CHƯƠNG 13 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT

ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT

CHƯƠNG XIII

VÕ VĂN KIỆT VÀ NHỮNG NGƯỜI BẢO VỆ CƠ CHẾ CŨ

Không phải ai chống “phá rào” cũng chống đổi mới

Khi lý tưởng xã hội chủ nghĩa đối diện với thực tiễn kinh tế

1. Luận đề trung tâm: Bảo vệ con đường hay bảo vệ cơ chế?

Lịch sử Đổi mới thường được kể như cuộc đấu tranh giữa những người muốn thay đổi và những người muốn duy trì hiện trạng. Nhưng cách phân chia này chưa đủ để giải thích vì sao cơ chế quản lý kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp được bảo vệ trong một thời gian dài, trong khi những khó khăn sản xuất và đời sống ngày càng nghiêm trọng.

Muốn hiểu mâu thuẫn ấy, cần trở lại nền tảng tư tưởng của cơ chế cũ.

Trong chương này, “cơ chế cũ” được hiểu là cơ chế kinh tế – chính trị được xây dựng trong quá trình thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa và mục tiêu quá độ lên chủ nghĩa cộng sản. Cơ chế ấy đề cao sở hữu nhà nước và tập thể, kế hoạch hóa tập trung, phân phối qua hệ thống hành chính và vai trò điều phối thống nhất của nhà nước.

Cần phân biệt ba tầng:

• Mục tiêu tư tưởng: xây dựng chủ nghĩa xã hội, hướng tới một xã hội được xác định là công bằng và không còn bóc lột.
• Thiết kế thể chế: tổ chức sở hữu, sản xuất, lưu thông, phân phối và quyền quyết định kinh tế.
• Cơ chế vận hành: chỉ tiêu kế hoạch, cấp phát vật tư, quản lý giá cả, bao cấp và những quy định hành chính cụ thể.

Ba tầng này liên quan nhưng không đồng nhất. Phê phán một cơ chế quản lý không nhất thiết đồng nghĩa với phủ nhận mọi mục tiêu xã hội mà cơ chế ấy tuyên bố phục vụ. Ngược lại, viện dẫn mục tiêu xã hội chủ nghĩa cũng không đủ để chứng minh rằng một phương thức quản lý cụ thể là hiệu quả.

Luận đề của chương này: Xung đột trước Đổi mới không chỉ là tranh luận giữa đổi mới và bảo thủ. Đó còn là xung đột giữa niềm tin vào một mô hình phát triển, lợi ích và nguyên tắc của hệ thống hiện hữu, với những đòi hỏi ngày càng cấp bách của thực tiễn kinh tế.

Để nghiên cứu xung đột ấy, cần phân biệt dữ kiện lịch sử với diễn giải và giả thuyết về động cơ của người trong cuộc.

CÁC CÂU HỎI NGHIÊN CỨU CỦA CHƯƠNG XIII

Chương này không đặt mục tiêu phân chia những người tham gia quá trình Đổi mới thành hai nhóm cố định: đổi mới và bảo thủ. Mục tiêu là tìm hiểu vì sao một cơ chế được xây dựng để thực hiện mục tiêu xã hội chủ nghĩa lại bộc lộ những hạn chế nghiêm trọng, vì sao việc sửa đổi cơ chế diễn ra qua nhiều bước, và những yếu tố tư tưởng, tổ chức, kinh tế nào đã ảnh hưởng đến quá trình ấy.

Để làm rõ vấn đề, cần tập trung vào tám câu hỏi nghiên cứu.

Câu hỏi thứ nhất: Cơ chế cũ được thiết kế để giải quyết những vấn đề nào, và những giả định nào nằm phía sau thiết kế đó?

Cần xác định mục tiêu của kế hoạch hóa tập trung, sở hữu nhà nước và tập thể, phân phối hành chính, cũng như quan niệm về vai trò của thị trường và kinh tế tư nhân. Sau đó, cần đối chiếu các giả định ban đầu với kết quả thực tế, thay vì chỉ đánh giá cơ chế từ quan điểm hiện tại.

Câu hỏi thứ hai: Những hạn chế của cơ chế cũ đã được nhận diện từ khi nào, bởi những cấp quản lý nào và thông qua những tài liệu nào?

Cần khảo sát các nghị quyết, báo cáo kinh tế, chỉ thị quản lý và những điều chỉnh chính sách trước Đại hội VI năm 1986. Mục tiêu là xác định khoảng cách giữa thời điểm khó khăn xuất hiện, thời điểm chúng được thừa nhận và thời điểm biện pháp sửa đổi được áp dụng.

Câu hỏi thứ ba: Kinh nghiệm kinh tế miền Nam trước năm 1975 đã cung cấp những bài học gì có thể kiểm chứng?

Không mặc nhiên coi toàn bộ mô hình kinh tế miền Nam là thành công hoặc thất bại. Cần so sánh từng lĩnh vực như sản xuất nông nghiệp, thương mại, công nghiệp, hoạt động tư nhân và lưu thông hàng hóa; đồng thời tính đến chiến tranh, viện trợ nước ngoài, điều kiện thị trường và những hạn chế cơ cấu. Từ đó mới có thể xác định yếu tố nào có thể được tiếp thu, yếu tố nào không thể tách rời hoàn cảnh lịch sử.

Câu hỏi thứ tư: Có bằng chứng nào cho thấy một bộ phận lãnh đạo lo ngại việc thừa nhận ưu thế của các cơ chế kinh tế miền Nam sẽ làm lung lay tính chính đáng của con đường xã hội chủ nghĩa?

Đây là câu hỏi về tâm lý và động cơ chính trị, không thể trả lời chỉ bằng cách suy luận từ việc cải cách diễn ra chậm. Cần tìm những phát biểu, biên bản họp, hồi ký được đối chiếu và quyết định cụ thể thể hiện mối liên hệ giữa lập trường tư tưởng với cách đánh giá kinh nghiệm kinh tế miền Nam.

Câu hỏi thứ năm: Những người phản đối một biện pháp “phá rào” phản đối vì lý do gì?

Cần phân biệt niềm tin tư tưởng, lo ngại về bất bình đẳng và mất khả năng điều phối, yêu cầu duy trì kỷ luật quản lý, cùng những lợi ích tổ chức hoặc cá nhân có thể liên quan. Không được mặc nhiên quy tất cả lập trường phản đối về một động cơ duy nhất. Mỗi cách giải thích phải được kiểm tra bằng bằng chứng tương ứng.

Câu hỏi thứ sáu: Những thử nghiệm kinh tế gắn với Võ Văn Kiệt đã giải quyết vấn đề gì, và bằng cách nào kinh nghiệm địa phương tác động đến chính sách chung?

Cần xác định sáng kiến cụ thể, bối cảnh thực hiện, kết quả, giới hạn và quá trình tiếp nhận ở cấp trung ương. Đồng thời, phải phân biệt đóng góp của cá nhân Võ Văn Kiệt với vai trò của tập thể cán bộ, cơ sở sản xuất, giới kinh doanh và những người tham gia hoạch định chính sách.

Câu hỏi thứ bảy: Đổi mới chủ yếu làm thay đổi phương thức quản lý kinh tế, hay còn thay đổi quan hệ giữa nhà nước, thị trường và xã hội?

Câu hỏi này đòi hỏi xem xét cả kết quả kinh tế lẫn thay đổi thể chế: quyền tự chủ của đơn vị sản xuất, phạm vi hoạt động của các thành phần kinh tế, cách phân bổ nguồn lực, trách nhiệm của cơ quan quản lý và khả năng kiểm soát quyền lực. Không thể dùng tăng trưởng kinh tế làm thước đo duy nhất cho mọi khía cạnh của đổi mới.

Câu hỏi thứ tám: Những điều kiện nào giúp một hệ thống chính trị chuyển từ việc chấp nhận các ngoại lệ “phá rào” sang khả năng tự sửa đổi bằng thể chế?

Cần tìm hiểu vai trò của thông tin từ cơ sở, quyền thử nghiệm, cơ chế đánh giá chính sách, trách nhiệm giải trình và khả năng chuyển những sáng kiến có hiệu quả thành quy tắc chung. Đây là câu hỏi nối lịch sử Đổi mới với vấn đề xây dựng năng lực quản trị quốc gia.

Nguyên tắc trả lời các câu hỏi

Các câu hỏi trên cần được giải quyết theo ba cấp độ chứng cứ.

• Dữ kiện lịch sử: văn kiện, số liệu, quyết định, phát biểu đương thời và những sự kiện có thể kiểm chứng.
• Diễn giải: cách giải thích mối quan hệ giữa các sự kiện, chính sách và kết quả.
• Giả thuyết: nhận định về động cơ, nỗi lo hoặc tính toán của những người ra quyết định khi chưa có đủ chứng cứ trực tiếp.

Một giả thuyết có thể hợp lý nhưng vẫn phải được kiểm chứng. Nếu chứng cứ không đủ, cần giữ nguyên trạng thái chưa xác định, thay vì biến suy luận thành sự thật lịch sử.

Mục tiêu cuối cùng không phải chứng minh trước rằng một cá nhân hay một nhóm người đã đúng hoặc sai. Mục tiêu là xác định điều gì đã xảy ra, vì sao nó xảy ra, những lựa chọn nào đã được đặt ra và các lựa chọn ấy tạo ra hệ quả gì đối với nền kinh tế, đời sống nhân dân và thể chế quốc gia.

2. Dữ kiện lịch sử: Mô hình thống nhất và những khó khăn sau năm 1975

Sau năm 1975, Việt Nam thống nhất về lãnh thổ và triển khai quá trình xây dựng một mô hình kinh tế – xã hội chung. Tuy nhiên, hai miền có những di sản kinh tế, cơ cấu sản xuất và mạng lưới lưu thông khác nhau.

Miền Bắc đã trải qua nhiều năm tổ chức nền kinh tế theo mô hình xã hội chủ nghĩa. Miền Nam có hệ thống thương mại, cơ sở kinh doanh tư nhân, các quan hệ sản xuất đa dạng và mức độ gắn kết với thị trường quốc tế khác biệt.

Cả hai miền đều chịu hậu quả của chiến tranh, nhưng không giống nhau về cơ cấu kinh tế và điều kiện quản lý. Vì vậy, việc áp dụng một mô hình chung đòi hỏi phải giải quyết nhiều vấn đề thực tiễn, không chỉ thay đổi quan hệ sở hữu.

Đến năm 1979, khó khăn kinh tế và đời sống đã được phản ánh rõ trong văn kiện của Đảng. Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 20-9-1979 của Hội nghị Trung ương 6 khóa IV thừa nhận những khuyết điểm trong kế hoạch hóa, việc kết hợp kế hoạch với thị trường, sự chậm trễ trong sửa đổi chính sách và những biểu hiện nóng vội, giản đơn trong cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền Nam. Nghị quyết đồng thời yêu cầu sử dụng đúng đắn hơn các thành phần kinh tế và khuyến khích phát triển sản xuất. 

Nghị quyết số 21-NQ/TW cùng ngày cũng nhấn mạnh yêu cầu kết hợp cải tạo với xây dựng, tránh nóng vội và mệnh lệnh, đồng thời điều chỉnh cách tổ chức các thành phần kinh tế ở miền Nam theo yêu cầu sản xuất. 

Đến Đại hội VI tháng 12-1986, Đổi mới trở thành đường lối cải cách toàn diện. Nhưng bước ngoặt này là kết quả của một quá trình tích lũy khó khăn, thử nghiệm và điều chỉnh trước đó, chứ không xuất hiện đột ngột trong một thời điểm.

Điều dữ kiện cho phép kết luận: Đến năm 1979, các khuyết điểm của cơ chế quản lý và những hạn chế trong cải tạo kinh tế miền Nam đã được thừa nhận ở cấp trung ương.

Điều dữ kiện chưa tự nó chứng minh: Vì sao từng lãnh đạo bảo vệ hoặc phản đối một chính sách, họ lo ngại điều gì, và động cơ nào có ảnh hưởng lớn nhất đến từng quyết định.

Những câu hỏi sau cần được khảo sát riêng, không thể suy ra chỉ từ văn kiện công khai.

3. Miền Nam trước năm 1975: Bài học kinh tế hay một mô hình cần phục hồi?

Đây là vấn đề cần được xem xét cân bằng nhất.

Không thể coi toàn bộ nền kinh tế miền Nam trước năm 1975 là một mô hình phát triển thành công. Nền kinh tế ấy vận hành trong chiến tranh, phụ thuộc đáng kể vào viện trợ và nhập khẩu, đồng thời chịu những biến động lớn khi viện trợ quân sự của Hoa Kỳ giảm xuống.

Một báo cáo tình báo kinh tế của CIA công bố tháng 2-1975 mô tả nền kinh tế Việt Nam Cộng hòa năm 1974 đang chịu suy thoái kinh doanh, suy giảm sản xuất công nghiệp, thất nghiệp đô thị và giảm thu nhập thực tế. Đây là nguồn đương thời hữu ích để nhận diện khó khăn, dù vẫn cần đặt báo cáo trong bối cảnh và mục đích của cơ quan lập báo cáo. 

Mặt khác, miền Nam có những năng lực kinh tế không thể bỏ qua: mạng lưới thương mại, hoạt động kinh doanh tư nhân, kinh nghiệm lưu thông hàng hóa, cơ sở sản xuất và những quan hệ thị trường đã hình thành trong nhiều năm.

Nghiên cứu về cơ giới hóa nông nghiệp miền Nam giai đoạn 1955–1975 cũng cho thấy sự phát triển của kỹ thuật, giống cây trồng và thâm canh có thể tạo ra kết quả đáng kể, nhưng quá trình ấy đồng thời gắn với viện trợ nước ngoài và có những giới hạn về tính bền vững. 

Vì vậy, cần tránh hai kết luận cực đoan.

Một là, miền Nam trước năm 1975 đã có một mô hình kinh tế hoàn chỉnh, chỉ cần duy trì là có thể bảo đảm phát triển lâu dài.

Hai là, vì nền kinh tế miền Nam có những hạn chế và thuộc một chế độ chính trị khác, nên những cơ chế thị trường, kinh nghiệm kinh doanh và năng lực sản xuất của nó không đáng được tiếp thu.

Cả hai đều không đủ cơ sở.

Câu hỏi thích hợp hơn là: Những yếu tố nào của nền kinh tế miền Nam hoạt động hiệu quả, những yếu tố nào phụ thuộc vào điều kiện chiến tranh và viện trợ, và yếu tố nào có thể được tiếp thu trong một mô hình phát triển thống nhất sau năm 1975?

Đây là câu hỏi về lựa chọn chính sách, không phải cuộc bỏ phiếu để quyết định toàn bộ con đường trước năm 1975 đúng hay sai.

4. Giả thuyết nghiên cứu: Nỗi lo về tính chính đáng của con đường đã lựa chọn

Từ sự khác biệt giữa hai miền, có thể đặt ra một giả thuyết cần kiểm chứng: một bộ phận lãnh đạo có thể lo ngại rằng việc thừa nhận ưu thế của một số cơ chế thị trường từng tồn tại ở miền Nam sẽ làm nảy sinh câu hỏi về tính đúng đắn của mô hình kinh tế đang được triển khai trên phạm vi cả nước.

Nếu những phương thức sản xuất và lưu thông từng bị xem là gắn với con đường tư bản chủ nghĩa vẫn có thể đáp ứng một số nhu cầu mà cơ chế hành chính chưa giải quyết được, thì việc loại bỏ chúng có cần thiết đến mức nào?

Câu hỏi này có thể gây sức ép tư tưởng đối với những người tin rằng cải tạo quan hệ sở hữu và mở rộng kế hoạch hóa tập trung là những điều kiện thiết yếu để tiến lên chủ nghĩa xã hội.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba mức độ nhận định:

1. Dữ kiện: Văn kiện năm 1979 thừa nhận những bất cập trong quản lý kinh tế và các biểu hiện nóng vội trong cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền Nam. <Cite refs={["turn918456search0","turn918456search6"]}/>
2. Diễn giải: Những thừa nhận ấy cho thấy thực tiễn đã tạo sức ép điều chỉnh đối với cách tổ chức nền kinh tế.
3. Giả thuyết: Một số lãnh đạo có thể lo ngại rằng thừa nhận ưu thế của các cơ chế kinh tế miền Nam sẽ làm suy yếu tính chính đáng tư tưởng của đường lối đã lựa chọn.

Mức thứ nhất có căn cứ trực tiếp từ văn kiện. Mức thứ hai là diễn giải dựa trên sự kiện. Mức thứ ba cần thêm bằng chứng về phát biểu, tranh luận và quyết định của những người có liên quan.

Không nên khẳng định toàn thể Bộ Chính trị đều có chung nỗi lo này nếu chưa có chứng cứ tương ứng. Cũng không nên mặc nhiên cho rằng mọi sự chậm trễ trong cải cách đều xuất phát từ tâm lý bảo vệ uy tín chính trị. Khó khăn về nguồn lực, hậu quả chiến tranh, tình hình quốc tế, năng lực quản lý và những bất đồng về chính sách đều cần được xem xét.

Giá trị của giả thuyết nằm ở chỗ nó gợi ra một câu hỏi lịch sử quan trọng: khi thực tiễn buộc phải điều chỉnh mô hình, hệ thống chính trị giải thích sự điều chỉnh ấy như thế nào mà không phủ nhận toàn bộ nền tảng tư tưởng của mình?

5. Vì sao có người bảo vệ cơ chế cũ?

Không nên mặc định rằng mọi người bảo vệ cơ chế cũ đều chống lại tiến bộ hoặc chỉ nhằm bảo vệ lợi ích cá nhân.

Có thể phân biệt ít nhất bốn nhóm lý do, dù trong thực tế chúng có thể đan xen.

Một là, niềm tin tư tưởng. Một số người có thể thực sự tin rằng sở hữu nhà nước và tập thể, kế hoạch hóa và phân phối có tổ chức là những công cụ cần thiết để xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Hai là, lo ngại về hệ quả xã hội. Mở rộng thị trường có thể làm gia tăng bất bình đẳng, đầu cơ và sự tập trung quyền lực kinh tế nếu thiếu cơ chế điều tiết phù hợp.

Ba là, lo ngại về điều phối quốc gia. Trong điều kiện đất nước vừa trải qua chiến tranh, lãnh đạo có thể cho rằng tập trung nguồn lực là cần thiết để khôi phục sản xuất, bảo đảm quốc phòng và thực hiện những mục tiêu ưu tiên.

Bốn là, lợi ích tổ chức và cá nhân. Một cơ chế phân bổ nguồn lực thông qua cấp phát, chỉ tiêu và phê duyệt hành chính có thể tạo ra vị thế cho những người nắm quyền quyết định. Khi cơ chế thay đổi, những vị thế ấy cũng có thể bị ảnh hưởng.

Ba nhóm đầu không tự thân chứng minh rằng người bảo vệ cơ chế đã đúng hoặc sai. Nhóm thứ tư cũng không nên bị gán cho mọi người nếu thiếu bằng chứng.

Câu hỏi quan trọng là liệu mỗi lập trường có được kiểm nghiệm bằng kết quả thực tế hay không.

Một người có thể chân thành bảo vệ mục tiêu bình đẳng nhưng đánh giá sai tác động của cơ chế quản lý. Một người có thể chỉ ra đúng những rủi ro của thị trường nhưng chưa đưa ra giải pháp khả thi cho những thất bại của kế hoạch hóa. Một người cũng có thể dùng ngôn ngữ lý tưởng để bảo vệ quyền lợi riêng.

Nghiên cứu lịch sử phải phân biệt các trường hợp ấy bằng chứng cứ, thay vì chia con người thành hai nhóm đạo đức đơn giản.

6. Võ Văn Kiệt và những thử nghiệm từ thực tiễn

Võ Văn Kiệt là một trường hợp quan trọng để nghiên cứu quá trình đổi mới từ bên trong hệ thống chính trị.

Trong vai trò lãnh đạo ở thành phố Hồ Chí Minh, ông tham gia xử lý những vấn đề thực tế của sản xuất, lưu thông và đời sống. Những khó khăn tại cơ sở đặt ra câu hỏi về khoảng cách giữa quy định hành chính và nhu cầu kinh tế.

Tuy nhiên, không nên kể lịch sử “phá rào” như câu chuyện chỉ có một cá nhân tạo ra đổi mới. Các thử nghiệm trước năm 1986 liên quan đến nhiều địa phương, cán bộ quản lý, cơ sở sản xuất, người lao động và các lực lượng kinh tế khác nhau.

Cũng không nên đánh đồng mọi hành động vượt quy định với sáng kiến đúng đắn. Cần khảo sát từng trường hợp: quy định nào bị vượt qua, vì sao, kết quả thực tế ra sao, ai được hưởng lợi, ai chịu rủi ro và thử nghiệm ấy có thể chuyển thành chính sách chung hay không.

Một sáng kiến có thể giúp sản xuất phục hồi nhưng vẫn cần được đánh giá về tính công bằng và khả năng áp dụng rộng rãi. Ngược lại, việc một sáng kiến vi phạm quy định hiện hành không tự động chứng minh rằng nó sai về mặt kinh tế.

Ý nghĩa thể chế của “phá rào” nằm ở câu hỏi sâu hơn: tại sao một số giải pháp có ích lại phải tồn tại dưới dạng ngoại lệ, thay vì được xem xét và hợp thức hóa bằng quy trình chính sách minh bạch?

Đối với Võ Văn Kiệt, cần tách ba vấn đề:

• Những giải pháp cụ thể ông đã ủng hộ hoặc tham gia.
• Kết quả kinh tế – xã hội có thể kiểm chứng của các giải pháp ấy.
• Hệ quả của quá trình đổi mới đối với cấu trúc quản lý và hệ thống chính trị.

Không thể chỉ từ kết quả kinh tế mà kết luận chắc chắn về động cơ cá nhân. Cũng không thể chỉ từ việc hệ thống chính trị tiếp tục tồn tại mà kết luận cải cách chỉ nhằm duy trì hệ thống.

Cải cách có thể vừa giúp nền kinh tế vận hành tốt hơn, vừa giúp bộ máy cầm quyền thích nghi với hoàn cảnh mới. Hai kết quả này có thể đồng thời tồn tại.

7. Từ “phá rào” đến thay đổi cơ chế

Một hệ thống quản lý tập trung có thể huy động nguồn lực và thực hiện những mục tiêu chung. Nhưng nếu thông tin từ cơ sở không được phản ánh đầy đủ, quyền chủ động sản xuất bị hạn chế hoặc người thực hiện không có động lực phù hợp, chính hệ thống ấy có thể làm giảm hiệu quả của nguồn lực mà nó muốn huy động.

Ngược lại, thị trường và quyền tự chủ cũng không tự động giải quyết mọi vấn đề. Chúng cần khuôn khổ pháp luật, cạnh tranh, trách nhiệm giải trình và cơ chế bảo vệ những nhóm dễ bị tổn thương.

Vấn đề không phải lựa chọn giữa quản lý nhà nước và thị trường như hai phương án tuyệt đối loại trừ nhau. Vấn đề là xác định việc gì cần được nhà nước điều phối, việc gì nên giao cho cơ sở sản xuất và thị trường, quyền hạn được phân chia ra sao và trách nhiệm được xác định như thế nào.

Các thử nghiệm kinh tế trước năm 1986 cho thấy việc tháo gỡ khó khăn đã diễn ra qua nhiều bước. Bộ Công Thương ghi nhận những điều chỉnh từ năm 1979, các thử nghiệm khoán trong nông nghiệp và mở rộng quyền tự chủ ở một số đơn vị sản xuất trong những năm tiếp theo; tuy nhiên, những điều chỉnh cục bộ chưa đủ giải quyết toàn bộ khủng hoảng kinh tế – xã hội. 

Điều này giúp phân biệt hai cấp độ đổi mới.

Đổi mới ở cấp độ thực hành là điều chỉnh cách làm để giải quyết một vấn đề cụ thể.

Đổi mới ở cấp độ thể chế là thay đổi các quy tắc chung để những giải pháp có ích không còn phụ thuộc vào ngoại lệ hoặc sự chấp thuận riêng của từng cấp quản lý.

Một quốc gia không thể chỉ dựa vào những cá nhân dám vượt rào. Muốn duy trì năng lực đổi mới, cần xây dựng quy trình thử nghiệm, đánh giá, công khai kết quả và chuyển những giải pháp phù hợp thành chính sách hợp pháp.

8. Phản biện: Đổi mới có phải là bằng chứng rằng toàn bộ cơ chế cũ sai?

Không. Kết luận ấy vượt quá những gì lịch sử cho phép khẳng định.

Cơ chế cũ có những mục tiêu như huy động nguồn lực, phát triển công nghiệp, bảo đảm cung ứng hàng hóa thiết yếu và giảm bất bình đẳng. Những mục tiêu này cần được phân biệt với hiệu quả của các công cụ được sử dụng để thực hiện chúng.

Một số hình thức điều phối tập trung có thể phù hợp trong những hoàn cảnh nhất định. Nhà nước vẫn có vai trò quan trọng trong hạ tầng, giáo dục, y tế, an sinh và những lĩnh vực đòi hỏi phối hợp dài hạn.

Nhưng điều đó không biện minh cho mọi hình thức cấp phát hành chính, kiểm soát giá cả hoặc hạn chế quyền chủ động sản xuất.

Tương tự, những ưu thế của thị trường và kinh doanh tư nhân không chứng minh rằng nền kinh tế miền Nam trước năm 1975 là mô hình hoàn chỉnh. Sự phụ thuộc vào viện trợ, những khó khăn kinh tế cuối chiến tranh và các bất bình đẳng xã hội là những giới hạn cần tính đến. <Cite refs={["turn918456search3","turn918456search4"]}/>

Vì vậy, đánh giá lịch sử cần dựa trên từng cơ chế và từng kết quả cụ thể, thay vì quy toàn bộ thành công hoặc thất bại cho một nhãn tư tưởng.

Cũng cần nhìn nhận rằng những người bảo vệ cơ chế cũ có thể có các lo ngại chính đáng về bất bình đẳng, độc quyền tư nhân và mất khả năng điều phối. Câu hỏi là những lo ngại ấy có được giải quyết bằng các công cụ phù hợp hay bị dùng để duy trì những quy định không còn đáp ứng yêu cầu thực tế.

Đổi mới không nhất thiết là phủ định mọi thứ đã có. Nhưng nó đòi hỏi phải thừa nhận rằng một cơ chế không thể tiếp tục được bảo vệ chỉ vì nó được xây dựng nhân danh một lý tưởng.

9. Đặt lại vấn đề: Cứu nền kinh tế, duy trì hệ thống hay kiến tạo quốc gia?

Khi một hệ thống tiến hành cải cách, ba mục tiêu có thể đồng thời tồn tại.

Thứ nhất, khôi phục sản xuất, cải thiện đời sống và giải quyết khủng hoảng kinh tế.

Thứ hai, giúp hệ thống chính trị thích nghi với những điều kiện mới và duy trì năng lực quản lý.

Thứ ba, xây dựng năng lực phát triển lâu dài thông qua những thể chế có khả năng khuyến khích sáng kiến, sửa sai và bảo vệ lợi ích công cộng.

Ba mục tiêu này không loại trừ nhau, nhưng cũng không đồng nhất.

Một cải cách có thể đem lại lợi ích kinh tế cho người dân và đồng thời củng cố khả năng tồn tại của hệ thống chính trị. Nhưng tăng trưởng kinh tế chưa đủ để chứng minh rằng các vấn đề về quyền lực, minh bạch và trách nhiệm đã được giải quyết.

Ngược lại, việc hệ thống chính trị tiếp tục tồn tại sau cải cách cũng không chứng minh rằng cải cách chỉ nhằm duy trì hệ thống.

Đối với Võ Văn Kiệt, cần nghiên cứu nội dung các chính sách ông tham gia, những thay đổi thực tế mà chúng tạo ra, và những giới hạn thể chế còn tồn tại sau đó. Câu hỏi không chỉ là ông đã tháo gỡ những rào cản nào, mà còn là những cải cách ấy đã làm thay đổi đến đâu quan hệ giữa nhà nước, thị trường và xã hội.

Đây là cách đánh giá không suy đoán động cơ từ kết quả, đồng thời không để những thành quả kinh tế thay thế cho việc xem xét trách nhiệm chính trị.

10. Kết luận: Thực tiễn có quyền sửa mô hình

Lịch sử trước Đổi mới không nên được kể như cuộc đối đầu đơn giản giữa những người đúng và những người sai.

Những người bảo vệ cơ chế cũ có thể tin rằng họ đang gìn giữ mục tiêu xã hội chủ nghĩa, bình đẳng và khả năng điều phối quốc gia. Những người tìm cách phá rào có thể xuất phát từ yêu cầu cấp bách của sản xuất và đời sống. Cả hai lập trường đều cần được đánh giá bằng chứng cứ, lý lẽ và hệ quả thực tế.

Kinh nghiệm miền Nam trước năm 1975 không chứng minh rằng toàn bộ mô hình kinh tế của miền Nam là đúng. Nhưng nó đặt ra yêu cầu không được phủ nhận những năng lực sản xuất, kinh doanh và lưu thông chỉ vì chúng gắn với một chế độ chính trị khác.

Tương tự, mục tiêu xã hội chủ nghĩa không tự nó chứng minh rằng mọi công cụ quản lý được lựa chọn để thực hiện mục tiêu ấy đều phù hợp.

Văn kiện năm 1979 cho thấy những bất cập trong quản lý và cải tạo kinh tế miền Nam đã được thừa nhận. Giả thuyết rằng một bộ phận lãnh đạo lo ngại những thực tế ấy làm lung lay tính chính đáng của con đường đã lựa chọn là một hướng nghiên cứu đáng chú ý, nhưng cần được kiểm chứng bằng chứng cứ về từng người và từng quyết định.

Đối với Võ Văn Kiệt, ý nghĩa lịch sử cần được tìm hiểu qua những chính sách, kết quả và thay đổi thể chế cụ thể, thay vì chỉ qua hình ảnh người đổi mới hoặc những suy đoán về động cơ.

Bài học rộng hơn là một quốc gia cần khả năng phân biệt mục tiêu với phương tiện, lòng tin với bằng chứng, và ổn định với bất động.

Một thể chế có năng lực phát triển không phải là thể chế không bao giờ sai, mà là thể chế có khả năng nhận diện sai lầm, sửa đổi chính sách và biến kinh nghiệm thực tiễn thành quy tắc chung tốt hơn.

Từ câu chuyện về cơ chế cũ, chương tiếp theo sẽ chuyển sang vai trò của trí thức, chuyên gia, doanh nhân và những người tham gia tư vấn chính sách: bằng cách nào tri thức từ thực tiễn được chuyển thành quyết định nhà nước, và những giới hạn nào khiến tri thức có thể được lắng nghe mà chưa chắc dẫn đến thay đổi thể chế?

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính

1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 20-9-1979, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa IV về tình hình và nhiệm vụ cấp bách.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 20-9-1979, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa IV về phương hướng, nhiệm vụ phát triển công nghiệp.
3. Bộ Công Thương, Giai đoạn 1975–1985 và Giai đoạn 1986–2006, tư liệu lịch sử ngành Công Thương.
4. Central Intelligence Agency, The Economic Situation in South Vietnam, January 1975, February 1975.
5. Đặng Phong, Tư duy kinh tế Việt Nam: Chặng đường gian nan và ngoạn mục, 1975–1989, Nhà xuất bản Tri thức, 2008.
6. Đặng Phong, “Phá rào” trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới, Nhà xuất bản Tri thức, 2009.

Ghi chú về mức độ chứng cứ

• Dữ kiện: Nội dung văn kiện, thời điểm ban hành, những khó khăn kinh tế được ghi nhận và các bước điều chỉnh chính sách.
• Diễn giải: Nhận định về mối quan hệ giữa cơ chế quản lý, động lực sản xuất và quá trình thay đổi chính sách.
• Giả thuyết: Nhận định về nỗi lo của một bộ phận lãnh đạo trước khả năng thực tiễn miền Nam đặt lại câu hỏi về tính chính đáng của mô hình đã lựa chọn.

Giả thuyết về tâm lý lãnh đạo cần được tiếp tục kiểm chứng bằng biên bản họp, phát biểu đương thời, hồi ký được đối chiếu và các nguồn độc lập. Không nên trình bày nó như một sự kiện đã được chứng minh chỉ từ kết quả cải cách về sau.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI VÕ VĂN KIỆT