CHƯƠNG 8 - DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN - ĐẠI ĐOÀN KẾT – TỪ HÒA GIẢI ĐẾN SỨC MẠNH QUỐC GIA

DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN

KINH NGHIỆM HÒA GIẢI CỦA CÁC DÂN TỘC VÀ CON ĐƯỜNG VIỆT NAM

CHƯƠNG 8

ĐẠI ĐOÀN KẾT – TỪ HÒA GIẢI ĐẾN SỨC MẠNH QUỐC GIA

“Khi những con người khác biệt cùng nhìn về một tương lai chung.”

Một dân tộc không mạnh vì tất cả mọi người cùng nghĩ giống nhau. Dân tộc ấy có thể trở nên mạnh hơn khi những người khác biệt vẫn có khả năng hợp tác, giải quyết bất đồng và cùng chịu trách nhiệm về tương lai đất nước.

Điều đó không tự nhiên xảy ra. Những cộng đồng từng trải qua chiến tranh, mất mát hoặc đối đầu chính trị thường mang theo những ký ức không giống nhau. Có người nhìn lịch sử từ những gì gia đình mình đã chịu đựng; có người tiếp cận quá khứ qua tài liệu, nghiên cứu hoặc trải nghiệm của một cộng đồng khác. Có người trưởng thành trong nước, có người sống nhiều thập niên ở nước ngoài. Môi trường giáo dục, pháp luật, truyền thông và đời sống có thể khiến họ hình thành những cách nhìn khác nhau về cùng một quê hương.

Những khác biệt ấy không nhất thiết phải biến thành chia rẽ vĩnh viễn. Nhưng cũng không thể chỉ bằng một lời kêu gọi mà xóa bỏ được chúng.

Đại đoàn kết, nếu muốn trở thành sức mạnh thực tế, phải vượt khỏi phạm vi tình cảm và khẩu hiệu. Nó cần những nguyên tắc công bằng, khả năng tiếp cận sự thật, quyền được bày tỏ ý kiến, những thiết chế đáng tin cậy và những công việc chung mà con người có thể cùng thực hiện.

Luận đề trung tâm của chương này là: đại đoàn kết bền vững không đòi hỏi mọi người đồng nhất ký ức và quan điểm; nó đòi hỏi một trật tự chung trong đó sự khác biệt được tôn trọng, bất công được xem xét, trách nhiệm được xác định và mọi người có cơ hội đóng góp bình đẳng cho tương lai đất nước.

Hòa giải không tự động tạo ra thịnh vượng. Nhưng khi những rào cản do định kiến, nghi kỵ và loại trừ được giảm bớt, xã hội có thể mở rộng khả năng huy động tri thức, tài năng, kinh nghiệm và sức sáng tạo của mình. Muốn biến khả năng ấy thành kết quả, còn phải có pháp luật tốt, quản trị hiệu quả và cơ chế phân chia lợi ích công bằng.

Đó là con đường cần khảo sát: từ hòa giải đến hợp tác, từ hợp tác đến hội tụ nguồn lực, và từ hội tụ nguồn lực đến năng lực quốc gia.

I. Đại đoàn kết không phải là đồng nhất

Trong một xã hội có nhiều cộng đồng và trải nghiệm lịch sử khác nhau, không thể yêu cầu mọi người cùng nhớ một cách, cùng tin một điều hoặc cùng đưa ra một phán xét về quá khứ.

Hai người có thể cùng yêu quê hương nhưng bất đồng sâu sắc về nguyên nhân của một cuộc chiến, trách nhiệm của các bên hoặc con đường phát triển đất nước. Một người có thể đặt trọng tâm vào sự hy sinh của gia đình mình; người khác nhấn mạnh những hậu quả mà cộng đồng của họ phải gánh chịu. Mỗi người có thể nắm giữ một phần sự thật, đồng thời có những giới hạn trong nhận thức của mình.

Bất đồng ấy không tự động làm mất đi khả năng cùng sống và hợp tác.

Vấn đề không phải là làm thế nào để mọi người nghĩ giống nhau, mà là xây dựng những điều kiện để họ có thể cùng giải quyết công việc chung trong khi vẫn giữ quyền suy nghĩ độc lập.

Cần phân biệt hai khái niệm: đồng nhất và hội tụ.

Đồng nhất đòi hỏi con người phải giống nhau về nhận thức, cách diễn giải hoặc lập trường. Hội tụ tạo điều kiện để những con người khác nhau cùng hướng đến một số mục tiêu chung mà không phải từ bỏ toàn bộ bản sắc, ký ức hay quan điểm riêng.

Tuy nhiên, hội tụ không có nghĩa mọi quan điểm đều đúng như nhau. Một lời khẳng định về lịch sử vẫn phải được kiểm chứng. Một hành vi vi phạm pháp luật vẫn phải được xem xét trách nhiệm. Một chính sách gây bất công vẫn cần được phản biện. Tôn trọng sự khác biệt không đồng nghĩa với từ bỏ tiêu chuẩn về sự thật và công lý.

Đại đoàn kết vì vậy không phải là thỏa hiệp vô điều kiện. Nó là khả năng cùng tồn tại trong những nguyên tắc chung, đồng thời duy trì quyền bất đồng về những vấn đề còn tranh luận.

Trong đời sống quốc gia, những nguyên tắc chung ấy cần bao gồm phẩm giá con người, quyền bình đẳng trước pháp luật, quyền phản biện trong khuôn khổ pháp luật, trách nhiệm đối với hành vi của mình và nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác.

Không phải mọi người đều phải có cùng một cách nhìn về lịch sử. Nhưng mọi người đều cần có cơ hội tiếp cận tư liệu, trình bày quan điểm, chất vấn những khẳng định chưa thuyết phục và tham gia đời sống xã hội mà không bị loại trừ chỉ vì ký ức hoặc lập trường của mình.

Đó là nền tảng của một cộng đồng chính trị trưởng thành: thống nhất trong những nguyên tắc bảo đảm cùng sống, nhưng không bắt buộc thống nhất trong mọi nhận định.

II. Nghi kỵ và những chiến tuyến vô hình

Hận thù thường biểu hiện qua lời nói hoặc hành động. Nghi kỵ có thể âm thầm hơn. Người ta không nhất thiết công khai chống đối nhau, nhưng luôn nghi ngờ động cơ của nhau, diễn giải hành động của nhau theo hướng xấu nhất và ngại hợp tác vì sợ bị lợi dụng.

Nghi kỵ có thể bắt nguồn từ mất mát gia đình, ký ức chiến tranh, trải nghiệm bị đối xử bất công, khác biệt chính trị, thông tin một chiều hoặc những câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ.

Một tổn thương cá nhân, nếu không được hiểu trong hoàn cảnh cụ thể, có thể dần biến thành định kiến tập thể. Người từng bị một cá nhân làm tổn thương có thể đi đến kết luận rằng tất cả những người thuộc cộng đồng của cá nhân ấy đều đáng ngờ. Khi đó, trải nghiệm riêng đã trở thành căn cứ để phán xét những người không trực tiếp liên quan.

Có thể mô tả một cơ chế thường gặp như sau:

Tổn thương chưa được giải quyết → nghi ngờ lặp lại → khái quát hóa thành định kiến → khoảng cách xã hội → giảm cơ hội hợp tác.

Đây là mô hình phân tích, không phải quy luật tất yếu. Không phải mọi người từng chịu tổn thương đều hình thành định kiến; cũng không phải mọi sự nghi ngờ đều vô căn cứ. Trong một số trường hợp, thận trọng là phản ứng hợp lý trước những bằng chứng về hành vi thiếu minh bạch, phân biệt đối xử hoặc lạm dụng quyền lực.

Vì vậy, cần phân biệt nghi ngờ có căn cứ với việc mặc nhiên quy kết động cơ xấu cho cả một cộng đồng.

Phản biện bắt đầu bằng câu hỏi: “Khẳng định này có đúng không? Bằng chứng ở đâu? Có cách giải thích nào khác không?”

Nghi kỵ thiếu căn cứ thường đi theo chiều ngược lại: kết luận đã có trước, sau đó lựa chọn những thông tin phù hợp để củng cố kết luận ấy. Thông tin trái chiều bị bác bỏ không phải vì đã được kiểm chứng, mà vì không phù hợp với điều người ta vốn muốn tin.

Trong môi trường truyền thông số, cơ chế này có thể được khuếch đại bởi những nội dung gây giận dữ, sợ hãi hoặc kích động cảm xúc. Những câu chuyện cực đoan thường dễ được chia sẻ hơn những phân tích thận trọng. Một trường hợp cá biệt có thể bị trình bày như bản chất của cả một cộng đồng.

Muốn giảm nghi kỵ, không thể yêu cầu người dân ngừng đặt câu hỏi để giữ bầu không khí thuận hòa. Cũng không thể coi mọi nghi ngờ là sự thật chỉ vì chúng phù hợp với nỗi sợ của một nhóm người.

Điều cần thiết là xây dựng văn hóa kiểm chứng, bảo vệ quyền phản biện và xác định trách nhiệm bằng chứng cứ thay vì bằng nhãn hiệu tập thể.

Niềm tin không thể được tạo ra bằng mệnh lệnh. Nhưng xã hội có thể tạo ra những điều kiện khiến con người có lý do để tin nhau hơn: thông tin minh bạch, quy tắc nhất quán, cơ chế khiếu nại hữu hiệu và những trải nghiệm hợp tác công bằng.

III. Bảy cây cầu của đại đoàn kết

Để chuyển đại đoàn kết từ lời kêu gọi thành một mô hình có thể phân tích và ứng dụng, chương này đề xuất bảy cây cầu nối quá khứ, hiện tại và tương lai.

Cây cầu thứ nhất – Sự thật.

Không phủ nhận lịch sử, nhưng cũng không mặc nhiên coi mọi ký ức hoặc lời kể đều là sự thật đã được xác lập. Tư liệu cần được bảo tồn, đối chiếu và nghiên cứu. Những điều chưa rõ phải được thừa nhận là chưa rõ. Một xã hội không thể hiểu đúng quá khứ nếu việc nghiên cứu bị thay thế bằng yêu cầu phải tin theo một kết luận có sẵn.

Cây cầu thứ hai – Công lý.

Không dùng hòa giải để né tránh trách nhiệm. Những bất công còn có thể khắc phục cần được xem xét bằng thủ tục công bằng. Trách nhiệm cá nhân không thể bị thay thế bằng sự quy kết đối với cả một cộng đồng; ngược lại, cũng không thể viện dẫn hoàn cảnh lịch sử để mặc nhiên miễn trừ mọi trách nhiệm cá nhân.

Cây cầu thứ ba – Pháp quyền.

Quyền lực phải chịu sự kiểm soát của pháp luật. Quyền bình đẳng, quyền khiếu nại, quyền tiếp cận công lý và khả năng phản biện là những điều kiện giúp các nhóm khác nhau tham gia đời sống quốc gia mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào thiện chí của người nắm quyền.

Cây cầu thứ tư – Tôn trọng.

Không hạ thấp phẩm giá con người chỉ vì nguồn gốc, ký ức hoặc quan điểm khác mình. Tôn trọng không có nghĩa phải đồng ý. Nó có nghĩa thừa nhận người khác có quyền suy nghĩ, trình bày và bảo vệ quan điểm của họ trong khuôn khổ pháp luật.

Cây cầu thứ năm – Đối thoại.

Tạo không gian để bất đồng được trình bày, chất vấn và phản hồi. Đối thoại không bắt buộc các bên phải đi đến cùng một kết luận. Giá trị của nó nằm ở khả năng làm rõ điều đang tranh chấp, nhận diện phần nào có thể kiểm chứng và xác định những điểm có thể cùng giải quyết.

Cây cầu thứ sáu – Lợi ích chung.

Tìm những công việc mà nhiều cộng đồng có thể cùng tham gia: giáo dục, khoa học, chăm sóc sức khỏe, bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng đời sống. Lợi ích chung không chỉ là một khái niệm trừu tượng; nó phải được thể hiện qua những công việc có kết quả và cơ hội tham gia thực tế.

Cây cầu thứ bảy – Tương lai.

Không để thế hệ sau phải thừa kế nghĩa vụ thù ghét. Trao cho họ nền giáo dục phát triển tư duy độc lập, những thiết chế công bằng và cơ hội đóng góp cho đất nước mà không bị giới hạn bởi những nhãn hiệu của quá khứ.

Bảy cây cầu này không nhất thiết được xây dựng theo một trình tự cứng nhắc. Chúng bổ trợ lẫn nhau. Đối thoại khó có kết quả nếu người tham gia không được bảo vệ. Công lý khó tạo ra niềm tin nếu thiếu chứng cứ và thủ tục công bằng. Hợp tác kinh tế khó bền vững nếu các bên không có cơ chế giải quyết tranh chấp đáng tin cậy.

Cũng cần thừa nhận rằng một số xung đột không thể giải quyết ngay bằng đối thoại; một số bất công đòi hỏi hành động pháp lý trước khi có thể xây dựng lòng tin. Không phải mọi bên đều có vị thế ngang nhau, và không thể yêu cầu bên chịu thiệt thòi phải gánh toàn bộ trách nhiệm khôi phục quan hệ.

Bảy cây cầu vì vậy là khung phân tích do tác giả đề xuất, không phải một công thức đã được chứng minh có thể áp dụng giống nhau ở mọi quốc gia. Giá trị của mô hình nằm ở khả năng giúp xác định điều kiện nào đang thiếu, ai có trách nhiệm hành động và cần thay đổi điều gì để sự hợp tác trở nên khả thi.

IV. Từ ký ức đối lập đến cộng đồng chính trị chung

Ngôn ngữ có thể duy trì những chiến tuyến cũ ngay cả khi xung đột đã kết thúc.

Nếu mọi cuộc thảo luận đều bắt đầu bằng việc phân loại “phe này”, “phe kia”, “ta” và “địch”, người đối diện rất dễ bị nhìn như đại diện của một khối người hơn là một cá nhân có trải nghiệm, năng lực và trách nhiệm riêng.

Nhưng thay đổi cách gọi không đủ để giải quyết vấn đề. Nếu một người vẫn bị đối xử bất bình đẳng, việc dùng một danh xưng thân thiện hơn không làm cho sự bất bình đẳng biến mất.

Cần thay đổi cả ngôn ngữ lẫn cách ứng xử. Thay vì mặc nhiên hỏi một người thuộc phía nào để quyết định họ có đáng được lắng nghe hay không, có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu trải nghiệm, quan điểm, năng lực và những công việc mà hai bên có thể cùng thực hiện.

Điều đó không có nghĩa phải từ bỏ việc nghiên cứu trách nhiệm lịch sử. Trái lại, nghiên cứu nghiêm túc đòi hỏi phân biệt giữa cá nhân và tập thể, giữa hành động cụ thể và nhãn hiệu chính trị, giữa chứng cứ và suy đoán.

Một người không thể bị xem là có tội chỉ vì thuộc về một cộng đồng từng tham gia hoặc ủng hộ một phía trong lịch sử. Đồng thời, việc thuộc về một cộng đồng không thể trở thành căn cứ để phủ nhận những hành vi cụ thể đã được chứng minh.

Cũng cần thận trọng khi nói đến “một dân tộc” hoặc “lợi ích quốc gia”. Những khái niệm ấy có thể tạo ra cảm thức thuộc về, nhưng cũng có thể bị sử dụng để đòi hỏi mọi người phải đồng thuận với một quan điểm duy nhất.

Một cộng đồng dân tộc trưởng thành phải có khả năng phân biệt sự gắn bó với đất nước với sự phục tùng một cách diễn giải lịch sử hoặc một chủ trương chính trị. Yêu nước không đồng nghĩa với việc không được chất vấn quyền lực; phản biện một chính sách không tự động đồng nghĩa với việc từ bỏ trách nhiệm đối với đất nước.

Trong đời sống hiện đại, cần phân biệt các tầng ý nghĩa của cộng đồng: đồng bào là sự gắn bó về nguồn cội, văn hóa và tình cảm; nhân dân là chủ thể của quyền lực chính trị trong một trật tự hiến định; cá nhân là người có phẩm giá và các quyền cơ bản; công dân là người có địa vị pháp lý cùng những quyền và nghĩa vụ được pháp luật xác lập.

Những khái niệm này liên hệ với nhau nhưng không thể thay thế cho nhau. Tình cảm cộng đồng không thể là lý do để phủ nhận quyền cá nhân; tư cách công dân không nên trở thành thước đo duy nhất để đánh giá tình cảm văn hóa hoặc nguồn gốc của một người.

Một dân tộc có thể có nhiều cách nhớ quá khứ mà vẫn cùng chịu trách nhiệm về tương lai. Sự thống nhất bền vững không phải là sự biến mất của khác biệt, mà là khả năng cùng thuộc về một cộng đồng được bảo vệ bởi những nguyên tắc chung.

V. Văn hóa, tiếp xúc và hợp tác thực tế

Văn hóa có thể giúp những người khác biệt tìm thấy điều quen thuộc ở nhau. Ngôn ngữ, tình cảm gia đình, ký ức quê hương, món ăn, âm nhạc, phong tục tưởng niệm và những hình thức tương trợ cộng đồng có thể tạo ra những điểm gặp gỡ vượt qua khoảng cách địa lý và thế hệ.

Đối với người Việt trong nước và người Việt ở nước ngoài, trải nghiệm sống có thể rất khác nhau. Những thế hệ trưởng thành trong các môi trường giáo dục, pháp luật và truyền thông khác nhau có thể hình thành những cách nhìn khác nhau về lịch sử và quê hương. Điều đó không tự động chứng minh rằng bên nào thiếu tình cảm dân tộc hoặc không hiểu văn hóa Việt Nam.

Văn hóa truyền thống có thể cung cấp ngôn ngữ chung để đối thoại, nhưng không phải mọi tập quán đều cần được giữ nguyên. Có những giá trị đáng kế thừa; có những thực hành cần điều chỉnh khi chúng gây tổn hại hoặc xung đột với quyền cơ bản của con người.

Một nền văn hóa mạnh không phải là nền văn hóa bất biến. Nó có khả năng tiếp nhận cái mới, tự xem xét những hạn chế của mình và tiếp tục phát triển mà không buộc mọi thành viên phải sống giống nhau.

Tuy nhiên, những điểm tương đồng về văn hóa chưa đủ để bảo đảm sự tin cậy. Con người có thể cùng ngôn ngữ, cùng nguồn gốc nhưng vẫn bất đồng sâu sắc. Ngược lại, những người khác biệt về lối sống và quan điểm vẫn có thể hợp tác tốt nếu có mục tiêu rõ ràng và quy tắc công bằng.

Bởi vậy, bên cạnh việc khơi dậy những giá trị chung, cần tạo điều kiện để con người thực sự gặp gỡ và cùng làm việc.

Những chương trình nghiên cứu lịch sử, bảo tồn tư liệu, trao đổi giáo dục, hợp tác khoa học, khởi nghiệp, hoạt động thiện nguyện và phát triển cộng đồng có thể tạo ra những cơ hội như vậy. Người trong nước và người Việt ở nước ngoài có thể đóng góp bằng tri thức, kinh nghiệm, mạng lưới chuyên môn, vốn đầu tư hoặc những sáng kiến phù hợp với nhu cầu thực tế.

Nhưng hợp tác chỉ có ý nghĩa khi người tham gia được đối xử công bằng. Nếu cơ hội bị phân phối tùy tiện, quyền sở hữu không được bảo vệ hoặc những người đóng góp không có tiếng nói trong các vấn đề liên quan đến mình, lời kêu gọi đoàn kết khó chuyển thành sự tham gia bền vững.

Tiếp xúc trực tiếp cũng không tự động xóa bỏ định kiến. Trong môi trường cạnh tranh bất công hoặc xung đột gay gắt, nó có thể làm căng thẳng tăng lên. Vì vậy, điều cần thiết không chỉ là gặp nhau, mà còn là gặp nhau trong những điều kiện tương đối bình đẳng, có quy tắc rõ ràng và có khả năng giải quyết bất đồng.

Khi cùng làm việc, con người có cơ hội nhìn thấy năng lực, sự tử tế và cả những giới hạn của nhau. Người từng chỉ xuất hiện trong một câu chuyện chính trị có thể trở thành đồng nghiệp, đối tác hoặc người bạn cụ thể.

Đó là một cơ chế có thể mở rộng sự tin cậy, chứ không phải lời bảo đảm rằng mọi bất đồng sẽ biến mất.

VI. Ngôn ngữ, truyền thông và sự thật trong kỷ nguyên AI

Trong xã hội hiện đại, thông tin có thể làm giảm khoảng cách nhưng cũng có thể tái tạo những chiến tuyến cũ.

Một phát ngôn bị tách khỏi ngữ cảnh, một bài viết quy kết cả cộng đồng hoặc một hình ảnh gây xúc động nhưng chưa được kiểm chứng có thể khiến những nghi ngờ cũ trở nên dữ dội hơn. Khi nội dung được lặp lại nhiều lần, người tiếp nhận đôi khi nhầm lẫn giữa mức độ phổ biến của một khẳng định với mức độ đáng tin của nó.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa phê bình, sai sót, thông tin chưa được xác minh, vu khống và hành vi trực tiếp kích động bạo lực. Không phải mọi phát ngôn gây khó chịu đều là kích động thù hận; cũng không phải mọi thông tin sai đều xuất phát từ chủ ý lừa dối.

Tự do ngôn luận có ý nghĩa đặc biệt đối với những xã hội cần nghiên cứu lại lịch sử và kiểm soát quyền lực. Trách nhiệm với sự thật đòi hỏi người phát biểu sẵn sàng xem xét chứng cứ, sửa sai khi cần thiết và không cố ý biến một cá nhân thành đại diện cho tội lỗi của cả cộng đồng.

Trong môi trường truyền thông tập trung, một cách kể có thể lấn át những cách kể khác. Trong môi trường số phân tán, thông tin quá nhiều và tốc độ lan truyền quá nhanh lại khiến người đọc khó phân biệt đâu là tư liệu đáng tin, đâu là suy đoán hoặc nội dung sai lệch.

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh làm cho vấn đề này phức tạp hơn. Hình ảnh, giọng nói và video giả có thể được tạo ra với mức độ chân thực cao. Một đoạn video không rõ nguồn gốc có thể bị xem là bằng chứng; một giọng nói giả có thể được gán cho nhân vật lịch sử hoặc người đang sống; một hình ảnh bị chỉnh sửa có thể được chia sẻ rộng rãi trước khi có ai xác minh.

Nhưng không thể vì AI có khả năng tạo nội dung giả mà kết luận mọi hình ảnh gây tranh cãi đều là giả. Sự hoài nghi tràn lan có thể nguy hiểm không kém việc tin ngay vào mọi thứ. Nếu bất cứ chứng cứ nào cũng có thể bị bác bỏ bằng câu “AI làm được mà”, xã hội sẽ mất khả năng xác định sự thật.

Năng lực kiểm chứng trong thời đại AI cần bao gồm việc truy tìm nguồn ban đầu, đối chiếu nhiều nguồn độc lập, xem xét thời gian và bối cảnh, bảo tồn bản gốc khi có thể và công khai mức độ chưa chắc chắn. Đối với sự kiện lịch sử, cần phân biệt tư liệu gốc, bản sao, chú thích, hồi ký, lời kể truyền miệng và nội dung được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng công nghệ. Mỗi loại tư liệu có giá trị và giới hạn riêng.

Giải pháp không thể chỉ là kiểm soát tiếng nói. Cần nâng cao chất lượng báo chí, phát triển giáo dục truyền thông, khuyến khích công khai nguồn thông tin và tạo điều kiện để những khẳng định gây tranh cãi được đối chiếu bằng chứng cứ.

Mục tiêu không phải làm cho mọi người cùng tin một nguồn tin, mà giúp họ có phương pháp đánh giá nguồn tin.

Trong một xã hội từng bị chia rẽ bởi những cách kể khác nhau về lịch sử, khả năng kiểm chứng không chỉ là kỹ năng kỹ thuật. Đó còn là một điều kiện của hòa giải. Khi con người có thể cùng xem xét chứng cứ mà không phải từ bỏ quyền đặt câu hỏi, bất đồng sẽ có cơ hội chuyển từ sự đối đầu về danh tính sang cuộc tranh luận về những điều có thể làm sáng tỏ.

VII. Những kinh nghiệm lịch sử: Thống nhất, đấu tranh và hợp tác

Lịch sử các dân tộc không cung cấp một công thức hòa giải có thể áp dụng nguyên vẹn cho mọi quốc gia. Mỗi xã hội có hoàn cảnh riêng về chiến tranh, cấu trúc quyền lực, văn hóa và pháp luật. Điều có thể học hỏi là những cơ chế đã được thử nghiệm, những kết quả đạt được và cả những giới hạn của chúng.

1. Hoa Kỳ: Thống nhất chưa đồng nghĩa với bình đẳng

Nội chiến Hoa Kỳ diễn ra từ năm 1861 đến năm 1865. Sau chiến tranh, nước Mỹ phải đối diện với việc tái lập chính quyền ở miền Nam, chấm dứt chế độ nô lệ và xác định địa vị pháp lý của những người từng bị nô dịch.

Trong thời kỳ Tái thiết sau Nội chiến, ba Tu chính án Hiến pháp có ý nghĩa đặc biệt. Tu chính án thứ 13 bãi bỏ chế độ nô lệ, ngoại trừ ngoại lệ được quy định trong hiến pháp; Tu chính án thứ 14 xác lập quốc tịch Hoa Kỳ theo những điều kiện hiến định, đồng thời quy định các bảo đảm về thủ tục pháp lý và bình đẳng trước pháp luật; Tu chính án thứ 15 cấm phủ nhận hoặc hạn chế quyền bầu cử của công dân nam vì chủng tộc, màu da hoặc tình trạng từng bị nô dịch.

Những thay đổi ấy đánh dấu bước tiến quan trọng về mặt hiến pháp. Tuy nhiên, việc tái lập Liên bang không lập tức tạo ra bình đẳng thực tế. Những xung đột về quyền lực, sự hình thành các cơ chế phân biệt chủng tộc và những trở ngại đối với quyền bầu cử cho thấy khoảng cách giữa quyền được ghi nhận và quyền được thực thi có thể rất lớn.

Cuộc đấu tranh về quyền công dân tiếp tục qua nhiều thế hệ. Điều đó cho thấy việc chấm dứt chiến tranh, khôi phục sự thống nhất quốc gia và xây dựng một trật tự công bằng là ba nhiệm vụ liên quan nhưng không đồng nhất.

Bài học đối với Việt Nam không phải là sao chép mô hình Hoa Kỳ. Bối cảnh lịch sử và cấu trúc xã hội của hai nước khác nhau. Điều đáng nghiên cứu là một quốc gia không thể chỉ dựa vào sự thống nhất chính trị để kết luận rằng mọi vấn đề về địa vị, ký ức và bình đẳng đã được giải quyết.

Nếu hòa giải chỉ dừng ở việc tuyên bố xung đột đã kết thúc, những bất công còn tồn tại có thể tiếp tục nuôi dưỡng sự bất mãn. Nếu muốn hòa giải trở thành nền tảng của đoàn kết, cần xem xét cả cách con người được đối xử trong đời sống sau xung đột.

2. Martin Luther King Jr. và Gandhi: Đấu tranh mà không phi nhân hóa đối thủ

Martin Luther King Jr. là một trong những lãnh đạo tiêu biểu của phong trào dân quyền Hoa Kỳ, đấu tranh chống phân biệt chủng tộc bằng phương pháp bất bạo động. Tư tưởng của ông chịu ảnh hưởng từ truyền thống Kitô giáo và những phương pháp đấu tranh gắn với Mahatma Gandhi.

Điều đáng chú ý không phải là biến King thành biểu tượng của sự hòa thuận bằng mọi giá. Ông phản đối những bất công có thật, tổ chức các hoạt động đấu tranh và yêu cầu xã hội thay đổi. Bất bạo động trong trường hợp này không phải sự thụ động, càng không phải chấp nhận hiện trạng.

King cho thấy có thể phân biệt giữa việc chống lại một chính sách bất công và việc phủ nhận phẩm giá của tất cả những người đứng về phía chính sách ấy. Đối thủ chính trị không nhất thiết phải trở thành kẻ thù vĩnh viễn; nhưng duy trì quan hệ hòa nhã cũng không thể là điều kiện bắt buộc để tiếp tục đấu tranh.

Gandhi phát triển phương pháp satyagraha, thường được diễn giải là sự kiên trì với chân lý, thông qua những hình thức như bất tuân dân sự, tẩy chay và huy động quần chúng không sử dụng bạo lực. Phương pháp này đã ảnh hưởng đến nhiều phong trào đấu tranh sau đó, trong đó có phong trào dân quyền Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, bất bạo động không phải phương pháp luôn thành công trong mọi hoàn cảnh. Các phong trào phải đối diện với điều kiện chính trị, mức độ đàn áp, tương quan quyền lực và khả năng tổ chức khác nhau. Tư tưởng và lựa chọn của Gandhi cũng có những khía cạnh gây tranh luận cần được nghiên cứu với tinh thần phê phán.

Giá trị của hai trường hợp nằm ở việc mở rộng khả năng đấu tranh ngoài sự lựa chọn giữa thụ động và bạo lực. Con người có thể phản đối quyết liệt, tổ chức xã hội, gây sức ép chính trị và chấp nhận hy sinh mà không mặc nhiên coi việc hủy hoại đối thủ là mục tiêu.

Đối với hòa giải, điều này có ý nghĩa quan trọng. Không phi nhân hóa đối thủ không đồng nghĩa với nhượng bộ trước bất công. Một xã hội cần bảo vệ quyền phản đối mạnh mẽ, đồng thời ngăn sự phản đối biến thành bạo lực hoặc thù ghét tập thể.

3. Trần Hưng Đạo: Đại nghĩa và giới hạn của phép so sánh

Trong lịch sử Việt Nam, Trần Hưng Đạo là biểu tượng gắn với cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông. Văn bản thường được biết đến với tên Hịch tướng sĩ thể hiện lời hiệu triệu tướng sĩ trước nguy cơ xâm lăng, nhấn mạnh trách nhiệm của người cầm quân đối với vận mệnh đất nước.

Đối với chương này, điều đáng xem xét là khả năng tập hợp nguồn lực trước một mối đe dọa chung. Khi sự tồn vong của quốc gia bị đặt ra, những bất đồng riêng và lợi ích cục bộ có thể cần được đặt trong một tương quan rộng hơn.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ hai hoàn cảnh lịch sử.

Đoàn kết chống ngoại xâm trong thời trung đại chủ yếu đặt ra yêu cầu huy động lực lượng để bảo vệ cộng đồng trước một đối thủ bên ngoài. Hòa giải giữa những cộng đồng có ký ức đối lập về một cuộc xung đột trong nước lại đòi hỏi những điều kiện khác: các bên phải có khả năng tiếp tục cùng tồn tại, quyền lợi hợp pháp của họ phải được bảo vệ và những bất đồng còn lại phải có con đường giải quyết.

Không thể dùng tinh thần đại nghĩa trong chiến tranh để yêu cầu mọi người im lặng trước những bất công của thời bình. Cũng không thể coi người bất đồng với một chính sách là đối thủ của quốc gia chỉ vì họ không cùng cách diễn giải về lịch sử.

Bài học có thể kế thừa là lợi ích chung cần đủ rõ để quy tụ con người. Nhưng trong xã hội hiện đại, lợi ích chung phải được xác định cùng với quyền, pháp luật và trách nhiệm giải trình, chứ không thể chỉ bằng một lời kêu gọi đặt lợi ích tập thể lên trên mọi khác biệt.

4. Pháp – Đức: Hòa giải được củng cố bằng thiết chế

Sau những cuộc chiến tranh lớn ở châu Âu, quan hệ Pháp – Đức trở thành một trong những vấn đề trung tâm của tiến trình hội nhập châu Âu.

Tuyên bố Schuman ngày 9 tháng 5 năm 1950 đề xuất đặt sản xuất than và thép của Pháp và Tây Đức dưới một cơ quan chung, mở đường cho Cộng đồng Than và Thép châu Âu. Hiệp ước Élysée năm 1963 tiếp tục thể chế hóa hợp tác giữa hai nước thông qua những cơ chế tham vấn và phối hợp thường xuyên.

Quá trình này không đơn thuần là kết quả của sự thay đổi tình cảm giữa hai dân tộc. Nó diễn ra trong một bối cảnh rộng hơn, bao gồm nhu cầu an ninh sau chiến tranh, sự tái thiết kinh tế, những lựa chọn chính trị và quá trình hội nhập của nhiều quốc gia châu Âu.

Hợp tác không xóa bỏ mọi bất đồng. Nhưng việc tạo ra những cơ chế phối hợp, những lợi ích đan xen và các kênh tham vấn có thể làm tăng chi phí của đối đầu, đồng thời mở rộng lợi ích của việc cùng giải quyết vấn đề.

Bài học quan trọng ở đây là hòa giải giữa những đối thủ lâu năm không thể chỉ dựa vào lời hữu nghị. Nó cần được củng cố bằng các cơ chế hoạt động thường xuyên, quy tắc có thể dự đoán và những lợi ích mà các bên cùng có trách nhiệm duy trì.

Từ đối thủ đến đối tác không phải là một bước nhảy của cảm xúc. Đó thường là một quá trình được xây dựng qua những lần hợp tác có kết quả.

Bốn trường hợp trên không chứng minh rằng mọi xã hội đều phải đi theo một con đường giống nhau. Chúng làm rõ bốn vấn đề khác nhau: thống nhất mà chưa có bình đẳng thực chất; đấu tranh mà không phủ nhận phẩm giá đối thủ; huy động vì lợi ích chung nhưng không đồng nhất chiến tranh với hòa giải; và chuyển thiện chí hợp tác thành những cơ chế có khả năng tồn tại lâu dài.

VIII. Phản đề: Đại đoàn kết có thể trở thành cái cớ để im lặng

Đây là giới hạn không thể bỏ qua.

Lời kêu gọi đoàn kết có ý nghĩa tích cực khi giúp những người khác biệt cùng giải quyết vấn đề chung. Nhưng nếu đoàn kết bị diễn giải thành yêu cầu không được phản biện, không được chất vấn hoặc không được nói về bất công, nó có thể trở thành công cụ ngăn cản chính những điều kiện cần thiết cho hòa giải.

Không thể nói rằng vì đoàn kết nên người dân không được phê bình chính sách. Không thể nói rằng vì hòa giải nên các hồ sơ lịch sử phải ngừng được nghiên cứu. Cũng không thể lấy lợi ích quốc gia làm lý do chung chung để phủ nhận quyền hợp pháp của một cá nhân hoặc cộng đồng.

Một sự yên lặng được tạo ra bởi nỗi sợ không đồng nghĩa với đồng thuận. Việc không còn nghe thấy ý kiến phản đối cũng không chứng minh rằng mọi người đã tin tưởng nhau.

Ngược lại, cũng không thể lấy tự do phản biện làm lý do để chấp nhận mọi hành vi. Đe dọa, vu khống, cố ý làm giả chứng cứ hoặc kích động bạo lực phải được phân biệt với tranh luận chính trị, nghiên cứu lịch sử và phê bình chính sách. Các giới hạn pháp lý cần được xác định rõ, áp dụng công bằng và không tùy tiện biến bất đồng ôn hòa thành hành vi bị quy kết.

Một nền hòa giải có ý nghĩa phải bảo vệ đồng thời ba điều: quyền nói ra sự thật theo những phương pháp có trách nhiệm; quyền được xem xét công bằng khi bị cáo buộc; và quyền tham gia bình đẳng vào đời sống chung.

Cũng cần phân biệt hòa giải với miễn trừ trách nhiệm. Có những trường hợp cần khoan dung, có những trường hợp cần khắc phục hậu quả, có những trường hợp phải xử lý theo pháp luật. Việc lựa chọn phương thức nào phải căn cứ vào tính chất hành vi, chứng cứ, khuôn khổ pháp lý và hoàn cảnh cụ thể, chứ không thể được quyết định chỉ bằng mong muốn khép lại quá khứ.

Nguyên tắc cần bảo vệ là: đoàn kết trong những mục tiêu chung, tự do trong suy nghĩ, công bằng trong cách giải quyết bất đồng và trách nhiệm đối với những hành vi đã được chứng minh.

Một dân tộc mạnh không phải vì không có tranh luận, mà vì có thể giải quyết tranh luận mà không phá hủy những điều kiện để cùng sống và cùng xây dựng.

IX. Từ khác biệt đến đại hội tụ nguồn lực Việt Nam

Nguồn lực của một quốc gia không chỉ nằm trong tài nguyên thiên nhiên, quy mô dân số hay số lượng vốn đầu tư. Nó còn nằm trong tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm, khả năng sáng tạo và mạng lưới hợp tác của con người.

Việt Nam có những nguồn lực ở trong nước và ngoài nước: người lao động, nhà khoa học, doanh nhân, giáo viên, nghệ sĩ, chuyên gia, người trẻ và những cộng đồng có kinh nghiệm sống trong các môi trường khác nhau.

Mỗi nhóm có thể mang đến những thế mạnh riêng. Người làm việc trong nước hiểu những điều kiện thực tế, nhu cầu và giới hạn của môi trường địa phương. Người sống ở nước ngoài có thể tích lũy kinh nghiệm chuyên môn, tiếp cận các mạng lưới nghiên cứu hoặc kinh doanh quốc tế và hiểu những phương pháp tổ chức khác nhau. Nhưng không nên tuyệt đối hóa bất kỳ nhóm nào. Kinh nghiệm ở nước ngoài không tự động bảo đảm năng lực; sống trong nước cũng không đồng nghĩa với thiếu hiểu biết về thế giới.

Điều quan trọng là khả năng đánh giá năng lực thực tế và tạo cơ hội đóng góp công bằng.

Nếu nguồn lực bị chia cắt bởi định kiến hoặc bị hạn chế bởi những rào cản không cần thiết, cơ hội hợp tác sẽ bị thu hẹp. Nhưng cũng không thể mặc nhiên cho rằng chỉ cần hòa giải thì mọi người sẽ tự động đóng góp. Sự tham gia còn phụ thuộc vào cơ hội thực tế, môi trường pháp lý, chất lượng quản trị, khả năng tổ chức và lợi ích hợp pháp của người tham gia.

Đại hội tụ nguồn lực cần được xây dựng trên những điều kiện cụ thể.

Trước hết là thủ tục minh bạch và cơ hội cạnh tranh công bằng. Việc tuyển dụng, tài trợ nghiên cứu, lựa chọn đối tác hoặc phân bổ nguồn lực cần dựa trên những tiêu chí có thể kiểm tra, thay vì quan hệ, định kiến hoặc sự phù hợp về lập trường.

Thứ hai là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Những người tham gia cần biết quyền sở hữu của mình được xác lập như thế nào, trách nhiệm của các bên ra sao, kết quả hợp tác được phân chia theo nguyên tắc nào và tranh chấp sẽ được giải quyết bằng cơ chế gì.

Thứ ba là mở rộng các hình thức hợp tác. Không phải mọi đóng góp đều phải là vốn đầu tư. Có người đóng góp bằng nghiên cứu, giảng dạy, chuyển giao công nghệ, cố vấn, đào tạo nhân lực, sáng kiến xã hội hoặc kết nối thị trường. Một quốc gia biết huy động nguồn lực phải có khả năng tiếp nhận nhiều hình thức đóng góp khác nhau.

Thứ tư là đánh giá kết quả. Những chương trình hợp tác cần có mục tiêu, tiêu chí đo lường và cơ chế công khai kết quả. Không nên coi số lượng hội nghị, bản ghi nhớ hoặc lời cam kết là bằng chứng đầy đủ về hiệu quả. Cần xem xét những gì đã được thực hiện, ai được hưởng lợi, những hạn chế nào phát sinh và điều gì cần sửa đổi.

Thứ năm là bảo vệ quyền phản biện trong quá trình hợp tác. Những người tham gia cần có khả năng chỉ ra sai sót, xung đột lợi ích hoặc việc sử dụng nguồn lực không đúng mục đích mà không phải lo ngại bị loại trừ chỉ vì đã đặt câu hỏi.

Những điều kiện này giúp chuyển đại đoàn kết từ một trạng thái tình cảm thành một năng lực tổ chức xã hội.

Hòa giải có thể mở rộng khả năng hợp tác. Thiết chế tốt giúp hợp tác trở nên an toàn và bền vững hơn. Kết quả hợp tác, đến lượt nó, có thể tạo thêm trải nghiệm tích cực giữa những người từng nghi ngờ nhau.

Đó là một quá trình tương tác, không phải chuỗi nhân quả tự động.

X. Quy luật Hưng Quốc: Biến khác biệt thành năng lực quốc gia

Từ những lập luận trên, có thể đề xuất một mô hình phân tích cho Hưng Quốc Học:

Chia rẽ làm tăng nguy cơ phân tán nguồn lực. Nghi kỵ có thể làm tăng chi phí hợp tác. Đối thoại giúp nhận diện khác biệt. Pháp quyền tạo ra giới hạn chung. Hợp tác mở ra khả năng hình thành lợi ích chung. Thiết chế tốt giúp chuyển nguồn lực hợp tác thành kết quả có ích cho quốc gia.

Mô hình này cần được hiểu như một định hướng phân tích, không phải công thức bảo đảm thành công. Có những xã hội vẫn đạt tăng trưởng kinh tế trong khi tồn tại chia rẽ sâu sắc; có những chương trình hợp tác thất bại dù các bên có thiện chí; có những thể chế được thiết kế tốt nhưng thực thi không hiệu quả.

Bởi vậy, không thể kết luận rằng hòa giải tự nó tạo ra thịnh vượng. Sức mạnh quốc gia còn phụ thuộc vào chất lượng giáo dục, năng suất lao động, khoa học, công nghệ, cơ sở hạ tầng, năng lực quản trị và nhiều điều kiện khác.

Đóng góp riêng của mô hình Hưng Quốc là nhấn mạnh mối liên hệ giữa văn hóa và thiết chế. Lòng nhân nghĩa có thể khuyến khích con người hợp tác. Pháp luật công bằng bảo vệ sự hợp tác ấy. Năng lực tổ chức biến sự hợp tác thành kết quả. Cơ chế kiểm tra và sửa sai giúp kết quả không bị lãng phí bởi những quyết định thiếu trách nhiệm.

Từ đó, có thể đặt ra một chu trình phát triển cần được kiểm nghiệm trong thực tiễn:

Nhận diện chia rẽ → kiểm chứng sự thật → bảo đảm quyền và công lý → mở rộng cơ hội tham gia → tổ chức hợp tác → đo lường kết quả → sửa sai và hoàn thiện thiết chế.

Chu trình này không đòi hỏi mọi bất đồng lịch sử phải được giải quyết triệt để trước khi xã hội bắt đầu hợp tác. Trong nhiều trường hợp, con người có thể cùng thực hiện những công việc thiết thực ngay cả khi vẫn còn bất đồng về quá khứ. Nhưng sự hợp tác ấy không nên được dùng để che lấp những vấn đề về quyền hoặc trách nhiệm còn cần giải quyết.

Đồng thời, không nên đặt toàn bộ trách nhiệm hòa giải lên vai những người dân bình thường. Nhà nước, các tổ chức xã hội, cơ quan giáo dục, truyền thông, giới nghiên cứu và những chủ thể có ảnh hưởng đều có trách nhiệm tạo ra môi trường trong đó bất đồng được xử lý công bằng.

Một quốc gia không chỉ cần những con người có thiện chí. Nó cần những cơ chế giúp thiện chí không bị lãng phí, giúp người đóng góp được bảo vệ và giúp những người chưa tin nhau vẫn có thể làm việc với nhau theo những quy tắc chung.

Đó là lúc đại đoàn kết vượt khỏi phạm vi tình cảm để trở thành một năng lực phát triển.

XI. Dụ ngôn hai bờ sông

Có một dòng sông. Hai bên bờ từng có những người chiến đấu chống lại nhau. Mỗi bên đều giữ câu chuyện của mình, đều nhớ những mất mát và đều cho rằng mình có lý do để hành động như đã từng hành động.

Năm tháng trôi qua. Những người từng cầm súng già đi. Con cháu họ lớn lên, nghe những câu chuyện khác nhau về cùng một dòng sông.

Một ngày nọ, những đứa trẻ đứng ở hai bờ hỏi:

“Tại sao ông bà mình từng đánh nhau?”

Không ai có thể trả lời đầy đủ chỉ bằng một câu. Lịch sử quá dài, và mỗi gia đình chỉ nhìn thấy một phần của nó.

Một người già nói:

“Các cháu không cần phải quên những gì đã xảy ra. Nhưng các cháu có thể tìm hiểu thêm, có thể hỏi nhau, và có thể chọn không tiếp tục cuộc chiến ấy.”

Rồi ông chỉ xuống dòng sông:

“Muốn sang bờ bên kia, các cháu phải xây một cây cầu.”

Những đứa trẻ bắt đầu tìm vật liệu. Chúng nhận ra rằng một mình không ai đủ sức xây cầu. Có người biết đo đạc, người biết dựng cọc, người biết buộc dây. Có người hiểu dòng nước, có người biết tìm vật liệu chắc chắn. Mỗi người làm một việc khác nhau, nhưng tất cả đều cần thiết cho công trình.

Trong lúc làm việc, chúng vẫn có thể tranh luận. Có người muốn cây cầu rộng hơn, người khác lo thiếu vật liệu. Có người đề nghị cách làm mới, người khác muốn kiểm tra độ an toàn. Chúng không giải quyết mọi bất đồng bằng cách bỏ qua ý kiến của nhau. Chúng đo đạc, thử nghiệm, sửa chữa và cùng chịu trách nhiệm về kết quả.

Chúng không cần có cùng một câu chuyện về quá khứ mới có thể cùng làm một công việc.

Cây cầu dần hình thành. Nó không xóa dòng sông. Nó cũng không chứng minh rằng những gì từng xảy ra đều đúng hoặc sai như nhau. Nó chỉ tạo ra một con đường để con người có thể gặp nhau, trao đổi và cùng quyết định tương lai.

Khi cây cầu hoàn thành, một đứa trẻ hỏi:

“Vậy từ nay chúng ta sẽ không còn bất đồng nữa sao?”

Người già trả lời:

“Không. Các cháu vẫn có thể bất đồng. Điều quan trọng là khi bất đồng, các cháu còn có thể tìm cách giải quyết mà không phá hủy cây cầu mình đã cùng xây.”

XII. Kết chương: Đừng truyền lại chiến tuyến cho thế hệ sau

Một dân tộc không thể chọn lại quá khứ. Nhưng dân tộc ấy có thể lựa chọn cách nghiên cứu quá khứ, cách đối xử với những người mang ký ức khác mình và cách xây dựng những điều kiện cho tương lai.

Có thể tiếp tục truyền lại những nhãn hiệu đối địch, hoặc dạy thế hệ sau phân biệt giữa ký ức, tư liệu, diễn giải và phán đoán. Có thể xem bất đồng là dấu hiệu của thù địch, hoặc xây dựng cơ chế để bất đồng được giải quyết bằng đối thoại và pháp luật. Có thể chỉ kêu gọi con người tin nhau, hoặc tạo ra những điều kiện để họ có lý do thực tế mà hợp tác.

Đại đoàn kết không có nghĩa mọi người phải cùng một tiếng nói. Nó có nghĩa những tiếng nói khác nhau vẫn có thể cùng tồn tại trong một cộng đồng chính trị được bảo vệ bởi những nguyên tắc chung.

Nghi kỵ không thể được xóa bỏ chỉ bằng lời kêu gọi. Nó cần được giảm bớt qua việc kiểm chứng thông tin, tiếp xúc thực tế, hợp tác có kết quả và những thiết chế công bằng. Niềm tin không thể bị ép buộc, nhưng điều kiện để niềm tin phát triển có thể được xây dựng.

Đối với Việt Nam, điều này đặt ra một câu hỏi vượt khỏi phạm vi ký ức chiến tranh: đất nước sẽ sử dụng những nguồn lực con người đang có như thế nào?

Nếu một người có năng lực bị loại trừ chỉ vì nguồn gốc hoặc quan điểm của họ, quốc gia có thể đánh mất một cơ hội đóng góp. Nếu một ý kiến phản biện bị xem như sự đối đầu, xã hội có thể mất khả năng nhận diện sai lầm. Nếu những người có tri thức và kinh nghiệm khác nhau không có cơ chế hợp tác đáng tin cậy, những nguồn lực ấy có thể tồn tại bên cạnh nhau mà không tạo thành sức mạnh chung.

Ngược lại, nếu quyền bình đẳng được bảo vệ, cơ hội đóng góp được mở rộng và những thiết chế có khả năng kiểm soát quyền lực được củng cố, khác biệt có thể trở thành nguồn bổ sung tri thức và kinh nghiệm. Khi ấy, đoàn kết không còn chỉ là mong muốn về tình cảm, mà là năng lực cùng giải quyết những vấn đề thực tế.

Đại đoàn kết vì vậy không phải đích đến mà xã hội có thể tuyên bố đã đạt được một lần rồi thôi. Đó là một quá trình phải liên tục được xây dựng, kiểm tra và sửa đổi. Mỗi thế hệ đều phải học cách sống với những khác biệt của mình, đồng thời giữ gìn những nguyên tắc giúp các thành viên cùng thuộc về một cộng đồng.

Cây cầu giữa những con người không được xây bằng cách buộc một bờ phải biến mất. Nó được xây bằng những nguyên tắc đủ công bằng để cả hai bờ có thể cùng bước lên.

Muốn xây cây cầu ấy, trước hết phải biết tôn trọng những ký ức khác nhau. Muốn những ký ức ấy không tiếp tục chia cắt tương lai, phải có sự thật để cùng tìm hiểu, công lý để cùng dựa vào, pháp luật để cùng tuân thủ và những công việc chung để cùng thực hiện.

Và muốn những công việc chung tạo ra sức mạnh quốc gia, phải biến sự tham gia thành cơ hội thực tế, biến thiện chí thành hợp tác, biến hợp tác thành kết quả và biến kinh nghiệm thành những thiết chế ngày càng tốt hơn.

Đại đoàn kết không đòi hỏi một dân tộc phải quên mình đã từng khác biệt. Nó đòi hỏi dân tộc ấy đủ trưởng thành để không biến những khác biệt của quá khứ thành giới hạn vĩnh viễn của tương lai.

Đó là con đường từ hòa giải đến đại đoàn kết, và từ đại đoàn kết đến sức mạnh quốc gia.

Hoàng Phong Nhã

Posted in: DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN