CHƯƠNG 18 -ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN 1975–1986: TỪ CẦN THƠ ĐẾN HẬU GIANG – NGUYỄN HÀ PHAN QUA HAI VĂN BẢN QUẢN LÝ KINH TẾ

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN

CHƯƠNG XVIII

NGUYỄN HÀ PHAN QUA HAI VĂN BẢN QUẢN LÝ KINH TẾ

Từ lời kêu gọi xây dựng Cần Thơ đến kiến nghị về thuế nông nghiệp Hậu Giang

1. Từ chức vụ đến tư duy: cần đọc một cán bộ qua những gì ông thực sự làm

Một người có thể được đánh giá là có năng lực vì đã trải qua nhiều chức vụ. Nhưng đó là cách đánh giá dựa trên vị trí trong bộ máy, chưa phải đánh giá dựa trên nội dung công việc.

Muốn hiểu Nguyễn Hà Phan như một nhà quản lý, cần chuyển từ câu hỏi ông từng giữ chức vụ nào sang những câu hỏi cụ thể hơn: ông nhận diện vấn đề ra sao, sử dụng số liệu như thế nào, đưa ra giải pháp gì, bảo vệ quan điểm bằng lập luận nào và xử lý thế nào khi cách đánh giá của cấp trên khác với cách nhìn của địa phương.

Hai văn bản được lưu trong Thư viện số Quốc hội có thể mở đầu cho hướng nghiên cứu này.

Văn bản thứ nhất là bài trình bày năm 1976, mang tên Quyết tâm xây dựng thành phố Cần Thơ thành một thành phố trù phú trên đồng bằng sông Cửu Long. Theo mô tả thư mục, tài liệu trình bày tình hình Cần Thơ sau một năm hòa bình, cải tạo và xây dựng, đồng thời đề cập phương hướng phát triển thành phố trong những năm tiếp theo.

Văn bản thứ hai là công văn của UBND tỉnh Hậu Giang năm 1986, do Nguyễn Hà Phan ký với tư cách Chủ tịch UBND tỉnh, đề nghị Trung ương xem xét lại kết luận Hậu Giang mắc nợ thuế nông nghiệp.

Hai văn bản thuộc hai thời điểm khác nhau, phản ánh hai tình huống quản lý khác nhau.

Năm 1976, vấn đề đặt ra là xây dựng và phát triển một đô thị trong hoàn cảnh hậu chiến. Năm 1986, vấn đề cụ thể là quan hệ giữa chính quyền địa phương với cơ quan Trung ương trong việc xác định nghĩa vụ thuế nông nghiệp.

Một văn bản hướng đến mục tiêu phát triển; văn bản kia liên quan đến một kết luận tài chính – hành chính đang bị địa phương đề nghị xem xét lại.

Nếu đọc đầy đủ và đặt chúng vào đúng bối cảnh, hai tài liệu có thể giúp làm rõ cách Nguyễn Hà Phan nhìn nhận nhiệm vụ quản lý. Nhưng cần nói rõ ngay từ đầu: khi chưa khảo sát toàn văn, chúng ta mới xác định được đối tượng nghiên cứu, chưa thể đưa ra kết luận hoàn chỉnh về tư duy của ông.

2. Văn bản năm 1976: Cần Thơ được nhìn nhận như thế nào?

Tiêu đề bài trình bày năm 1976 thể hiện một mục tiêu rõ ràng: xây dựng Cần Thơ thành một thành phố trù phú trên đồng bằng sông Cửu Long.

Nhưng từ mục tiêu ấy đến một mô hình phát triển cụ thể còn có một khoảng cách lớn.

Một thành phố trù phú có thể được hiểu theo nhiều cách: sản xuất phát triển, lưu thông hàng hóa thuận lợi, đời sống người dân được cải thiện, cơ sở hạ tầng được nâng cấp hoặc khả năng cung ứng dịch vụ cho cả vùng được mở rộng.

Muốn biết Nguyễn Hà Phan hiểu mục tiêu ấy theo nghĩa nào, phải đọc cách ông mô tả tình hình thực tế và lựa chọn những vấn đề ưu tiên.

Cần đặc biệt chú ý bốn phương diện.

Thứ nhất, cách ông xác định thực trạng.

Ông có dựa vào số liệu về sản xuất, lương thực, thương nghiệp, việc làm và đời sống dân chúng không? Ông có phân biệt những khó khăn do chiến tranh để lại với những khó khăn phát sinh từ cách tổ chức và điều hành kinh tế sau năm 1975 không?

Nếu văn bản chỉ nêu những hạn chế chung, khả năng chẩn đoán vấn đề sẽ khó đánh giá. Nếu văn bản đưa ra số liệu, nguyên nhân và mối quan hệ giữa các yếu tố, chúng ta có cơ sở tốt hơn để khảo sát năng lực phân tích.

Thứ hai, cách ông nhìn nhận nguồn lực phát triển.

Ông xem sự phát triển của Cần Thơ chủ yếu phụ thuộc vào nguồn lực được Trung ương phân bổ, hay còn chú ý đến khả năng sản xuất, kinh doanh và huy động nguồn lực ngay tại địa phương?

Đây là câu hỏi quan trọng trong một nền kinh tế mà kế hoạch, vật tư và phân phối chịu sự điều hành tập trung. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên cho rằng người nhấn mạnh vai trò của Trung ương là người thiếu tư duy thực tế, cũng không thể cho rằng người đề nghị tăng quyền chủ động địa phương đương nhiên có tư tưởng cải cách.

Cần đọc lập luận cụ thể và đặt nó trong điều kiện kinh tế lúc bấy giờ.

Thứ ba, quan hệ giữa cải tạo kinh tế và phát triển sản xuất.

Sau năm 1975, chính quyền phải tổ chức lại hoạt động kinh tế theo định hướng mới. Vấn đề nghiên cứu không chỉ là Nguyễn Hà Phan ủng hộ chủ trương nào, mà còn là ông giải thích quan hệ giữa những biện pháp cải tạo với khả năng duy trì và mở rộng sản xuất ra sao.

Nếu văn bản đề cập đến các thành phần kinh tế, cần xác định ông mô tả vai trò của từng thành phần như thế nào. Nếu đề xuất chính sách, cần phân biệt mục tiêu chính trị với những luận cứ kinh tế được sử dụng để biện minh cho chính sách ấy.

Thứ tư, vị trí của người dân trong mục tiêu phát triển.

Một địa phương có thể hoàn thành nhiều chỉ tiêu hành chính nhưng đời sống dân chúng vẫn gặp khó khăn. Vì vậy, cần tìm xem bài trình bày sử dụng những chỉ báo nào để nói về sự phát triển: sản lượng, mức cung ứng hàng hóa, thu nhập, điều kiện sinh hoạt hay những mục tiêu tổng quát khác.

Đây không chỉ là vấn đề ngôn từ. Cách lựa chọn chỉ báo cho thấy nhà quản lý coi điều gì là kết quả cuối cùng cần đạt được.

Tất cả những câu hỏi trên cần được trả lời bằng nguyên văn tài liệu. Không nên biến tiêu đề giàu tính định hướng của bài trình bày thành bằng chứng rằng Nguyễn Hà Phan đã có một mô hình phát triển hoàn chỉnh.

3. Từ lời tuyên bố đến năng lực chẩn đoán

Trong nghiên cứu chính sách, cần phân biệt ba cấp độ của một văn bản.

Cấp độ thứ nhất là mục tiêu: điều người viết muốn đạt được.

Cấp độ thứ hai là chẩn đoán: cách người viết giải thích tình trạng hiện tại và nguyên nhân của những khó khăn.

Cấp độ thứ ba là giải pháp: những biện pháp được đề xuất để chuyển từ tình trạng hiện tại đến mục tiêu mong muốn.

Một bài phát biểu có thể nêu mục tiêu đúng nhưng chẩn đoán chưa đầy đủ. Nó cũng có thể xác định đúng vấn đề nhưng đề xuất giải pháp thiếu khả thi. Ngược lại, một văn bản không có ngôn từ đặc biệt mới mẻ vẫn có thể chứa đựng những nhận xét thực tế và hữu ích.

Do đó, khi khảo sát bài trình bày năm 1976, không nên chỉ tìm những câu thể hiện quyết tâm hoặc những lời kêu gọi phát triển. Cần xem Nguyễn Hà Phan nối mục tiêu với thực trạng và giải pháp bằng lập luận nào.

Nếu ông nhận diện một khó khăn, cần hỏi: khó khăn ấy có được chứng minh bằng số liệu không? Nếu ông đề xuất một biện pháp, cần hỏi: biện pháp đó dựa trên giả định nào? Nếu ông đề nghị Trung ương hỗ trợ, cần xác định yêu cầu ấy xuất phát từ nhu cầu thực tế nào và có giải pháp nào thuộc thẩm quyền địa phương hay không?

Những câu hỏi này cho phép phân biệt một bài phát biểu mang tính vận động chính trị với một văn bản có giá trị chẩn đoán và hoạch định chính sách.

Tuy nhiên, việc phân biệt ấy không nhằm hạ thấp giá trị của phát biểu chính trị. Trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, một bài trình bày có thể đồng thời thực hiện nhiều chức năng: báo cáo tình hình, đề nghị hỗ trợ, thể hiện sự chấp hành chủ trương và định hướng hoạt động của địa phương.

Nhiệm vụ của người nghiên cứu là xác định từng chức năng, không ép văn bản vào một cách hiểu duy nhất.

4. Công văn năm 1986: Khi địa phương đề nghị Trung ương xem xét lại

Mười năm sau bài trình bày về Cần Thơ, một tài liệu khác ghi nhận hoạt động quản lý của Nguyễn Hà Phan trong một tình huống cụ thể hơn.

Theo hồ sơ thư mục của Thư viện số Quốc hội, công văn của UBND tỉnh Hậu Giang năm 1986 do Nguyễn Hà Phan ký đề nghị Trung ương xem xét lại kết luận tỉnh mắc nợ thuế nông nghiệp.

Dữ kiện này đáng chú ý vì nó cho thấy một trường hợp chính quyền địa phương chính thức yêu cầu xem xét lại kết luận liên quan đến nghĩa vụ tài chính của mình.

Nhưng để hiểu ý nghĩa của hành động ấy, phải bắt đầu từ bản chất của vấn đề.

Trong nền kinh tế kế hoạch hóa, nghĩa vụ thuế nông nghiệp không chỉ là một phép tính kế toán. Nó gắn với sản lượng được xác định, cách tính nghĩa vụ, số đã nộp, số còn phải nộp và trách nhiệm của các cơ quan liên quan.

Nếu kết luận về nghĩa vụ thuế không chính xác, địa phương có thể bị đánh giá sai về tình hình thực hiện kế hoạch hoặc trách nhiệm tài chính. Ngược lại, nếu địa phương đưa ra số liệu không đầy đủ hoặc cách tính không phù hợp, việc yêu cầu xem xét lại cũng chưa chắc có cơ sở.

Vì vậy, công văn năm 1986 không nên được đọc như một bằng chứng tự thân về đúng sai. Nó là dấu mốc của một tranh chấp hoặc bất đồng hành chính – tài chính cần được khảo sát bằng hồ sơ của cả hai phía.

Câu hỏi quan trọng nhất không phải là Nguyễn Hà Phan có dám gửi công văn hay không, mà là:

Ông dựa trên những căn cứ nào để yêu cầu Trung ương xem xét lại kết luận về nghĩa vụ thuế của Hậu Giang?

Để trả lời, phải có toàn văn công văn và tài liệu làm cơ sở cho kết luận ban đầu. Nếu chỉ biết tiêu đề và mô tả thư mục, chúng ta chưa thể xác định nội dung phản biện, tính thuyết phục của số liệu hay kết quả giải quyết.

5. Phản ánh khó khăn, bảo vệ địa phương hay phản biện chính sách?

Một công văn đề nghị xem xét lại kết luận của cấp trên có thể được diễn giải theo nhiều cách. Cần tránh lựa chọn cách diễn giải trước khi đọc bằng chứng.

Khả năng thứ nhất: phản ánh một sai lệch về số liệu hoặc cách tính.

Trong trường hợp này, mục tiêu của công văn là yêu cầu điều chỉnh một kết luận chưa phản ánh đúng tình hình. Nếu đúng như vậy, giá trị của văn bản phụ thuộc vào chất lượng số liệu, cách lập luận và kết quả kiểm tra sau đó.

Khả năng thứ hai: bảo vệ quyền lợi hành chính – tài chính của địa phương.

Một Chủ tịch tỉnh có trách nhiệm bảo vệ quan điểm của cơ quan mình khi cho rằng kết luận từ cấp trên chưa chính xác. Hành động ấy có thể thuộc phạm vi trách nhiệm quản lý thông thường, chưa nhất thiết thể hiện sự bất đồng về chính sách.

Khả năng thứ ba: phản ánh một vấn đề rộng hơn trong cơ chế điều hành kinh tế.

Nếu hồ sơ cho thấy tranh chấp về thuế bắt nguồn từ sự không tương thích giữa cách xác định chỉ tiêu, phương thức thu nộp và tình hình sản xuất thực tế, trường hợp này có thể gợi mở câu hỏi về giới hạn của cơ chế quản lý.

Tuy nhiên, để đi từ một tranh chấp cụ thể đến nhận định về cơ chế, cần thêm bằng chứng. Không thể chỉ từ một công văn mà kết luận Nguyễn Hà Phan đã phản đối cơ chế kế hoạch hóa hoặc chủ trương cải cách toàn diện.

Ba khả năng trên cũng không nhất thiết loại trừ nhau. Một công văn có thể vừa bảo vệ quyền lợi của địa phương, vừa phản ánh một vấn đề trong cách vận hành chính sách. Điều cần xác định là căn cứ nào được nêu trong văn bản và những căn cứ ấy có được kiểm chứng hay không.

6. Thế nào mới là phản biện có chất lượng?

Trường hợp Hậu Giang giúp đặt ra một câu hỏi rộng hơn về quản lý nhà nước: khi một địa phương không đồng ý với kết luận của cấp trên, điều gì khiến kiến nghị trở thành một hình thức phản biện có giá trị?

Có thể xem xét ít nhất năm yếu tố.

Một là, độ chính xác của thông tin. Kiến nghị phải dựa trên số liệu và tài liệu có thể kiểm tra, không chỉ dựa trên nhận xét rằng địa phương bị đánh giá bất công.

Hai là, tính minh bạch của lập luận. Người kiến nghị cần nêu rõ kết luận nào bị phản đối, căn cứ nào chưa thỏa đáng và đề nghị điều chỉnh ra sao.

Ba là, khả năng kiểm chứng độc lập. Số liệu do địa phương cung cấp cần có khả năng đối chiếu với hồ sơ thu nộp, báo cáo kế toán và tài liệu của cơ quan Trung ương.

Bốn là, trách nhiệm đối với kết quả. Nếu đề nghị được chấp nhận, cần làm rõ kết luận mới dựa trên những căn cứ nào. Nếu đề nghị bị bác bỏ, cũng cần xác định lý do và những điểm chưa được giải đáp.

Năm là, khả năng sửa sai của hệ thống. Một cơ chế quản lý tốt không phải cơ chế không bao giờ có sai sót, mà là cơ chế cho phép phát hiện, kiểm tra và điều chỉnh sai sót dựa trên bằng chứng.

Đây là một khung phân tích có thể áp dụng vào công văn năm 1986. Nhưng chưa thể chấm điểm Nguyễn Hà Phan theo năm tiêu chí ấy khi chưa có toàn văn và kết quả xử lý.

Điều quan trọng là không đồng nhất việc gửi kiến nghị với chất lượng phản biện. Một kiến nghị có thể được gửi đi nhưng lập luận yếu; ngược lại, một kiến nghị có căn cứ có thể không được chấp nhận vì những lý do khác cần tiếp tục nghiên cứu.

7. Đặt hai văn bản cạnh nhau: có thể nhìn thấy điều gì?

Bài trình bày năm 1976 và công văn năm 1986 thuộc hai hoàn cảnh khác nhau. Nếu được khảo sát đầy đủ, chúng có thể giúp nghiên cứu hai mặt của hoạt động quản lý.

Bài trình bày năm 1976 đặt trọng tâm vào việc xác định mục tiêu và phương hướng phát triển Cần Thơ. Nó có thể cho biết Nguyễn Hà Phan trình bày thực trạng, phân tích khó khăn và đề nghị hỗ trợ như thế nào.

Công văn năm 1986 liên quan đến việc xem xét lại một kết luận tài chính đối với Hậu Giang. Nó có thể cho biết ông xử lý một bất đồng hành chính ra sao, dựa vào số liệu nào và sử dụng kênh thể chế nào để kiến nghị.

Tuy nhiên, cần tránh biến hai văn bản thành một câu chuyện phát triển quá trơn tru: từ người đặt mục tiêu phát triển năm 1976 đến người phản biện kết luận tài chính năm 1986, rồi từ đó kết luận ông đã hình thành một phong cách quản lý nhất quán.

Muốn xác lập sự nhất quán, cần thêm tài liệu ở giữa hai thời điểm. Cần tìm những báo cáo thường niên, văn bản chỉ đạo, bài phát biểu và quyết định thể hiện cách ông giải quyết các vấn đề cụ thể trong những năm giữ chức vụ tại Cần Thơ và Hậu Giang.

Nếu nhiều tài liệu cho thấy ông thường xuyên dựa vào số liệu thực tế, chủ động nêu khó khăn và kiến nghị điều chỉnh chính sách, khi ấy mới có thể xem xét giả thuyết về một phương pháp quản lý tương đối ổn định.

Nếu tài liệu cho thấy cách tiếp cận thay đổi theo từng vấn đề hoặc từng thời kỳ, kết luận cũng phải phản ánh sự thay đổi ấy.

Lịch sử một con người không nhất thiết là câu chuyện của một tính cách bất biến. Phong cách quản lý có thể thay đổi theo kinh nghiệm, vị trí công tác, quyền hạn và điều kiện chính trị – kinh tế.

8. Một văn bản có thể chứng minh điều gì, và không thể chứng minh điều gì?

Khi nghiên cứu hồ sơ Nguyễn Hà Phan, cần xác định giới hạn chứng minh của từng nguồn.

Bài trình bày năm 1976 có thể cho biết những vấn đề ông lựa chọn để trình bày trước Quốc hội, cách ông mô tả tình hình và những giải pháp ông công khai đề xuất. Nhưng riêng bài trình bày chưa chứng minh rằng các giải pháp ấy đã được thực hiện hoặc đem lại kết quả như mong muốn.

Công văn năm 1986 có thể cho biết UBND tỉnh Hậu Giang đã đề nghị xem xét lại kết luận về nghĩa vụ thuế và Nguyễn Hà Phan là người ký văn bản. Nhưng riêng công văn chưa chứng minh rằng kết luận ban đầu sai, rằng kiến nghị của tỉnh đúng hoặc rằng ông có quan điểm phản biện rộng hơn.

Cả hai văn bản đều chưa đủ để chứng minh quan hệ nhân quả giữa phong cách quản lý và quá trình thăng tiến của ông.

Cũng không thể từ hai tài liệu này suy ra điều gì về việc tổ chức đã biết hoặc xử lý hồ sơ quá khứ của ông trong những lần đề bạt. Đó là một câu hỏi khác, cần những nguồn khác.

Việc xác định giới hạn của bằng chứng không làm giảm giá trị tài liệu. Trái lại, nó giúp chúng ta sử dụng đúng sức nặng của từng nguồn và tránh biến một dấu vết nhỏ thành kết luận lớn.

9. Chương trình kiểm chứng: cần tìm gì trong hồ sơ gốc?

Để chuyển chương này từ khung phân tích sang một nghiên cứu thực chứng hoàn chỉnh, cần tiếp tục thu thập và đối chiếu các tài liệu sau.

Đối với bài trình bày năm 1976:

• Toàn văn bài Quyết tâm xây dựng thành phố Cần Thơ thành một thành phố trù phú trên đồng bằng sông Cửu Long.
• Báo cáo kinh tế – xã hội của Cần Thơ trong năm 1975–1976.
• Những kiến nghị của địa phương gửi Quốc hội và Chính phủ.
• Tài liệu ghi nhận phản hồi hoặc quyết định xử lý các kiến nghị ấy, nếu có.

Đối với công văn năm 1986:

• Toàn văn công văn do Nguyễn Hà Phan ký ngày 29-12-1986.
• Kết luận ban đầu về nghĩa vụ thuế nông nghiệp của Hậu Giang.
• Bảng tính, báo cáo thu nộp và tài liệu liên quan đến số thuế được xác định là còn nợ.
• Văn bản phản hồi của Trung ương và kết quả giải quyết cuối cùng, nếu có.

Đối với việc so sánh hai giai đoạn:

• Báo cáo công tác và văn bản quản lý của Nguyễn Hà Phan trong thời gian làm lãnh đạo Cần Thơ và Hậu Giang.
• Các đánh giá đương thời về kết quả điều hành kinh tế địa phương.
• Tài liệu về quá trình ông chuyển sang Ủy ban Kế hoạch Nhà nước năm 1987 và trở lại Hậu Giang năm 1989.

Khi tiếp cận được tài liệu, cần trích dẫn chính xác số hiệu, ngày tháng, cơ quan ban hành, người ký và vị trí của nội dung được sử dụng. Phải phân biệt bản gốc với bản sao, bản số hóa với mô tả thư mục, cũng như tài liệu đương thời với hồi ký được viết nhiều năm sau.

Nếu một tài liệu chưa tìm thấy, cần ghi rõ tình trạng chưa tiếp cận được, không được suy đoán nội dung từ tiêu đề.

10. Kết luận: Đối thoại phải bắt đầu từ bằng chứng

Hai văn bản năm 1976 và 1986 mở ra hai hướng nghiên cứu quan trọng về Nguyễn Hà Phan.

Một hướng đi vào cách ông trình bày mục tiêu phát triển và nhận diện vấn đề kinh tế – xã hội của Cần Thơ sau chiến tranh.

Hướng kia đi vào cách ông xử lý một kết luận tài chính liên quan đến Hậu Giang và sử dụng kênh hành chính để đề nghị Trung ương xem xét lại.

Cả hai đều đưa nghiên cứu tiến gần hơn đến hoạt động thực tế của ông. Nhưng ở thời điểm này, những gì có thể xác nhận chắc chắn vẫn chủ yếu là thông tin thư mục và tính chất khái quát của các văn bản. Muốn kết luận về tư duy, chất lượng lập luận và hiệu quả quản lý, phải đọc toàn văn và kiểm tra các tài liệu liên quan.

Đây cũng là nguyên tắc xuyên suốt của công trình: không dùng chức vụ để thay cho thành tích; không dùng lời tuyên bố để thay cho kết quả; không dùng một kiến nghị để chứng minh cả một hệ tư tưởng; và không dùng kết luận về quá khứ để định đoạt trước mọi đánh giá về sự nghiệp sau này.

Đối thoại với Nguyễn Hà Phan không có nghĩa là dựng lại những lời đối thoại tưởng tượng rồi gán cho ông những quan điểm chưa được chứng minh. Đó là quá trình đặt câu hỏi với từng văn bản, kiểm tra lập luận, đối chiếu hành động và xác định giới hạn của những điều có thể biết.

Khi hồ sơ đủ dày, chúng ta mới có thể trả lời một câu hỏi lớn hơn:

Nguyễn Hà Phan là người có khả năng nhận diện và điều chỉnh những bất cập của cơ chế quản lý, hay chủ yếu là một cán bộ có năng lực vận hành cơ chế hiện hành?

Câu trả lời có thể không nằm trọn trong một lựa chọn. Nhưng nó phải xuất phát từ bằng chứng, không phải từ mong muốn dựng nên một hình tượng.

Hoàng Phong Nhã

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN