CHƯƠNG 7 - ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN -ĐẠI SỨ TẠI BẮC KINH — NGƯỜI HIỂU TRUNG QUỐC TỪ BÊN TRONG

 CHƯƠNG 7

ĐẠI SỨ TẠI BẮC KINH — NGƯỜI HIỂU TRUNG QUỐC TỪ BÊN TRONG

Giữa nhiệm vụ ngoại giao và một mạng lưới quan hệ đặc biệt

Hoàng Văn Hoan đến Trung Quốc vào một thời điểm rất đặc biệt.

Quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thiết lập tháng 1 năm 1950. Hoàng Văn Hoan trở thành đại diện ngoại giao của Việt Nam tại Bắc Kinh từ cuối năm đó; sau khi cơ quan đại diện được nâng lên cấp đại sứ quán, ông trở thành đại sứ và giữ vị trí này đến năm 1957.

Đây không phải một nhiệm kỳ ngoại giao bình thường.

Chiến tranh Đông Dương đang diễn ra.

Trung Quốc vừa thành lập một chế độ mới.

Quan hệ giữa Bắc Kinh và Washington ở trạng thái đối đầu.

Chiến tranh Triều Tiên đã đưa Trung Quốc trực tiếp vào cuộc chiến với lực lượng do Hoa Kỳ đứng đầu.

Trong hoàn cảnh ấy, Bắc Kinh vừa là đồng minh của Hà Nội, vừa là một cường quốc có lợi ích riêng.

Hoàng Văn Hoan đứng đúng tại điểm giao nhau đó.

Câu hỏi của chương này vì vậy không phải:

Ông có thân Trung Quốc hay không?

Mà là:

Ông đã làm gì với vị trí đặc biệt ấy, và vị trí ấy cho ông khả năng hiểu Trung Quốc đến mức nào?

I. BẮC KINH NĂM 1950: MỘT ĐỒNG MINH MỚI VÀ MỘT QUAN HỆ MỚI

Khi Hoàng Văn Hoan tới Bắc Kinh, Trung Quốc vừa trải qua một cuộc cách mạng làm thay đổi hoàn toàn vị trí của nước này trong khu vực.

Ngày 1/10/1949, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập.

Ngày 18/1/1950, Bắc Kinh tuyên bố công nhận Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; ngày 30/1, quan hệ ngoại giao được thiết lập theo các nguồn tư liệu Trung Quốc. Hoàng Văn Hoan được cử làm đại diện ngoại giao của Việt Nam tại Bắc Kinh trong cùng năm.

Đối với Hà Nội, đây là một thay đổi chiến lược.

Trước đó, Trung Quốc chủ yếu là nơi phong trào cách mạng Việt Nam từng hoạt động, huấn luyện và tìm kiếm sự giúp đỡ.

Sau năm 1950, Trung Quốc trở thành một quốc gia có quan hệ ngoại giao chính thức với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Và điều này làm thay đổi vai trò của Hoàng Văn Hoan.

Ông không còn chỉ là một cán bộ biết Trung Quốc.

Ông trở thành người đại diện chính thức của một nhà nước Việt Nam trước chính quyền Bắc Kinh.

Đó là hai vai trò khác nhau.

Một đại sứ phải đứng ở đâu?

Đại sứ của một nước không phải người đại diện cho nước sở tại.

Ông phải đại diện cho chính phủ đã cử mình đến.

Nhưng để làm được việc đó, ông phải hiểu nước sở tại.

Đây là nghịch lý căn bản của ngoại giao:

Muốn bảo vệ lợi ích của mình, phải hiểu lợi ích của người khác.

Hoàng Văn Hoan có một lợi thế mà nhiều cán bộ ngoại giao khác không có.

Ông đã có nhiều năm hoạt động trong môi trường Trung Quốc và nói được tiếng Trung.

Ông không bước vào Bắc Kinh như một người xa lạ.

Ông đã biết một phần mạng lưới cách mạng, con người và cách thức vận hành của giới cộng sản Trung Quốc.

Điều đó có thể làm cho việc giao tiếp thuận lợi hơn.

Nhưng nó cũng tạo ra một vấn đề khác:

càng gần đối tác, càng phải phân biệt rõ quan hệ cá nhân với lợi ích quốc gia.

Đây là vấn đề của bất kỳ nền ngoại giao nào, không riêng Việt Nam.

II. NGƯỜI ĐẠI DIỆN HAY NGƯỜI MÔI GIỚI?

Một đại sứ thường làm ba công việc cùng lúc.

Ông truyền đạt chính sách của nước mình, thu thập thông tin từ nước sở tại, và ông tìm cách tạo điều kiện để hai bên có thể thỏa thuận.

Hoàng Văn Hoan có thêm một đặc điểm.

Ông là một người cộng sản hoạt động quốc tế từ rất sớm.

Vì vậy, quan hệ Việt Nam–Trung Quốc đối với ông không chỉ là quan hệ giữa hai nhà nước.

Nó còn là quan hệ giữa hai đảng cộng sản, giữa hai phong trào cách mạng và giữa những con người từng hoạt động trong cùng một mạng lưới quốc tế.

Điều này giải thích tại sao quan hệ của ông với phía Trung Quốc có thể sâu hơn một quan hệ ngoại giao thông thường.

Nhưng cần phân biệt:

Có mạng lưới quan hệ sâu không đồng nghĩa với có quyền quyết định thay cho Hà Nội.

Đó là một giới hạn rất quan trọng.

1. Dữ kiện

Các nguồn tư liệu xác nhận Hoàng Văn Hoan là đại diện ngoại giao và sau đó là đại sứ của Việt Nam tại Trung Quốc; ông giữ vị trí này trong giai đoạn 1950–1957.

Ông cũng tham gia các cuộc tiếp xúc cấp cao Việt–Trung, trong đó có các cuộc trao đổi liên quan đến Genève năm 1954.

Một nguồn báo chí đương thời của Pháp, dẫn thông báo của Bắc Kinh, cho biết trong cuộc gặp Chu Ân Lai – Hồ Chí Minh từ 3 đến 6/7/1954, Hoàng Văn Hoan đi cùng phía Việt Nam.

Những điều này có thể xác định.

2. Suy luận

Từ đó có thể suy luận rằng Hoàng Văn Hoan là một trong những kênh liên lạc quan trọng giữa Hà Nội và Bắc Kinh.

Điều này phù hợp với chức vụ, kinh nghiệm và việc ông được sử dụng trong các cuộc tiếp xúc cấp cao.

3. Giả thuyết

Có thể đặt ra giả thuyết rằng ông có ảnh hưởng đáng kể trong việc truyền đạt và giải thích quan điểm Trung Quốc cho lãnh đạo Việt Nam.

Nhưng muốn biến giả thuyết ấy thành kết luận phải tìm được tài liệu cho thấy ông đã báo cáo điều gì; đề xuất điều gì; lãnh đạo Việt Nam phản ứng ra sao; và ý kiến của ông có tác động đến quyết định cuối cùng hay không.

Nếu không có những tài liệu đó, không nên biến một vị trí ngoại giao thành bằng chứng về quyền lực chính trị.

III. HOÀNG VĂN HOAN VÀ CHU ÂN LAI: QUAN HỆ CÁ NHÂN CÓ Ý NGHĨA ĐẾN ĐÂU?

Trong câu chuyện Việt–Trung đầu thập niên 1950, Chu Ân Lai giữ vị trí đặc biệt.

Ông vừa là Thủ tướng vừa là Ngoại trưởng Trung Quốc và là một trong những nhân vật chính của chính sách đối ngoại Bắc Kinh. Chính Bộ Ngoại giao Trung Quốc xác nhận Chu Ân Lai đứng đầu đoàn Trung Quốc tại Hội nghị Genève năm 1954 và trực tiếp xử lý các vấn đề Đông Dương.

Hoàng Văn Hoan làm việc trong môi trường ấy.

Nhưng ở đây cũng phải tránh một cách viết dễ gây hiểu lầm:

“Hoàng Văn Hoan là người thân cận của Chu Ân Lai nên có ảnh hưởng lớn.”

Câu này gồm hai nhận định khác nhau.

Thứ nhất, có quan hệ và tiếp xúc.

Thứ hai, quan hệ ấy tạo ra ảnh hưởng chính trị.

Nhận định thứ nhất có tài liệu.

Nhận định thứ hai cần chứng minh thêm.

Điều này đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu những cuộc gặp như Liễu Châu.

IV. LIỄU CHÂU 1954: KHI ĐẠI SỨ TRỞ THÀNH NGƯỜI TRONG PHÒNG HỌP

Cuộc gặp Liễu Châu đầu tháng 7/1954 là một trong những thời điểm có thể nhìn rõ vai trò của Hoàng Văn Hoan.

Sau khi rời Genève ngày 24/6, ông trở về Trung Quốc.

Từ ngày 3 đến 6/7, Chu Ân Lai gặp Hồ Chí Minh tại khu vực biên giới Trung–Việt. Hoàng Văn Hoan đi cùng Hồ Chí Minh. Báo Le Monde ngày 8/7/1954, dựa trên thông tin của hãng Associated Press và phát thanh Bắc Kinh, cũng ghi rõ Hoàng Văn Hoan đi cùng Hồ Chí Minh trong cuộc gặp này.

Một nguồn nghiên cứu tiếng Việt về Hội nghị Liễu Châu, dựa trên các tài liệu và phỏng vấn nhân chứng Trung Quốc, cũng ghi nhận Hoàng Văn Hoan tham dự cùng Kiều Quán Hoa ở phía Trung Quốc.

Điều đáng chú ý không phải chỉ là ông có mặt.

Mà là ông được đặt vào một cuộc trao đổi ở cấp rất cao về cuộc chiến và đàm phán Genève.

Nhưng ngay cả ở đây, cần giữ giới hạn.

Có thể xác định

Hoàng Văn Hoan tham dự cuộc gặp.

Có thể suy luận

Ông có vị trí đủ quan trọng để tham gia kênh trao đổi trực tiếp giữa lãnh đạo Việt Nam và Trung Quốc.

Chưa thể kết luận

Ông là người quyết định những nhượng bộ của Việt Nam tại Genève.

Hai chuyện đó hoàn toàn khác nhau.

V. TRUNG QUỐC VIỆN TRỢ CHO VIỆT NAM: HOÀNG VĂN HOAN ĐỨNG Ở ĐÂU TRONG DÒNG CHẢY ẤY?

Đây là một khía cạnh khác cần nhìn rõ.

Sau năm 1950, quan hệ Việt–Trung không chỉ diễn ra bằng các cuộc gặp ngoại giao.

Nó được vật chất hóa bằng:

vũ khí, đạn dược, huấn luyện, cố vấn, hàng hóa, giao thông và các hình thức hỗ trợ kinh tế.

UQAM đánh giá Hoàng Văn Hoan là một “mắt xích quan trọng” trong việc tạo thuận lợi cho viện trợ quân sự, kinh tế và ngoại giao của Trung Quốc đối với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Điều này có ý nghĩa.

Nhưng từ “mắt xích” phải được hiểu đúng.

Nó không có nghĩa Hoàng Văn Hoan tự mình kiểm soát toàn bộ viện trợ Trung Quốc.

Viện trợ là một chính sách của nhà nước Trung Quốc.

Phía Việt Nam có nhiều cơ quan và nhiều cán bộ cùng tham gia tiếp nhận và sử dụng.

Vì vậy, vai trò của Hoàng Văn Hoan nên được đặt trong một hệ thống nhiều tầng, chứ không cá nhân hóa dòng viện trợ vào một con người.

Một cơ chế quan trọng

Quan hệ viện trợ tạo ra một cấu trúc rất đặc biệt.

Nước nhỏ cần viện trợ.

Nước lớn cung cấp viện trợ.

Người làm ngoại giao trở thành cầu nối giữa hai bên.

Cầu nối ấy có thể làm cho quan hệ hiệu quả hơn.

Nhưng nó cũng làm xuất hiện sự bất đối xứng:

bên cung cấp có khả năng tạo ảnh hưởng lớn hơn bên nhận.

Đây là vấn đề cấu trúc.

Không cần giả định Hoàng Văn Hoan “phụ thuộc Trung Quốc” mới thấy được điều đó.

Chỉ cần nhìn vào quan hệ giữa nhu cầu của Việt Nam và nguồn lực của Trung Quốc.

Đó mới là nền tảng để hiểu những tranh luận về ảnh hưởng Trung Quốc sau này.

VI. ĐẠI SỨ KHÔNG PHẢI LÀ NGƯỜI QUYẾT ĐỊNH CHÍNH SÁCH

Có một điều cần nhấn mạnh để tránh thổi phồng vai trò của Hoàng Văn Hoan.

Ông là đại sứ.

Nhưng chính sách đối ngoại của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không do đại sứ quyết định một mình.

Hồ Chí Minh, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp và nhiều cơ quan của Đảng và Chính phủ đều tham gia vào các quyết định lớn.

Điều đó đặc biệt rõ trong những vấn đề liên quan đến chiến tranh và Genève.

Vì vậy, khi nghiên cứu Hoàng Văn Hoan, cần tránh hai thái cực.

Một thái cực là:

Ông chỉ là người thi hành.

Thái cực kia là:

Ông là người quyết định chính sách Việt Nam đối với Trung Quốc.

Có khả năng thực tế nằm ở giữa:

ông có thể là một người cung cấp thông tin, truyền đạt quan điểm, tham gia thương lượng và tác động đến quá trình ra quyết định, nhưng mức độ tác động phải được xác định bằng từng hồ sơ.

Đó là cách tiếp cận phù hợp hơn với chứng cứ hiện có.

VII. SAU GENÈVE: MỐI QUAN HỆ BẮT ĐẦU THAY ĐỔI

Năm 1954 không chỉ là năm kết thúc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất.

Nó còn mở ra một giai đoạn mới.

Việt Nam bị chia cắt tạm thời.

Trung Quốc bước vào một thời kỳ ngoại giao mới.

Chu Ân Lai tham gia mạnh vào chính sách đối ngoại châu Á.

Năm 1955, Trung Quốc tham dự Hội nghị Bandung và đẩy mạnh ngoại giao với các nước Á–Phi. Chính sách đối ngoại của Bắc Kinh lúc đó không thể chỉ hiểu qua quan hệ với các đảng cộng sản. Nó ngày càng gắn với việc xây dựng vị thế của Trung Quốc trong thế giới đang phi thực dân hóa.

Điều này quan trọng đối với Việt Nam.

Bởi từ đây, Hà Nội không chỉ cần Trung Quốc như một nguồn viện trợ.

Hà Nội phải xử lý một nước lớn đang có lợi ích quốc tế riêng.

Hoàng Văn Hoan, với kinh nghiệm ở Bắc Kinh, là một trong những người có khả năng quan sát sự thay đổi ấy.

Nhưng một lần nữa:

khả năng quan sát không đồng nghĩa với quyền quyết định.

Đây là hai tầng phải giữ riêng.

VIII. NGƯỜI HIỂU TRUNG QUỐC CÓ THỂ HIỂU ĐÚNG TRUNG QUỐC KHÔNG?

Đây mới là câu hỏi khó.

Hoàng Văn Hoan từng sống trong môi trường cách mạng Trung Quốc.

Ông biết nhiều cán bộ Trung Quốc.

Ông có quan hệ với các cơ quan Trung Quốc.

Ông làm đại sứ trong những năm mà quan hệ hai nước đặc biệt gần gũi.

Nhưng “hiểu Trung Quốc” có nhiều tầng.

Có thể hiểu con người Trung Quốc, cơ chế của Đảng Cộng sản Trung Quốc, lợi ích của nhà nước Trung Quốc.

Và cao hơn nữa:

hiểu sự khác biệt giữa những gì Trung Quốc nói với những gì Trung Quốc thực sự muốn đạt được.

Không có tài liệu nào cho phép chúng ta mặc nhiên cho rằng Hoàng Văn Hoan đạt đến tầng cuối cùng.

Đây chính là vấn đề cần nghiên cứu tiếp.

IX. ĐẶT LẠI VẤN ĐỀ: QUAN HỆ CÁ NHÂN VÀ LỢI ÍCH QUỐC GIA

Hoàng Văn Hoan có một lợi thế đặc biệt ông hiểu đối tác mà mình được giao phụ trách, nhưng lợi thế ấy cũng tạo ra một câu hỏi về cơ chế.

Một quốc gia nhỏ có thể cần một số cá nhân có quan hệ sâu với nước lớn.

Nhưng không nên để một cá nhân trở thành toàn bộ hệ thống hiểu biết về nước lớn.

Nếu điều đó xảy ra, có ba nguy cơ.

Thứ nhất, thông tin có thể bị phụ thuộc vào một kênh.

Thứ hai, quan hệ cá nhân có thể ảnh hưởng đến đánh giá chính sách.

Thứ ba, khi quan hệ hai nước thay đổi, người từng có vị trí đặc biệt có thể trở thành một điểm gây tranh cãi trong chính trị nội bộ.

Nhưng đây mới chỉ là một nguyên lý thể chế, không phải kết luận rằng điều ấy đã xảy ra với Hoàng Văn Hoan.

Muốn chứng minh phải nghiên cứu tiếp các giai đoạn sau:

1956–1960;

1960–1965;

và đặc biệt là thời kỳ tranh chấp Xô–Trung.

Chính ở đó mới có thể kiểm tra liệu vốn Trung Quốc của Hoàng Văn Hoan có chuyển từ lợi thế ngoại giao thành lập trường chính trị hay không.

X. KẾT LUẬN CHƯƠNG

Hoàng Văn Hoan làm đại sứ tại Trung Quốc trong một thời kỳ mà quan hệ Việt–Trung vừa có tính chất đồng minh, vừa chứa đựng sự bất đối xứng giữa một nước nhỏ và một cường quốc.

Ông có những điều kiện đặc biệt để hiểu Bắc Kinh:

kinh nghiệm hoạt động trước đó, ngôn ngữ, quan hệ cách mạng và vị trí ngoại giao.

Đó là dữ kiện.

Từ đó có thể suy luận rằng ông là một kênh quan trọng trong quan hệ Việt–Trung.

Đó là suy luận có căn cứ.

Nhưng chưa thể từ những dữ kiện ấy kết luận rằng ông đại diện cho lợi ích Trung Quốc trong lãnh đạo Việt Nam.

Đó vẫn là giả thuyết cần kiểm chứng.

Hội nghị Genève và cuộc gặp Liễu Châu cho thấy vị trí của ông đặc biệt rõ:

ông không chỉ đứng ngoài quan sát quan hệ Việt–Trung mà trực tiếp tham gia những cuộc tiếp xúc cấp cao.

Nhưng tham gia không đồng nghĩa với quyết định.

Đại sứ có thể là người truyền đạt, là người tư vấn, là người thương lượng, và đôi khi có thể ảnh hưởng đến cách lãnh đạo nhìn nhận đối tác.

Muốn biết ông đã đi xa đến đâu trong bốn vai trò ấy, phải chuyển sang giai đoạn sau năm 1956.

Bởi từ đây, câu chuyện không còn chỉ là:

Hoàng Văn Hoan hiểu Trung Quốc.

Mà bắt đầu trở thành:

Hoàng Văn Hoan nghĩ gì về Trung Quốc trong lúc Trung Quốc và Liên Xô ngày càng đối đầu?

Đó là bước chuyển từ ngoại giao sang lựa chọn chiến lược.

Và cũng từ đó, vị trí của Hoàng Văn Hoan trong chính trị Việt Nam bắt đầu trở nên phức tạp hơn.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo

UQAM – Guerre d'Indochine, hồ sơ Hoàng Văn Hoan (Phóng, Thái Lương Nam, 1905–1991) — về quá trình hoạt động và nhiệm kỳ đại diện ngoại giao tại Trung Quốc.

Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China, The Geneva Conference — bối cảnh Hội nghị Genève và vai trò của Chu Ân Lai trong đoàn Trung Quốc.

Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China, tiểu sử Chu Ân Lai — về vai trò của Chu Ân Lai trong chính sách đối ngoại Trung Quốc và Hội nghị Genève.

Le Monde, 8/7/1954, Les entretiens Chou En-Lai – Ho Chi-Minh ont duré du 3 au 6 juillet — nguồn báo chí đương thời về cuộc gặp và việc Hoàng Văn Hoan đi cùng Hồ Chí Minh.

Cold War International History Project, tài liệu về Hội nghị Genève 1954 — đặc biệt các điện tín liên quan đến việc Hoàng Văn Hoan rời Genève ngày 24/6/1954.

Hoàng Văn Hoan, Giọt nước trong biển cả — nguồn tự thuật quan trọng, cần đối chiếu với tài liệu lưu trữ và nguồn độc lập.

Chen Jian, các nghiên cứu về Trung Quốc và Hội nghị Genève 1954 — dùng để đặt hoạt động của Chu Ân Lai và Bắc Kinh trong bối cảnh chiến lược rộng hơn.

Ang Cheng Guan, Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina Conflict, 1956–1962 — đặc biệt quan trọng cho giai đoạn tiếp theo, khi quan hệ Việt–Trung không còn chỉ là quan hệ đồng minh trong chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất.

Điểm nối sang Chương 8 nên là năm 1956, không phải 1960: Hoàng Văn Hoan đã vào Bộ Chính trị, trong khi quan hệ Trung Quốc–Liên Xô bắt đầu bước vào một giai đoạn ngày càng phức tạp. Khi ấy câu hỏi không còn chỉ là ông “hiểu Trung Quốc” mà là ông đánh giá mâu thuẫn Xô–Trung thế nào và quan điểm ấy tác động ra sao đến vị trí của ông trong lãnh đạo Việt Nam.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN