CHƯƠNG 5 - ĐỐI THOẠI VỚI VIỆT NAM QUỐC DÂN ĐẢNG Từ khát vọng độc lập đến bài toán kiến quốc

ĐỐI THOẠI VỚI VIỆT NAM QUỐC DÂN ĐẢNG

CHƯƠNG 5

KHI TUỔI TRẺ BIẾN LÝ TƯỞNG THÀNH TỔ CHỨC

Từ những người cùng đọc sách đến những người cùng hành động . Một chính đảng không xuất hiện từ khoảng không. Trước khi có điều lệ, có ban lãnh đạo, có hệ thống tổ chức và có những quyết định lớn, thường phải có một điều giản dị hơn những con người tin rằng họ có một việc cần cùng nhau làm.

Đó là điều cần nhớ khi nhìn vào sự hình thành Việt Nam Quốc dân Đảng. Nếu chỉ bắt đầu câu chuyện bằng ngày thành lập đảng cuối năm 1927, ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất. Trước chính đảng là những thanh niên.Trước những thanh niên là những cuốn sách. Trước những cuốn sách là những câu hỏi.

Và trước những câu hỏi ấy là một đất nước đang khiến một thế hệ trẻ không thể sống hoàn toàn như thể vận mệnh của quê hương không liên quan đến mình.

Nam Đồng thư xã chính là một trong những không gian nơi những câu hỏi ấy và lý tưởng gặp nhau. Từ đó, một vấn đề mới xuất hiện nếu cùng có một lý tưởng, làm thế nào để biến lý tưởng thành sức mạnh có tổ chức? Đó là lúc câu chuyện bước từ tư tưởng sang chính trị.

1. LÝ TƯỞNG KHÔNG TỰ NÓ TẠO RA SỨC MẠNH

Một người  yêu nước. Mười người cùng yêu nước. Một trăm người cùng chia sẻ một lý tưởng.

Nhưng nếu họ không biết tìm nhau, không có nguyên tắc hoạt động, không có phân công, không có liên lạc, không có kỷ luật và không biết sử dụng nguồn lực thì họ vẫn chỉ là những cá nhân có cùng một niềm tin. Muốn trở thành một lực lượng chính trị, phải có tổ chức. Đây là bước chuyển rất lớn.

Từ “Tôi muốn đất nước độc lập.” sang “Chúng ta phải cùng nhau làm gì để đất nước độc lập?”

Hai câu nói nghe gần nhau nhưng thuộc về hai cấp độ hoàn toàn khác nhau. Câu thứ nhất là lý tưởng. Câu thứ hai bắt đầu là chính trị. VNQDĐ ra đời trong chính khoảng cách ấy.

2. TỪ NHÓM NGƯỜI ĐẾN CHÍNH ĐẢNG

Các nguồn lưu trữ Pháp và nghiên cứu lịch sử cho thấy quá trình hình thành VNQDĐ diễn ra qua nhiều cuộc gặp gỡ, liên kết và tổ chức trước khi chính đảng được xác lập vào cuối năm 1927.

Theo truyền thống của chính đảng, ngày 25 tháng 12 năm 1927 được xem là ngày thành lập Việt Nam Quốc dân Đảng.Nhưng khi đọc tài liệu lưu trữ, cần phân biệt giữa quá trình hình thành và ngày thành lập theo truyền thống tổ chức.

Sự phân biệt này tưởng như nhỏ, nhưng nó cho chúng ta một cách đọc lịch sử tốt hơn. Lịch sử hiếm khi bắt đầu vào đúng ngày được ghi trong một dòng. Nó thường bắt đầu từ những cuộc gặp không được ghi lại đầy đủ.

Một người quen một người giới thiệu thêm một người. Một cuốn sách đi từ tay này sang tay khác. Một cuộc trò chuyện kéo dài đến khuya. Một lời hứa được nói ra. Một tổ chức nhỏ thử hoạt động. Một kế hoạch được bàn bạc rồi hoãn lại. Rồi dần dần, những mối quan hệ ấy trở thành một mạng lưới. Mạng lưới trở thành tổ chức và tổ chức trở thành chính đảng. Đó mới là quá trình hình thành thực sự.

3. NGUYỄN THÁI HỌC: MỘT NGƯỜI TRẺ ĐI TỪ CẢI CÁCH ĐẾN CÁCH MẠNG

Nguyễn Thái Học thường được nhớ đến trước hết như người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Bái, nhưng nếu bắt đầu từ Yên Bái, chúng ta đã bắt đầu quá muộn. Những tư liệu về ông cho thấy con đường chính trị của Nguyễn Thái Học không phải ngay từ đầu đã là một đường thẳng dẫn tới khởi nghĩa.

Ông từng quan tâm đến những vấn đề kinh tế, xã hội và giáo dục; có những hoạt động và kiến nghị mang màu sắc cải cách trước khi đi sâu vào hoạt động cách mạng. Điều đó làm hình ảnh của ông trở nên con người hơn.

Một người trẻ không sinh ra đã biết mình sẽ trở thành một nhà cách mạng. Anh ta phải tìm đường, ban đầu anh nghĩ rằng xã hội có thể được thay đổi bằng cải cách. Rồi anh nhận ra những giới hạn của cải cách trong hoàn cảnh thuộc địa. Rồi anh tìm đến những người có cùng suy nghĩ. Rồi lý tưởng bắt đầu biến thành tổ chức. Đó là một quá trình trưởng thành chính trị, và chính quá trình ấy đáng để chúng ta nghiên cứu.

4. THỬ ĐẶT MÌNH VÀO TUỔI CỦA HỌ

Bây giờ hãy tạm gác những kiến thức mà chúng ta có ngày hôm nay. Hãy trở về năm 1927. Bạn khoảng hai mươi mấy tuổi, sinh ra trong một đất nước không có chủ quyền, nhìn thấy người Pháp nắm quyền lực, đọc về những cuộc cách mạng ở nước ngoài.

Bạn biết rằng Trung Hoa vừa trải qua một cuộc cách mạng, Nhật Bản đã thay đổi mạnh mẽ. Đọc về những nhà tư tưởng nói rằng dân tộc có quyền tự quyết định vận mệnh của mình. Rồi bạn gặp những người bạn cũng đang đọc những cuốn sách ấy.

Một buổi tối, có người nói “Nếu cứ nói mãi mà không làm thì đến bao giờ đất nước mới thay đổi?”

Bạn sẽ trả lời thế nào?

Có lẽ bạn sợ, nghi ngờ, muốn sống một cuộc đời bình thường, nhưng cũng có thể trong lòng bạn xuất hiện một điều rất khó gọi tên mình không muốn chỉ đứng nhìn. Đó là điểm bắt đầu của lý tưởng. Lý tưởng không nhất thiết bắt đầu bằng một học thuyết hoàn chỉnh. Nó có thể bắt đầu bằng một sự day dứt.

5. VÀ ĐÂY LÀ CÂU HỎI CHO TUỔI TRẺ HÔM NAY

Nếu đặt câu hỏi ấy trước một người trẻ Việt Nam hôm nay, câu trả lời có thể rất khác và điều đó là tự nhiên. Đất nước hôm nay không phải Việt Nam năm 1927. Người trẻ hôm nay có những cơ hội mà thế hệ trước không có.

Có internet, giáo dục phổ cập rộng hơn, khả năng đi ra thế giới, tiếp cận hàng triệu cuốn sách chỉ bằng một thiết bị nhỏ.

Có thể học từ những trường đại học ở bất cứ đâu, khởi nghiệp, nghiên cứu, sáng tạo và kết nối vượt qua biên giới. Nhưng chính sự phong phú ấy lại đặt ra một nghịch lý.

Có quá nhiều thứ để quan tâm, liệu chúng ta có còn biết điều gì đáng để quan tâm nhất? Một người có thể biết chuyện của cả thế giới nhưng không hiểu những vấn đề căn bản của quê hương.

Có thể dành hàng giờ theo dõi những chuyện đang gây chú ý nhưng không dành một giờ tìm hiểu lịch sử, kinh tế, pháp luật hay tương lai của đất nước,  rất quan tâm đến hình ảnh của mình trước người khác nhưng ít khi hỏi mình muốn trở thành người như thế nào. Có thể có hàng nghìn thông tin nhưng thiếu một phương hướng. Đây không phải vấn đề của toàn bộ tuổi trẻ, và càng không nên dùng nó để kết án một thế hệ.

Nhưng đó là một câu hỏi đáng đặt ra một thời đại càng nhiều lựa chọn, con người càng cần một phương hướng.

6. LÝ TƯỞNG KHÔNG PHẢI LÀ KHẨU HIỆU

Có một sự nhầm lẫn khác. Nói về lý tưởng không có nghĩa là bắt người trẻ phải sống bằng những khẩu hiệu lớn. Lý tưởng thực sự phải đi vào đời sống.

Một người muốn đất nước giàu mạnh thì phải học cách tạo ra giá trị, xã hội công bằng thì phải tôn trọng luật pháp và người khác ngay trong đời sống của mình,  dân chủ thì phải học cách tranh luận mà không biến người bất đồng thành kẻ thù, đất nước tự chủ thì phải nâng cao tri thức và năng lực chuyên môn của chính mình, quê hương phát triển thì phải làm tốt công việc mà mình đang đảm nhiệm. Lý tưởng không nhất thiết bắt đầu bằng việc làm lớn.

Nó bắt đầu bằng câu hỏi “Tôi có thể làm tốt hơn điều gì cho nơi mình đang sống?”

7. VNQDĐ ĐÃ GIẢI BÀI TOÁN TỔ CHỨC NHƯ THẾ NÀO?

Sau khi hình thành, VNQDĐ phải đối diện với một vấn đề khó hơn rất nhiều so với việc cùng nhau chia sẻ lý tưởng làm thế nào để tổ chức hàng trăm, rồi hàng nghìn con người trong điều kiện bí mật và bị chính quyền thuộc địa theo dõi? Điều lệ trở thành công cụ. Cơ cấu trở thành công cụ. Các cấp tổ chức trở thành công cụ. Kỷ luật trở thành công cụ. Liên lạc trở thành công cụ. Tài chính trở thành công cụ. Tuyên truyền trở thành công cụ.

Một tổ chức cách mạng không thể sống chỉ bằng lòng nhiệt thành, nó phải có năng lực vận hành. Đây là lúc chúng ta thấy một bài học rất lớn ý chí chưa phải sức mạnh. Ý chí được tổ chức mới bắt đầu trở thành sức mạnh. Đó cũng là điểm mà Dân Khí phải gặp Dân Trí và Dân Lực, nhưng hãy khoan gọi tên bằng những khái niệm hiện đại. Trước hết, hãy nhìn vào những con người đang cố gắng tổ chức nhau.

8. CÁI GIÁ CỦA VIỆC TỔ CHỨC

Một chính đảng bí mật phải trả giá bằng chính đời sống riêng của những người tham gia. Họ không chỉ ký tên vào một điều lệ.

Họ đặt mình vào nguy cơ bị theo dõi, phải giữ bí mật với người ngoài, có thể phải xa gia đình. Có những cuộc gặp phải thay đổi địa điểm.

Có những mối quan hệ cá nhân trở thành vấn đề an ninh; người phải sống dưới tên khác, và càng tổ chức lớn, nguy cơ càng lớn. Đó là phần thường bị che khuất khi chúng ta chỉ đọc lịch sử qua những sự kiện lớn.

Một tổ chức được xây dựng bằng thời gian, niềm tin, tiền bạc, công sức và sự hy sinh của con người.

Vì vậy, khi nói về điều lệ, cơ cấu và tổ chức, chúng ta không được quên rằng phía sau mỗi điều khoản là những con người thật.

9. NHỮNG NGƯỜI TRẺ ĐÃ TIN VÀO ĐIỀU GÌ?

Đây có lẽ là câu hỏi quan trọng hơn cả. Họ có thể chưa có một bản thiết kế hoàn chỉnh cho tương lai, nhưng họ tin rằng Việt Nam có thể trở thành một quốc gia khác, người Việt Nam không nên mãi là đối tượng của lịch sử. Họ muốn trở thành chủ thể. Chính ở đây, lý tưởng của họ vượt qua lợi ích cá nhân.

Không phải vì họ không có đời sống riêng, mà vì họ chấp nhận đặt một phần đời sống riêng vào một mục tiêu lớn hơn bản thân. Điều đó đáng để người hôm nay suy nghĩ. Không phải để bắt chước họ.

Mà nên tự hỏi: Trong một thời đại mà chúng ta có nhiều tự do lựa chọn hơn, chúng ta đang lựa chọn điều gì?

10. PHẢN ĐỀ: KHÔNG PHẢI CỨ CÓ LÝ TƯỞNG LÀ SẼ THÀNH CÔNG

Đây là điểm phải giữ thật rõ. Lý tưởng có thể tạo ra sức mạnh tinh thần, nhưng lý tưởng không thay thế được tri thức. Không thay thế được tổ chức, nguồn lực, chiến lược, năng lực quản trị. VNQDĐ là một minh chứng lịch sử rất rõ cho khoảng cách giữa khát vọng và năng lực thực hiện. Chúng ta có thể kính trọng lòng can đảm của họ mà vẫn nghiên cứu nghiêm túc những sai lầm của họ.

Thậm chí phải làm như vậy. Bởi nếu thế hệ sau chỉ học cách ngưỡng mộ người đi trước mà không học cách tránh những thất bại của họ, thì sự hy sinh ấy chưa được biến thành bài học.

11. HƯNG QUỐC HỌC: TỪ LÝ TƯỞNG ĐẾN NĂNG LỰC

Nhìn từ Hưng Quốc Học, câu chuyện VNQDĐ đặt ra một chuỗi rất rõ Dân Chí → Dân Trí → Dân Khí → Dân Đức → Dân Tài → Dân Lực. Nhưng sáu yếu tố ấy không tự động tạo thành sức mạnh quốc gia. Phải có thể chế tổ chức chúng. Đó là cây cầu từ Dân sang Quốc.

Một người dân có ý chí nhưng không có tri thức có thể hành động sai.

Có tri thức nhưng thiếu khí phách có thể chỉ đứng nhìn. Có khí phách nhưng thiếu kỷ luật có thể biến lòng can đảm thành liều lĩnh. Có tài năng nhưng không có tổ chức có thể tạo ra thành công cá nhân mà chưa tạo ra sức mạnh quốc gia. Có tất cả những yếu tố ấy nhưng không có thể chế tốt thì sức mạnh vẫn có thể bị phân tán.

Vì vậy: Dân mạnh là nền. Thể chế là cây cầu. Quốc lực là khả năng biến sức mạnh của dân thành sức mạnh của quốc gia. Đây chính là điều mà các thế hệ sau cần làm tốt hơn những người mở đường.

12. NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG KHÔNG PHẢI NGƯỜI ĐI ĐẾN ĐÍCH

Chúng ta cần công bằng với những người trẻ năm ấy. Họ không có nhiệm vụ phải biết trước tất cả những gì chúng ta biết hôm nay. Họ chỉ có thời đại của họ. Họ đã bước ra khỏi giới hạn của thời đại ấy. Họ mở một cánh cửa. Họ không thể xây cả ngôi nhà. Đó là công việc của những thế hệ sau và đó cũng là quy luật của lịch sử.

Một thế hệ đánh thức ý thức, xây dựng tổ chức, xây dựng thể chế, phát triển kinh tế, mở rộng tri thức, tiếp tục sửa chữa những gì thế hệ trước còn bỏ ngỏ. Không thế hệ nào có thể nhận hết công lao. Cũng không thế hệ nào nên nhận hết trách nhiệm. Lịch sử là một cuộc chuyển giao dài.

13. NẾU NHỮNG NGƯỜI TRẺ NĂM 1927 ĐỨNG TRƯỚC TUỔI TRẺ HÔM NAY

Có một câu hỏi mang tính tưởng tượng nhưng rất đáng suy nghĩ , nếu những người trẻ Nam Đồng năm 1927 có thể bước vào một thành phố Việt Nam hôm nay, họ sẽ nhìn thấy gì? Họ sẽ nhìn thấy những tòa nhà cao hơn.

Những con đường đông, trường đại học lớn hơn.

Những cửa hàng đầy hàng hóa, chiếc điện thoại chứa cả thế giới. Họ có lẽ sẽ kinh ngạc trước những điều mà thế hệ họ không thể tưởng tượng.

Nhưng rồi có lẽ họ sẽ hỏi “Các bạn muốn đất nước mình trở thành gì?” Nếu câu trả lời chỉ là “Có việc làm tốt, nhà đẹp, nhiều tiền, người theo dõi, một cuộc sống tiện nghi.” thì những câu trả lời ấy không sai.

Con người có quyền mong muốn một cuộc sống tốt đẹp, nhưng chúng chưa đủ để trả lời câu hỏi về vận mệnh một quốc gia. Bởi một đất nước không thể được xây dựng chỉ bằng những ước mơ cá nhân, mà cần một khát vọng chung.

Không phải một khát vọng áp đặt lên mọi người,mà là một câu trả lời được hình thành qua tự do suy nghĩ, tranh luận, học hỏi và cùng chịu trách nhiệm chúng ta muốn xây dựng một Việt Nam như thế nào?

14. MỘT LỜI NHẮN TỪ NGƯỜI ĐI TRƯỚC

Có lẽ người đi trước không cần thế hệ sau phải sống giống họ. Họ chỉ mong rằng ngọn lửa họ từng thắp lên không biến mất. Không nhất thiết là ngọn lửa của đấu tranh,mà là ngọn lửa của khát vọng làm cho quê hương tốt hơn chính lúc mình được sinh ra.

Ngày hôm nay, một người trẻ có thể làm điều mà năm 1927 gần như không thể đọc cả thế giới. Học từ cả thế giới. Làm việc với cả thế giới, và đưa tri thức của thế giới về phục vụ quê hương.

Nếu vậy, lý tưởng của tuổi trẻ hôm nay không nhất thiết phải giống lý tưởng của tuổi trẻ năm 1927. Nhưng nó cần có một chiều kích vượt ra ngoài bản thân tôi muốn mình trở thành ai, và tôi muốn đất nước mình trở thành gì? Hai câu hỏi ấy nếu tách rời nhau, cuộc đời có thể thành công mà đất nước chưa chắc mạnh hơn. Nếu gặp được nhau, đời sống cá nhân và vận mệnh quốc gia có thể cùng tiến về phía trước.

15. KẾT: ĐỪNG ĐỂ NGỌN LỬA CHỈ CÒN TRONG LỊCH SỬ

Những người trẻ của Nam Đồng đã lý tưởng , các ước mơ.

Họ trao dồi, suy nghĩ, tìm nhau và hành động, và nhiều người trong số họ đã phải trả giá bằng chính cuộc đời.

Ngày nay, chúng ta có nhiều thứ hơn họ rất nhiều, nhưng có một thứ không thể mua bằng tiền một lý tưởng đủ lớn để khiến con người muốn sống có ích hơn chính mình. Đó là điều lịch sử có thể hỏi mỗi thế hệ.

Không phải “Các anh có dám chết như họ không?” Mà là “Các anh có dám sống có trách nhiệm với thời đại của mình không?” Bởi thời đại nào cũng có những thử thách riêng.

Năm 1927, thử thách là một đất nước mất chủ quyền.

Hôm nay, thử thách có thể là tri thức, năng lực cạnh tranh, khoa học công nghệ, giáo dục, thể chế, môi trường, văn hóa, đạo đức công dân và khả năng giữ cho con người không bị cuốn trôi giữa một thế giới quá nhiều thông tin. Không phải thế hệ nào cũng phải cầm súng, nhưng thế hệ nào cũng phải cầm lấy trách nhiệm của mình.

Người trước đã thắp lửa. Người sau phải giữ lửa, và thế hệ hôm nay phải biết thắp thêm những ngọn lửa mới cho những vấn đề mới của đất nước. Đó mới là sự tiếp nối.

Không sống trong quá khứ, nhưng không quên quá khứ, mà cần lấy quá khứ làm nền để đi xa hơn.

QUY LUẬT CỦA CHƯƠNG

Lý tưởng tạo phương hướng. Tri thức tạo khả năng. Can đảm tạo hành động. Tổ chức tạo sức mạnh. Thể chế tạo sức bền, và người mở đường đáng được biết ơn không phải để thế hệ sau đi lại đúng dấu chân của họ, mà để thế hệ sau có thể đi xa hơn nơi họ đã dừng lại.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI VNQDĐ