CHƯƠNG 14 -ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN - NGUYỄN HÀ PHAN GIỮA NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI: ĐỖ MƯỜI, LÊ ĐỨC ANH, VÕ VĂN KIỆT VÀ ĐÀO DUY TÙNG

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN

CHƯƠNG XIV

NGUYỄN HÀ PHAN GIỮA NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

Đỗ Mười, Lê Đức Anh, Võ Văn Kiệt và Đào Duy Tùng trong bối cảnh quyền lực trước Đại hội VIII

1. Luận đề: Một vụ kỷ luật trong thời điểm chuyển giao quyền lực

Có thể kể vụ Nguyễn Hà Phan theo một trình tự ngắn gọn: quá khứ bị xem xét lại, hồ sơ được thẩm tra, Trung ương quyết định khai trừ, Quốc hội bãi nhiệm. Nhưng trình tự ấy mới mô tả kết quả, chưa giải thích đầy đủ bối cảnh chính trị mà sự kiện diễn ra.

Nguyễn Hà Phan bị khai trừ khỏi Đảng ngày 17-4-1996, chỉ vài tháng trước Đại hội VIII. Đây là thời điểm lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề: tiếp tục đường lối Đổi mới, xác định quan hệ giữa các thành phần kinh tế, phân định vai trò của Đảng và Nhà nước, lựa chọn nhân sự khóa mới và sắp xếp tương quan giữa những nhân vật lãnh đạo chủ chốt.

Trong bài nghiên cứu Vietnam in 1996: Reform Immobilism, Brantly Womack mô tả Nguyễn Hà Phan là một thành viên Bộ Chính trị có khuynh hướng bảo thủ, từng phê phán Võ Văn Kiệt và được đồn đoán là một khả năng thay thế ông Kiệt. Nhận định này đặt vụ việc vào bối cảnh tranh luận về đường lối và chuyển tiếp lãnh đạo.

Tuy nhiên, bối cảnh chính trị không đồng nghĩa với nguyên nhân trực tiếp. Việc Nguyễn Hà Phan có đối thủ, có bất đồng về chính sách hoặc có triển vọng nhân sự không tự chứng minh rằng ông bị khai trừ để loại bỏ một đối thủ.

Luận đề của chương này là: vụ Nguyễn Hà Phan cần được nghiên cứu đồng thời như một vụ kỷ luật có căn cứ chính thức và một biến cố xảy ra trong cuộc chuyển tiếp quyền lực trước Đại hội VIII. Mối quan hệ nhân quả giữa hai tầng ấy phải được xác lập bằng chứng cứ riêng.

2. Nguyễn Hà Phan trong cuộc tranh luận về Đổi mới

Nguyễn Hà Phan được bổ sung vào Bộ Chính trị khóa VII tháng 12-1993. Trong những năm cuối nhiệm kỳ, ông trở thành một nhân vật được các nguồn nghiên cứu đặt trong bối cảnh tranh luận về đường hướng phát triển và lựa chọn lãnh đạo.

Womack ghi nhận hai điểm đáng chú ý: Nguyễn Hà Phan phê phán Võ Văn Kiệt và được đồn đoán là một ứng viên có thể thay thế ông Kiệt.

Đây là thông tin quan trọng, nhưng không nên biến nó thành sơ đồ phân chia hai phe tuyệt đối: Võ Văn Kiệt đại diện cho cải cách, Nguyễn Hà Phan đại diện cho bảo thủ. Các cuộc tranh luận trong lãnh đạo Việt Nam khi ấy có thể liên quan đến nhiều vấn đề khác nhau, và quan điểm của một người không nhất thiết đồng nhất trên mọi lĩnh vực.

Trong chương này, “cải cách” và “bảo thủ” được dùng như những nhãn phân tích được một số nhà nghiên cứu vận dụng, không phải tên gọi của hai tổ chức chính trị chính thức.

Điều có thể nói dựa trên nguồn học thuật là Nguyễn Hà Phan có bất đồng với Võ Văn Kiệt về đường hướng phát triển và được xem như một khả năng trong cuộc chuyển tiếp lãnh đạo. Điều chưa thể khẳng định chỉ từ những thông tin ấy là ông được một nhóm tổ chức để chống lại ông Kiệt, hoặc việc ông bị khai trừ là kết quả tất yếu của cuộc tranh luận đó.

3. Đỗ Mười: trung tâm của quá trình chuẩn bị nhân sự

Đỗ Mười giữ chức Tổng Bí thư trong giai đoạn 1991–1997, bao gồm toàn bộ thời kỳ chuẩn bị và tổ chức Đại hội VIII. Với cương vị này, ông đứng ở vị trí trung tâm trong cơ cấu lãnh đạo và quá trình chuẩn bị nhân sự cấp cao.

Theo tường thuật hồi cố của Huy Đức, Nguyễn Hà Phan từng được xem là một nhân vật có triển vọng trong quá trình sắp xếp nhân sự trước Đại hội VIII. Huy Đức cũng thuật lại những diễn biến liên quan đến việc hồ sơ quá khứ của Phan được đưa ra xem xét và những khác biệt giữa các lãnh đạo về cách xử lý.

Cần phân biệt ba cấp độ:

• Dữ kiện: Đỗ Mười là Tổng Bí thư trong giai đoạn nói trên.
• Thông tin hồi cố: Huy Đức mô tả vai trò của Nguyễn Hà Phan trong các phương án nhân sự và thuật lại quan điểm của một số lãnh đạo về vụ việc.
• Vấn đề chưa xác định: Đỗ Mười biết chính xác những gì về quá khứ của Phan trước khi ông được bổ sung vào Bộ Chính trị, và ông đã căn cứ vào tài liệu nào khi quyết định hoặc ủng hộ các phương án nhân sự.

Không thể suy từ chức vụ Tổng Bí thư rằng Đỗ Mười trực tiếp bảo trợ mọi bước thăng tiến của Nguyễn Hà Phan. Nhưng nếu hồ sơ gốc chứng minh ông đã biết những thông tin quan trọng mà vẫn quyết định đề bạt, câu chuyện về trách nhiệm nhân sự sẽ cần được đánh giá khác.

Vấn đề không nằm ở việc gán trách nhiệm theo cấp bậc, mà ở việc xác định thông tin và hành động cụ thể của người có thẩm quyền.

4. Võ Văn Kiệt: bất đồng đường lối và câu hỏi về vai trò trong vụ việc

Võ Văn Kiệt là nhân vật quan trọng nhất khi phân tích vị trí chính trị của Nguyễn Hà Phan trong cuộc tranh luận về Đổi mới. Theo Womack, Phan từng phê phán ông Kiệt và được đồn đoán là một khả năng thay thế ông trong quá trình chuyển tiếp lãnh đạo.

Thông tin này xác nhận sự tồn tại của một bất đồng chính trị đáng chú ý. Nhưng nó chưa trả lời được Võ Văn Kiệt đã hành động như thế nào khi hồ sơ quá khứ của Nguyễn Hà Phan được đưa ra xem xét.

Trong các hồi cố được Huy Đức thuật lại, có những chi tiết liên quan đến thái độ của Võ Văn Kiệt đối với quá trình thẩm tra. Những chi tiết ấy cần được đọc trong đúng phạm vi nguồn: chúng là lời kể về các cuộc trao đổi nội bộ, không thay thế biên bản họp hoặc văn bản chỉ đạo gốc.

Có ba câu hỏi cần phân biệt:

1. Võ Văn Kiệt có bất đồng chính sách với Nguyễn Hà Phan hay không?
2. Ông có biết hoặc tham gia vào quá trình xem xét hồ sơ quá khứ của Phan hay không?
3. Nếu có tham gia, hành động của ông xuất phát từ yêu cầu xử lý sai phạm, từ tính toán nhân sự, hay từ nhiều yếu tố kết hợp?

Câu hỏi thứ nhất có cơ sở từ nguồn học thuật. Câu hỏi thứ hai cần đối chiếu lời kể với hồ sơ. Câu hỏi thứ ba đòi hỏi chứng cứ về động cơ, không thể được giải quyết chỉ bằng việc xác nhận rằng hai người từng bất đồng.

Vì vậy, chưa đủ căn cứ để kết luận Võ Văn Kiệt “đánh” Nguyễn Hà Phan hoặc chủ động tổ chức việc loại bỏ ông. Nhưng cũng không nên mặc định rằng bối cảnh cạnh tranh nhân sự hoàn toàn không có ảnh hưởng đến cách các lãnh đạo nhìn nhận và xử lý vụ việc.

5. Lê Đức Anh: vai trò trong cân bằng quyền lực cuối nhiệm kỳ VII

Lê Đức Anh là một trong những nhân vật có vị trí cao trong cơ cấu lãnh đạo Việt Nam đầu thập niên 1990. Để hiểu vụ Nguyễn Hà Phan, cần đặt ông vào cấu trúc quyền lực tập thể ở giai đoạn chuẩn bị Đại hội VIII, thay vì chỉ xem xét quan hệ giữa Phan với Đỗ Mười hoặc Võ Văn Kiệt.

Tuy nhiên, vị trí cao của Lê Đức Anh không tự chứng minh rằng ông là người bảo trợ, đối thủ hoặc người quyết định số phận Nguyễn Hà Phan.

Muốn xác định vai trò cụ thể, cần tìm câu trả lời cho ba vấn đề: ông đánh giá Nguyễn Hà Phan như thế nào trước khi hồ sơ được thẩm tra; ông có tham gia các cuộc thảo luận về nhân sự và kỷ luật hay không; và lập trường của ông được ghi nhận trong tài liệu nào.

Huy Đức thuật lại rằng Đỗ Mười và Lê Đức Anh đồng ý tiến hành điều tra sau khi các đơn thư được đưa ra xem xét, trong khi quan điểm của một số lãnh đạo khác được mô tả là khác nhau. Đây là chi tiết đáng nghiên cứu, nhưng để xác định chính xác diễn biến và mức độ tham gia của từng người, cần có biên bản hoặc tài liệu gốc.

Hiện chưa đủ căn cứ để gán cho Lê Đức Anh một động cơ riêng trong vụ Nguyễn Hà Phan. Vai trò của ông cần được xác định bằng hành động và quyết định có thể kiểm chứng, không phải bằng vị trí của ông trong cấu trúc quyền lực.

6. Đào Duy Tùng: quan hệ tư tưởng hay liên minh nhân sự?

Đào Duy Tùng có ảnh hưởng lớn trong công tác tư tưởng và quá trình chuẩn bị văn kiện Đại hội VIII. Vì vậy, ông là nhân vật cần được xem xét khi nghiên cứu các tranh luận về đường lối trong giai đoạn này.

Một số tài liệu nghiên cứu và hồi cố đặt Nguyễn Hà Phan trong bối cảnh những người có quan điểm tương đối gần nhau về một số vấn đề chính trị. Tuy nhiên, sự gần nhau về quan điểm không đủ để chứng minh một liên minh nhân sự có tổ chức.

Cần tách bốn vấn đề:

• Đào Duy Tùng và Nguyễn Hà Phan có cùng quan điểm về những chính sách cụ thể nào?
• Họ có phối hợp trong các đề xuất hoặc cuộc thảo luận nhân sự hay không?
• Có tài liệu gốc nào chứng minh Đào Duy Tùng ủng hộ Nguyễn Hà Phan cho một chức vụ cụ thể?
• Ông có biết gì về hồ sơ quá khứ của Phan và đã hành động như thế nào khi hồ sơ được đưa ra xem xét?

Cho đến khi có chứng cứ trực tiếp, không nên gọi quan hệ giữa hai người là một “liên minh bí mật”, cũng không nên suy ra rằng Đào Duy Tùng tham gia vào việc xử lý Nguyễn Hà Phan.

Điều cần xác định không phải họ có thuộc cùng một “phe” theo cách gọi giản lược hay không, mà là họ đã có những quan hệ công tác, quan điểm và hành động cụ thể nào.

7. Một dấu hiệu về triển vọng nhân sự: lá thư ngày 7-8-1995

Trong Bên Thắng Cuộc – Quyền Bính, Huy Đức dẫn một lá thư của Trần Văn Hiển đề ngày 7-8-1995, trong đó đề xuất Nguyễn Hà Phan cho một vị trí rất cao trong cơ cấu Ban Bí thư tương lai.

Nếu nội dung được thuật lại chính xác, chi tiết này cho thấy Nguyễn Hà Phan vẫn được một số người xem là ứng viên có triển vọng trong giai đoạn trước Đại hội VIII, không đơn thuần là một nhân vật đã mất ảnh hưởng.

Nhưng cần phân biệt giữa việc một người được đề xuất và việc người đó có khả năng thực tế được lựa chọn. Một lá thư đề xuất, dù xác thực, chỉ chứng minh có người đưa ra phương án nhân sự; nó không tự chứng minh phương án đã được lãnh đạo chấp thuận hoặc Nguyễn Hà Phan chắc chắn sẽ được bổ nhiệm.

Bản gốc lá thư và các tài liệu liên quan đến phương án nhân sự cần được tìm kiếm để xác định nội dung, người nhận, quá trình lưu chuyển và phản ứng của những người có thẩm quyền.

Dù vậy, thông tin này làm nổi bật một điểm quan trọng: quá trình thẩm tra và xử lý Nguyễn Hà Phan diễn ra khi vấn đề nhân sự cấp cao vẫn đang được bàn bạc.

8. Nghịch lý trung tâm: quá khứ được biết đến khi nào?

Nguyễn Hà Phan bị khai trừ năm 1996 vì những lý do được ghi nhận trong quyết định chính thức liên quan đến việc khai báo khi bị cầm tù và không báo cáo đầy đủ với Đảng sau khi ra tù năm 1964.

Trong khi đó, ông đã được tiếp tục sử dụng trong hệ thống chính trị và được bổ sung vào Bộ Chính trị năm 1993.

Sự tương phản này đặt ra vấn đề về trí nhớ thể chế: hồ sơ quá khứ đã được lưu giữ, đánh giá và sử dụng như thế nào qua nhiều thập niên?

Có bốn giả thuyết cần được kiểm tra.

Giả thuyết 1: Thông tin không được lưu trữ hoặc truyền đạt đầy đủ. Nếu đúng, cần xác định hồ sơ nào bị thiếu, cơ quan nào chịu trách nhiệm lưu trữ và quá trình thẩm tra nhân sự đã dựa vào tài liệu nào.

Giả thuyết 2: Thông tin đã được biết nhưng từng được xem là đã xử lý. Nếu đúng, cần tìm tài liệu về kết quả xem xét sau khi Nguyễn Hà Phan ra tù năm 1964, cũng như những quyết định tiếp theo liên quan đến tư cách và quá trình công tác của ông.

Giả thuyết 3: Thông tin đã tồn tại nhưng mức độ nghiêm trọng chưa được đánh giá đầy đủ. Nếu đúng, cần xác định tiêu chuẩn đánh giá được sử dụng và ai có trách nhiệm đưa ra kết luận.

Giả thuyết 4: Thông tin cũ chỉ trở thành vấn đề nhân sự cấp cao vào năm 1995–1996. Nếu đúng, cần nghiên cứu vì sao thời điểm ấy trở nên quyết định và cuộc cạnh tranh nhân sự trước Đại hội VIII đã tác động như thế nào.

Hiện chưa đủ chứng cứ để chọn một giả thuyết làm kết luận. Đặc biệt, chưa có hồ sơ gốc đầy đủ về quá trình xem xét Nguyễn Hà Phan sau khi ông ra tù năm 1964, nên không thể khẳng định tổ chức đã biết toàn bộ sự việc vào thời điểm ấy.

Đây là mắt xích quan trọng nhất để nối ba giai đoạn: năm 1964, quá trình thăng tiến đến Bộ Chính trị năm 1993, và việc thẩm tra rồi khai trừ năm 1995–1996.

9. Bảng phân tầng chứng cứ

Nội dung	Mức độ chứng cứ hiện có	Điều có thể kết luận
Đỗ Mười giữ chức Tổng Bí thư trong giai đoạn chuẩn bị Đại hội VIII	Dữ kiện lịch sử	Xác định vị trí chính thức của Đỗ Mười
Nguyễn Hà Phan được bổ sung vào Bộ Chính trị tháng 12-1993	Dữ kiện về nhân sự	Xác định vị trí của Phan trước vụ việc
Phan phê phán Võ Văn Kiệt và được đồn đoán là ứng viên thay thế	Nghiên cứu học thuật đương thời	Xác nhận bối cảnh bất đồng và đồn đoán nhân sự, không chứng minh động cơ của vụ khai trừ
Lá thư Trần Văn Hiển đề xuất Phan vào vị trí cao trong Ban Bí thư	Hồi cố dẫn lại văn bản	Cho thấy có đề xuất nhân sự theo nguồn dẫn; cần bản gốc để xác minh đầy đủ
Đỗ Mười, Lê Đức Anh và các lãnh đạo khác có quan điểm khác nhau về việc thẩm tra	Hồi cố về thảo luận nội bộ	Là đầu mối nghiên cứu; cần đối chiếu hồ sơ gốc
Võ Văn Kiệt hoặc Đào Duy Tùng tổ chức loại bỏ Phan vì lợi ích chính trị	Giả thuyết chưa được chứng minh	Chưa thể kết luận
Quá khứ của Phan đã được tổ chức xem xét đầy đủ từ năm 1964	Chưa có hồ sơ gốc đầy đủ trong nguồn hiện có	Chưa thể kết luận

Bảng này cho thấy một nguyên tắc quan trọng: có thể xác định bối cảnh và một số sự kiện, nhưng không thể từ bối cảnh suy thẳng ra động cơ.

10. Vụ Nguyễn Hà Phan có phải là một cuộc thanh trừng?

Câu trả lời phụ thuộc vào nghĩa của từ “thanh trừng”.

Nếu dùng từ này theo nghĩa rộng, chỉ việc một nhân vật bị loại khỏi vị trí quyền lực, thì nó mô tả kết quả nhưng không giải thích nguyên nhân.

Nếu dùng theo nghĩa hẹp hơn — hồ sơ sai phạm chỉ là cái cớ được sử dụng để loại một đối thủ chính trị — thì đây là một cáo buộc về động cơ và cách thức hành động. Muốn chứng minh, phải có bằng chứng rằng hồ sơ bị bóp méo, được sử dụng có chủ đích để loại đối thủ, hoặc quyết định xử lý không dựa chủ yếu vào căn cứ sai phạm đã được xác định.

Các tài liệu hiện có cho thấy quyết định khai trừ nêu lý do cụ thể liên quan đến quá khứ của Nguyễn Hà Phan. Đồng thời, nghiên cứu học thuật cho thấy vụ việc diễn ra trong bối cảnh tranh luận gay gắt về đường lối và nhân sự.

Hai điều này có thể cùng đúng. Nhưng chúng chưa đủ để kết luận vụ việc là một cuộc thanh trừng theo nghĩa hồ sơ sai phạm chỉ đóng vai trò cái cớ.

Cách mô tả phù hợp nhất ở giai đoạn này là: vụ Nguyễn Hà Phan là một vụ kỷ luật có căn cứ chính thức liên quan đến quá khứ, diễn ra trong thời điểm cạnh tranh nhân sự và tranh luận đường lối trước Đại hội VIII; mức độ tác động của yếu tố quyền lực đến quá trình xử lý vẫn cần được chứng minh.

11. Kết luận: Bốn nhân vật, một câu hỏi chưa được giải quyết

Đỗ Mười, Lê Đức Anh, Võ Văn Kiệt và Đào Duy Tùng đứng ở những vị trí khác nhau trong cấu trúc lãnh đạo Việt Nam trước Đại hội VIII. Việc nghiên cứu họ giúp đặt Nguyễn Hà Phan vào đúng bối cảnh chính trị, nhưng không cho phép gán động cơ cho từng người chỉ từ chức vụ hoặc quan hệ chính trị.

Tư liệu học thuật cho thấy Nguyễn Hà Phan từng phê phán Võ Văn Kiệt và được đồn đoán là một khả năng trong cuộc chuyển tiếp lãnh đạo. Hồi cố của Huy Đức cung cấp thêm thông tin về các phương án nhân sự, quá trình thẩm tra và những khác biệt trong cách xử lý. Tuy nhiên, nhiều chi tiết quan trọng vẫn cần được đối chiếu với tài liệu gốc.

Câu hỏi lớn nhất vẫn chưa được giải đáp: tại sao một quá khứ được dùng làm căn cứ khai trừ năm 1996 lại không ngăn Nguyễn Hà Phan tiếp tục thăng tiến và được bổ sung vào Bộ Chính trị năm 1993?

Muốn trả lời, phải làm rõ kết quả xem xét của tổ chức sau khi ông ra tù năm 1964, hồ sơ nhân sự trong những thập niên tiếp theo và thông tin mà các cơ quan có thẩm quyền đã nắm giữ trước năm 1993.

Đây là điểm nối giữa lịch sử cá nhân và trách nhiệm thể chế. Nó cũng là cơ sở để nghiên cứu tiếp vai trò của Nguyễn Đình Hương và cơ chế bảo vệ chính trị nội bộ — những người và cơ quan có trách nhiệm thẩm tra thông tin trong giai đoạn liên quan.

Câu hỏi chuyển tiếp: Sau khi Nguyễn Hà Phan ra tù năm 1964, tổ chức đã biết và xử lý những gì? Câu trả lời có thể quyết định cách chúng ta hiểu toàn bộ chặng đường từ năm 1964 đến năm 1996.

Hoàng Phong Nhã

Tài liệu tham khảo chính

1. Brantly Womack, “Vietnam in 1996: Reform Immobilism,” Asian Survey, tập 37, số 1, tháng 1-1997, tr. 79–87.
2. Huy Đức, Bên Thắng Cuộc – Quyền Bính, phần viết về Đại hội VIII và vụ Nguyễn Hà Phan. Đây là nguồn hồi cố; những chi tiết về trao đổi nội bộ cần được đối chiếu với tài liệu gốc.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam, các văn kiện và tài liệu nhân sự liên quan đến Đại hội VIII.
4. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Văn kiện Quốc hội toàn tập, các văn kiện liên quan đến việc bãi nhiệm Nguyễn Hà Phan ngày 24-10-1996.
5. South China Morning Post, “Fast-rising official under house arrest,” ngày 27-4-1996. Sử dụng như nguồn báo chí đương thời, không thay thế hồ sơ chính thức.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN HÀ PHAN