CHƯƠNG 3 - HUY ĐỨC VÀ CÁCH KỂ LỊCH SỬ

 ĐỐI THOẠI VỚI “BÊN THẮNG CUỘC”

Từ ký ức chiến tranh đến kiến tạo quốc gia

HỒ SƠ NGHIÊN CỨU 04

CHƯƠNG III

HUY ĐỨC VÀ CÁCH KỂ LỊCH SỬ

Từ người viết báo đến người kể lại một thời đại

Nếu Chương II đặt câu hỏi “Bên thắng cuộc thực sự là ai?”, thì Chương III phải đi vào chính người đang kể câu chuyện ấy.

Không phải để xét xử Huy Đức.

Cũng không phải để mặc nhiên tin ông.

Mà để trả lời một câu hỏi có tính phương pháp:

Huy Đức đã biết những gì, biết bằng cách nào, lựa chọn những gì để kể, và chúng ta có thể kiểm chứng những điều ông kể đến đâu?

Đây là điểm rất quan trọng.

Bởi một tác phẩm lịch sử không chỉ được tạo nên từ sự kiện, mà còn từ nguồn tư liệu, người cung cấp tư liệu, cách lựa chọn, cách sắp xếp và cách diễn giải tư liệu.

---

I. HUY ĐỨC KHÔNG PHẢI LÀ NHÂN CHỨNG CỦA TOÀN BỘ THỜI ĐẠI

Điều đầu tiên cần xác định rất rõ:

Huy Đức không thể tự mình chứng kiến toàn bộ những sự kiện mà Bên thắng cuộc mô tả.

Ông sinh năm 1962, tức khoảng 13 tuổi vào năm 1975. Vì vậy, đối với những sự kiện trước 1975, ông chủ yếu tiếp cận qua tài liệu, hồi ức và lời kể của những người khác.

Ngay cả sau 1975, phạm vi những gì một nhà báo có thể trực tiếp chứng kiến vẫn hữu hạn.

Do đó, Bên thắng cuộc không phải là:

“Huy Đức ghi lại những gì chính ông đã chứng kiến.”

Mà đúng hơn là:

Huy Đức xây dựng một bức tranh lịch sử từ nhiều loại nguồn, trong đó có lời kể của những người từng trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến sự kiện.

Điểm này rất quan trọng vì nó xác định đúng bản chất của tác phẩm.

Một số người đọc xem Bên thắng cuộc như một cuốn hồi ký của Huy Đức. Cách hiểu đó không chính xác.

Một số người khác lại đọc nó như một bộ sử học thuật hoàn chỉnh. Cách hiểu này cũng cần thận trọng.

Một đánh giá của Trần Hữu Dũng nhận xét rằng tác phẩm có giá trị đặc biệt ở việc sử dụng ký ức của hàng trăm nhân vật chủ chốt, đồng thời cũng lưu ý rằng nhiều thông tin cần được kiểm chứng thêm, nhất là những vấn đề liên quan đến quan hệ quốc tế.

Như vậy, ngay từ đầu chúng ta phải đặt tác phẩm vào đúng vị trí của nó.

---

II. NGUỒN QUAN TRỌNG NHẤT: NHỮNG NGƯỜI TRONG CUỘC

Một trong những đặc điểm nổi bật của Bên thắng cuộc là khối lượng phỏng vấn rất lớn.

Nguyễn Hưng Quốc nhận xét Huy Đức sử dụng “hàng ngàn cuộc phỏng vấn” và xem đây là một phương pháp gần với lịch sử truyền khẩu – oral history.

Đây là một điểm mạnh rất lớn.

Bởi lịch sử chính thức thường có một vấn đề:

Nó ghi lại những gì mà hệ thống có khả năng hoặc có ý muốn ghi lại.

Trong khi một cuộc phỏng vấn có thể đưa chúng ta đến một tầng khác:

• người thực thi chính sách;
• người ra quyết định;
• người bị tác động;
• người chứng kiến;
• người từng ở trong bộ máy;
• người sau này rời khỏi bộ máy;
• người từng ở phía đối nghịch.

Những tiếng nói ấy có thể làm xuất hiện những chi tiết mà hồ sơ chính thức không cho thấy.

Đó là giá trị không thể phủ nhận của khẩu sử.

---

III. NHƯNG KÝ ỨC KHÔNG PHẢI LÀ BIÊN BẢN

Đây chính là mặt còn lại.

Nguyễn Hưng Quốc chỉ ra một vấn đề căn bản: lời kể trong phỏng vấn xuất phát từ kinh nghiệm cá nhân và có thể bị biến đổi bởi ký ức, tâm lý và hoàn cảnh của người kể.

Đây không phải là lời kết tội người kể.

Một người có thể:

• hoàn toàn thành thật;
• không có ý định lừa dối;
• nhớ rất rõ một biến cố;

nhưng vẫn nhớ sai một chi tiết.

Bởi ký ức con người không hoạt động như một ổ cứng máy tính.

Sau vài chục năm, người kể có thể vô thức:

• trộn hai sự kiện gần nhau;
• nhầm thời điểm;
• nhớ sai chức vụ;
• nhớ sai người tham dự;
• diễn giải lại động cơ của chính mình;
• nhìn quá khứ bằng kiến thức có được về sau.

Vì vậy, phải phân biệt:

“Ông ấy nói như vậy”

với:

“Điều ông ấy nói đã được chứng minh.”

Hai mệnh đề hoàn toàn khác nhau.

---

IV. NHƯNG NÓI “KÝ ỨC KHÔNG ĐÁNG TIN” CŨNG LÀ SAI

Đây là điểm cần giữ cân bằng.

Nếu vì ký ức có thể sai mà chúng ta loại bỏ toàn bộ khẩu sử, chúng ta sẽ mất một nguồn tư liệu cực kỳ quý giá.

Ví dụ:

Một cựu cán bộ kể rằng một chỉ thị được truyền xuống theo một cách nhất định.

Lời kể ấy chưa đủ để chứng minh rằng toàn quốc đều thực hiện như vậy.

Nhưng nó có thể là chứng cứ quan trọng để đặt câu hỏi:

Có phải ở địa phương này đã có một cơ chế thực thi đặc biệt?

Sau đó chúng ta tìm:

• tài liệu hành chính;
• nghị quyết;
• công văn;
• báo chí đương thời;
• hồi ký khác;
• lời kể của người đối lập;
• hồ sơ ngoại giao;
• nghiên cứu học thuật.

Nếu nhiều nguồn độc lập hội tụ, độ tin cậy tăng lên.

Như vậy, khẩu sử không phải kết luận cuối cùng; nó có thể là điểm xuất phát để tìm sự thật.

Đây chính là cách chúng ta cần đọc Bên thắng cuộc.

---

V. HUY ĐỨC CÓ MỘT LỢI THẾ MÀ NHIỀU NHÀ SỬ HỌC KHÓ CÓ

Ở đây cần công bằng với tác giả.

Một nhà sử học làm việc chủ yếu trong kho lưu trữ có thể tiếp cận hàng nghìn văn bản.

Nhưng một nhà báo có khả năng đi gặp những con người mà hồ sơ không nói hết.

Huy Đức có lợi thế của một người làm báo lâu năm:

• mạng lưới quan hệ;
• khả năng phỏng vấn;
• khả năng đặt câu hỏi;
• khả năng tiếp cận những người từng ở trong hệ thống;
• khả năng phát hiện những câu chuyện nằm ngoài văn bản chính thức.

Đó là lý do một số học giả đánh giá cao giá trị của Bên thắng cuộc.

Peter Zinoman, nhà sử học chuyên về Việt Nam, nhận xét rằng tác phẩm cung cấp một bức tranh đặc biệt rộng về quá trình Đổi mới, trong bối cảnh trước đó giới nghiên cứu quốc tế thiếu một công trình tổng hợp được toàn bộ nguồn gốc, diễn biến và tác động của Đổi mới.

Điều đó rất đáng chú ý.

Một tác phẩm có thể không phải là một chuyên khảo học thuật theo nghĩa hẹp, nhưng vẫn có giá trị tư liệu rất lớn.

---

VI. ĐIỂM YẾU CỦA CHÍNH LỢI THẾ NÀY

Nhưng lợi thế cũng tạo ra nguy cơ.

Càng có nhiều lời kể, người viết càng phải đối mặt với câu hỏi:

Ai được chọn để nhắc tới ?

Đây là câu hỏi khó hơn:

“Có bao nhiêu người được phỏng vấn?”

Một nghìn cuộc phỏng vấn không tự động tạo thành một nghìn bằng chứng độc lập.

Nếu 20 người cùng kể lại một câu chuyện mà 20 người ấy đều lấy thông tin từ cùng một nguồn ban đầu, thì về mặt chứng cứ, chúng ta không có 20 nguồn độc lập.

Đây là nguyên tắc cực kỳ quan trọng:

Số lượng lời kể không đồng nghĩa với mức độ độc lập của chứng cứ.

Do đó, khi nghiên cứu từng chương của Bên thắng cuộc, cần lập một bản đồ nguồn:

Thông tin	Người kể	Vị trí lúc xảy ra	Có trực tiếp chứng kiến?	Nguồn độc lập?	Độ chắc chắn
Sự kiện A	Nhân vật 1	Cán bộ	Có	Có	Cao
Sự kiện A	Nhân vật 2	Người ngoài	Không	Có	Trung bình
Sự kiện A	Nhân vật 3	Hồi ký	Không rõ	Chưa	Thấp
Sự kiện A	Tài liệu chính thức	Cơ quan	—	Có	Cần đối chiếu

Đây là phương pháp cần áp dụng xuyên suốt cuốn sách.

---

VII. VẤN ĐỀ LỚN HƠN: NGƯỜI KỂ CÓ THỂ CÓ ĐỘNG CƠ

Một nhân chứng không chỉ mang theo ký ức.

Họ còn mang theo lợi ích và vị trí của mình.

Một cựu quan chức có thể muốn:

• bảo vệ danh dự;
• giải thích một quyết định gây tranh cãi;
• giảm trách nhiệm cá nhân;
• đổ trách nhiệm lên cấp trên;
• chứng minh rằng mình từng phản đối;
• hoặc đơn giản là kể lại điều mình thực sự tin.

Một người từng bị chính sách tác động cũng có thể:

• nhớ lại bằng nỗi đau;
• nhấn mạnh những điều mình chịu đựng;
• bỏ qua những chi tiết bất lợi cho cách nhìn của mình.

Điều đó không có nghĩa lời kể của họ là sai.

Nó có nghĩa:

Người nghiên cứu phải hiểu vị trí của người kể trước khi đánh giá lời kể.

Đây là một nguyên tắc đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu lịch sử Việt Nam hiện đại.

---

VIII. NGUY CƠ “NGƯỜI KỂ THAY CHO LỊCH SỬ”

Một vấn đề nữa cần kiểm tra trong Bên thắng cuộc là ranh giới giữa lời kể và giọng của tác giả.

Có ba tầng:

Tầng 1 — Nhân vật nói

“Tôi đã chứng kiến…”

Tầng 2 — Tác giả thuật lại

“Theo lời ông A…”

Tầng 3 — Tác giả giải thích

“Điều đó cho thấy…”

Ba tầng này không giống nhau.

Đặc biệt, tầng thứ ba phải được kiểm chứng độc lập.

Bởi:

Một lời kể có thể là bằng chứng về việc một người đã tin điều gì, nhưng chưa chắc là bằng chứng rằng điều họ tin đã xảy ra đúng như vậy.

Đây sẽ là một trong những nguyên tắc xuyên suốt cuốn sách.

---

IX. MỘT PHẢN BIỆN ĐÁNG NGHE ĐỐI VỚI HUY ĐỨC

Một số người phê phán Bên thắng cuộc cho rằng tác phẩm có thiên kiến và cách lựa chọn, sắp xếp tư liệu có thể dẫn người đọc đến một cách hiểu nhất định về lịch sử.

Một bài phê bình đăng trên Tuổi Trẻ năm 2013 cho rằng đã có những phản hồi từ các nhân vật được đề cập trong sách về tính chính xác của một số sự kiện và cách trích dẫn, đồng thời đặt vấn đề về việc tách sự kiện khỏi bối cảnh.

Ta không nên lấy bài phê bình ấy làm bằng chứng rằng Huy Đức “thiên kiến”.

Đó chỉ là:

một cáo buộc cần được kiểm chứng.

Đây là khác biệt rất quan trọng.

Nếu một người nói:

“Huy Đức sai.”

Chúng ta phải hỏi:

Sai đoạn nào?

Nguồn nào chứng minh sai?

Nguồn đó có gần sự kiện hơn không?

Có nguồn độc lập thứ ba không?

Hay chỉ là một cách diễn giải khác?

Chỉ khi trả lời được các câu hỏi ấy, phản biện mới trở thành phản biện có giá trị.

---

X. NGƯỢC LẠI, KHÔNG ĐƯỢC BIẾN “HUY ĐỨC CÓ NGUỒN” THÀNH “HUY ĐỨC LUÔN ĐÚNG”

Một số người đọc có thể rơi vào thái cực ngược lại:

“Ông ấy phỏng vấn hàng nghìn người, có rất nhiều chú thích, vậy chắc chắn đúng.”

Không.

Một tác phẩm có nhiều nguồn vẫn có thể:

• lựa chọn nguồn chưa cân bằng;
• diễn giải quá mức;
• đặt nguồn vào một ngữ cảnh khác;
• bỏ sót nguồn đối lập;
• hoặc đưa ra một kết luận vượt quá những gì chứng cứ cho phép.

Một bài giới thiệu về bộ sách ghi nhận quy mô tư liệu rất lớn, gồm nhiều hồi ký, bản thảo và số lượng chú thích đáng kể.

Nhưng quy mô tư liệu không thay thế cho kiểm chứng từng luận điểm.

Đây chính là lý do cuốn sách của chúng ta cần tồn tại.

Không phải để “đập” Bên thắng cuộc.

Mà để làm việc mà một cuốn sách lớn thường cần có sau khi xuất bản:

đưa các luận điểm trở lại phòng kiểm chứng.

---

XI. MỘT ĐIỂM RẤT ĐÁNG CHÚ Ý: HUY ĐỨC KHÔNG CHỈ KỂ “NGƯỜI XẤU – NGƯỜI TỐT”

Đây là một trong những giá trị cần ghi nhận.

Trần Hữu Dũng nhận xét rằng Bên thắng cuộc không đơn giản dựng các lãnh đạo cộng sản thành những “ác quỷ”, nhưng cũng không chấp nhận hình ảnh những lãnh tụ hoàn toàn sáng suốt và nhất trí như trong cách kể chính thống.

Điểm này rất đáng chú ý đối với phương pháp Hưng Quốc.

Bởi lịch sử trưởng thành không nên chỉ có:

anh hùng – phản diện.

Một nhà lãnh đạo có thể:

• yêu nước;
• có năng lực;
• đồng thời mắc sai lầm nghiêm trọng.

Một chính sách có thể:

• xuất phát từ một vấn đề có thật;
• nhưng được thực hiện bằng một cơ chế sai.

Một người có thể:

• thành thật;
• nhưng nhận định sai.

Một người khác có thể:

• có động cơ chính trị;
• nhưng lại cung cấp một thông tin đúng.

Vì vậy:

Đánh giá con người không được thay thế cho kiểm chứng sự kiện.

---

XII. CÁCH CHÚNG TA SẼ “ĐỌC LẠI” HUY ĐỨC

Từ chương này trở đi, mỗi luận điểm quan trọng trong Bên thắng cuộc nên được xử lý theo bảy bước:

Bước 1 — Huy Đức nói gì?

Trích hoặc tóm tắt chính xác luận điểm.

Bước 2 — Ông dựa vào nguồn nào?

Phỏng vấn, hồi ký, tài liệu nhà nước, báo chí, văn bản nội bộ hay nguồn nước ngoài?

Bước 3 — Người cung cấp thông tin đứng ở đâu?

Người ra quyết định?

Người thi hành?

Người chứng kiến?

Người chịu hậu quả?

Bước 4 — Có nguồn độc lập xác nhận không?

Nếu có, xác nhận đến mức nào?

Bước 5 — Có nguồn phản bác không?

Phản bác bằng chứng cứ hay chỉ bằng quan điểm?

Bước 6 — Kết luận được đến đâu?

Phải chia:

Đã xác nhận.

Có cơ sở nhưng chưa đủ.

Đang tranh luận.

Chỉ là diễn giải.

Chưa xác định.

Bước 7 — Hưng Quốc hỏi gì?

Không phải:

“Huy Đức đúng hay sai?”

mà:

“Cơ chế nào đã tạo ra sự kiện này?”

và:

“Một Việt Nam tương lai phải thiết kế thể chế thế nào để sai lầm ấy không lặp lại?”

---

XIII. ĐÂY CŨNG LÀ RANH GIỚI GIỮA “LỊCH SỬ” VÀ “KÝ ỨC”

Một quốc gia cần cả hai.

Ký ức giữ lại nỗi đau mà hồ sơ hành chính có thể không ghi.

Lịch sử phải đặt ký ức ấy vào thời gian, không gian, nguyên nhân và đối chiếu với những nguồn khác.

Không có ký ức:

lịch sử dễ trở thành lạnh lùng và vô nhân.

Không có kiểm chứng:

ký ức dễ trở thành sự thật riêng của từng người.

Do đó, nhiệm vụ của chúng ta không phải lựa chọn:

ký ức hay lịch sử.

Mà là:

dùng ký ức để tìm lịch sử, rồi dùng lịch sử để kiểm chứng ký ức.

---

XIV. KẾT LUẬN CHƯƠNG III

Sau chương này, chúng ta có thể tạm xác lập một nguyên tắc quan trọng:

Không đọc Bên thắng cuộc như một bản án. Không đọc nó như một kinh thánh. Đọc nó như một kho tư liệu lớn cần được kiểm chứng.

Huy Đức có những lợi thế mà nhiều nhà nghiên cứu khác không có:

• khả năng tiếp cận nhân chứng;
• mạng lưới báo chí;
• khối lượng phỏng vấn lớn;
• khả năng kể chuyện;
• khả năng đưa những vấn đề hậu trường ra trước công chúng.

Nhưng chính những lợi thế ấy đòi hỏi một tầng kiểm chứng tương xứng.

Lời kể là chứng cứ về lời kể.

Ký ức là chứng cứ về ký ức.

Tài liệu là chứng cứ về tài liệu.

Chỉ khi nhiều nguồn độc lập hội tụ, chúng ta mới có thể tiến gần hơn đến một kết luận lịch sử.

Và đây chính là điểm mà cuốn Đối thoại với “Bên thắng cuộc” cần khác với một cuốn sách phản bác thông thường.

Chúng ta không hỏi:

“Huy Đức thuộc bên nào?”

Mà hỏi:

“Nguồn của Huy Đức nói gì?”

“Nguồn khác nói gì?”

“Điều gì đã được chứng minh?”

“Điều gì vẫn còn tranh luận?”

“Và điều gì chúng ta chưa biết?”

Bài học Hưng Quốc

Muốn tìm sự thật, trước hết phải tôn trọng sự thật của nguồn — kể cả khi nguồn ấy không phù hợp với điều mình muốn tin.

Một dân tộc trưởng thành không sợ nhân chứng.

Nhưng cũng không biến nhân chứng thành chân lý tuyệt đối.

Hoàng Phong Nhã 

---

Tài liệu tham khảo chính

1. Huy Đức, Bên thắng cuộc, Quyển I: Giải phóng; Quyển II: Quyền bính.
2. Nguyễn Hưng Quốc, “Bên Thắng Cuộc: Một cuốn sách hay”, phân tích phương pháp khẩu sử và cách trình bày của tác phẩm.
3. Peter Zinoman, “The Winning Side (Bên Thắng Cuộc)”, New Mandala, 2018.
4. Trần Hữu Dũng, “Đọc ‘Bên Thắng Cuộc’ của Huy Đức”, 2012.
5. Nguyễn Đức Hiển, “Cuốn sách Bên thắng cuộc của Huy Đức: Cái nhìn thiên kiến về lịch sử”, Tuổi Trẻ, 2013 — sử dụng như nguồn phản biện, không mặc nhiên xem các nhận định trong đó là kết luận đã được chứng minh.
6. Các tài liệu gốc, hồi ký, hồ sơ ngoại giao và nghiên cứu chuyên ngành sẽ được bổ sung theo từng sự kiện cụ thể, thay vì dùng một thư mục chung để chứng minh cho toàn bộ cuốn sách.

---

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI “BÊN THẮNG CUỘC”