớn cuối thập niên 1970 và đầu thập niên 1980

Dữ kiện lịch sử

Từ khoảng năm 1978, số người Việt rời đi bằng đường biển tăng mạnh. Trong năm 1979, cuộc khủng hoảng người tị nạn Đông Dương trở thành vấn đề quốc tế lớn. Các báo cáo của Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR) ghi nhận sự gia tăng nhanh chóng của số người đến các quốc gia tiếp nhận đầu tiên trong khu vực, cùng áp lực đối với nơi tạm cư và hoạt động tái định cư.

Một bộ phận đáng kể người rời Việt Nam trong giai đoạn này là người Việt gốc Hoa. Bối cảnh cần xem xét bao gồm căng thẳng Việt Nam–Trung Quốc, quan hệ Việt Nam–Campuchia, những thay đổi trong chính sách kinh tế và xã hội, các biện pháp quản lý dân cư, cùng những khó khăn và bất an mà một số nhóm dân cư phải đối mặt.

Cần phân biệt hai hướng di cư nổi bật: người vượt biển đến các nước Đông Nam Á và người đi đường bộ sang Trung Quốc. Hai nhóm này có thể khác nhau về thành phần dân cư, điều kiện rời đi và hoàn cảnh tiếp nhận.

Diễn giải

Không thể giải thích làn sóng này chỉ bằng một nguyên nhân. Sự gia tăng số người rời đi phản ánh sự kết hợp giữa tình hình trong nước, quan hệ quốc tế, chính sách đối với một số cộng đồng và khả năng di cư đã hình thành qua mạng lưới gia đình.

Đối với một số người Việt gốc Hoa, những thay đổi về môi trường kinh tế, vị thế xã hội và quan hệ với Trung Quốc có ý nghĩa đặc biệt. Nhưng cũng không nên biến nguồn gốc dân tộc thành lời giải duy nhất cho quyết định của từng cá nhân. Người Việt gốc Hoa không phải một khối đồng nhất; hoàn cảnh của họ khác nhau tùy địa phương, nghề nghiệp, quan hệ gia đình và khả năng tiếp cận đường di cư.

Tương tự, không nên coi toàn bộ người vượt biển trong giai đoạn này là những người có cùng một động cơ chính trị. Một số người tìm cách thoát khỏi sự kiểm soát mà họ cho là đe dọa; một số người lo ngại về kinh tế và tương lai gia đình; một số khác bị tác động bởi nhiều yếu tố đồng thời.

Tính chất nguy hiểm của những chuyến vượt biển cũng cần được đặt vào đúng bối cảnh. Việc người dân lựa chọn một con đường đầy rủi ro không tự nó chứng minh rằng tất cả đều bị cưỡng bức theo cùng một cách; nhưng cũng không thể dùng sự tồn tại của lựa chọn ấy để kết luận rằng họ hoàn toàn tự do lựa chọn trong điều kiện bình thường.

Làn sóng thứ tư: Di cư có tổ chức, đoàn tụ gia đình và các chương trình nhân đạo từ năm 1979

Dữ kiện lịch sử

Ngày 30 tháng 5 năm 1979, UNHCR và Chính phủ Việt Nam ký thỏa thuận về Chương trình Ra đi có trật tự (Orderly Departure Program – ODP). Chương trình tạo ra con đường xuất cảnh hợp pháp cho những người đủ điều kiện, thay vì phải vượt biên và đối mặt với nguy hiểm trên biển hoặc đường bộ.

Các chương trình sau đó bao gồm nhiều diện khác nhau, như đoàn tụ gia đình, người từng làm việc cho chính phủ Hoa Kỳ và những người thuộc diện nhân đạo. Từ năm 1989, một chương trình dành cho những người từng bị giam giữ trong các trại cải tạo và gia đình đủ điều kiện được triển khai trong khuôn khổ các thỏa thuận giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.

Những chương trình này cho thấy lịch sử di cư không chỉ gồm các cuộc vượt biên bí mật. Trong nhiều năm, xuất cảnh hợp pháp và đoàn tụ gia đình đã trở thành con đường quan trọng để người Việt rời đi.

Diễn giải

Sự hình thành các chương trình xuất cảnh có tổ chức làm thay đổi cách nghiên cứu cuộc di cư. Thay vì chỉ hỏi ai đã vượt biển và vì sao, cần hỏi thêm ai được phép xuất cảnh, ai đủ điều kiện, ai phải chờ đợi và những tiêu chí nào quyết định khả năng đoàn tụ.

Riêng chương trình dành cho cựu tù nhân cải tạo có ý nghĩa đặc biệt đối với đề tài của chương này. Nó cho thấy trải nghiệm cải tạo không chỉ tồn tại trong ký ức cá nhân mà còn trở thành một vấn đề trong đàm phán và chính sách di cư quốc tế.

Tuy nhiên, cần phân biệt việc một chương trình được thiết kế riêng cho một nhóm người với kết luận rằng toàn bộ nhóm ấy đều có cùng một trải nghiệm hoặc cùng một lý do muốn di cư. Các tiêu chí đủ điều kiện của chương trình phản ánh lựa chọn chính sách và ngoại giao; chúng không thay thế việc nghiên cứu từng trường hợp.

Làn sóng thứ năm: Di cư kéo dài trong thập niên 1980–1990 và sự thay đổi của bối cảnh quốc tế

Dữ kiện lịch sử

Trong thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, người Việt tiếp tục rời đi bằng đường biển, đường bộ và các chương trình hợp pháp. Từ cuối thập niên 1980, cộng đồng quốc tế chuyển dần sang cơ chế sàng lọc người tị nạn theo Kế hoạch Hành động Toàn diện (Comprehensive Plan of Action – CPA), được hình thành năm 1989. Chương trình ODP vẫn tiếp tục xử lý các hồ sơ xuất cảnh hợp pháp trong nhiều năm.

Cùng thời gian đó, việc phân loại người đến nơi tiếp nhận trở thành vấn đề chính sách quan trọng. Không phải tất cả những người rời Việt Nam đều tự động được công nhận là người tị nạn; kết quả phụ thuộc vào tiêu chí, hồ sơ và quy trình của từng chương trình.

Diễn giải

Khi cuộc di cư kéo dài, động cơ và điều kiện ra đi trở nên đa dạng hơn nữa. Ký ức chiến tranh, trải nghiệm cải tạo, quan hệ gia đình, cơ hội kinh tế và những thay đổi chính sách có thể tiếp tục ảnh hưởng đến quyết định của từng người.

Vì vậy, không nên áp dụng nguyên vẹn cách giải thích cho năm 1975 hoặc năm 1979 vào mọi trường hợp trong thập niên 1990. Một người rời đi sau nhiều năm chờ đợi để đoàn tụ với gia đình có thể có hoàn cảnh khác đáng kể với người vượt biển giữa cao điểm khủng hoảng người tị nạn.

Sự thay đổi trong tiêu chí tiếp nhận quốc tế cũng không có nghĩa rằng mọi người không được công nhận là người tị nạn đều không gặp khó khăn hoặc không có lý do chính đáng để rời đi. Nó chỉ cho thấy giữa trải nghiệm của người di cư và quyết định pháp lý của nước tiếp nhận có một khoảng cách cần được nghiên cứu riêng.

4. Trại cải tạo: từ mục tiêu được tuyên bố đến hậu quả thực tế

4.1. Chính quyền hậu chiến nhìn nhận vấn đề như thế nào?

Sau năm 1975, chính quyền mới phải quản lý một xã hội vừa trải qua chiến tranh kéo dài, trong đó tồn tại những lực lượng quân sự, hành chính và an ninh từng thuộc về một chính thể đối địch. Từ góc nhìn của nhà cầm quyền, việc kiểm soát và tổ chức học tập đối với một số người từng phục vụ bộ máy cũ được đặt trong khuôn khổ ổn định chính trị, chuyển đổi xã hội và phòng ngừa nguy cơ chống đối.

Đây là một phần quan trọng của bối cảnh lịch sử. Nếu bỏ qua nó, ta khó hiểu vì sao chính quyền lựa chọn biện pháp quản lý tập trung đối với những nhóm người nhất định.

Nhưng bối cảnh không phải là sự biện minh. Việc một chính quyền đối mặt với thách thức an ninh không tự động chứng minh rằng mọi người bị đưa đi đều là mối đe dọa thực tế, rằng mọi hình thức giam giữ đều cần thiết, hay rằng thời hạn và điều kiện giam giữ không cần được giới hạn.

Để đánh giá chính sách, phải xem xét riêng mục tiêu được tuyên bố, căn cứ đưa một người vào diện quản lý, thủ tục quyết định, thời gian giam giữ, điều kiện sống, cơ chế khiếu nại và khả năng kiểm tra độc lập.

4.2. Trải nghiệm của người bị đưa đi

Các nghiên cứu dựa trên lời kể của cựu tù nhân ghi nhận những trải nghiệm như học tập chính trị bắt buộc, lao động, thiếu thốn lương thực, bệnh tật, sự chia lìa gia đình và tình trạng không chắc chắn về ngày được thả. Nghiên cứu của Nathalie Nguyen về ký ức của những người từng bị giam giữ, trong đó có phụ nữ, cho thấy trải nghiệm cải tạo cần được nghiên cứu từ nhiều vị trí xã hội khác nhau, không chỉ qua hồi ký của những cựu sĩ quan nam.

Những lời chứng ấy có giá trị đặc biệt vì chúng giúp nhận diện khía cạnh đời sống mà tài liệu hành chính có thể không ghi lại đầy đủ. Tuy nhiên, mỗi lời chứng cần được đặt trong hoàn cảnh cụ thể: người kể bị đưa đi khi nào, thuộc nhóm nào, ở cơ sở nào, trong bao lâu và đang thuật lại sự kiện sau bao nhiêu năm.

Một hồi ký có thể cung cấp thông tin xác thực về trải nghiệm của người viết mà không đủ để đại diện cho tất cả trại, mọi giai đoạn hoặc mọi người bị giam giữ. Ngược lại, việc một lời chứng chưa thể được xác minh độc lập ở mọi chi tiết cũng không phải lý do để bác bỏ toàn bộ giá trị của nó.

Cần đọc lời chứng như một nguồn lịch sử có giá trị, rồi đối chiếu với tài liệu đương thời, nghiên cứu độc lập và những lời kể khác.

4.3. Thời gian giam giữ và vấn đề giới hạn quyền lực

Một trong những câu hỏi quan trọng nhất không chỉ là vì sao người ta bị đưa đi, mà còn là họ bị giữ trong bao lâu, theo thủ tục nào và với khả năng nào để biết khi nào mình được trở về.

Thời gian giam giữ có ý nghĩa vượt quá con số năm tháng. Nó ảnh hưởng đến khả năng lập kế hoạch của gia đình, thu nhập, việc học của con cái, sức khỏe của người bị giam giữ và cơ hội xây dựng lại cuộc sống sau khi được thả.

Cần tránh sử dụng một con số duy nhất để mô tả thời gian cải tạo của tất cả mọi người. Thời gian thực tế khác nhau theo trường hợp, và số liệu tổng hợp cần có nguồn, phạm vi và phương pháp tính rõ ràng. Nhưng sự khác biệt giữa các trường hợp không làm mất đi câu hỏi về trách nhiệm của cơ quan có quyền quyết định việc giam giữ.

Nếu một người không thể biết rõ thời hạn giam giữ, không có cơ chế độc lập để xem xét trường hợp của mình hoặc không có khả năng phản đối quyết định một cách hữu hiệu, thì quyền lực quản lý đã đặt ra một vấn đề lớn về giới hạn và trách nhiệm giải trình.

4.4. Tác động đến gia đình: hậu quả không đồng nghĩa với chủ ý

Khi một người bị đưa đi cải tạo, gia đình có thể mất nguồn thu nhập chính, phải tự tổ chức việc chăm sóc con cái và người già, hoặc phải tìm cách gửi đồ tiếp tế và duy trì liên lạc. Trong một số trường hợp, việc người thân từng phục vụ chính quyền cũ còn có thể ảnh hưởng đến cơ hội nghề nghiệp và cảm nhận an toàn của những người ở lại.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba mức độ.

Thứ nhất, hậu quả gián tiếp: gia đình gặp khó khăn vì mất người lao động, mất nguồn thu nhập hoặc phải tự gánh trách nhiệm chăm sóc.

Thứ hai, bất lợi gắn với lý lịch gia đình: người thân có thể gặp trở ngại trong một số cơ hội xã hội hoặc nghề nghiệp vì quan hệ với người từng phục vụ chính quyền cũ. Mỗi trường hợp cần có chứng cứ về chính sách, thực hành và hoàn cảnh cụ thể.

Thứ ba, chủ trương trực tiếp nhắm vào thân nhân: đây là nhận định mạnh hơn, đòi hỏi bằng chứng cho thấy cơ quan có thẩm quyền đã cố ý áp dụng biện pháp đối với người thân vì quan hệ gia đình, chứ không chỉ vì họ chịu ảnh hưởng từ một biến cố.

Ba mức độ này không thể đánh đồng. Một gia đình có thể chịu hậu quả rất nặng dù chưa đủ chứng cứ để kết luận rằng mọi thành viên đều bị chủ ý trừng phạt. Nhưng cũng không thể lấy sự thiếu vắng một văn bản công khai để mặc nhiên loại trừ khả năng có những thực hành phân biệt đối xử trong thực tế.

4.5. Trại cải tạo có phải là nguyên nhân của di cư?

Câu trả lời chính xác nhất là: đối với một số người và một số gia đình, trại cải tạo là nguyên nhân trực tiếp hoặc một nhân tố có sức nặng lớn; đối với những người khác, nó có thể là một phần của bối cảnh rộng hơn, hoặc hoàn toàn không phải nguyên nhân chính.

Có thể phân biệt bốn dạng quan hệ nhân quả:

• Nguyên nhân trực tiếp: người bị cải tạo hoặc thân nhân quyết định ra đi vì trải nghiệm giam giữ, nỗi lo về an toàn hoặc những hậu quả trực tiếp sau khi người bị giam được thả.
• Nguyên nhân tích lũy: trại cải tạo kết hợp với mất sinh kế, bất định chính trị, khó khăn gia đình và sự thu hẹp cơ hội sống.
• Yếu tố củng cố quyết định: gia đình đã có ý định rời đi vì những lý do khác, nhưng trải nghiệm cải tạo làm quyết định ấy trở nên cấp bách hơn.
• Yếu tố không quyết định: người ra đi không có liên hệ trực tiếp với trại cải tạo, hoặc động cơ chính của họ nằm ở đoàn tụ gia đình, hoàn cảnh kinh tế hay những yếu tố khác.

Đây là các khả năng phân tích, không phải những nhóm đã được định lượng đầy đủ. Muốn xác định tỷ trọng của từng nhóm, cần có dữ liệu đủ đại diện, hồ sơ cá nhân và phương pháp nghiên cứu minh bạch.

Điều quan trọng là không rơi vào hai thái cực. Thái cực thứ nhất xem trại cải tạo là lời giải thích duy nhất cho toàn bộ làn sóng di cư. Thái cực thứ hai xem trại cải tạo chỉ là một chính sách hậu chiến bình thường, không có vai trò đáng kể trong những quyết định ra đi.

Cả hai đều giản lược lịch sử. Cách tiếp cận đáng tin cậy hơn là xác định phạm vi ảnh hưởng, những nhóm bị tác động, các cơ chế tác động và mức độ chứng cứ cho từng kết luận.

5. Đối thoại: Một chính sách có thể để lại hậu quả vượt quá mục tiêu ban đầu không?

Học giả Hưng Quốc: Nếu chính quyền nói rằng mục tiêu của cải tạo là ổn định xã hội và chuyển đổi nhận thức chính trị, ta có thể dựa vào mục tiêu đó để đánh giá toàn bộ chính sách không?

Người đối thoại: Không. Mục tiêu được tuyên bố là một dữ kiện về cách chính quyền giải thích chính sách. Nó không tự chứng minh rằng chính sách được thực hiện đúng mục tiêu, rằng phương thức thực hiện là cần thiết hoặc rằng hậu quả đối với người bị giam giữ là chính đáng.

Học giả Hưng Quốc: Nhưng nếu không đặt chính sách trong bối cảnh hậu chiến thì có phải ta đang bỏ qua những lo ngại an ninh có thật?

Người đối thoại: Phải nghiên cứu những lo ngại ấy. Nhưng cần phân biệt nguy cơ được nhận diện bằng chứng cứ với nguy cơ được suy đoán từ lý lịch của một người. Một xã hội vừa kết thúc chiến tranh có thể cần bảo đảm an ninh; điều đó không có nghĩa mọi người thuộc bộ máy cũ đều là mối đe dọa, hoặc mọi biện pháp quản lý đều hợp lý.

Học giả Hưng Quốc: Nếu một người ra đi và nói rằng họ không thể tiếp tục sống sau những gì gia đình đã trải qua, lời chứng đó có đủ để kết luận trại cải tạo là nguyên nhân không?

Người đối thoại: Đủ để xác định rằng người ấy nhìn nhận trải nghiệm đó như một nguyên nhân quan trọng trong quyết định của mình. Nhưng để khái quát cho toàn bộ cộng đồng, cần thêm chứng cứ. Ta không nên phủ nhận lời chứng cá nhân; cũng không nên biến một lời chứng thành thống kê đại diện cho hàng trăm nghìn người.

Học giả Hưng Quốc: Vậy cần làm gì khi ký ức của người trong cuộc khác với cách giải thích của chính quyền?

Người đối thoại: Trước hết, xác định chính xác điểm khác biệt. Hai bên đang nói về mục tiêu, thủ tục, điều kiện sống, thời gian giam giữ hay hậu quả? Sau đó, đối chiếu từng nhận định với tài liệu và lời chứng độc lập. Không phải mọi bất đồng đều có thể giải quyết bằng một kết luận duy nhất, nhưng cũng không nên viện dẫn sự phức tạp để né tránh trách nhiệm.

Học giả Hưng Quốc: Có thể nói một chính sách có mục tiêu quản lý hậu chiến nhưng vẫn gây ra những hậu quả vượt quá mục tiêu ấy không?

Người đối thoại: Có thể. Đó chính là lý do phải nghiên cứu cả mục tiêu lẫn hậu quả. Một chính sách không thể được đánh giá chỉ bằng điều nhà nước muốn đạt được; nó còn phải được đánh giá bằng những gì nhà nước đã làm, những gì người dân phải chịu và những cơ chế nào tồn tại để ngăn ngừa hoặc sửa chữa sai lầm.

6. Những nguyên nhân khác của di cư: không phải mọi con đường đều dẫn về trại cải tạo

Bên cạnh trại cải tạo, ít nhất bốn nhóm yếu tố cần được xem xét độc lập.

6.1. Thay đổi chính trị và lo ngại về an ninh

Sự thay đổi chính thể sau chiến tranh khiến một số người không chắc chắn về vị thế và tương lai của mình. Những người từng giữ chức vụ trong chính quyền cũ, từng phục vụ quân đội hoặc có liên hệ với các cơ quan nước ngoài có thể cảm nhận rủi ro khác với những người không có những mối liên hệ ấy.

Nhưng phải phân biệt lo ngại chủ quan với nguy cơ đã được chứng minh. Việc một người sợ bị trừng phạt không tự động chứng minh rằng người ấy chắc chắn sẽ bị bắt giữ; đồng thời, không thể bác bỏ nỗi sợ chỉ vì không phải mọi người có hoàn cảnh tương tự đều gặp cùng một kết cục.

6.2. Biến động kinh tế và đời sống xã hội

Sau chiến tranh, nền kinh tế chịu nhiều sức ép; cơ cấu quản lý, quan hệ sở hữu, hoạt động sản xuất và đời sống nghề nghiệp thay đổi. Những chính sách kinh tế và tổ chức lại dân cư có thể tác động khác nhau đến từng nhóm người.

Khi nghiên cứu một trường hợp di cư, cần hỏi: người ấy mất việc hay mất nguồn thu nhập vào thời điểm nào? Gia đình có tài sản hoặc mạng lưới hỗ trợ nào? Việc rời đi đã được dự tính từ trước hay chỉ xuất hiện sau một biến cố? Có chứng cứ nào cho thấy chính sách kinh tế là nguyên nhân chính, hay đây là yếu tố kết hợp với nỗi lo chính trị?

Không nên dùng khó khăn kinh tế để xóa bỏ yếu tố chính trị; cũng không nên dùng chính trị để giải thích mọi khó khăn kinh tế.

6.3. Chính sách đối với người Việt gốc Hoa

Những biến động cuối thập niên 1970 đặt một bộ phận người Việt gốc Hoa vào hoàn cảnh đặc biệt. Quan hệ Việt Nam–Trung Quốc xấu đi, căng thẳng khu vực gia tăng, và những thay đổi về kinh tế, dân cư cùng vị thế xã hội ảnh hưởng đến quyết định của nhiều gia đình.

Muốn nghiên cứu nghiêm túc, cần tách biệt chính sách nhà nước, tình trạng thực thi ở từng địa phương và trải nghiệm của từng cộng đồng. Không nên mặc nhiên coi mọi người Việt gốc Hoa là người có cùng quan điểm chính trị hoặc cùng quan hệ với Trung Quốc. Cũng không nên bỏ qua yếu tố sắc tộc khi tài liệu cho thấy nó có ảnh hưởng đến chính sách hoặc cảm nhận an toàn.

6.4. Gia đình, mạng lưới di cư và cơ hội đoàn tụ

Một người có thể ra đi không chỉ vì muốn thoát khỏi một hoàn cảnh khó khăn, mà còn vì vợ, chồng, cha mẹ hoặc con cái đã ở nước ngoài. Mạng lưới người thân giúp giảm bớt chi phí thông tin và hỗ trợ việc định cư, nhưng cũng tạo ra những cuộc chia lìa kéo dài.

Những chương trình xuất cảnh hợp pháp cho thấy quyết định di cư không phải lúc nào cũng diễn ra trong tình thế khẩn cấp. Có gia đình chờ nhiều năm để đủ điều kiện đoàn tụ; có người ra đi trước để tạo điều kiện cho những người còn lại; có người không thể đi vì thiếu giấy tờ, điều kiện tài chính hoặc không được chấp thuận.

Do đó, lịch sử di cư vừa là lịch sử của những cuộc chạy trốn, vừa là lịch sử của những lựa chọn gia đình được thực hiện trong điều kiện bị giới hạn.

7. Người ở lại và người ra đi: tránh phán xét từ kết quả cuối cùng

Người rời Việt Nam không phải tất cả đều là anh hùng, cũng không phải tất cả đều là người chỉ nghĩ đến lợi ích cá nhân. Người ở lại không phải tất cả đều đồng thuận với chính quyền, cũng không phải tất cả đều cam chịu hoặc thiếu can đảm.

Một số người muốn ra đi nhưng không có phương tiện. Một số người ở lại vì phải chăm sóc cha mẹ, vì con nhỏ, vì công việc hoặc vì không muốn đánh cược mạng sống trên biển. Một số người tin rằng cuộc sống sẽ tốt hơn nếu họ ở lại. Một số người khác thay đổi quyết định theo thời gian.

Tương tự, một người vượt biển có thể đồng thời mong muốn an toàn, tự do, cơ hội kinh tế và đoàn tụ gia đình. Các động cơ này không nhất thiết loại trừ nhau.

Vì vậy, không thể lấy kết quả cuối cùng làm tiêu chuẩn đạo đức để đánh giá lựa chọn ban đầu. Người ra đi thành công không vì thế mà mọi quyết định của họ đều đúng; người ở lại gặp khó khăn cũng không vì thế mà quyết định ở lại là sai.

Một xã hội trưởng thành cần cho phép nghiên cứu các lựa chọn khác nhau mà không biến lịch sử thành cuộc xét xử đạo đức giữa những người cùng chia sẻ một quá khứ.

8. Đối thoại với Huy Đức: giá trị và giới hạn của Bên thắng cuộc

Bên thắng cuộc có giá trị ở chỗ đưa nhiều trải nghiệm hậu chiến, bao gồm cải tạo, thay đổi đời sống và di cư, vào một cuộc thảo luận rộng hơn về lịch sử Việt Nam hiện đại. Tác phẩm góp phần làm xuất hiện những câu hỏi mà trước đó nhiều người ít có cơ hội trình bày công khai trong không gian xã hội của mình.

Nhưng để đánh giá lịch sử di cư, cần đọc tác phẩm như một nguồn quan trọng trong số nhiều nguồn, chứ không phải bản đồ đầy đủ của mọi nhóm người ra đi.

Có ba vấn đề cần kiểm tra.

Thứ nhất, mức độ đại diện của lời chứng. Người có khả năng kể lại câu chuyện, người đã định cư ở nước ngoài và người tham gia các mạng lưới hồi ký có thể không đại diện đầy đủ cho những người khác. Những người ở lại, những người không muốn kể hoặc những người có trải nghiệm khác cần được tìm kiếm bằng các phương pháp nghiên cứu bổ sung.

Thứ hai, mối liên hệ giữa sự kiện và diễn giải. Khi một nhân vật thuật lại rằng họ ra đi vì trại cải tạo, đó là bằng chứng quan trọng về cách họ hiểu quyết định của mình. Nhưng nếu tác giả mở rộng nhận định thành kết luận về nguyên nhân của cả một làn sóng di cư, cần có thêm dữ liệu và đối chiếu độc lập.

Thứ ba, sự phân biệt giữa trình tự thời gian và quan hệ nhân quả. Việc một gia đình có người bị đưa đi cải tạo rồi sau đó vượt biên không tự nó chứng minh rằng cải tạo là nguyên nhân duy nhất. Nhưng nếu lời chứng, thư từ, hồ sơ gia đình và những tài liệu khác cho thấy quyết định rời đi hình thành trực tiếp từ trải nghiệm ấy, thì quan hệ nhân quả có cơ sở mạnh hơn.

Đọc phê phán không có nghĩa là hạ thấp Huy Đức. Nó có nghĩa là xác định chính xác tác phẩm giúp ta biết điều gì, đặt ra câu hỏi nào và còn cần nguồn nào để kiểm chứng.

9. Phản biện các cách giải thích đơn tuyến

Phản đề thứ nhất: Tất cả người rời Việt Nam sau năm 1975 đều là nạn nhân trực tiếp của trại cải tạo.

Nhận định này vượt quá những gì có thể chứng minh. Các làn sóng di cư gồm nhiều nhóm và nhiều giai đoạn, trong đó có những người rời đi trước khi chính sách cải tạo tác động trực tiếp đến gia đình họ, những người ra đi vì đoàn tụ, và những người bị ảnh hưởng bởi các biến động khác.

Phản đề thứ hai: Trại cải tạo chỉ là một chính sách quản lý hậu chiến, nên không thể xem nó là nguyên nhân quan trọng của di cư.

Nhận định này cũng không đứng vững nếu bỏ qua lời chứng của cựu tù nhân, tác động đến gia đình và sự hình thành những chương trình xuất cảnh dành cho một số người từng bị giam giữ. Bối cảnh hậu chiến có thể giải thích động cơ của chính quyền, nhưng không loại trừ khả năng chính sách đã tạo ra nỗi sợ hãi, tổn thất và quyết định di cư.

Phản đề thứ ba: Vì có người rời đi vì kinh tế, nên không thể nói cuộc di cư có nguyên nhân chính trị.

Đây là cách đặt vấn đề sai. Một cuộc di cư có thể có nhiều nguyên nhân. Việc xác định yếu tố kinh tế không phủ nhận yếu tố chính trị; điều cần làm là xác định mức độ và cơ chế tác động của từng yếu tố trong từng trường hợp.

Phản đề thứ tư: Vì nhiều người đã lựa chọn ra đi, nên họ hoàn toàn tự do lựa chọn.

Một quyết định có thể là quyết định của cá nhân nhưng vẫn được đưa ra trong điều kiện bị giới hạn. Khi lựa chọn là ở lại trong một hoàn cảnh mà người ấy xem là bất an, hoặc ra đi trên một con đường nguy hiểm, ta không thể mô tả đó như sự lựa chọn bình thường giữa những phương án có mức độ an toàn tương đương.

Phản đề thứ năm: Nếu một lời chứng chưa được kiểm chứng độc lập, thì nên loại bỏ lời chứng ấy.

Không nên. Lời chứng có thể là đầu mối để xác định sự kiện, nhân vật, địa điểm và tài liệu cần tìm. Nhưng mức độ chắc chắn của kết luận phải tương ứng với mức độ kiểm chứng. Lời chứng chưa được đối chiếu có thể được trình bày như lời kể; không nên nâng nó thành sự kiện đã được xác lập, cũng không nên xóa bỏ nó chỉ vì chưa đủ chứng cứ.

10. Bài học Hưng Quốc: quyền rời đi, quyền trở về và trách nhiệm của nhà nước

Lịch sử di cư sau năm 1975 đặt ra những câu hỏi vượt ra ngoài tranh luận giữa hai ký ức chính trị.

Một nhà nước có thể phải xử lý các vấn đề an ninh sau chiến tranh. Nhưng quyền lực quản lý cần có căn cứ, giới hạn, thủ tục và cơ chế chịu trách nhiệm. Nếu một chính sách được thực hiện thiếu minh bạch, thiếu giới hạn thời gian hoặc thiếu cơ chế xem xét độc lập, hậu quả của nó có thể kéo dài vượt xa mục tiêu ban đầu.

Một quốc gia cũng cần nhìn nhận quyền rời đi và quyền trở về như những vấn đề có liên quan nhưng không đồng nhất. Người dân cần có khả năng xuất cảnh theo pháp luật, không phải buộc phải đánh cược mạng sống mới có thể rời khỏi đất nước. Người đã ra nước ngoài cần có con đường hồi hương rõ ràng, được đối xử công bằng và không bị xem mặc nhiên là đối tượng đáng ngờ chỉ vì quá khứ di cư hoặc quan điểm chính trị.

Từ góc nhìn Hưng Quốc, có thể rút ra năm nguyên tắc:

1. An ninh phải đi cùng giới hạn quyền lực. Mục tiêu an ninh không thể tự động hợp thức hóa mọi biện pháp quản lý.
2. Chính sách phải được đánh giá bằng cả mục tiêu và hậu quả. Ý định được tuyên bố không thay thế việc xem xét cách thực hiện và tác động thực tế.
3. Lời chứng cần được tôn trọng và kiểm chứng. Không thần thánh hóa ký ức, cũng không phủ nhận ký ức vì nó không phù hợp với một câu chuyện chính trị có sẵn.
4. Không đồng nhất một cộng đồng với một động cơ. Người ra đi, người ở lại, người Việt gốc Hoa, cựu quân nhân, gia đình có người đi cải tạo và người di cư vì đoàn tụ đều cần được nghiên cứu theo hoàn cảnh cụ thể.
5. Hòa giải cần bắt đầu từ sự thật có thể kiểm chứng. Hòa giải không đòi hỏi mọi người phải có cùng ký ức; nó đòi hỏi xã hội có khả năng lắng nghe, kiểm tra chứng cứ và thừa nhận trách nhiệm khi có căn cứ.

11. Kết luận: Không một làn sóng nào giải thích được toàn bộ lịch sử

Di cư sau năm 1975 không phải một sự kiện đơn nhất. Đó là một chuỗi những cuộc ra đi trong những hoàn cảnh thay đổi: sơ tán khi chiến tranh kết thúc; vượt biên trong những năm đầu hậu chiến; cuộc di cư quy mô lớn cuối thập niên 1970; các chương trình xuất cảnh có tổ chức và đoàn tụ gia đình; rồi những dòng di cư tiếp tục trong bối cảnh quốc tế thay đổi.

Trại cải tạo giữ một vị trí quan trọng trong lịch sử ấy. Đối với một số người, đó là trải nghiệm trực tiếp khiến họ muốn rời đất nước. Đối với gia đình họ, đó có thể là sự chia lìa kéo dài và những tổn thất không dừng lại ở thời điểm người thân được thả. Với một số người khác, cải tạo là một yếu tố trong nhiều yếu tố, hoặc không phải nguyên nhân trực tiếp của quyết định di cư.

Cách tiếp cận nghiêm túc không cần chọn giữa hai kết luận cực đoan: hoặc quy toàn bộ cuộc di cư cho trại cải tạo, hoặc hạ thấp vai trò của nó. Điều cần làm là phân biệt từng giai đoạn, từng nhóm người, từng cơ chế tác động và từng mức độ chứng cứ.

Đối thoại với Bên thắng cuộc vì thế không chỉ nhằm xác định Huy Đức đúng hay sai. Mục tiêu sâu hơn là sử dụng tác phẩm như một điểm xuất phát để đặt câu hỏi, kiểm tra lời chứng, đối chiếu tài liệu và hiểu những lựa chọn của con người trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

Một quốc gia không thể sửa chữa quá khứ bằng cách bắt mọi người phải kể cùng một câu chuyện. Nhưng quốc gia có thể học từ quá khứ bằng cách làm cho quyền lực minh bạch hơn, quyền của con người được bảo vệ tốt hơn và những bất đồng ký ức không còn phải trở thành một cuộc tranh chấp về lòng yêu nước.

Bài học cuối cùng là: Muốn hiểu vì sao người dân rời bỏ quê hương, phải nghiên cứu cả điều khiến họ muốn đi, điều khiến họ không thể ở lại, và điều khiến họ có thể hoặc không thể trở về.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo

1. Huy Đức. Bên thắng cuộc, tập I: Giải phóng; tập II: Quyền bính. OsinBook, 2012. Cần đối chiếu số trang theo ấn bản sử dụng.
2. Nguyen, Nathalie. “Vietnam’s Re-education Camps after 1975: Narratives of Detainees.” Trong Detention Camps in Asia: The Conditions of Confinement in Modern Asian History, do Robert Cribb, Christina Twomey và Sandra Wilson biên tập, tr. 156–174. Brill, 2022. DOI: 10.1163/9789004512573_010.
3. Nguyen, Nathalie. “Years of Separation: Vietnamese Refugees and the Experience of Forced Migration after 1975.” Nghiên cứu về trải nghiệm tị nạn, chia lìa gia đình và tái định cư.
4. Kumin, Judith. “Orderly Departure from Vietnam: Cold War Anomaly or Humanitarian Innovation?” Refugee Survey Quarterly 27, số 1 (2008): 104–117. DOI: 10.1093/rsq/hdn009.
5. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Các tuyên bố và báo cáo về người tị nạn Đông Dương, hội nghị quốc tế năm 1979 và Chương trình Ra đi có trật tự.
6. U.S. Department of State. Tài liệu về Chương trình Ra đi có trật tự và chương trình dành cho cựu tù nhân cải tạo, trong đó có các thông báo về chương trình HO từ năm 1989.
7. U.S. Air Force Historical Support Division. “1975 – Operation Babylift and Frequent Wind.” Tài liệu lịch sử về các hoạt động sơ tán và tiếp nhận người rời Việt Nam năm 1975.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI “BÊN THẮNG CUỘC”