Dollar Exchange Rate
02:54
Hoàng Phong Nhã
CHƯƠNG 4
HẬN THÙ VÀ KÝ ỨC TRUYỀN QUA CÁC THẾ HỆ
Một cuộc chiến có thể kết thúc trong một ngày. Nhưng ký ức về nó có thể sống qua nhiều thế hệ.
Chiến tranh có ngày bắt đầu và có ngày kết thúc.
Có ngày tiếng súng im. Có ngày những người lính trở về. Có ngày những cây cầu được dựng lại, những con đường được mở lại, những thành phố được xây dựng lại.
Nhưng trong đời sống con người, chiến tranh không phải lúc nào cũng kết thúc cùng ngày tiếng súng ngừng.
Có những người mang theo một vết thương trong cơ thể.
Có người mang theo một bức ảnh.
Có người mang theo một ngôi mộ.
Có người mang theo một câu chuyện mà họ không bao giờ quên.
Và có những người sinh ra sau chiến tranh nhưng vẫn lớn lên cùng những ký ức của một cuộc chiến mà họ chưa từng chứng kiến.
Một đứa trẻ có thể chưa từng cầm súng nhưng biết rất rõ ông mình đã mất ở đâu, ở tù như thế nào.
Một người con có thể chưa từng sống trong những năm tháng chia cắt nhưng biết gia đình mình từng ở phía nào.
Một gia đình có thể không còn nói về chiến tranh, nhưng một căn phòng, một tấm ảnh, một cái tên được nhắc vào ngày giỗ vẫn có thể khiến quá khứ trở về.
Bởi vậy, có những cuộc chiến đã kết thúc trên chiến trường nhưng vẫn tiếp tục tồn tại trong ký ức.
Câu hỏi của một dân tộc trưởng thành không phải là:
Làm thế nào để mọi người quên?
Mà là:
Làm thế nào để chúng ta nhớ mà không tiếp tục làm tổn thương nhau?
1. CÓ NHỮNG CUỘC CHIẾN KHÔNG CÒN TIẾNG SÚNG
Sau một cuộc chiến, người ta thường nhìn thấy những gì có thể đếm được:
người chết, người bị thương, nhà cửa bị phá hủy, cầu đường đổ nát, kinh tế suy kiệt.
Nhưng còn một thứ khó đo đếm hơn:
ký ức.
Một người mẹ giữ lại tấm ảnh của người con không trở về.
Một người vợ giữ lại chiếc áo cũ của người chồng.
Một người lính giữ lại ký ức về đồng đội.
Một người từng bị giam giữ nhớ những năm tháng mất tự do.
Một gia đình rời quê hương nhớ lại ngày họ ra đi.
Một người trở về nhớ những người đã không thể trở về.
Những ký ức ấy không giống nhau.
Có ký ức của chiến thắng. Của mất mát. của hy sinh. Của sợ hãi. Của lưu lạc. Của những điều không thể nói thành lời.
Không thể bắt tất cả những con người ấy nhớ cùng một câu chuyện.
Nhưng một quốc gia có thể học cách để những câu chuyện khác nhau cùng tồn tại trong một không gian có phẩm giá, sự thật và pháp luật.
Đó mới là bước đầu tiên của việc hàn gắn.
2. KÝ ỨC LÀ MỘT PHẦN CỦA PHẨM GIÁ CON NGƯỜI
Một người mất người thân có quyền nhớ.
Một người từng chịu đau khổ có quyền kể lại.
Một gia đình có quyền giữ lại câu chuyện của mình.
Không thể bắt một con người phải quên chỉ vì ký ức của họ làm người khác khó chịu.
Nhưng cũng cần phân biệt:
quyền ghi nhớ không phải là quyền biến ký ức thành công cụ gây hận thù.
Tôi có quyền nhớ nỗi đau của gia đình tôi.
Anh có quyền nhớ nỗi đau của gia đình anh.
Nhưng không ai có quyền lấy nỗi đau ấy làm lý do để phủ nhận nhân phẩm của một cộng đồng, kết tội cả một thế hệ hoặc truyền lòng thù hận cho những người chưa từng tham gia cuộc chiến.
Hòa giải vì thế không bắt đầu bằng việc bắt con người quên.
Hòa giải bắt đầu bằng việc để con người được nói sự thật về những gì mình đã trải qua, đồng thời xây dựng một không gian trong đó những câu chuyện khác nhau có thể được lắng nghe, kiểm chứng và đối thoại.
3. KHI KÝ ỨC TRỞ THÀNH CĂN CƯỚC
Ký ức cá nhân có thể trở thành ký ức gia đình. Ký ức gia đình có thể trở thành ký ức cộng đồng. Ký ức cộng đồng có thể trở thành ký ức chính trị.
Đến một lúc nào đó, con người không chỉ nói:
“Gia đình tôi đã chịu đau khổ.”
Mà bắt đầu nói:
“Chúng tôi là những người bị hại, còn họ là những kẻ gây hại.”
Từ đây, ký ức không còn chỉ kể về quá khứ.
Nó bắt đầu quyết định cách con người nhìn hiện tại.
Một người trẻ sinh ra nhiều năm sau chiến tranh có thể mang trong mình một thái độ thù địch đối với những người mà họ chưa từng gặp, chỉ vì họ được thừa hưởng một câu chuyện chưa bao giờ được đối thoại.
Đó là lúc lịch sử trở thành căn cước.
Và khi căn cước bị tuyệt đối hóa, người khác rất dễ trở thành “người bên kia”.
Đây là một trong những cơ chế nguy hiểm nhất của chia rẽ xã hội:
ký ức → căn cước → phân biệt → nghi kỵ → đối đầu.
Muốn phá vòng lặp ấy, không thể phủ nhận ký ức.
Phải giúp con người bước thêm một bước:
ký ức → hiểu biết → đối thoại → trách nhiệm → cùng tồn tại.
4. KHI HỌC THUYẾT TRỞ THÀNH BỨC TƯỜNG GIỮA NHỮNG CON NGƯỜI
Có những lúc con người không còn nhìn nhau trước hết là con người.
Họ nhìn nhau qua một cái tên.
Một học thuyết.
Một hệ tư tưởng.
Một nhãn hiệu chính trị.
Một lá cờ.
Một phe.
Từ đó, câu hỏi không còn là:
“Anh đã sống như thế nào? Anh đã mất gì? Anh mong muốn gì cho đất nước?”
Mà trở thành:
“Anh thuộc về phía nào?”
Đây là lúc một học thuyết, vốn được tạo ra để giúp con người suy nghĩ về xã hội, có thể trở thành một bức tường ngăn cách con người.
Cần nói rõ:
Học thuyết tự nó không phải là nguyên nhân tất yếu của chia rẽ.
Các học thuyết có thể giúp con người tìm kiếm công bằng, tự do, bình đẳng, phát triển, trật tự hoặc những mục tiêu xã hội khác nhau.
Vấn đề bắt đầu khi một học thuyết bị tuyệt đối hóa độc tôn, khi người ta cho rằng chỉ có một cách suy nghĩ được phép tồn tại, hoặc khi lòng trung thành với một hệ tư tưởng được đặt cao hơn phẩm giá con người và lợi ích lâu dài của quốc gia.
Khi ấy:
khác tư tưởng → khác phe;
khác phe → khác căn cước;
khác căn cước → nghi ngờ;
nghi ngờ → loại trừ;
loại trừ → đối đầu.
Nguy hiểm nhất là khi người ta bắt đầu nghĩ:
“Nếu anh không đứng cùng học thuyết với tôi, anh không thể thật sự yêu nước như tôi.”
Nhưng lòng yêu nước không thuộc độc quyền của một học thuyết.
Một người có thể yêu nước bằng một niềm tin chính trị.
Người khác có thể yêu nước bằng một niềm tin khác.
Một người có thể hy sinh trong chiến tranh.
Một người khác có thể xây dựng đất nước bằng giáo dục, khoa học, kinh tế, văn hóa và lao động.
Một người có thể ở trong nước.
Một người khác có thể sống xa quê hương.
Họ có thể bất đồng sâu sắc.
Nhưng bất đồng không nhất thiết biến họ thành những con người không cùng thuộc về một dân tộc.
Học thuyết phải phục vụ con người
Một nguyên tắc cần được đặt ra:
Học thuyết là công cụ để con người tìm đường tới tương lai. Không thể biến tương lai của con người thành vật hy sinh cho một học thuyết.
Một tư tưởng trưởng thành phải chịu được phản biện, một sự tranh luận.
Một quan điểm trưởng thành phải chịu được kiểm chứng.
Một xã hội trưởng thành phải cho phép con người tranh luận mà không biến bất đồng thành thù địch.
Và một dân tộc trưởng thành phải đủ tự tin để nói:
Chúng ta có thể khác nhau về con đường, nhưng không nhất thiết phải khác nhau về mong muốn một tương lai tốt đẹp cho đất nước.
Đây là sự khác biệt giữa trung thành với một tư tưởng và tuyệt đối hóa một tư tưởng.
5. TỪ “AI ĐÚNG?” ĐẾN “ĐIỀU GÌ LÀM ĐẤT NƯỚC TỐT HƠN?”
Quá khứ thường đặt ra những câu hỏi:
Ai thắng? Ai thua? Ai đúng? Ai sai? Ai thuộc phía nào?
Những câu hỏi ấy có vị trí của chúng trong nghiên cứu lịch sử.
Nhưng một dân tộc không thể sống mãi trong những câu hỏi ấy.
Thế hệ sau cần đặt thêm những câu hỏi khác:
Điều gì làm con người được sống tốt hơn? Pháp luật công bằng hơn? Đất nước giàu mạnh hơn? Giúp người Việt trong và ngoài nước có thể cùng đóng góp?
Điều gì bảo đảm những xung đột của quá khứ không trở thành những xung đột mới?
Đó là lúc tương lai dân tộc trở thành mẫu số chung.
Không phải mọi người phải từ bỏ niềm tin của mình.
Không phải mọi học thuyết phải bị xóa bỏ.
Không phải lịch sử phải bị viết lại.
Mà là:
khác biệt tư tưởng → tôn trọng nhân phẩm → tranh luận bằng lý lẽ → kiểm chứng bằng thực tế → cùng tuân thủ pháp luật → hợp tác ở lợi ích chung → cùng hướng tới tương lai.
Đừng để những học thuyết được tạo ra để tìm kiếm tương lai trở thành lý do khiến con người không thể cùng xây dựng tương lai.
6. NHỚ ĐỂ KHÔNG LẶP LẠI
Có hai cách nhớ về chiến tranh.
Một cách nhớ để tiếp tục căm ghét và nhớ để không lặp lại.
Hai cách ấy có thể bắt đầu từ cùng một nỗi đau nhưng đi về hai hướng khác nhau.
Nếu một đứa trẻ được nghe:
“Hãy nhớ để căm thù họ.”
Thì quá khứ trở thành nhiên liệu cho một cuộc chiến mới.
Nhưng nếu đứa trẻ được nghe:
“Hãy nhớ để hiểu chiến tranh đã gây ra điều gì cho con người.”
Thì ký ức có thể trở thành bài học.
Đây là sự chuyển đổi từ:
ký ức trả thù → ký ức trách nhiệm.
Nhớ người đã chết không phải để tìm một người mới phải chết.
Nhớ sự hy sinh không phải để truyền thù hận.
Nhớ sai lầm không phải để làm nhục hậu thế.
Nhớ là để hiểu.
Hiểu để cảnh giác.
Cảnh giác để không lặp lại.
Và không lặp lại để thế hệ sau được sống trong một đất nước tốt hơn. Rồi bắt đầu tìm cái tốt của nhau để tôn trọng.
7. BÀI HỌC ĐỨC: KHÔNG THỂ XÂY TƯƠNG LAI BẰNG CÁCH PHỦ NHẬN QUÁ KHỨ
Sau Thế chiến II, nước Đức phải đối diện với một quá khứ đặc biệt nặng nề: tội ác của chế độ Quốc xã và Holocaust.
Một trong những đặc điểm đáng chú ý của văn hóa tưởng niệm Đức hiện đại là việc duy trì ký ức về những tội ác ấy thông qua nghiên cứu lịch sử, giáo dục, bảo tàng, đài tưởng niệm và các hoạt động tưởng niệm công cộng.
Điều đáng chú ý không phải là một dân tộc cứ mãi sống trong mặc cảm.
Mà là khả năng biến việc đối diện với quá khứ thành một phần của trách nhiệm công dân.
Sau thống nhất năm 1990, nước Đức còn phải đối diện với một dạng ký ức khác: ký ức của hai xã hội từng sống dưới hai hệ thống chính trị khác nhau.
Thống nhất lãnh thổ không đồng nghĩa với thống nhất ngay lập tức về trải nghiệm, ký ức và tâm lý xã hội.
Điều đó cho thấy:
Một quốc gia có thể thống nhất về thể chế trước khi thống nhất hoàn toàn trong ký ức.
Sự thống nhất bền vững cần thời gian.
Cần giáo dục. Cần nghiên cứu. Cần đối thoại.
Và cần một nền văn hóa không biến việc đặt câu hỏi về quá khứ thành sự phản bội.
8. RWANDA – KHI KÝ ỨC TRỞ THÀNH VẤN ĐỀ SỐNG CÒN
Năm 1994, Rwanda trải qua cuộc diệt chủng kéo dài khoảng một trăm ngày, trong đó khoảng 800.000 người, chủ yếu là người Tutsi và những người Hutu ôn hòa, bị sát hại.
Sau thảm họa ấy, vấn đề không đơn giản là làm sao xây lại nhà cửa.
Nhiều người phải sống ngay bên cạnh những người từng tham gia giết hại người thân của họ.
Ký ức vì thế không nằm trong sách.
Nó nằm trong cùng một làng.
Trong cùng một cộng đồng.
Trong những gia đình còn sống sót.
Rwanda cho thấy một điều đau đớn:
Khi con người bị biến thành một nhãn hiệu tập thể và bị tước bỏ nhân tính trong ngôn ngữ, khoảng cách từ lời nói đến bạo lực có thể trở nên rất ngắn.
Bài học ấy đặc biệt quan trọng đối với mọi xã hội.
Một từ ngữ tưởng như chỉ là lời nói có thể trở thành định kiến.
Định kiến có thể trở thành sự loại trừ.
Sự loại trừ có thể trở thành phi nhân hóa.
Và phi nhân hóa có thể mở đường cho bạo lực.
Vì thế, chống lại ngôn ngữ thù hận không phải là kiểm soát suy nghĩ của con người.
Đó là bảo vệ một nguyên tắc căn bản:
không con người nào được phép bị biến thành một thứ thấp hơn con người chỉ vì nguồn gốc, cộng đồng hay niềm tin của họ.
9. NAM PHI – NÓI RA ĐỂ CHỮA LÀNH
Nam Phi bước vào thời kỳ chuyển đổi sau chế độ Apartheid với một xã hội mang những vết thương sâu sắc.
Ủy ban Sự thật và Hòa giải — Truth and Reconciliation Commission — trở thành một cơ chế đặc biệt để những người từng chịu vi phạm nhân quyền nghiêm trọng có cơ hội kể lại những gì đã xảy ra, đồng thời tạo một khuôn khổ pháp lý cho việc xem xét ân xá có điều kiện đối với một số người chịu trách nhiệm nếu đáp ứng các yêu cầu luật định.
Giá trị quan trọng của cơ chế này là:
nỗi đau được đưa từ im lặng ra ánh sáng.
Nạn nhân được nói.
Nhân chứng được nói.
Những người chịu trách nhiệm phải đối diện với sự thật của những hành động cụ thể.
Nhưng Nam Phi cũng cho thấy một giới hạn quan trọng:
chuyển đổi chính trị không tự động tạo ra công bằng xã hội.
Một xã hội có thể chấm dứt một chế độ phân biệt về pháp lý nhưng vẫn phải tiếp tục giải quyết những bất bình đẳng về kinh tế, cơ hội, giáo dục, tài sản và đời sống xã hội.
Vì vậy, hòa giải không phải một sự kiện.
Nó là một quá trình.
Và quá trình ấy phải tiếp tục bằng những chính sách giúp con người có cơ hội sống cùng nhau trong phẩm giá và bình đẳng.
10. HOA KỲ – KHI KÝ ỨC TRỞ THÀNH CUỘC TRANH LUẬN VỀ QUỐC GIA
Nội chiến Hoa Kỳ kết thúc năm 1865.
Nhưng cuộc tranh luận về ý nghĩa của cuộc chiến không kết thúc cùng chiến tranh.
Ký ức về Nội chiến bao gồm nhiều lớp:
Liên bang hay các bang?
Nô lệ hay tự do?
Bảo vệ Liên bang hay bảo vệ quyền của các bang?
Hy sinh của người lính.
Giải phóng người nô lệ.
Tái thiết.
Quan hệ chủng tộc.
Và cách các thế hệ sau tưởng niệm quá khứ.
David W. Blight trong nghiên cứu về ký ức Nội chiến cho thấy ký ức về cuộc chiến đã trở thành một không gian tranh luận xã hội và chính trị lâu dài.
Điều đó nhắc chúng ta rằng:
Khi lịch sử không được đối thoại, ký ức có thể trở thành một chiến trường mới.
Nhưng lịch sử cũng cho thấy một điều khác:
Một quốc gia có thể tiếp tục tồn tại và phát triển trong khi vẫn tranh luận về cách hiểu quá khứ.
Điều quan trọng không phải là tất cả phải nhớ giống nhau.
Điều quan trọng là sự khác biệt ấy không phá hủy nền tảng chung của đời sống công dân.
11. VIỆT NAM – CHÚNG TA PHẢI LÀM GÌ VỚI NHỮNG KÝ ỨC KHÁC NHAU?
Việt Nam cũng có nhiều ký ức về chiến tranh.
Có ký ức của những người chiến thắng và những người thất trận, của người đã hy sinh, của người mất cha, mất mẹ, mất con, của những người rời quê hương, của những người ở lại, của những gia đình bị chia cắt.
Có ký ức của những người đã trải qua tù đày, di tản, vượt biển hoặc những biến động sau chiến tranh.
Những trải nghiệm ấy không giống nhau.
Không nên ép chúng phải giống nhau.
Nhưng chúng đều là những phần cần được nghiên cứu nghiêm túc nếu muốn hiểu đầy đủ lịch sử xã hội Việt Nam hiện đại.
Công nhận sự tồn tại của những ký ức khác nhau không có nghĩa là đánh đồng mọi hành động hay xóa bỏ trách nhiệm của những cá nhân, tổ chức đã thực hiện những hành vi cụ thể.
Đó là ranh giới phải giữ rất rõ.
Một dân tộc không thể xây dựng hòa giải bằng cách nói rằng mọi người đều giống nhau trong trách nhiệm.
Nhưng cũng không thể xây dựng tương lai bằng cách biến con cháu của những người từng đứng ở các phía khác nhau thành những kẻ thù vĩnh viễn.
Vì vậy, có thể nói:
Anh có quyền nhớ nỗi đau của anh. Tôi có quyền nhớ nỗi đau của tôi. Nhưng chúng ta không cần biến nỗi đau của mình thành lý do để làm đau thế hệ sau.
Chúng ta có thể giữ những ký ức khác nhau, nhưng cùng có trách nhiệm với sự tồn tại, hưng thịnh và tương lai của đất nước.
Nếu dùng cách nói giàu tính biểu tượng của truyền thống dân tộc:
Con cháu Hồng Bàng có thể khác nhau về ký ức, nhưng không nên để khác biệt về ký ức trở thành lý do chia cắt tương lai.
12. TÔN TRỌNG LỊCH SỬ CỦA NHIỀU PHÍA
Tôn trọng lịch sử không có nghĩa là cho rằng mọi cách kể đều đúng.
Càng không có nghĩa là phủ nhận sự thật đã được kiểm chứng.
Một xã hội trưởng thành phải có khả năng nói:
Điều này đã xảy ra.
Đây là những người đã chịu thiệt hại.
Đây là những người có trách nhiệm.
Đây là những điều chúng ta chưa biết chắc.
Đây là những cách giải thích còn tranh luận.
Đó là cách lịch sử được nghiên cứu.
Không phải bằng cách chọn một câu chuyện thuận tiện rồi bắt tất cả mọi người phải tin.
Cũng không phải bằng cách biến mọi câu chuyện thành tương đối đến mức không còn sự thật.
Có những sự kiện cần được xác lập bằng chứng.
Có những trách nhiệm cần được xác định theo chứng cứ.
Có những ký ức cần được lắng nghe.
Và có những nhận định cần tiếp tục nghiên cứu.
Sự thật không sợ đối thoại.
Chỉ những câu chuyện không muốn bị kiểm chứng mới cần sự im lặng.
13. MỘT NGUYÊN TẮC VÀNG: TÔN TRỌNG CON NGƯỜI KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ BIỆN HỘ CHO SAI TRÁI
Đây là một ranh giới đạo đức rất quan trọng.
Tôi có thể tôn trọng anh như một con người. Nhưng tôi không nhất thiết phải chấp nhận hành động sai trái của anh.
Tôi có thể tôn trọng gia đình anh. Nhưng không vì thế mà phủ nhận nỗi đau của nạn nhân.
Tôi có thể muốn khép lại quá khứ. Nhưng không vì thế mà xóa bỏ sự thật.
Tôi có thể tha thứ. Nhưng không có nghĩa là nói rằng điều sai trái chưa từng xảy ra.
Một xã hội có pháp luật phải phân biệt:
con người với hành vi;
cộng đồng với cá nhân;
trách nhiệm cá nhân với trách nhiệm tập thể;
ký ức với sự thật lịch sử.
Không trả thù tập thể.
Không kết tội một thế hệ vì hành động của thế hệ trước.
Nhưng hành vi sai trái cụ thể phải được gọi đúng tên và được xử lý theo pháp luật.
Đó mới là cách công lý không biến thành báo oán.
Và cũng là cách hòa giải không biến thành quên lãng.
14. TỪ “KẺ THÙ” ĐẾN “ĐỒNG BÀO”, TỪ ĐỒNG BÀO ĐẾN CÔNG DÂN BÌNH ĐẲNG
Trong chiến tranh, con người có thể được gọi bằng những danh xưng của chiến tuyến.
Nhưng chiến tranh không thể là căn cước vĩnh viễn của một dân tộc.
Khi chiến tranh kết thúc, câu hỏi mới xuất hiện:
Những con người từng ở hai phía sẽ sống với nhau như thế nào?
Bước đầu tiên là nhìn họ như những con người.
Bước tiếp theo là nhìn họ như những thành viên của cùng một cộng đồng dân tộc.
Và ở tầng nhà nước hiện đại, điều quan trọng hơn nữa là:
mọi người phải được đối xử như những con người bình đẳng trước pháp luật.
Đó là bước chuyển từ:
kẻ thù → người khác phía → đồng bào → công dân bình đẳng.
Không phải ai cũng phải có cùng ký ức và ai cũng phải có cùng quan điểm.
Nhưng mọi người cần có một nền tảng chung để sống cùng nhau.
Đó là pháp luật công bằng.
15. HÒA GIẢI KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ ĐỒNG Ý
Có thể hòa giải mà vẫn bất đồng.
Có thể tha thứ mà vẫn nhớ.
Có thể hợp tác mà vẫn tranh luận.
Có thể cùng xây dựng một đất nước mà vẫn có những cách nhìn khác nhau về quá khứ.
Một xã hội trưởng thành không cần biến sự đồng thuận thành điều kiện để tồn tại.
Nó cần xây dựng những nguyên tắc đủ công bằng để người khác biệt vẫn có thể sống cùng nhau.
Bởi vậy:
Hòa giải không phải là đồng ý.
Đoàn kết không phải là đồng nhất.
Thống nhất quốc gia không phải là thống nhất mọi ký ức.
Điều cần thống nhất là những nguyên tắc nền tảng để con người không dùng sự khác biệt làm lý do tước bỏ quyền và phẩm giá của nhau.
16. TỪ KÝ ỨC SANG TRÁCH NHIỆM
Một dân tộc có thể hỏi:
Ai đã làm gì với chúng ta?
Nhưng đến một lúc nào đó, thế hệ mới phải hỏi:
Chúng ta sẽ làm gì với những gì mình được thừa hưởng?
Đây là bước chuyển từ ký ức sang trách nhiệm.
Thế hệ hôm nay thừa hưởng cả những điều tốt đẹp lẫn những vết thương của quá khứ.
Chúng ta có thể giữ:
lòng yêu nước, ý chí sinh tồn, tinh thần vượt khó, lòng nhân ái, khả năng thích nghi, khát vọng học hỏi, ý chí tự lực, và niềm tin vào tương lai.
Nhưng cũng cần sửa lại:
định kiến, hận thù, cực đoan, độc quyền chân lý, khinh miệt người khác biệt, tâm lý phe phái, và thói quen dùng quá khứ để phán xét toàn bộ con người hiện tại.
Một dân tộc muốn bước vào tương lai phải biết học từ nhiều nguồn tư tưởng, nhiều kinh nghiệm lịch sử và nhiều mô hình phát triển khác nhau.
Không có học thuyết nào được miễn trừ khỏi sự kiểm chứng của thực tế.
Không có mô hình nào phải được tiếp nhận một cách mù quáng.
Không có quá khứ nào cần trở thành nhà tù của tương lai.
Tư tưởng phải phục vụ con người.
Thể chế phải phục vụ xã hội.
Kinh tế phải phục vụ đời sống.
Và sức mạnh quốc gia cuối cùng phải phục vụ sự hưng thịnh của dân tộc.
17. MỘT CÂU HỎI DÀNH CHO THẾ HỆ SAU
Hãy tưởng tượng một đứa trẻ Việt Nam sinh ra hôm nay.
Nó lớn lên.
Một ngày nào đó, nó hỏi:
“Ông bà để lại cho con điều gì?”
Chúng ta muốn câu trả lời là gì?
Một danh sách những người phải căm ghét?
Một danh sách những cuộc chiến phải tiếp tục trong ký ức?
Hay một lịch sử đầy đủ hơn, trong đó có chiến thắng và mất mát, hy sinh và sai lầm, lòng dũng cảm và những bi kịch của con người?
Chúng ta có thể trao cho nó một đất nước trong đó:
người ta được nhớ mà không bị buộc phải thù;
được nói mà không xúc phạm;
được tranh luận mà không biến nhau thành kẻ thù;
được khác biệt mà vẫn bình đẳng trước pháp luật;
được yêu nước mà không cần chứng minh rằng người khác yêu nước kém hơn mình;
và được nhìn về tương lai mà không phải mang trên vai món nợ thù hận của những người đã sống trước mình.
Đó mới là món quà lớn nhất mà một thế hệ có thể để lại.
18. PHẢN ĐỀ
Có người sẽ hỏi:
Nếu cứ nhấn mạnh hòa giải, liệu có làm phẳng lịch sử không?
Không.
Hòa giải không có nghĩa là nói rằng mọi bên đều giống nhau.
Không phải mọi người đều có cùng trách nhiệm.
Không phải mọi hành động đều có thể biện minh.
Không phải nạn nhân phải im lặng để giữ đoàn kết.
Không phải tương lai được dùng làm lý do để né tránh trách nhiệm hiện tại.
Vì vậy, phải giữ năm nền tảng:
Sự thật + Công lý + Nhân phẩm + Đối thoại + Tương lai.
Không có sự thật, hòa giải dễ biến thành quên lãng.
Không có công lý, hòa giải dễ trở thành sự áp đặt.
Không có nhân phẩm, hòa giải dễ trở thành cưỡng ép.
Không có đối thoại, khác biệt sẽ tiếp tục tích tụ.
Không có tương lai chung, ký ức sẽ luôn kéo con người trở lại chiến tuyến cũ.
Hòa giải thật sự không xóa quá khứ.
Nó làm cho quá khứ không còn khả năng bắt tương lai phải lặp lại nó.
19. BÀI HỌC HƯNG QUỐC
Từ những kinh nghiệm trên, có thể rút ra tám nguyên tắc:
Một – Không bắt con người phải quên.
Ký ức là một phần của phẩm giá.
Hai – Không ai độc quyền nỗi đau.
Một dân tộc có thể có nhiều ký ức cùng tồn tại.
Ba – Không biến lịch sử thành vũ khí kích động thù hận.
Lịch sử phải giúp con người hiểu, không phải giúp con người săn tìm kẻ thù mới.
Bốn – Không dùng hòa giải để che giấu sự thật.
Muốn đi xa phải dám nhìn lại.
Năm – Không dùng công lý để trả thù tập thể.
Trách nhiệm phải gắn với hành vi và chứng cứ.
Sáu – Không bắt con cháu trả món nợ hận thù của cha ông.
Thế hệ mới không có nghĩa vụ tiếp tục một cuộc chiến mà họ không tạo ra.
Bảy – Không để học thuyết, phe phái hay biểu tượng chính trị trở thành bức tường phủ nhận nhân phẩm của người khác.
Khác biệt về tư tưởng không làm mất quyền thuộc về dân tộc của một con người.
Tám – Biến ký ức thành trách nhiệm đối với tương lai.
Nhớ để không lặp lại.
Hiểu để không cực đoan.
Đối thoại để không xa nhau.
Và cùng xây dựng để thế hệ sau không phải thừa kế những chiến tuyến cũ.
20. QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI
Có thể khái quát quy luật ấy như sau:
Hồi tưởng bị đàn áp có thể trở thành oán hận.
Ký ức bị chính trị hóa có thể trở thành chia rẽ.
Học thuyết bị tuyệt đối hóa có thể trở thành căn cước đối đầu.
Nhưng ký ức được tôn trọng, nghiên cứu học tinh hoa và đặt trong tinh thần nhân bản,vì hưng thịnh của đất nước có thể trở thành trí tuệ của dân tộc.
Và:
Một dân tộc trưởng thành không phải là dân tộc không có những ký ức đau thương. Dân tộc biết biến những đau thương ấy thành lý do để xây dựng một tương lai nhân văn hơn.
Quy luật vận hành có thể cô đọng thành:
Ký ức → nhận thức → đối thoại → trách nhiệm → niềm tin → cùng tồn tại → cùng đóng góp → tương lai chung.
Ngược lại:
Ký ức → tuyệt đối hóa → căn cước đối đầu → thù hận → loại trừ → chia rẽ → tái sản xuất xung đột.
Hưng Quốc không chọn con đường thứ hai.
21. CASE STUDY – BỐN CÁCH MỘT DÂN TỘC ĐỐI DIỆN QUÁ KHỨ
Hoa Kỳ
Nội chiến kết thúc nhưng ký ức về chiến tranh, chế độ nô lệ, Liên bang, các bang, chủng tộc và Tái thiết tiếp tục được tranh luận qua nhiều thế hệ.
Bài học: thống nhất quốc gia không đồng nghĩa với thống nhất ngay lập tức về ký ức.
Đức
Đức đối diện với tội ác Quốc xã và Holocaust thông qua nghiên cứu, giáo dục, tưởng niệm và văn hóa ký ức; sau thống nhất 1990 tiếp tục phải xử lý những khác biệt về trải nghiệm giữa Đông và Tây Đức.
Bài học: đối diện quá khứ không nhất thiết làm dân tộc yếu đi; nó có thể trở thành một phần của trách nhiệm công dân.
Nam Phi
Sau Apartheid, Truth and Reconciliation Commission tạo một cơ chế để nạn nhân kể lại sự thật và xem xét ân xá có điều kiện đối với một số người chịu trách nhiệm theo khuôn khổ pháp luật.
Bài học: nói ra sự thật có thể mở đường cho cùng tồn tại, nhưng hòa giải chính trị không tự động giải quyết mọi bất bình đẳng xã hội.
Rwanda
Sau cuộc diệt chủng năm 1994, Rwanda phải đồng thời giải quyết trách nhiệm đối với tội ác, khôi phục cộng đồng và sống chung với những ký ức mà nạn nhân và người gây hại có thể ở rất gần nhau.
Bài học: ngôn ngữ phi nhân hóa và kích động thù hận có thể góp phần biến chia rẽ thành bạo lực; vì thế giáo dục, trách nhiệm và phục hồi cộng đồng đều quan trọng.
Bốn trường hợp không phải bốn công thức có thể sao chép.
Mỗi quốc gia có lịch sử, thể chế và cấu trúc xã hội khác nhau.
Nhưng chúng cùng gợi ra một nguyên tắc:
Hòa giải không phải là một chữ ký kết thúc quá khứ. Đó là quá trình nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ, trong đó một xã hội học cách sống với sự thật mà không biến sự thật thành lý do cho một cuộc chiến mới.
22. TỪ KÝ ỨC DÂN TỘC ĐẾN SỨ MẠNG DÂN TỘC
Cuối cùng, câu hỏi lớn nhất không còn là:
Chúng ta đã từng đứng ở đâu?
Mà là:
Chúng ta muốn đưa đất nước đi về đâu?
Thế hệ hôm nay không thể lựa chọn lại quá khứ.
Nhưng có thể lựa chọn cách đối xử với quá khứ.
Có thể chọn nhớ mà không thù.
Có thể nói sự thật mà không làm nhục.
Có thể thực hiện công lý mà không trả thù.
Có thể tha thứ mà không phủ nhận nạn nhân.
Có thể khác nhau về học thuyết mà không biến khác biệt thành chiến tuyến.
Có thể có những ký ức khác nhau mà vẫn chia sẻ một tương lai.
Đó là lúc dân tộc chuyển từ ký ức sang sứ mạng.
Sứ mạng ấy không phải là làm cho tất cả người Việt nghĩ giống nhau.
Mà là làm cho người Việt có thể cùng xây dựng một đất nước mà sự khác biệt không còn là lý do để chia cắt.
KẾT CHƯƠNG
Có những người chết trong chiến tranh.
Có những người sinh ra sau chiến tranh.
Nhưng đôi khi cả ba thế hệ, thậm chí nhiều hơn, vẫn có thể mang chung một vết thương.
Vấn đề không phải là xóa vết thương ấy khỏi lịch sử,mà là không để nó truyền sang thế hệ sau dưới hình thức thù hận.
Một dân tộc có thể nhớ.
Nhưng phải học cách nhớ mà không thù hận.
Có thể nói sự thật.
Nhưng phải học cách nói sự thật mà không phi nhân hóa người khác.
Có thể đòi hỏi công lý.
Nhưng phải học cách thực hiện công lý mà không biến nó thành trả thù tập thể.
Có thể tha thứ.
Nhưng không được dùng tha thứ để phủ nhận nạn nhân.
Có thể giữ niềm tin của mình.
Nhưng không được biến niềm tin ấy thành lý do phủ nhận nhân phẩm của người khác.
Và có thể khác nhau về học thuyết.
Nhưng không nên để những học thuyết được tạo ra để tìm kiếm tương lai trở thành lý do khiến người Việt không thể cùng xây dựng tương lai. Vì còn những học thuyết mới hấp dẫn hơn cần cho dân tộc ta tiếp thu và sáng tạo từ chính dân tộc mình nữa.
Bởi cuối cùng, lịch sử không chỉ hỏi chúng ta:
“Các thế hệ trước đã làm gì?”
Lịch sử còn hỏi:
“Thế hệ chúng ta sẽ làm gì với những gì họ để lại?”
Sông Gianh từng chia cắt.
Bến Hải từng chia cắt.
Chiến tranh từng chia cắt.
Ký ức có thể tiếp tục chia cắt.
Và những bức tường tư tưởng cũng có thể chia cắt.
Nhưng không có dòng sông nào lớn hơn khát vọng sống cùng nhau.
Không có ký ức nào buộc con người phải truyền hận thù mãi mãi.
Không có học thuyết nào lớn hơn tương lai của một dân tộc.
Hãy để quá khứ được nhớ.
Hãy để sự thật được nói.
Hãy để công lý được thực thi.
Hãy để con người được tôn trọng.
Và hãy để tương lai thuộc về những thế hệ không còn phải kế thừa chiến tuyến của cha ông.
Bởi thế hệ chúng ta không thể thay đổi những gì đã xảy ra.
Nhưng có thể làm một điều lớn hơn:
không để những gì đã xảy ra quyết định mãi mãi những gì sẽ xảy ra.
Đó là lúc một dân tộc thật sự bước ra khỏi chiến tranh.
Hoàng phong nhã
Posted in: KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN
Bài đăng
0 comments:
Đăng nhận xét