CHƯƠNG 1- ĐỐI THOẠI VỚI CÂU CHUYỆN VIỆT NAM - VIỆT NAM – MỘT CÂU CHUYỆN CHƯA HOÀN TẤT

ĐỐI THOẠI VỚI CÂU CHUYỆN VIỆT NAM

Từ ký ức, chuyển biến xã hội đến kiến tạo quốc gia

Đọc Mai Linh để hiểu Việt Nam – Phản biện để tìm con đường Hưng Quốc

CHƯƠNG 1

VIỆT NAM – MỘT CÂU CHUYỆN CHƯA HOÀN TẤT

Từ ký ức lịch sử đến thang bậc phát triển dân tộc

1. Câu chuyện Việt Nam và câu hỏi chưa được trả lời

Trong Câu chuyện Việt Nam: Ước vọng của cha, Mai Linh bắt đầu từ một hình ảnh riêng tư: người cha rời Sài Gòn sang Paris năm 1982, mang theo ký ức về một đất nước bị chiến tranh và nghèo đói tàn phá; người con, nhiều năm sau, trở lại Việt Nam và chứng kiến một xã hội đã thay đổi sâu sắc. Từ ký ức gia đình, tác giả mở rộng tầm nhìn sang lịch sử, địa lý, kinh tế, tầng lớp trung lưu, thể chế chính trị, dân chủ và ý niệm quốc gia.

Điểm đáng chú ý là Mai Linh không chỉ kể về một Việt Nam đã qua. Ông đặt ra vấn đề về một Việt Nam đang chuyển mình nhưng chưa hoàn tất quá trình kiến tạo quốc gia.

Đây là điểm khởi đầu thích hợp cho cuộc đối thoại của chúng ta.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai câu hỏi.

Câu hỏi thứ nhất: Việt Nam đã thay đổi như thế nào?

Câu hỏi thứ hai: Những thay đổi ấy đã đưa Việt Nam đến đâu, và Việt Nam phải làm gì để bước lên một nấc phát triển cao hơn?

Câu hỏi thứ nhất thuộc về mô tả và giải thích lịch sử. Câu hỏi thứ hai thuộc về tư duy phát triển, thiết kế thể chế và kiến tạo tương lai.

Một đất nước có thể thoát nghèo mà chưa giàu có bền vững. Có thể giàu lên mà chưa xây dựng được một nền quản trị hiệu quả. Có thể mở rộng giáo dục mà chưa hình thành được năng lực tư duy độc lập tương xứng. Có thể đạt được hòa bình mà vẫn chưa giải quyết đầy đủ những vấn đề về lòng tin, công bằng, trách nhiệm công quyền và sự tham gia của người dân vào đời sống quốc gia.

Vì vậy, sự thay đổi không tự nó chứng minh rằng một dân tộc đã tiến lên mọi phương diện.

Luận đề trung tâm của chương này là: phát triển dân tộc không chỉ là tích lũy thêm của cải, tri thức hay quyền lực; đó là quá trình nâng cao đồng thời năng lực sống, năng lực làm chủ cuộc đời và năng lực kiến tạo quốc gia của con người.

Từ luận đề này, chúng ta sẽ đối thoại với Mai Linh, sử dụng các lý thuyết phát triển và triết học chính trị để kiểm chứng, rồi xây dựng một khung phân tích riêng cho Hưng Quốc Học.

2. Mai Linh nhìn thấy điều gì trong sự chuyển đổi của Việt Nam?

Có thể khái quát điểm xuất phát của Mai Linh qua ba nhận định.

Thứ nhất, Việt Nam đã trải qua một sự thay đổi lớn về điều kiện sống. Từ một đất nước bị chiến tranh và thiếu thốn đè nặng, Việt Nam bước vào thời kỳ hòa bình kéo dài hơn, mở cửa kinh tế và cải thiện đời sống vật chất.

Thứ hai, sự chuyển đổi kinh tế làm thay đổi cả lối sống và hệ giá trị. Khi nhu cầu sinh tồn không còn chi phối mọi lựa chọn, người dân có thêm điều kiện theo đuổi tiêu dùng, tiện nghi, nghề nghiệp và những mục tiêu cá nhân.

Thứ ba, những thay đổi ấy chưa giải quyết hết câu hỏi về tương lai quốc gia. Mai Linh dành các phần tiếp theo của tác phẩm để bàn về tầng lớp trung lưu, hệ thống chính trị, dân chủ và sự vắng mặt của ý niệm quốc gia.

Đây là một cách tiếp cận có giá trị vì nó không đồng nhất lịch sử với những biến cố chính trị. Lịch sử còn diễn ra trong gia đình, nơi làm việc, trường học, thị trường, lối sống và cách con người hình dung tương lai của mình.

Tuy nhiên, từ những quan sát đó cần đặt thêm một câu hỏi: sự chuyển đổi xã hội đang diễn ra có được chuyển hóa thành năng lực phát triển của toàn dân tộc hay không?

Một người có thu nhập cao hơn chưa chắc có năng lực tự chủ lớn hơn trong mọi phương diện. Một xã hội có nhiều người tốt nghiệp đại học chưa chắc có năng lực nghiên cứu, sáng tạo và giải quyết vấn đề tương xứng. Một nền kinh tế tăng trưởng nhanh chưa chắc có thể tạo ra các thiết chế đủ sức kiểm soát quyền lực, bảo vệ cạnh tranh công bằng và sửa chữa sai lầm chính sách.

Đó không phải là những kết luận có thể suy ra trực tiếp từ một vài quan sát. Chúng là những giả thuyết cần được kiểm chứng bằng dữ liệu và nghiên cứu cụ thể.

Cuộc đối thoại vì vậy không dừng ở câu hỏi Mai Linh đã nhìn thấy gì. Nó đi tiếp đến câu hỏi: những gì ông nhìn thấy phản ánh một quá trình phát triển sâu đến đâu, và còn thiếu những gì để quá trình ấy trở thành sự trưởng thành của quốc gia?

3. Đối thoại với Mai Linh: Thay đổi không đồng nghĩa với trưởng thành

Mai Linh là điểm xuất phát của cuộc đối thoại này. Qua câu chuyện về Việt Nam, tác giả gợi ra những biến chuyển của đời sống, những đổi thay trong cách người Việt làm việc, tiêu dùng, giao tiếp và hình dung về tương lai. Những quan sát ấy giúp nhận diện một xã hội đang vận động nhanh chóng.

Nhưng nhận diện sự thay đổi chưa đồng nghĩa với giải thích đầy đủ bản chất của sự phát triển. Một xã hội có thể giàu lên mà năng lực công dân chưa tăng tương ứng; có thể mở rộng giáo dục nhưng chưa hình thành văn hóa tranh luận; có thể hội nhập sâu vào kinh tế thế giới nhưng năng lực tự chủ về công nghệ, tổ chức và thể chế vẫn hạn chế.

Đây là điểm cần tiếp tục đặt câu hỏi, chứ không phải điều có thể mặc nhiên quy thành kết luận của Mai Linh. Cần phân biệt ba lớp:

• Mai Linh mô tả: những chuyển biến của Việt Nam qua các trải nghiệm và quan sát được trình bày trong tác phẩm.
• Cuộc đối thoại đặt vấn đề: những chuyển biến ấy phản ánh loại năng lực phát triển nào, và còn những giới hạn nào chưa được giải quyết?
• Hưng Quốc đề xuất: một khung lý luận để phân tích quan hệ giữa đời sống người dân, năng lực xã hội, chất lượng thể chế và khả năng kiến tạo quốc gia.

Vì vậy, mục tiêu không phải buộc Mai Linh trả lời những câu hỏi mà tác phẩm chưa đặt ra. Mục tiêu là dùng những vấn đề được gợi mở từ câu chuyện Việt Nam làm điểm xuất phát để xây dựng một cuộc khảo sát rộng hơn.

5. Thang bậc phát triển Việt Nam: Một mô hình đa chiều

Để chuyển từ quan sát xã hội sang câu hỏi kiến tạo quốc gia, Hưng Quốc đề xuất chín phương diện phát triển: Dân sinh, Dân an, Dân thuộc, Dân phẩm, Dân quyền, Dân trí, Dân lực, Dân chí và Hưng Quốc.

Đây không phải chín nấc thang mà mọi dân tộc đều phải lần lượt bước qua theo cùng một trình tự. Chúng là chín phương diện có liên hệ với nhau, có thể phát triển không đồng đều, thậm chí xung đột hoặc kéo lùi lẫn nhau.

Một quốc gia có thể đạt tiến bộ lớn về dân sinh nhờ tăng trưởng kinh tế nhưng vẫn hạn chế về dân quyền. Một xã hội có tỷ lệ người học cao nhưng chưa chắc có dân trí tương xứng, nếu năng lực tư duy độc lập, kiểm chứng thông tin và tranh luận có lý lẽ chưa phát triển. Một cộng đồng có tinh thần dân tộc mạnh nhưng chưa chắc đã có năng lực hợp tác, tổ chức và quản trị đủ tốt để biến ý chí thành kết quả.

Ngược lại, một số năng lực có thể xuất hiện trước những điều kiện thường được xem là tiền đề của chúng. Tổ chức xã hội hiệu quả có thể cải thiện đời sống; quyền được tham gia và giám sát có thể nâng chất lượng quản trị; một tầm nhìn quốc gia đủ sức thuyết phục có thể huy động nguồn lực để giải quyết những thiếu hụt vật chất.

Do đó, phát triển không phải là một đường thẳng, mà là quá trình tương tác giữa nhiều năng lực. Có những phương diện bổ trợ nhau, có những phương diện phát triển chậm hơn, và có những phương diện chỉ được cải thiện khi các phương diện khác thay đổi.

5.1. Chín phương diện, không phải chín cấp độ cố định

Dân sinh là điều kiện sống cơ bản: thu nhập, việc làm, dinh dưỡng, nhà ở và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Dân an là khả năng sống trong an toàn, có sự bảo vệ trước bạo lực, rủi ro và những biến động có thể đẩy con người vào tình trạng dễ tổn thương.

Dân thuộc là cảm nhận được thuộc về một cộng đồng chính trị và xã hội, có chỗ đứng trong cộng đồng ấy và nhận thấy mình có phần trong tương lai chung.

Dân phẩm là sự thừa nhận phẩm giá con người, không coi người dân chỉ là công cụ sản xuất, đối tượng quản lý hay phương tiện phục vụ mục tiêu của tổ chức.

Dân quyền là khả năng thực tế của người dân trong việc hưởng, thực hiện và bảo vệ các quyền của mình theo một khuôn khổ pháp lý có hiệu lực.

Dân trí là năng lực hiểu biết, phán đoán, tư duy độc lập, kiểm chứng thông tin và tham gia giải quyết những vấn đề chung. Dân trí không đồng nhất với bằng cấp hay số năm đi học.

Dân lực là tổng hợp năng lực con người và năng lực hợp tác: sức khỏe, kỹ năng, tri thức ứng dụng, khả năng tổ chức, sáng tạo và thực hiện công việc chung.

Dân chí là năng lực hình thành ý chí chung, xác định mục tiêu dài hạn và duy trì cam kết vượt qua lợi ích trước mắt. Dân chí không chỉ là lòng yêu nước hay sự nhiệt tình, mà còn cần khả năng lựa chọn mục tiêu khả thi và tổ chức hành động.

Hưng Quốc là năng lực kiến tạo và duy trì một quốc gia thịnh vượng, tự chủ, có phẩm giá, có khả năng tự điều chỉnh và tạo điều kiện để các thế hệ tiếp tục phát triển.

Chín phương diện này không có cùng bản chất. Một số mô tả điều kiện sống; một số nói về địa vị và quyền của con người; số khác phản ánh năng lực cá nhân, năng lực phối hợp hoặc năng lực kiến tạo quốc gia. Vì thế, không nên cộng chúng thành một điểm số duy nhất rồi dùng điểm số đó để xếp hạng mọi xã hội.

5.2. Phát triển không đồng đều và nguy cơ mất cân đối

Điều cần quan sát không chỉ là một phương diện đã đạt đến đâu, mà còn là quan hệ giữa các phương diện.

Tăng trưởng kinh tế nhanh nhưng năng lực quản trị không theo kịp có thể làm gia tăng lãng phí và bất bình đẳng cơ hội. Giáo dục mở rộng nhưng môi trường thông tin nghèo nàn có thể khiến kiến thức khó chuyển thành năng lực phán đoán độc lập. Quyền được ghi nhận trên văn bản nhưng thiếu cơ chế thực thi có thể tạo ra khoảng cách giữa địa vị pháp lý và trải nghiệm thực tế.

Những trường hợp ấy không nhất thiết có nghĩa xã hội phải quay lại một nấc trước. Chúng cho thấy sự phát triển có thể bị mất cân đối: một năng lực tiến lên trong khi những năng lực khác không theo kịp, hoặc các thành quả không chuyển hóa được thành năng lực mới.

Có thể gọi hiện tượng này là bẫy kẹt bậc: xã hội đã đạt được một số thành tựu nhưng chưa tạo được những điều kiện tổ chức và thể chế để chuyển thành một trình độ phát triển bền vững hơn. “Bậc” ở đây chỉ là cách gọi khái quát, không hàm ý một vị trí cố định trên thang tuyến tính.

5.3. Luật chuyển hóa: Từ nguồn lực đến năng lực quốc gia

Từ mô hình trên, Hưng Quốc đặt ra một giả thuyết: nguồn lực chỉ trở thành sức mạnh quốc gia bền vững khi được chuyển hóa thành năng lực của con người, năng lực hợp tác của xã hội và năng lực học hỏi, chịu trách nhiệm, tự sửa sai của thể chế.

Chuỗi chuyển hóa này không tự động xảy ra. Thu nhập cao hơn không tự động tạo ra công dân có năng lực hơn; tri thức không tự động trở thành sáng tạo; ý chí chung không tự động tạo ra tổ chức hiệu quả; và một thể chế được thiết kế tốt trên giấy chưa chắc vận hành tốt trong thực tế.

Muốn kiểm tra giả thuyết ấy, cần xem xét những cơ chế cụ thể: giáo dục có tạo ra tư duy độc lập không; tổ chức có khuyến khích sáng kiến và chịu trách nhiệm không; pháp luật có được thực thi nhất quán không; chính sách có được đánh giá bằng kết quả và điều chỉnh khi thất bại không?

Đây là cách tiếp cận của Hưng Quốc: không chỉ hỏi xã hội có những nguồn lực gì, mà còn hỏi nguồn lực ấy được chuyển hóa bằng cơ chế nào, bị thất thoát ở đâu và có thể cải thiện ra sao.

7. Giới hạn của mô hình

Chín phương diện trên là khung phân tích do Hưng Quốc đề xuất, không phải thang đo đã được kiểm chứng phổ quát. Mô hình có giá trị khi giúp đặt câu hỏi, xác định những mất cân đối và gợi mở cơ chế cần khảo sát; nó không thay thế dữ liệu, so sánh lịch sử hay nghiên cứu thực chứng.

Vì vậy, cần tránh ba nhầm lẫn: coi các phương diện là những nấc phát triển bắt buộc; đồng nhất một chỉ số đơn lẻ với toàn bộ năng lực của xã hội; và xem Hưng Quốc như kết luận đã có sẵn thay vì một chương trình tư tưởng cần được kiểm nghiệm, phản biện và hoàn thiện.

8. Bài học Hưng Quốc: Từ quan sát đến kiến tạo

Mai Linh giúp mở ra câu chuyện về một Việt Nam đang thay đổi. Hưng Quốc bắt đầu từ câu chuyện ấy nhưng theo đuổi một câu hỏi khác: làm thế nào để những thay đổi của đời sống trở thành năng lực phát triển lâu dài của quốc gia?

Ở tầm vĩ mô, câu hỏi là chất lượng của các thiết chế, năng lực hoạch định chính sách, cơ chế kiểm soát quyền lực và khả năng sửa sai.

Ở tầm trung mô, câu hỏi là cách doanh nghiệp, trường học, tổ chức xã hội và cộng đồng biến tri thức, nguồn lực và sáng kiến thành kết quả chung.

Ở tầm vi mô, câu hỏi là liệu mỗi người có cơ hội và năng lực để tự chủ, suy nghĩ độc lập, hợp tác, chịu trách nhiệm và tham gia vào đời sống cộng đồng hay không.

Ba cấp độ này tác động qua lại. Cá nhân khó phát huy năng lực trong một tổ chức kìm hãm sáng kiến; tổ chức khó vận hành tốt trong một môi trường thể chế thiếu nhất quán; và thể chế khó bền vững nếu xã hội thiếu năng lực giám sát, hợp tác và sửa sai.

Bởi vậy, Hưng Quốc không thể chỉ là lời kêu gọi ý chí, cũng không thể chỉ là một bản thiết kế thể chế. Nó phải là quá trình xây dựng đồng thời con người có năng lực, tổ chức có hiệu quả và thể chế có trách nhiệm.

Kết luận chương

Câu chuyện Việt Nam cho thấy sự thay đổi có thể diễn ra nhanh chóng và trên nhiều phương diện. Nhưng câu hỏi về tương lai quốc gia không dừng ở tốc độ thay đổi. Điều quan trọng hơn là các thành quả có được chuyển hóa thành năng lực tự chủ, năng lực hợp tác và năng lực tự điều chỉnh hay không.

Mai Linh cung cấp điểm xuất phát để đọc những chuyển biến của xã hội Việt Nam. Hưng Quốc đề xuất một khung câu hỏi để tiếp tục khảo sát, phản biện và kiến tạo. Hai công việc có thể bổ sung cho nhau, nhưng không nên nhập làm một.

Thang bậc phát triển, vì thế, không phải bảng xếp hạng dân tộc nào cao hơn dân tộc nào. Nó là công cụ để nhận diện những năng lực đã hình thành, những năng lực còn thiếu, những mất cân đối đang cản trở sự phát triển và những cơ chế có thể giúp xã hội chuyển hóa thành quả hôm nay thành nền tảng cho ngày mai.

Câu hỏi cuối cùng không phải Việt Nam đang đứng ở nấc nào, mà là: Việt Nam đang phát triển những năng lực nào, đang mắc kẹt ở những quan hệ nào, và cần thay đổi cơ chế gì để người dân có thể cùng kiến tạo một quốc gia tốt đẹp hơn?

4. Đối chứng học thuật: phát triển con người không chỉ là tăng thu nhập

4.1. Abraham Maslow: nhu cầu là một khung gợi mở, không phải chiếc thước đo dân tộc

Lý thuyết nhu cầu của Abraham Maslow phân biệt những nhóm nhu cầu như sinh lý, an toàn, gắn bó, được tôn trọng và phát triển năng lực bản thân.

Khung này giúp chúng ta hiểu tại sao một xã hội từng trải qua thiếu đói có thể đặt ưu tiên rất cao vào việc làm, thu nhập, nhà ở, an toàn và tiêu dùng khi điều kiện sống được cải thiện.

Nhưng cần thận trọng khi vận dụng Maslow vào phát triển quốc gia.

Tháp nhu cầu không phải một quy luật lịch sử chứng minh rằng mọi người hay mọi dân tộc đều phải lần lượt hoàn thành từng tầng theo cùng một trình tự. Các nhu cầu có thể tồn tại đồng thời; nhu cầu an toàn, được tôn trọng, tham gia xã hội và phát triển năng lực không nhất thiết chỉ xuất hiện sau khi đời sống vật chất đã sung túc.

Do đó, chúng ta không dùng Maslow để xếp hạng các dân tộc hay giải thích toàn bộ lịch sử Việt Nam. Chúng ta chỉ sử dụng ông như một gợi ý: khi điều kiện sống thay đổi, cấu trúc nhu cầu và kỳ vọng của con người cũng có thể thay đổi.

Câu hỏi Hưng Quốc đặt ra là: làm thế nào để những nhu cầu mới được chuyển hóa thành năng lực thực tế của con người và năng lực tổ chức của quốc gia?

4.2. Amartya Sen: từ nguồn lực đến năng lực thực chất

Trong Development as Freedom (1999), Amartya Sen đề xuất nhìn phát triển như quá trình mở rộng tự do thực chất của con người. Thu nhập và của cải có ý nghĩa, nhưng quan trọng hơn là con người có thể thực sự làm gì, trở thành ai và lựa chọn cuộc sống của mình trong những điều kiện cụ thể.

Cách tiếp cận này bổ sung một chiều kích quan trọng cho câu chuyện Việt Nam.

Hai người có cùng mức thu nhập chưa chắc có cùng năng lực sống. Khả năng tiếp cận giáo dục, chăm sóc sức khỏe, thông tin, giao thông, môi trường an toàn và những thiết chế bảo vệ quyền lợi có thể làm cho cơ hội thực tế của họ rất khác nhau.

Tương tự, một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhưng thành quả tăng trưởng chưa chắc chuyển hóa đồng đều thành năng lực của người dân.

Từ Sen, chúng ta rút ra một nguyên tắc phân tích: không chỉ hỏi quốc gia có thêm bao nhiêu nguồn lực, mà phải hỏi nguồn lực ấy đã mở rộng năng lực thực chất của người dân đến đâu.

Đây là một tiêu chuẩn hữu ích để kiểm tra mọi tuyên bố về phát triển.

4.3. Max Weber: năng lực quốc gia đòi hỏi tổ chức và tính dự đoán được

Nếu Sen giúp chúng ta nhìn từ con người, Max Weber giúp chúng ta nhìn từ tổ chức quyền lực.

Trong nghiên cứu về bộ máy hành chính và quyền lực hợp pháp, Weber phân tích vai trò của quy tắc, thẩm quyền được xác định, chuyên môn và tổ chức hành chính trong xã hội hiện đại.

Từ góc nhìn này, phát triển không chỉ phụ thuộc vào ý chí của lãnh đạo hay sự chăm chỉ của người dân. Nó còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức các hoạt động chung bằng những quy tắc đủ rõ ràng, có thể dự đoán và được thực thi nhất quán.

Một doanh nghiệp khó đầu tư dài hạn nếu quy định thay đổi tùy tiện. Một người dân khó tin vào pháp luật nếu việc thực thi phụ thuộc quá nhiều vào quan hệ. Một chính sách tốt khó tạo ra kết quả nếu bộ máy thiếu năng lực thực hiện hoặc không chịu trách nhiệm về kết quả.

Như vậy, năng lực quốc gia không thể chỉ được đo bằng quy mô bộ máy hay mức độ tập trung quyền lực. Cần xem xét bộ máy ấy có thực hiện được nhiệm vụ, phối hợp được các nguồn lực và chịu sự kiểm soát phù hợp hay không.

Ba hướng tiếp cận trên không hoàn toàn đồng nhất. Maslow gợi ý về nhu cầu; Sen tập trung vào năng lực thực chất và tự do; Weber phân tích tổ chức và tính chính đáng của quyền lực. Chúng bổ sung cho nhau nhưng không thể thay thế lẫn nhau.

Từ đây, chúng ta có cơ sở để xây dựng một khung phân tích riêng.

5. Thang bậc phát triển Việt Nam: từ tồn tại đến kiến tạo quốc gia

Thang bậc phát triển dưới đây là mô hình khái niệm do Hưng Quốc Học đề xuất, không phải một thang đo đã được khoa học thực nghiệm xác nhận. Nó cũng không phải sự áp dụng nguyên xi tháp nhu cầu Maslow.

Mục đích của mô hình là giúp chúng ta nhận diện những năng lực cần hình thành trong quá trình phát triển dân tộc, đồng thời chỉ ra vì sao một xã hội có thể tiến bộ nhanh ở một số phương diện nhưng vẫn trì trệ ở những phương diện khác.

Chín bậc phát triển trong khung Hưng Quốc Học

Bậc 1. Dân sinh

Đảm bảo những điều kiện sống cơ bản: lương thực, nhà ở, việc làm, y tế và sinh kế.

Câu hỏi: Người dân có thể sống được không?

Bậc 2. Dân an

Bảo đảm an toàn thân thể, sinh kế, môi trường sống và khả năng dự liệu tương lai.

Câu hỏi: Người dân có thể sống an toàn và ổn định không?

Bậc 3. Dân thuộc

Xây dựng cảm giác thuộc về một cộng đồng chính trị, được thừa nhận là thành viên bình đẳng của quốc gia.

Câu hỏi: Người dân có cảm thấy mình là một phần của quốc gia không?

Bậc 4. Dân phẩm

Bảo vệ phẩm giá, sự tôn trọng, công bằng và địa vị của con người trước cộng đồng và cơ quan công quyền.

Câu hỏi: Người dân có được đối xử như những con người có phẩm giá không?

Bậc 5. Dân quyền

Bảo đảm quyền hợp pháp, cơ chế khiếu nại, khả năng tham gia và các giới hạn đối với việc sử dụng quyền lực.

Câu hỏi: Người dân có phương tiện pháp lý để bảo vệ quyền lợi của mình không?

Bậc 6. Dân trí

Phát triển tri thức, tư duy phản biện, năng lực kiểm chứng thông tin và khả năng hiểu những vấn đề chung.

Câu hỏi: Người dân có thể hiểu, đánh giá và phản biện vấn đề không?

Bậc 7. Dân lực

Chuyển tri thức thành năng suất, kỹ năng nghề nghiệp, năng lực sáng tạo và khả năng tổ chức hành động tập thể.

Câu hỏi: Người dân có thể tạo ra giá trị và giải quyết vấn đề không?

Bậc 8. Dân chí

Hình thành năng lực xác lập mục tiêu chung, cân nhắc lợi ích dài hạn và cùng tham gia định hình tương lai quốc gia.

Câu hỏi: Xã hội có thể thống nhất hành động vì những mục tiêu chung mà vẫn tôn trọng khác biệt không?

Bậc 9. Hưng Quốc

Tổ chức được các năng lực của con người, xã hội và nhà nước thành một hệ thống phát triển có hiệu quả, có trách nhiệm và có khả năng tự đổi mới.

Câu hỏi: Dân tộc có thể cùng kiến tạo và duy trì một quốc gia thịnh vượng, tự chủ và đáng sống không?

Mô hình này không có nghĩa là quốc gia phải hoàn thành hoàn toàn bậc trước mới được tiến lên bậc sau. Một xã hội có thể đạt thành tựu lớn về giáo dục và kinh tế nhưng vẫn tồn tại bất bình đẳng về cơ hội; có thể có tinh thần cộng đồng mạnh nhưng thiếu những cơ chế hữu hiệu để kiểm soát quyền lực.

Điều cần nghiên cứu là mức độ phát triển của từng chiều kích, quan hệ giữa chúng và những điểm nghẽn khiến một thành tựu không chuyển hóa thành tiến bộ ở những phương diện khác.

5.1. Phân biệt dân trí với học vấn

Một điểm cần làm rõ ngay từ đầu là dân trí không đồng nghĩa với bằng cấp.

Học vấn phản ánh một phần quá trình học tập chính quy và trình độ chuyên môn. Dân trí, trong khung phân tích này, rộng hơn: đó là năng lực hiểu biết, suy luận, kiểm chứng, nhận diện ngụy biện, đánh giá thông tin và tham gia có trách nhiệm vào các vấn đề chung.

Một xã hội có thể gia tăng số người có bằng cấp nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc phân biệt bằng chứng với tin đồn, quyền lực với tính chính đáng, hoặc lòng trung thành với trách nhiệm công dân.

Ngược lại, người không có bằng cấp cao vẫn có thể có tư duy độc lập, hiểu biết thực tiễn và năng lực phán đoán đáng kể.

Vì vậy, nếu muốn đánh giá dân trí, không thể chỉ đếm số trường học, số sinh viên hay tỷ lệ tốt nghiệp. Cần xem xét cả năng lực đọc hiểu, tư duy khoa học, chất lượng tranh luận công cộng, khả năng nhận diện thông tin sai lệch và mức độ sử dụng tri thức để giải quyết vấn đề.

Đây là một giả thuyết có thể kiểm chứng, không phải căn cứ để quy kết trình độ trí tuệ của một dân tộc từ những biểu hiện riêng lẻ.

5.2. Bẫy kẹt bậc: vì sao một xã hội có thể tăng trưởng mà chưa trưởng thành?

Từ thang bậc trên, chúng ta đưa ra khái niệm bẫy kẹt bậc.

Đây là tình trạng một xã hội đạt được thành tựu ở một số phương diện nhưng không chuyển hóa được thành tựu ấy thành năng lực phát triển cao hơn, do những điểm nghẽn về thể chế, tri thức, tổ chức hoặc phân bổ nguồn lực.

Chẳng hạn, thu nhập tăng nhưng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng vẫn chênh lệch lớn; trình độ học vấn tăng nhưng năng lực nghiên cứu và đổi mới chưa theo kịp; hoạt động kinh tế mở rộng nhưng các quy tắc cạnh tranh chưa bảo đảm tính công bằng và khả năng dự đoán; nhu cầu tham gia xã hội tăng nhưng cơ chế tiếp nhận phản hồi và giải trình chưa đáp ứng tương xứng.

Các ví dụ này là những dạng giả thuyết cần kiểm chứng trong từng lĩnh vực, không phải kết luận rằng mọi hiện tượng trên đều đang tồn tại ở cùng mức độ tại Việt Nam.

Cơ chế kẹt bậc thường xuất hiện khi một thành tựu không tạo ra điều kiện cho bước tiến tiếp theo. Tăng trưởng có thể tạo nguồn lực cho giáo dục, nhưng nếu nguồn lực không được phân bổ hiệu quả, chất lượng giáo dục sẽ không tự động tăng. Giáo dục có thể mở rộng tri thức, nhưng nếu môi trường làm việc không khuyến khích sáng kiến, tri thức khó chuyển hóa thành năng suất. Năng suất có thể tạo ra của cải, nhưng nếu thể chế không bảo vệ cạnh tranh và trách nhiệm, lợi ích từ của cải mới có thể không được chuyển hóa thành năng lực chung của quốc gia.

Bẫy kẹt bậc không nhất thiết là thiếu nguồn lực; đôi khi đó là sự đứt gãy trong cơ chế chuyển hóa nguồn lực thành năng lực.

Đây là điểm mà tư duy Hưng Quốc cần tập trung: không chỉ tìm cách gia tăng đầu vào, mà phải xác định khâu nào đang ngăn cản sự chuyển hóa.

6. Luật nâng bậc dân tộc: từ tích lũy đến chuyển hóa

Nếu bẫy kẹt bậc giải thích tại sao phát triển có thể đình trệ, thì luật nâng bậc dân tộc đặt ra câu hỏi ngược lại: điều gì giúp một xã hội chuyển thành tựu hiện có thành năng lực phát triển cao hơn?

Trong khuôn khổ Hưng Quốc Học, chúng ta đề xuất một nguyên tắc làm việc:

Một dân tộc chỉ có thể nâng bậc bền vững khi nguồn lực được chuyển hóa thành năng lực con người, năng lực con người được chuyển hóa thành năng lực tổ chức, và năng lực tổ chức được đặt trong những thiết chế có khả năng học hỏi, chịu trách nhiệm và tự sửa chữa.

Đây là luận đề lý thuyết cần được kiểm nghiệm qua các trường hợp lịch sử và dữ liệu thực tế, không phải một quy luật phổ quát đã được chứng minh đầy đủ.

Có thể diễn giải cơ chế này qua bốn mắt xích.

Thứ nhất, tích lũy nguồn lực. Một xã hội cần có điều kiện vật chất, tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực để phát triển.

Thứ hai, chuyển hóa nguồn lực thành năng lực. Giáo dục phải tạo ra khả năng tư duy và làm việc; đầu tư phải tạo ra năng suất; thông tin phải giúp con người hiểu và lựa chọn; quyền hợp pháp phải đi kèm khả năng thực thi và bảo vệ.

Thứ ba, tổ chức năng lực thành sức mạnh chung. Những cá nhân giỏi không tự động tạo thành một quốc gia mạnh. Cần có cơ chế hợp tác, phân công, phối hợp, cạnh tranh lành mạnh và giải quyết xung đột.

Thứ tư, duy trì khả năng tự sửa chữa. Một quốc gia không thể phát triển bền vững nếu những sai lầm của chính sách không được nhận diện, nếu người thực hiện không chịu trách nhiệm hoặc nếu các thiết chế không có khả năng thích nghi với hoàn cảnh mới.

Mắt xích cuối cùng đặc biệt quan trọng. Nó phân biệt sự thành công nhất thời với năng lực phát triển lâu dài.

Một nhà lãnh đạo giỏi có thể tạo ra bước tiến đáng kể. Nhưng nếu thành quả phụ thuộc hoàn toàn vào cá nhân ấy, quốc gia chưa chắc đã có năng lực duy trì thành tựu qua nhiều thế hệ.

Một chính sách có thể mang lại kết quả tốt trong hoàn cảnh nhất định. Nhưng nếu không có cơ chế đánh giá và điều chỉnh, chính sách ấy có thể trở thành lực cản khi hoàn cảnh thay đổi.

Vì vậy, Hưng Quốc không thể chỉ là việc tìm kiếm người lãnh đạo tài giỏi hay xác lập một mục tiêu lớn. Nó phải bao gồm việc thiết kế những cơ chế khiến năng lực được tạo ra, được sử dụng đúng và được duy trì ngay cả khi con người và hoàn cảnh thay đổi.

7. Phản đề: liệu một dân tộc có thể được xếp hạng bằng một chiếc thang?

Có một phản biện nghiêm túc đối với mô hình chín bậc: nó có nguy cơ biến một quá trình phát triển phức tạp thành một chiếc thang tuyến tính, như thể mọi xã hội đều phải đi theo cùng một con đường.

Phản biện này có cơ sở.

Các quốc gia có lịch sử, điều kiện địa lý, cấu trúc dân số, môi trường quốc tế và những lựa chọn chính trị khác nhau. Những thành tựu kinh tế, năng lực nhà nước, tự do cá nhân, gắn kết cộng đồng và đổi mới công nghệ không nhất thiết phát triển đồng đều.

Một xã hội có thể mạnh về năng lực tổ chức nhưng yếu về khả năng phản biện. Một xã hội khác có thể khuyến khích sáng tạo cá nhân nhưng gặp khó khăn trong việc phối hợp hành động chung. Không thể chỉ dựa vào một chỉ số để kết luận xã hội nào đã phát triển cao hơn trên mọi phương diện.

Do đó, thang bậc phát triển không nên được dùng như công cụ xếp hạng đạo đức các dân tộc.

Giá trị của nó nằm ở việc đặt ra những câu hỏi có thể kiểm chứng: năng lực nào đã hình thành, năng lực nào còn yếu, những thành tựu nào chưa được chuyển hóa và cơ chế nào đang cản trở sự phát triển.

Cũng cần tránh một ngộ nhận khác: cho rằng chỉ cần dân trí tăng thì thể chế tốt sẽ tự xuất hiện, hoặc chỉ cần cải cách thể chế thì mọi vấn đề xã hội sẽ được giải quyết.

Dân trí, thể chế, kinh tế và văn hóa có quan hệ tác động qua lại. Người dân cần môi trường thuận lợi để phát triển năng lực; thể chế cần đội ngũ có chuyên môn và trách nhiệm; kinh tế cần những quy tắc đủ tin cậy; xã hội cần các cơ chế giải quyết bất đồng mà không phá hủy khả năng hợp tác.

Nói cách khác, nâng bậc dân tộc không phải một quá trình đơn tuyến mà là một quá trình phối hợp nhiều chiều kích.

8. Bài học Hưng Quốc: không chỉ làm cho đất nước giàu hơn

Từ cuộc đối thoại với Mai Linh, kết hợp với những gợi ý của Maslow, Sen và Weber, chúng ta có thể rút ra một định hướng ban đầu cho Hưng Quốc Học.

Mục tiêu của Hưng Quốc không thể chỉ là tăng trưởng kinh tế, cũng không thể chỉ là thay đổi cơ cấu quyền lực hay nâng cao trình độ học vấn.

Mục tiêu phải là xây dựng một quốc gia trong đó người dân có điều kiện sống tốt hơn, có năng lực tự chủ cao hơn, có khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp, có cơ hội phát triển tài năng và có phương thức tham gia vào việc xác lập tương lai chung.

Từ đó, cần triển khai tư duy Hưng Quốc trên ba cấp độ.

Vĩ mô: quốc gia và thể chế

Xác định mục tiêu phát triển dài hạn; nâng cao năng lực nhà nước; xây dựng pháp luật có thể dự đoán; bảo đảm trách nhiệm công quyền; tạo môi trường cho cạnh tranh, đổi mới và phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Trung mô: tổ chức và cộng đồng

Nâng cao năng lực của trường học, doanh nghiệp, địa phương, hiệp hội nghề nghiệp và các tổ chức xã hội; tạo cơ chế hợp tác, phản hồi, giám sát và giải quyết xung đột.

Vi mô: con người và gia đình

Phát triển sức khỏe, kỹ năng, tư duy độc lập, kỷ luật, năng lực hợp tác và trách nhiệm công dân; chuyển việc học thành năng lực giải quyết vấn đề thực tế.

Ba cấp độ này không hoạt động độc lập. Một cá nhân có năng lực khó phát huy hết khả năng trong một tổ chức kém hiệu quả. Một tổ chức tốt khó duy trì hoạt động nếu môi trường thể chế thiếu ổn định. Một thể chế được thiết kế tốt cũng khó vận hành hiệu quả nếu thiếu con người có chuyên môn, liêm chính và trách nhiệm.

Vì thế, Hưng Quốc phải được hiểu là một quá trình kiến tạo đồng thời: nâng cao năng lực con người, cải thiện tổ chức và hoàn thiện thiết chế.

Ở đây, chúng ta không lấy một mô hình nước ngoài làm khuôn mẫu để sao chép nguyên xi. Kinh nghiệm quốc tế có giá trị khi giúp nhận diện cơ chế, điều kiện thành công và giới hạn áp dụng. Mỗi bài học cần được kiểm chứng trong hoàn cảnh lịch sử, văn hóa, kinh tế và chính trị cụ thể của Việt Nam.

9. Kết luận chương: từ câu chuyện đã qua đến năng lực viết tiếp lịch sử

Mai Linh mở ra một câu chuyện Việt Nam bằng ký ức của một gia đình, nhưng những biến đổi ông mô tả dẫn chúng ta đến một vấn đề lớn hơn: điều gì làm nên sự trưởng thành của một quốc gia?

Một đất nước có thể vượt qua chiến tranh, giảm nghèo và mở rộng cơ hội kinh tế. Đó là những thành tựu quan trọng. Nhưng tương lai không được bảo đảm chỉ bằng việc kéo dài quỹ đạo tăng trưởng của quá khứ.

Quốc gia cần có khả năng chuyển hóa thành tựu thành năng lực mới, chuyển hóa năng lực cá nhân thành sức mạnh tổ chức, và chuyển hóa sức mạnh tổ chức thành những thiết chế có thể duy trì tiến bộ qua nhiều thế hệ.

Đó là lý do chúng ta đưa ra ba khái niệm làm nền tảng cho cuộc đối thoại:

Thang bậc phát triển dân tộc: khung nhận diện các chiều kích năng lực cần hình thành.

Bẫy kẹt bậc: tình trạng thành tựu không chuyển hóa được thành năng lực phát triển cao hơn.

Luật nâng bậc dân tộc: nguyên tắc giả thuyết về sự chuyển hóa nguồn lực thành năng lực con người, năng lực tổ chức và năng lực tự sửa chữa của quốc gia.

Cả ba khái niệm đều cần được tiếp tục kiểm chứng và hoàn thiện qua các chương sau. Chúng không phải những chân lý được mặc nhiên chấp nhận, mà là công cụ để đặt câu hỏi và xây dựng một lý thuyết có khả năng đối diện với bằng chứng trái chiều.

Nếu Câu chuyện Việt Nam giúp chúng ta nhìn lại con đường đất nước đã đi qua, thì Đối thoại với Câu chuyện Việt Nam phải giúp chúng ta nhận diện những điều kiện để viết tiếp con đường ấy.

Và câu hỏi cuối cùng của chương này không phải Việt Nam đã thay đổi bao nhiêu so với quá khứ, mà là:

Việt Nam cần xây dựng những năng lực nào để mỗi thế hệ không chỉ được thừa hưởng thành quả của thế hệ trước, mà còn có khả năng tạo ra một quốc gia tốt đẹp hơn cho thế hệ sau?

Đó là điểm khởi đầu của Hưng Quốc Học.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo

1. Mai Linh, Câu chuyện Việt Nam: Ước vọng của cha.
2. Maslow, Abraham H. “A Theory of Human Motivation.” Psychological Review, 1943.
3. Weber, Max. Economy and Society. Xuất bản sau khi tác giả qua đời, 1922.
4. Sen, Amartya. Development as Freedom. Oxford University Press, 1999.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI CÂU CHUYỆN VIỆT NAM