CHƯƠNG 4 - CÂU CHUYỆN VIỆT NAM - CUỘC CÁCH MẠNG XÃ HỘI ÂM THẦM: XÃ HỘI THAY ĐỔI NHANH HƠN NHÀ NƯỚC

ĐỐI THOẠI VỚI CÂU CHUYỆN VIỆT NAM

Từ ký ức, chuyển biến xã hội đến kiến tạo quốc gia

Đọc Mai Linh để hiểu Việt Nam – Phản biện để tìm con đường Hưng Quốc

CHƯƠNG 4

CUỘC CÁCH MẠNG XÃ HỘI ÂM THẦM

Xã hội thay đổi nhanh hơn nhà nước

Khoảng cách giữa một xã hội đang hiện đại hóa và năng lực quản trị sự hiện đại hóa ấy

1. Một Việt Nam khác đã xuất hiện

Trong vài thập niên, Việt Nam không chỉ thay đổi về thu nhập và cơ cấu kinh tế. Một sự chuyển đổi sâu hơn đang diễn ra trong đời sống hằng ngày: cách người dân làm việc, tiêu dùng, tiếp nhận thông tin, nuôi dạy con cái, lựa chọn nghề nghiệp và hình dung tương lai của mình.

Nhiều người không còn sống trong môi trường thông tin khép kín như các thế hệ trước. Điện thoại thông minh, Internet, mạng xã hội và giao lưu quốc tế mở rộng khả năng tiếp cận kiến thức, so sánh trải nghiệm và bày tỏ quan điểm. Di cư từ nông thôn đến đô thị, sự phát triển của khu công nghiệp và dịch vụ, cùng quá trình mở rộng giáo dục đã làm thay đổi cấu trúc nghề nghiệp và quan hệ xã hội.

Các gia đình cũng thay đổi. Người trẻ có nhiều cơ hội lựa chọn nghề nghiệp và lối sống hơn, nhưng đồng thời đối mặt với chi phí nhà ở, áp lực việc làm, cạnh tranh giáo dục và những bất định mới. Quan hệ giữa các thế hệ, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa người lao động và tổ chức sử dụng lao động đang được thương lượng lại trong những hoàn cảnh khác trước.

Những chuyển biến ấy tạo nên một xã hội có nhiều nguồn lực hơn, nhiều kỳ vọng hơn và khả năng tiếp nhận thay đổi nhanh hơn.

Tuy nhiên, không nên coi toàn bộ xã hội Việt Nam đã biến đổi đồng đều. Khác biệt về địa phương, thế hệ, thu nhập, nghề nghiệp và khả năng tiếp cận công nghệ vẫn rất lớn. Có những nhóm tham gia sâu vào kinh tế số và mạng lưới quốc tế, trong khi những nhóm khác còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ công, thông tin đáng tin cậy và cơ hội việc làm tốt.

Điểm đáng chú ý không phải mọi người đều thay đổi theo cùng một hướng, mà là tốc độ và phạm vi biến đổi xã hội đã tạo ra những yêu cầu mới đối với cách quản trị quốc gia.

Một xã hội có thể thay đổi nhanh hơn những quy tắc và tổ chức đang điều chỉnh nó. Khi khoảng cách ấy kéo dài, vấn đề không chỉ là sự bất tiện trong quản lý. Nó có thể làm giảm hiệu quả kinh tế, bào mòn lòng tin và khiến những nguồn lực mới của xã hội không được sử dụng đúng mức.

2. Đối thoại với Mai Linh: Quan sát xã hội và câu hỏi về năng lực quản trị

Những câu chuyện về đời sống Việt Nam giúp nhận ra rằng sự phát triển không chỉ diễn ra trong các chỉ số kinh tế. Nó còn hiện diện trong những lựa chọn thường ngày, trong kỳ vọng của người dân và trong sự thay đổi của quan hệ giữa cá nhân với xã hội.

Nhưng để đi từ quan sát đến kết luận, cần phân biệt hai câu hỏi.

Câu hỏi thứ nhất là xã hội đã thay đổi như thế nào: người dân có thêm những cơ hội gì, hành vi và kỳ vọng nào đã thay đổi, những mâu thuẫn mới nào xuất hiện?

Câu hỏi thứ hai là các thiết chế có thích ứng với những thay đổi đó hay không: pháp luật, giáo dục, hành chính, thị trường lao động và các cơ chế đại diện có tạo điều kiện để xã hội vận hành hiệu quả hơn không?

Câu hỏi thứ nhất thuộc về mô tả và nghiên cứu biến đổi xã hội. Câu hỏi thứ hai đòi hỏi phân tích thể chế, cơ chế thực thi và kết quả quản trị.

Không nên mặc nhiên suy ra rằng xã hội hiện đại hơn thì nhà nước nhất thiết lạc hậu hơn. Cũng không nên cho rằng mọi khó khăn quản trị đều bắt nguồn từ sự chậm thay đổi của bộ máy. Muốn chứng minh một khoảng cách, cần chỉ ra quy định nào không còn phù hợp, quy trình nào gây ra chi phí, nhóm nào chịu tác động và cơ chế nào khiến việc điều chỉnh bị trì hoãn.

Phần đóng góp của Hưng Quốc bắt đầu từ đây: xem khoảng cách giữa thay đổi xã hội và khả năng thích ứng của thể chế như một vấn đề cần được nhận diện, đo lường và giải quyết bằng cơ chế cụ thể.

3. Dân trí không đồng nhất với học vấn

Một xã hội có trình độ học vấn cao hơn thường có điều kiện thuận lợi để phát triển năng lực con người. Tuy nhiên, số năm đi học, bằng cấp và khả năng ghi nhớ kiến thức không tự động phản ánh đầy đủ dân trí.

Trong khung Hưng Quốc, học vấn là kết quả và quá trình tiếp nhận giáo dục có tổ chức; dân trí là năng lực hiểu biết, phán đoán và tham gia có trách nhiệm vào đời sống chung.

Dân trí bao gồm khả năng phân biệt thông tin với bằng chứng, nhận diện ngụy biện, đánh giá nguồn tin, hiểu quan hệ nhân quả, cân nhắc lợi ích dài hạn và sửa đổi nhận định khi xuất hiện dữ kiện mới.

Một người có bằng cấp cao vẫn có thể tiếp nhận thông tin thiếu kiểm chứng hoặc nhầm lẫn giữa ý kiến cá nhân với sự thật đã được xác lập. Ngược lại, một người không có nhiều điều kiện học tập chính quy vẫn có thể thể hiện năng lực phán đoán thực tế, tinh thần trách nhiệm và khả năng học hỏi đáng kể.

Điều này không có nghĩa học vấn không quan trọng. Giáo dục tốt có thể cung cấp kiến thức, phương pháp tư duy và cơ hội phát triển năng lực. Nhưng mối quan hệ giữa học vấn và dân trí phụ thuộc vào chất lượng giáo dục, môi trường thông tin, văn hóa tranh luận và cơ hội thực hành tư duy độc lập.

Nếu giáo dục chủ yếu khuyến khích ghi nhớ và tái hiện câu trả lời có sẵn, người học có thể đạt thành tích thi cử mà chưa phát triển đầy đủ năng lực chất vấn và giải quyết vấn đề. Nếu môi trường xã hội khiến việc nêu ý kiến khác biệt luôn bị coi là bất tuân, tri thức khó chuyển thành năng lực phản biện.

Vì vậy, xây dựng dân trí không thể chỉ dựa vào việc mở rộng trường lớp hoặc tăng số lượng bằng cấp. Cần đồng thời cải thiện chất lượng giáo dục, khả năng tiếp cận thông tin đáng tin cậy và những điều kiện cho phép con người sử dụng tri thức một cách độc lập, có trách nhiệm.

4. Khi công nghệ thay đổi nhanh hơn quy tắc

Công nghệ số làm giảm chi phí tiếp cận thông tin, mở rộng khả năng giao dịch và tạo ra những hình thức hợp tác mới. Nhưng công nghệ cũng làm xuất hiện các vấn đề mà những quy tắc cũ chưa xử lý đầy đủ.

Một hoạt động kinh doanh có thể phát triển trên nền tảng số trước khi các quy định về trách nhiệm, dữ liệu, thuế hoặc bảo vệ người tiêu dùng được điều chỉnh tương ứng. Một thông tin sai lệch có thể lan truyền rộng trước khi cơ chế kiểm chứng và phản hồi có cơ hội phát huy tác dụng. Một công nghệ mới có thể làm thay đổi nhu cầu lao động nhanh hơn khả năng đào tạo lại lực lượng lao động.

Không phải mọi trường hợp như vậy đều chứng minh nhà nước chậm chạp. Công nghệ mới thường tạo ra những vấn đề chưa có tiền lệ; điều chỉnh quá vội vàng cũng có thể gây ra chi phí và hạn chế đổi mới. Vấn đề là liệu hệ thống quản trị có khả năng nhận diện rủi ro, thử nghiệm giải pháp, tham vấn các bên liên quan và cập nhật quy tắc dựa trên kết quả hay không.

Một nhà nước có năng lực thích ứng không nhất thiết ban hành quy định nhanh nhất. Đó là nhà nước có thể học hỏi nhanh, phản ứng tương xứng với rủi ro và sửa đổi quyết định khi bằng chứng cho thấy cách làm cũ không còn phù hợp.

Điều này đòi hỏi cơ chế phản hồi thực chất. Thông tin từ người dân và doanh nghiệp phải đến được nơi có thẩm quyền; cơ quan quản lý phải có khả năng đánh giá tác động; và việc điều chỉnh chính sách không nên phụ thuộc hoàn toàn vào sự thay đổi nhân sự hoặc áp lực của một sự kiện riêng lẻ.

5. Chi phí của độ trễ thể chế

Độ trễ thể chế là khoảng thời gian từ khi một thay đổi xã hội tạo ra nhu cầu mới đến khi quy tắc, tổ chức hoặc chính sách thích ứng đủ để xử lý nhu cầu ấy. Độ trễ không phải lúc nào cũng có hại: thận trọng có thể ngăn những quyết định vội vàng. Nhưng khi sự chậm trễ không cần thiết kéo dài, chi phí sẽ tích lũy.

5.1. Chi phí kinh tế

Quy trình cấp phép không phù hợp, thủ tục chồng chéo hoặc quy định thiếu nhất quán có thể làm tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian đầu tư và khiến doanh nghiệp phải dành nguồn lực cho việc xử lý hành chính thay vì cải tiến sản phẩm.

Doanh nghiệp lớn có thể đủ khả năng thuê nhân lực pháp lý và hành chính để thích ứng. Doanh nghiệp nhỏ thường chịu gánh nặng tương đối lớn hơn. Vì vậy, độ trễ thể chế có thể làm giảm cạnh tranh và hạn chế cơ hội gia nhập thị trường.

5.2. Chi phí xã hội

Khi nhu cầu về nhà ở, giao thông, y tế, giáo dục hoặc bảo vệ người lao động thay đổi nhanh mà dịch vụ công không đáp ứng kịp, các gia đình phải tự gánh phần chi phí còn thiếu.

Những người có thu nhập cao có thể mua dịch vụ thay thế. Người thu nhập thấp có ít lựa chọn hơn. Nếu tình trạng này kéo dài, sự chênh lệch về cơ hội có thể tăng lên ngay cả khi thu nhập bình quân của xã hội vẫn tăng.

5.3. Chi phí lòng tin

Khi quy định thiếu nhất quán, phản ánh của người dân không được xử lý hoặc quyết định công không được giải thích thỏa đáng, người dân khó dự đoán cách hệ thống vận hành.

Lòng tin không chỉ suy giảm vì một quyết định gây bất mãn. Nó còn suy giảm khi người dân nhận thấy quy trình thiếu công bằng, trách nhiệm không rõ ràng và sai sót không được sửa chữa.

Ngược lại, một hệ thống công khai tiêu chí, giải thích quyết định, tiếp nhận khiếu nại và sửa sai có thể duy trì lòng tin ngay cả khi không phải mọi quyết định đều đáp ứng được mong muốn của tất cả mọi người.

5.4. Chi phí cơ hội

Chi phí lớn nhất đôi khi không nằm ở khoản tiền đã mất mà ở những cơ hội không được tạo ra: doanh nghiệp không mở rộng, sáng kiến không được thử nghiệm, người trẻ không phát huy được năng lực hoặc nguồn lực công tiếp tục bị sử dụng vào những nhiệm vụ kém hiệu quả.

Các loại chi phí này có thể chồng lấn, nên không thể cộng cơ học thành một con số duy nhất. Muốn đánh giá thực chất, cần xác định từng quy trình, thời gian trì hoãn, nhóm chịu tác động và phương án thay thế khả thi.

Độ trễ thể chế trở thành vấn đề phát triển khi chi phí do chậm thích ứng lớn hơn lợi ích của việc chờ đợi, nhưng hệ thống vẫn không có cơ chế điều chỉnh kịp thời.

6. Xung đột giữa xã hội đang mở rộng năng lực và bộ máy quản trị

Khi xã hội thay đổi, những nhóm người khác nhau có thể hình thành những kỳ vọng mới về công việc, dịch vụ công, cơ hội kinh doanh, sự công bằng và khả năng tham gia vào các quyết định chung.

Nếu các kênh phản hồi và đại diện không thích ứng, những nhu cầu ấy có thể không được chuyển thành thông tin hữu ích cho quá trình hoạch định chính sách. Cơ quan quản lý có thể nhìn thấy những gì hệ thống báo cáo ghi nhận nhưng không nhận diện đầy đủ những vấn đề đang tích tụ ở bên ngoài.

Đây là một vấn đề về thông tin và trách nhiệm giải trình. Một hệ thống quản trị hiệu quả cần biết điều gì đang xảy ra trong xã hội, vì sao chính sách tạo ra kết quả như vậy và ai chịu trách nhiệm khi kết quả không đạt mục tiêu.

Không nên đồng nhất phản biện với chống đối, cũng không nên coi mọi phản ánh từ xã hội đều đúng. Phản ánh có thể thiếu căn cứ, mang lợi ích cục bộ hoặc mâu thuẫn với nhau. Chính vì thế, cần có quy trình tiếp nhận, kiểm chứng, đối thoại và giải quyết, thay vì chỉ lựa chọn giữa chấp nhận toàn bộ và bác bỏ toàn bộ.

Năng lực quản trị không nằm ở việc không có bất đồng. Nó nằm ở khả năng xử lý bất đồng mà không làm tê liệt hoạt động chung, đồng thời không biến sự im lặng thành bằng chứng giả tạo về đồng thuận.

7. Đối chứng học thuật: Xã hội hiện đại đòi hỏi thể chế có năng lực thích ứng

Alexis de Tocqueville, trong Democracy in America (1835–1840), quan tâm đến vai trò của các hiệp hội và đời sống cộng đồng trong việc hình thành năng lực tự quản của công dân. Gợi ý quan trọng ở đây là xã hội không chỉ được tổ chức từ trên xuống; các hình thức hợp tác tự nguyện cũng góp phần tạo ra năng lực giải quyết vấn đề chung.

Max Weber phân tích quá trình phát triển của bộ máy quan liêu hiện đại, với ưu điểm về tính chuyên môn, quy tắc và khả năng dự đoán. Tuy nhiên, quy tắc và thủ tục chỉ phát huy giá trị khi phục vụ mục tiêu hợp lý. Nếu phương tiện hành chính trở thành mục đích tự thân, tổ chức có thể duy trì quy trình ngay cả khi quy trình không còn giải quyết đúng vấn đề.

Samuel P. Huntington, trong Political Order in Changing Societies (1968), đặt vấn đề về quan hệ giữa mức độ huy động và biến đổi xã hội với năng lực thể chế hóa. Một xã hội có thể mở rộng nhanh các hoạt động và kỳ vọng chính trị trong khi các tổ chức chưa đủ năng lực hấp thụ và xử lý những thay đổi đó.

Các cách tiếp cận này không thể được áp dụng nguyên xi cho Việt Nam. Chúng cung cấp những câu hỏi để kiểm tra: xã hội có những năng lực tự tổ chức nào; bộ máy hành chính có vừa bảo đảm tính nhất quán vừa có khả năng học hỏi không; và các tổ chức có đủ sức chuyển nhu cầu xã hội thành quyết định công hiệu quả không?

8. Luận đề Hưng Quốc: Hiện đại hóa xã hội phải đi cùng hiện đại hóa năng lực quản trị

Hưng Quốc không xem mọi thay đổi xã hội là tiến bộ, cũng không xem mọi quy tắc cũ là trở ngại. Luận đề trung tâm là: khi cấu trúc xã hội thay đổi, năng lực quản trị phải được đánh giá lại dựa trên những vấn đề mới mà xã hội cần giải quyết.

Điều này đòi hỏi ba chuyển đổi.

Thứ nhất, từ quản lý theo thủ tục sang quản lý theo kết quả có thể kiểm chứng. Thủ tục vẫn cần thiết, nhưng phải phục vụ mục tiêu rõ ràng và được đánh giá qua hiệu quả thực tế.

Thứ hai, từ thông tin một chiều sang hệ thống phản hồi. Nhà nước cần dữ liệu, phản ánh từ người dân, đánh giá độc lập và cơ chế tiếp nhận những quan điểm khác nhau. Phản hồi chỉ có giá trị khi có khả năng dẫn đến xem xét và điều chỉnh.

Thứ ba, từ sửa sai tùy thời điểm sang năng lực tự sửa sai có tổ chức. Chính sách cần tiêu chí đánh giá, thời hạn rà soát, xác định trách nhiệm và cơ chế chấm dứt hoặc thay đổi những giải pháp không đạt mục tiêu.

Đây là phần đề xuất của Hưng Quốc, không phải kết luận có thể suy ra trực tiếp từ một câu chuyện xã hội riêng lẻ. Muốn áp dụng, cần kiểm tra từng lĩnh vực bằng dữ liệu và nghiên cứu thực tế.

9. Cơ chế Hưng Quốc ở ba cấp độ

9.1. Tầm vĩ mô: Nhà nước biết học hỏi

Ở cấp quốc gia, cần xây dựng quy trình chính sách có khả năng phát hiện vấn đề sớm, tham vấn các bên liên quan, đánh giá tác động và điều chỉnh khi điều kiện thay đổi.

Các quy định quan trọng cần được xem xét về tính cần thiết, chi phí tuân thủ, tác động đến cạnh tranh và ảnh hưởng đối với những nhóm dễ bị tổn thương. Khi có thể, cần thử nghiệm chính sách ở quy mô phù hợp trước khi mở rộng, đồng thời công bố kết quả đánh giá.

Năng lực nhà nước không chỉ được đo bằng số lượng văn bản hay mức độ kiểm soát, mà còn bằng khả năng giải quyết vấn đề với chi phí xã hội hợp lý.

9.2. Tầm trung mô: Tổ chức có trách nhiệm và khả năng phản hồi

Ở cấp trường học, doanh nghiệp, bệnh viện, cơ quan hành chính và tổ chức xã hội, cần tạo ra những kênh để người chịu tác động có thể phản ánh vấn đề mà không phải đối diện với những rủi ro bất hợp lý.

Mỗi tổ chức cần biết mục tiêu của mình là gì, kết quả được đo bằng cách nào, ai chịu trách nhiệm và điều gì xảy ra khi mục tiêu không đạt. Những cơ chế này giúp phân biệt trách nhiệm thực chất với việc chỉ hoàn thành thủ tục.

9.3. Tầm vi mô: Công dân có năng lực phán đoán

Ở cấp cá nhân, dân trí cần được phát triển thông qua giáo dục, thực hành tư duy độc lập và môi trường thông tin có chất lượng.

Người dân cần có khả năng kiểm tra nguồn tin, phân biệt dữ kiện với ý kiến, hiểu giới hạn của nhận định và tham gia thảo luận mà không biến bất đồng thành thù địch.

Đồng thời, công dân cần cơ hội thực tế để sử dụng năng lực ấy: tham gia hoạt động cộng đồng, phản ánh chất lượng dịch vụ, đóng góp sáng kiến và tiếp cận những kênh giải quyết khiếu nại hiệu quả.

Dân trí không chỉ là điều người dân biết; nó còn là năng lực họ có thể sử dụng trong đời sống thực tế.

10. Phản đề: Không phải cứ thay đổi nhanh là tốt

Tốc độ không phải tiêu chuẩn duy nhất của tiến bộ. Một xã hội thay đổi nhanh có thể tạo ra sáng kiến và cơ hội, nhưng cũng có thể lan truyền thông tin sai, khuếch đại tâm lý đám đông hoặc làm gia tăng những rủi ro mà thiết chế chưa kịp xử lý.

Tương tự, thận trọng của nhà nước không nhất thiết là trì trệ. Trong các lĩnh vực có rủi ro lớn, quy trình kiểm tra và đánh giá có thể bảo vệ lợi ích công. Vấn đề là sự thận trọng có dựa trên bằng chứng, có tương xứng với rủi ro và có thời hạn xem xét hay không.

Mục tiêu của Hưng Quốc không phải buộc nhà nước chạy theo mọi biến động xã hội. Mục tiêu là xây dựng năng lực phân biệt: điều gì cần phản ứng nhanh, điều gì cần thử nghiệm, điều gì cần thêm bằng chứng và điều gì phải được điều chỉnh vì chi phí trì hoãn đã quá lớn.

11. Kết luận chương: Xã hội mạnh cần một nhà nước biết thích ứng

Việt Nam đang trải qua những thay đổi sâu sắc về kinh tế, công nghệ, lối sống và kỳ vọng của người dân. Những thay đổi ấy mở rộng nguồn lực phát triển, nhưng đồng thời tạo ra những yêu cầu mới đối với quản trị quốc gia.

Bài toán không phải lựa chọn giữa một xã hội năng động và một nhà nước có kỷ luật. Một quốc gia phát triển cần cả hai: xã hội có năng lực sáng tạo, hợp tác và phản hồi; nhà nước có năng lực điều phối, bảo vệ lợi ích công, thực thi pháp luật và tự điều chỉnh.

Mai Linh giúp người đọc chú ý đến những chuyển biến trong đời sống Việt Nam. Phân tích xã hội và thể chế giúp xác định những chuyển biến ấy tạo ra nhu cầu mới nào. Hưng Quốc đề xuất một hướng đi: phát triển năng lực quản trị đủ để biến sự năng động của xã hội thành kết quả chung, thay vì để khoảng cách giữa xã hội và thể chế tích tụ thành chi phí.

Một nhà nước mạnh không nhất thiết là nhà nước làm mọi việc hoặc kiểm soát mọi thay đổi. Đó là nhà nước có thể thực hiện những chức năng cần thiết, giải thích quyết định, tiếp nhận phản hồi và sửa sai khi thực tế chứng minh cách làm cũ không còn phù hợp.

Câu hỏi quyết định không phải xã hội Việt Nam đã thay đổi nhanh đến đâu, mà là các thiết chế có đủ năng lực để học hỏi và thích ứng với những thay đổi ấy hay chưa.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu đối chứng gợi ý

• Alexis de Tocqueville, Democracy in America (1835–1840).
• Max Weber, Economy and Society (1922).
• Samuel P. Huntington, Political Order in Changing Societies (1968).
• Amartya Sen, Development as Freedom (1999).

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI CÂU CHUYỆN VIỆT NAM