CHƯƠNG 9 - GENÈVE 1954 – MỘT NƯỚC VIỆT NAM BỊ CHIA CẮT

 CHƯƠNG 9

GENÈVE 1954 – MỘT NƯỚC VIỆT NAM BỊ CHIA CẮT

Ngày 20 tháng 7 năm 1954, Hiệp định đình chỉ chiến sự ở Việt Nam được ký tại Genève.

Đối với Lê Đức Thọ, đây không phải là một sự kiện mà ông là nhân vật chính trên bàn đàm phán. Đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Genève do Phạm Văn Đồng dẫn đầu; các vấn đề quân sự tại hội nghị được xử lý qua nhiều đại diện và cơ chế khác nhau.

Vai trò đáng nghiên cứu của Lê Đức Thọ nằm ở một nơi khác:

sau khi chiến tranh kết thúc, ông phải cùng hệ thống lãnh đạo Nam Bộ xử lý hậu quả tổ chức của một đất nước vừa bước vào tình trạng chia cắt tạm thời.

Đây là một khác biệt quan trọng.

Không nên hỏi:

Lê Đức Thọ có quyết định Hiệp định Genève hay không?

Mà phải hỏi:

Sau Genève, Lê Đức Thọ được giao trách nhiệm gì, ông trực tiếp làm gì, và đến đâu thì trách nhiệm của ông dừng lại?

Chỉ khi trả lời được ba câu hỏi ấy, chúng ta mới có thể xác định mức độ quyền lực và trách nhiệm của ông.

---

1. SỰ KIỆN: Genève đã quy định điều gì?

Hiệp định đình chỉ chiến sự quy định việc tập kết lực lượng quân sự của hai bên về hai khu vực; đường phân giới quân sự được xác định là tạm thời. Hiệp định cũng quy định thời hạn chuyển quân không quá 300 ngày.

Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị Genève không coi đường phân giới quân sự là một biên giới chính trị hay lãnh thổ lâu dài.

Về nguyên tắc, tương lai chính trị của Việt Nam vẫn được đặt trong khuôn khổ thống nhất; tuyên bố cuối cùng dự kiến tổng tuyển cử vào tháng 7 năm 1956 và các cuộc tham vấn giữa đại diện hai vùng bắt đầu từ năm 1955.

Vì vậy, nói chính xác hơn:

Việt Nam sau Genève bị chia thành hai vùng tập kết quân sự và hai không gian chính trị khác nhau trên thực tế, nhưng giới tuyến ấy không được xác lập như một biên giới quốc gia vĩnh viễn.

Đây là sự kiện.

Còn nhận định rằng Genève “đã chia đôi Việt Nam” theo nghĩa một sự phân chia quốc gia lâu dài là một diễn giải nhìn từ kết quả lịch sử về sau.

Hai cách nói ấy không nên nhập làm một.

---

2. SỰ KIỆN: một cuộc di chuyển lớn bắt đầu

Sau Genève, lực lượng của hai bên phải tập kết về những khu vực được quy định.

Ở miền Nam, cán bộ, bộ đội và những người thuộc các lực lượng kháng chiến phải lựa chọn hoặc được phân công vào những nhiệm vụ khác nhau: một bộ phận tập kết ra Bắc, một bộ phận ở lại.

Các tài liệu về cuộc chuyển quân cho thấy việc lập danh sách, phân loại và bố trí lực lượng được tiến hành ở các địa phương; cán bộ dân-chính-đảng và lực lượng vũ trang được sắp xếp lại trước khi tập kết.

Đến thời hạn 300 ngày, lực lượng trong diện tập kết được chuyển ra miền Bắc.

Đây là một quá trình có quy mô rất lớn.

Nhưng cần tránh một cách diễn đạt dễ gây hiểu nhầm:

không phải mọi người miền Nam đều “được chọn” theo cùng một cơ chế để đi hoặc ở.

Có quân nhân, cán bộ dân-chính-đảng, thương binh, học sinh và nhiều nhóm dân cư khác nhau; việc di chuyển cũng chịu tác động của quy định đình chiến, hoàn cảnh gia đình, nhiệm vụ và lựa chọn cá nhân.

Do đó, không thể lấy một cơ chế duy nhất để giải thích toàn bộ quá trình.

---

3. SỰ KIỆN: Lê Đức Thọ đang ở đâu trong quá trình này?

Sau khi Hiệp định Genève được ký, Lê Đức Thọ vẫn đang giữ vị trí lãnh đạo quan trọng ở Nam Bộ.

Một nguồn của Quân đội nhân dân cho biết ông cùng Lê Duẩn và Xứ ủy Nam Bộ tiến hành sắp xếp tổ chức, phân công người tập kết và người ở lại hoạt động bí mật. Sau đó, đầu năm 1955, Lê Đức Thọ ra Bắc và được phân công làm Trưởng ban Thống nhất Trung ương.

Nguồn tiểu sử của TTXVN cũng xác nhận năm 1955 ông tập kết ra Bắc và làm Trưởng ban Thống nhất Trung ương.

Như vậy, có thể xác định:

Lê Đức Thọ có tham gia trực tiếp vào việc tổ chức lại lực lượng của Nam Bộ sau Genève.

Nhưng câu này phải dừng ở đó.

Chưa thể từ đó suy ra rằng:

• ông một mình quyết định ai đi; ai ở;
• ông quyết định toàn bộ mạng lưới bí mật;
• hoặc mọi quyết định của Xứ ủy Nam Bộ sau Genève đều là quyết định cá nhân của ông.

Các nguồn hiện có mô tả quá trình này là hoạt động của Xứ ủy, Lê Duẩn và Lê Đức Thọ, chứ không chứng minh một mình Lê Đức Thọ quyết định toàn bộ.

Đây là ranh giới rất quan trọng giữa vai trò và trách nhiệm cá nhân.

---

4. SUY LUẬN: tại sao việc “đi hay ở” lại quan trọng?

Đây là phần diễn giải, không phải một sự kiện tự thân.

Một tổ chức chính trị trong chiến tranh được xây dựng trên mạng lưới con người.

Khi một bộ phận rời khỏi địa bàn và một bộ phận ở lại, mạng lưới ấy phải được tổ chức lại.

Người ra Bắc có thể tiếp tục công tác trong một môi trường công khai hơn.

Người ở lại phải hoạt động trong một môi trường khác.

Do đó, việc phân công cán bộ sau Genève có ý nghĩa lớn đối với khả năng duy trì tổ chức.

Nhưng từ đây cần một bước thận trọng nữa.

Việc duy trì một tổ chức bí mật sau đình chiến không tự nó chứng minh rằng chiến tranh mới đã được quyết định ngay từ Genève.

Muốn chứng minh điều đó phải tìm những nghị quyết, chỉ thị hoặc mệnh lệnh cụ thể của từng thời kỳ.

Không được lấy việc chiến tranh tiếp tục bùng nổ nhiều năm sau để chứng minh rằng mọi quyết định tổ chức năm 1954 đã được thiết kế nhằm phục vụ cuộc chiến ấy.

Đó là cách viết lịch sử ngược từ kết quả.

---

5. TRÁCH NHIỆM CỦA LÊ ĐỨC THỌ: ĐẾN ĐÂU?

Đây là phần cần làm rõ nhất.

Có thể chia trách nhiệm của ông thành bốn tầng.

Tầng thứ nhất: trách nhiệm chức vụ

Lê Đức Thọ là một lãnh đạo cao cấp của Nam Bộ và phụ trách công tác tổ chức.

Vì vậy, ông có trách nhiệm đối với công tác tổ chức thuộc phạm vi mình được giao.

Đây là trách nhiệm rõ nhất.

Tầng thứ hai: trách nhiệm tham gia quyết định

Các nguồn cho biết ông cùng Lê Duẩn và Xứ ủy Nam Bộ sắp xếp tổ chức, phân công người tập kết và người ở lại.

Do đó, ông không chỉ là người “thi hành”.

Ông là một người tham gia vào quá trình quyết định.

Nhưng “tham gia quyết định” chưa đồng nghĩa với “quyết định một mình”.

Tầng thứ ba: trách nhiệm cá nhân đối với từng quyết định

Đây là nơi chứng cứ hiện có chưa đủ để quy tất cả về cá nhân ông.

Muốn nói:

“Lê Đức Thọ quyết định trường hợp X phải ở lại”

thì cần hồ sơ của trường hợp X.

Muốn nói:

“Lê Đức Thọ quyết định xây dựng mạng lưới Y”

thì cần văn bản, chỉ thị, biên bản hoặc chứng cứ trực tiếp chứng minh.

Không thể lấy chức vụ thay cho chứng cứ.

Tầng thứ tư: trách nhiệm đối với hậu quả lịch sử về sau

Đây là tầng phải thận trọng nhất.

Lê Đức Thọ có thể chịu trách nhiệm lịch sử về những quyết định ông trực tiếp tham gia.

Nhưng không thể quy cho ông mọi diễn biến của miền Nam từ 1954 đến 1975 chỉ vì ông từng tham gia tổ chức mạng lưới sau Genève.

Giữa quyết định năm 1954 và chiến tranh những năm 1960 có nhiều tầng quyết định khác, nhiều lãnh đạo khác, nhiều biến động quốc tế và trong nước khác.

Trách nhiệm lịch sử phải đi theo chuỗi nhân quả có chứng cứ, không đi theo chức danh.

---

6. Một điểm cần đặc biệt lưu ý: Lê Đức Thọ không phải người quyết định Genève

Điều này tưởng như hiển nhiên nhưng cần ghi rõ trong hồ sơ.

Lê Đức Thọ không phải trưởng đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Genève.

Phạm Văn Đồng dẫn đầu đoàn.

Các vấn đề quân sự có sự tham gia của những nhân vật và cơ chế khác, trong đó có Tạ Quang Bửu và các đại diện quân sự.

Do đó:

Trách nhiệm của Lê Đức Thọ không nằm ở việc ký hay quyết định Hiệp định Genève.

Trách nhiệm của ông nằm ở việc tổ chức và xử lý một phần hậu quả chính trị–tổ chức của hiệp định tại Nam Bộ, trong phạm vi quyền hạn ông được giao.

Sự phân biệt này làm cho hồ sơ về ông chính xác hơn.

---

7. Một nguồn tư liệu cần được đánh dấu

Có một điểm bất nhất trong các nguồn chính thức hiện nay.

Hồ sơ tiểu sử TTXVN ghi:

năm 1955, Lê Đức Thọ tập kết ra Bắc, làm Trưởng ban Thống nhất Trung ương.

Nhưng một bài khác của TTXVN về sự nghiệp của ông lại ghi sau khi tập kết ra Bắc tháng 1/1955, ông được phân công làm Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương.

Trong khi nguồn Quân đội nhân dân cũng ghi ông được phân công làm Trưởng ban Thống nhất Trung ương.

Với phương pháp của cuốn sách này, không nên tự chọn một nguồn rồi xóa nguồn còn lại.

Tạm thời phải ghi:

Các nguồn chính thức có sự không thống nhất về chức vụ của Lê Đức Thọ ngay sau khi tập kết ra Bắc; hồ sơ TTXVN hiện hành và nguồn QĐND xác định ông là Trưởng ban Thống nhất Trung ương. Chi tiết này cần tiếp tục đối chiếu với văn kiện Đảng và hồ sơ tổ chức năm 1954–1955.

Đây chính là ví dụ cho nguyên tắc:

chỗ nào chưa chắc thì để nguyên dấu hỏi.

---

8. Từ người tổ chức Nam Bộ đến trung tâm quyền lực Hà Nội

Điều chắc chắn hơn là sau khi ra Bắc, vị trí của Lê Đức Thọ thay đổi rất nhanh.

Hồ sơ TTXVN ghi:

• năm 1955: Trưởng ban Thống nhất Trung ương;
• cuối năm 1955: được bổ sung vào Bộ Chính trị;
• năm 1956: Trưởng Ban Tổ chức Trung ương.

Như vậy, trong khoảng thời gian rất ngắn, ông đi từ một trung tâm quyền lực khu vực vào trung tâm quyền lực của miền Bắc.

Đây mới là ý nghĩa lớn nhất của Genève đối với sự nghiệp của Lê Đức Thọ.

Không phải ông quyết định Genève.

Không phải ông là người tạo ra sự chia cắt.

Mà là:

Genève làm thay đổi môi trường trong đó quyền lực của ông được sử dụng.

Từ đây, kinh nghiệm tổ chức cán bộ ở Nam Bộ sẽ được đưa vào một hệ thống rộng lớn hơn.

Và từ năm 1956, khi ông trở thành Trưởng Ban Tổ chức Trung ương, vấn đề nhân sự không còn chỉ là vấn đề của một chiến trường.

Nó trở thành vấn đề của toàn bộ hệ thống lãnh đạo miền Bắc.

Đó mới là bước ngoặt thực sự.

---

9. ĐIỀU GÌ ĐÃ ĐƯỢC CHỨNG MINH, ĐIỀU GÌ CHƯA?

Đến cuối Chương này, hồ sơ có thể chia thành ba lớp.

Có thể xác định khá chắc chắn

Lê Đức Thọ là lãnh đạo cấp cao của Nam Bộ trong thời điểm Genève.

Ông tham gia cùng lãnh đạo Xứ ủy trong việc sắp xếp tổ chức sau đình chiến.

Một bộ phận cán bộ được tập kết ra Bắc, một bộ phận ở lại.

Ông ra Bắc đầu năm 1955.

Sau đó ông giữ vị trí Trưởng ban Thống nhất Trung ương theo các nguồn tiểu sử chính thức chủ yếu.

Có cơ sở nhưng cần tiếp tục đối chiếu

Mức độ trực tiếp của Lê Đức Thọ trong từng quyết định về cán bộ.

Tiêu chí cụ thể để xác định người đi và người ở.

Cơ chế chỉ đạo mạng lưới ở lại sau Genève.

Mức độ phối hợp giữa ông với Lê Duẩn và các thành viên khác của Xứ ủy.

Chưa được phép kết luận chỉ từ các dữ kiện hiện có

Lê Đức Thọ một mình quyết định toàn bộ việc tổ chức sau Genève.

Ông quyết định chiến lược chiến tranh miền Nam ngay tại Genève.

Mọi mạng lưới bí mật sau 1954 đều do cá nhân ông xây dựng.

Các quyết định tổ chức năm 1954 đã trực tiếp và đầy đủ quyết định cuộc chiến tranh sau này.

Bốn mệnh đề cuối cần chứng cứ riêng.

---

ĐẶT LẠI VẤN ĐỀ

Genève không phải chương về một người ký hiệp định.

Đối với Lê Đức Thọ, đó là chương về chuyển giao và tái cấu trúc quyền lực tổ chức.

Một hệ thống vừa trải qua chiến tranh phải chia lực lượng.

Một bộ phận phải ra Bắc.

Một bộ phận phải ở lại.

Một số tổ chức phải chuyển trạng thái hoạt động.

Và chính trong quá trình ấy, vai trò của người làm tổ chức trở nên đặc biệt quan trọng.

Nhưng càng quan trọng, càng phải phân biệt:

quyền hạn của chức vụ với quyền lực thực tế,

và quyền lực thực tế với trách nhiệm cá nhân.

Đó sẽ là nguyên tắc của toàn bộ phần sau.

---

VẤN NẠN

Một tổ chức có thể nói rằng mình chỉ đang thích nghi với một hoàn cảnh mới.

Nhưng khi tổ chức lại con người, tổ chức đồng thời đang phân phối quyền lực.

Ai được đi và ở lại?

Ai được tiếp tục hoạt động và giao nhiệm vụ?

Ai được đào tạo và đưa về trung tâm?

Những câu hỏi ấy không bao giờ hoàn toàn trung tính.

Vì thế, người làm tổ chức không chỉ là người “sắp xếp công việc”.

Ông ta tham gia vào việc định hình ai sẽ có quyền lực trong tương lai.

Đây chính là lý do Chương 9 phải dẫn đến Chương 10.

Bởi khi Lê Đức Thọ trở về Hà Nội, ông bước vào một môi trường mà công tác tổ chức không còn là công việc của một chiến trường.

Nó trở thành cơ chế phân phối quyền lực của cả hệ thống.

---

QUY LUẬT VẬN HÀNH – BÀI HỌC HƯNG QUỐC

Một cuộc chuyển tiếp chính trị chỉ bền vững khi không chỉ xác định được ai có quyền, mà còn xác định được quyền ấy bị giới hạn ở đâu.

Người tổ chức có quyền phân công.

Nhưng không vì thế mà có quyền quyết định mọi số phận.

Người lãnh đạo có quyền tham gia quyết định.

Nhưng không vì thế mà mọi quyết định tập thể trở thành trách nhiệm riêng của một cá nhân.

Và ngược lại:

“Tập thể lãnh đạo” cũng không được trở thành cách xóa sạch trách nhiệm cá nhân.

Đó là ranh giới mà nghiên cứu Lê Đức Thọ phải giữ từ đây về sau.

Genève 1954 vì vậy không phải là câu chuyện:

“Lê Đức Thọ đã làm gì để chia Việt Nam?”

Câu hỏi chính xác hơn là:

Sau khi Việt Nam bước vào tình trạng chia cắt tạm thời, Lê Đức Thọ đã được giao quyền gì, ông đã sử dụng quyền ấy đến đâu, và đâu là phần trách nhiệm có thể chứng minh được của chính ông?

Câu hỏi ấy đưa chúng ta thẳng vào Hà Nội sau Genève.

Và ở đó, lần đầu tiên, Lê Đức Thọ sẽ đứng trước một loại quyền lực lớn hơn rất nhiều:

quyền lực đối với đội ngũ cán bộ của cả hệ thống.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính

1. Hiệp định đình chỉ chiến sự ở Việt Nam, Genève, 20/7/1954 — các quy định về tập kết, chuyển quân và giới tuyến quân sự tạm thời.
2. Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị Genève, 21/7/1954 — tính chất tạm thời của giới tuyến và dự kiến tổng tuyển cử năm 1956.
3. TTXVN/Nhân vật – Lê Đức Thọ — quá trình công tác 1949–1956.
4. TTXVN – Đồng chí Lê Đức Thọ (1911–1990) — chức vụ sau khi tập kết ra Bắc và quá trình vào Bộ Chính trị, Ban Tổ chức Trung ương.
5. Quân đội nhân dân – Lê Đức Thọ, một nhân vật lịch sử với những trọng trách lớn — vai trò của Lê Đức Thọ và Lê Duẩn trong việc sắp xếp tổ chức Nam Bộ sau Genève.
6. Quân đội nhân dân – Quan điểm của đồng chí Lê Đức Thọ về bố trí, sử dụng cán bộ — công tác cán bộ và việc chuẩn bị nguồn nhân lực sau 1954.

Bản này đã gộp toàn bộ phần giải thích Genève thành một trục duy nhất, không lặp lại sự kiện; đồng thời đặt trách nhiệm của Lê Đức Thọ theo bốn tầng: trách nhiệm chức vụ → trách nhiệm tham gia quyết định → trách nhiệm đối với quyết định cá nhân cụ thể → trách nhiệm đối với hậu quả lịch sử. Đây sẽ là chuẩn để sang Chương 10 – Hà Nội sau Genève, nơi cần bắt đầu truy từng quyền hạn thực tế của Lê Đức Thọ trước khi ông trở thành Trưởng Ban Tổ chức Trung ương.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ