CHƯƠNG 1 - ĐỊCH LỄ – GIA ĐÌNH PHAN ĐÌNH

 ĐỐI THOẠI VỚI MAI CHÍ THỌ

Từ người đứng đầu an ninh đến bài toán quyền lực, quản trị và Đổi mới.

CHƯƠNG 1

ĐỊCH LỄ – GIA ĐÌNH PHAN ĐÌNH

Muốn hiểu Lê Đức Thọ, trước hết phải trở về với cái tên Phan Đình Khải và nơi ông sinh ra: Địch Lễ, Mỹ Lộc, Nam Định.

Nhưng trở về với gia đình không có nghĩa là tìm trong gia đình một lời giải thích có sẵn cho cả cuộc đời ông.

Điều có thể xác định từ tư liệu là ông sinh ra trong một gia đình nhà Nho có vị trí nhất định ở địa phương; gia đình có truyền thống học hành; về sau ngôi nhà gia đình trở thành một địa điểm có liên hệ với hoạt động cách mạng. Còn việc những yếu tố ấy tác động đến tư tưởng và lựa chọn chính trị của Phan Đình Khải đến mức nào cần được xem xét qua từng giai đoạn của cuộc đời ông.

Đó là ranh giới cần giữ ngay từ chương đầu.

1. Địch Lễ và gia đình Phan Đình

Lê Đức Thọ tên khai sinh là Phan Đình Khải, sinh ngày 10 tháng 10 năm 1911 tại Địch Lễ, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Các nguồn chính thống hiện nay đều ghi ngày sinh này.

Cha ông là Phan Đình Quế (1882–1928). Các tài liệu giới thiệu về gia đình cho biết ông Quế là một nhà Nho, từng được dân làng tín nhiệm giao các chức việc ở địa phương, trong đó có Hương trưởng và Chánh hương hội. Ông mất năm 1928, khi Phan Đình Khải mới khoảng mười bảy tuổi.

Mẹ ông là Đinh Thị Hoàng (1882–1956).

Theo tư liệu của Cục Di sản Văn hóa, bà Hoàng là người trong gia đình và về sau có vai trò hỗ trợ hoạt động cách mạng tại địa phương. Ngôi nhà ở Địch Lễ từng là nơi các cán bộ như Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Nguyễn Văn Linh và Hoàng Quốc Việt lui tới hoạt động; năm 1939, báo Tiến Lên của Đảng bộ tỉnh Nam Định cũng sử dụng địa điểm này để in ấn tài liệu.

Đó là những dữ kiện quan trọng.

Nhưng cần phân biệt “Gia đình có hoạt động cách mạng” là một sự kiện có thể khảo sát, còn “Gia đình đã tạo nên tư tưởng cách mạng của Lê Đức Thọ” là một diễn giải.

Hai câu này không nên viết như một.

2. Một gia đình nhà Nho

Theo hồ sơ di tích về nhà tưởng niệm Lê Đức Thọ, ông nội của Phan Đình Khải là Phan Đình Hiến, một nhà Nho, vừa dạy học vừa làm thuốc chữa bệnh cho dân. Bác ruột là Phan Đình Hòe, đỗ Cử nhân và từng làm quan. Cha ông thuộc tầng lớp Nho học địa phương.

Như vậy, điểm xuất phát xã hội của Phan Đình Khải có thể xác định tương đối rõ:ông không xuất thân từ một gia đình vô danh, tách biệt hoàn toàn khỏi đời sống cộng đồng.

Gia đình có học vấn, có vị trí xã hội ở địa phương, có truyền thống tham gia công việc cộng đồng. Đây là những dữ kiện về xuất thân xã hội.

Nhưng không nên biến chúng thành một công thức:

nhà Nho → yêu nước → cộng sản → lãnh đạo.

Lịch sử một con người không vận hành đơn giản như vậy, cùng một nền tảng gia đình có thể dẫn đến những lựa chọn rất khác nhau. Vì vậy, ở giai đoạn này, ta chỉ nên ghi nhận Phan Đình Khải lớn lên trong một gia đình có vốn học vấn và vị trí xã hội nhất định ở làng quê Bắc Bộ đầu thế kỷ XX. Còn việc ông tiếp nhận những ảnh hưởng ấy như thế nào phải được tìm hiểu ở những năm sau.

3. Người cha và bước ngoặt gia đình

Phan Đình Quế mất năm 1928. Đây là một sự kiện có thể xác định từ các tư liệu tiểu sử.

Nhưng chúng ta không nên tự động suy luận rằng việc cha mất sớm đã quyết định tính cách hoặc đường đời của Phan Đình Khải.

Ta có thể nói một cách thận trọng hơn: Phan Đình Khải bước vào tuổi trưởng thành trong một gia đình đã mất người cha khi ông còn rất trẻ. Nó tác động đến ông ra sao, các tư liệu hiện có chưa cho phép chúng ta kết luận chắc chắn. Điểm này tưởng nhỏ nhưng rất quan trọng đối với phương pháp của cuốn sách.

Một tiểu sử nghiêm túc không biến mọi biến cố đời tư thành nguyên nhân tâm lý nếu không có chứng cứ.

4. Địch Lễ không chỉ là quê quán

Gia đình Phan Đình còn có một vai trò khác có thể kiểm chứng. Ngôi nhà tại Địch Lễ về sau trở thành một địa điểm liên quan đến hoạt động cách mạng.

Cục Di sản Văn hóa ghi nhận nơi đây từng là địa điểm hoạt động bí mật và từng nuôi giấu một số cán bộ cách mạng. Năm 1939, báo Tiến Lên của Đảng bộ tỉnh Nam Định sử dụng địa điểm này làm nơi in ấn tài liệu, sách báo.

Chi tiết này làm cho “gia đình” có một vị trí cụ thể hơn trong lịch sử. Không chỉ là nơi Phan Đình Khải sinh ra. Gia đình còn là một không gian xã hội mà hoạt động chính trị có thể đi qua. Đây là điều đáng chú ý.

Bởi hoạt động cách mạng bí mật trong xã hội thuộc địa không chỉ diễn ra ở những địa điểm được gọi là “cơ sở cách mạng”. Nó có thể đi vào những ngôi nhà gia đình, những quan hệ họ hàng, những mối quan hệ làng xã.

Trong trường hợp Phan Đình Khải, tư liệu hiện có cho phép xác định rằng ngôi nhà gia đình về sau có vai trò như vậy.

Nhưng cũng cần giữ giới hạn chưa thể từ đó suy ra rằng mọi thành viên trong gia đình đều có cùng mức độ tham gia, hoặc rằng gia đình là nguyên nhân trực tiếp khiến Phan Đình Khải trở thành một nhà cách mạng.

5. Ba người con và ba con đường

Gia đình Phan Đình đặc biệt đáng chú ý bởi sau này có ba người con trai trở thành những nhân vật quan trọng trong hệ thống cách mạng:

Phan Đình Khải – Lê Đức Thọ;

Phan Đình Dinh – Đinh Đức Thiện;

Phan Đình Đống – Mai Chí Thọ.

Các nguồn tiểu sử chính thống đều xác nhận mối quan hệ này, nhưng ba người không đảm nhiệm cùng một loại công việc. Lê Đức Thọ gắn đặc biệt với công tác tổ chức, cán bộ và sau này là ngoại giao. Đinh Đức Thiện gắn với quân đội, hậu cần và công nghiệp quốc phòng. Mai Chí Thọ gắn sâu với ngành công an và công tác quản lý, lãnh đạo ở miền Nam.

Điều này khiến gia đình Phan Đình trở thành một trường hợp đáng nghiên cứu, không phải vì có thể chứng minh một “dòng máu quyền lực”, mà vì ba người cùng một gia đình đi vào những nhánh khác nhau của cùng một hệ thống chính trị.

6. Nam Định – môi trường thứ hai sau gia đình

Đầu năm 1924, Phan Đình Khải được gia đình cho lên thành phố Nam Định học. Các tư liệu tiểu sử ghi ông học tại trường tiểu học Cửa Bắc, trong bối cảnh Nam Định là một trung tâm công nghiệp và phong trào công nhân, yêu nước phát triển mạnh.

Năm 1926, theo nguồn Quân đội nhân dân, ông bắt đầu tham gia các hoạt động yêu nước và cách mạng; đến tháng 10 năm 1929 được kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng. Như vậy, có thể tạm phân biệt hai môi trường hình thành ban đầu: Địch Lễ – gia đình – làng xã.

và

Nam Định – trường học – đô thị – phong trào chính trị.

Nếu chỉ nhìn gia đình, ta sẽ bỏ qua môi trường thành thị, và chỉ nhìn Nam Định, ta lại bỏ qua nền tảng gia đình.

Nhưng cả hai cũng chưa đủ để giải thích con đường của Phan Đình Khải.

Từ một thanh niên tham gia phong trào đến một người cộng sản hoạt động chuyên nghiệp còn có những bước chuyển chính trị rất lớn.

7. Gia đình có vị trí gì trong câu chuyện Lê Đức Thọ?

Đến đây có thể xác định khá rõ vị trí của gia đình Phan Đình.

Thứ nhất: gia đình là nền tảng xuất thân . Phan Đình Khải sinh ra trong một gia đình nhà Nho có học vấn và vị trí nhất định tại địa phương.

Thứ hai: gia đình là môi trường xã hội đầu tiên

Ông lớn lên trong một gia đình và một làng quê có những quan hệ xã hội, văn hóa và cộng đồng cụ thể.

Thứ ba: gia đình trở thành một địa điểm liên quan đến hoạt động cách mạng

Ngôi nhà ở Địch Lễ về sau được sử dụng cho hoạt động bí mật và in ấn tài liệu cách mạng.

Thứ tư: gia đình là một mạng lưới con người

Không chỉ Phan Đình Khải mà hai người em trai của ông sau này cũng trở thành những nhân vật quan trọng trong hệ thống cách mạng.

Nhưng có điều chưa nên kết luận là  đủ chứng cứ để nói rằng gia đình trực tiếp quyết định việc Phan Đình Khải trở thành Lê Đức Thọ.

Điều có thể nói chắc hơn là:

Gia đình cung cấp một điểm xuất phát; Nam Định cung cấp một môi trường chính trị mới; còn việc Phan Đình Khải lựa chọn và bước sâu vào con đường cộng sản phải được truy tìm qua chính những hoạt động của ông từ giữa thập niên 1920 trở đi.

Đó là ranh giới giữa hoàn cảnh và lựa chọn cá nhân.

8. Đặt lại vấn đề

Một cách viết tiểu sử thông thường có thể kết thúc chương này bằng câu “Truyền thống gia đình đã hun đúc lòng yêu nước và lý tưởng cách mạng của Lê Đức Thọ.” Câu nói này  đi xa hơn những gì chứng cứ hiện có cho phép.

Điều ta cần biết là Phan Đình Khải sinh ra ở đâu? Gia đình ông thuộc tầng lớp nào? Cha mẹ ông là ai? Gia đình có những quan hệ xã hội nào? Ngôi nhà gia đình có vai trò gì trong hoạt động cách mạng? Ông bước ra khỏi môi trường ấy vào thời điểm nào?

Và từ lúc đó những lựa chọn nào là của chính Phan Đình Khải? Cuối cùng mới là câu hỏi dẫn chúng ta đến Lê Đức Thọ.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chương 1

Cục Di sản Văn hóa – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Nhà tưởng niệm đồng chí Lê Đức Thọ”: tư liệu về quê quán, cha mẹ, ông nội, bác ruột và vai trò của ngôi nhà gia đình tại Địch Lễ.

Báo Quân đội nhân dân, “Lê Đức Thọ – Một nhân vật lịch sử với những trọng trách lớn”: tư liệu về gia đình, quá trình học tập tại Nam Định và hoạt động chính trị ban đầu.

Báo Quân đội nhân dân, “Quan điểm của đồng chí Lê Đức Thọ về bố trí, sử dụng cán bộ”: thông tin tiểu sử về cha, mẹ và xuất thân gia đình.

Ghi chú phương pháp: Các nguồn trên phần lớn là nguồn chính thống Việt Nam và có xu hướng trình bày nhân vật theo hướng tôn vinh. Vì vậy, trong chương này chúng ta chỉ sử dụng chúng chủ yếu để xác lập dữ kiện tiểu sử và bối cảnh, không lấy các nhận định đánh giá nhân vật trong những nguồn đó làm kết luận của cuốn sách.

Bản này đã thay đổi ba điểm căn bản: chứng cứ được đặt riêng với diễn giải; phần kết luận được thu lại; và gia đình được xác định đúng là “nền tảng xuất thân + môi trường xã hội + không gian hoạt động”, chứ không phải nguyên nhân quyết định con đường chính trị của Lê Đức Thọ.

Chương 2 nên chuyển ngay sang “Phan Đình Khải – một thanh niên trong xã hội thuộc địa”, để từ gia đình chuyển sang cá nhân và lựa chọn chính trị, tránh tiếp tục kéo dài câu chuyện dòng họ.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ