CHƯƠNG 2 - TRIẾT LÝ VIỆT – TRIẾT LÝ ĐẤT NƯỚC

TRIẾT LÝ VIỆT – TRIẾT LÝ ĐẤT NƯỚC

PHẦN I

CON NGƯỜI – ĐẤT – NƯỚC – CỘI NGUỒN

CHƯƠNG II

CỘI NGUỒN – KÝ ỨC – BIỂU TƯỢNG – CĂN TÍNH

Cội nguồn tạo nền – Ký ức tạo sự liên tục – Biểu tượng làm căn tính có hình hài

I. DẪN NHẬP

Một dân tộc bắt đầu từ đâu?

Nếu hỏi một con người:

“Anh là ai?”

người ấy có thể trả lời bằng tên tuổi, gia đình, quê quán, nghề nghiệp, ngôn ngữ hoặc nơi mình đang sống.

Nhưng nếu hỏi:

“Một dân tộc là ai?”

thì câu trả lời trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Một dân tộc không chỉ là những người sống trong cùng một đường biên giới.

Không chỉ là những người nói cùng một ngôn ngữ.

Cũng không thể giản đơn đồng nhất với một huyết thống “thuần khiết”.

Dân tộc là một quá trình lịch sử trong đó con người:

sống cùng nhau – giao tiếp – xung đột – hợp tác – di cư – thích nghi – ghi nhớ – truyền lại – và sáng tạo.

Vì vậy, muốn hiểu người Việt, câu hỏi không thể chỉ là:

Người Việt từ đâu đến?

Mà phải đi xa hơn:

Qua những biến động của lịch sử, những cộng đồng cư dân trên vùng đất này đã trở thành “người Việt” như thế nào?

Đó là câu hỏi trung tâm của chương này.

Nó đưa ta từ nguồn gốc đến căn tính.

Từ:

Đất → con người → đời sống → ký ức → biểu tượng → bản sắc.

Nhưng cần một nguyên tắc phương pháp luận ngay từ đầu:

Không được biến huyền thoại thành sử liệu, không biến ký ức thành sự kiện, không biến biểu tượng thành bằng chứng, và không biến cảm xúc dân tộc thành kết luận khoa học.

Triết lý chỉ có giá trị khi biết phân biệt điều ta tin, điều ta nhớ, điều ta suy luận và điều tư liệu cho phép khẳng định.

II. BỐN KHÁI NIỆM NỀN TẢNG

Để tránh tình trạng các khái niệm “cội nguồn”, “bản sắc”, “căn tính” và “ký ức” bị dùng lẫn nhau, cần xác lập chúng ngay từ đầu.

1. Cội nguồn

Là những nền tảng lịch sử, địa lý, cư dân, văn hóa và ký ức từ đó một cộng đồng hình thành.

2. Ký ức

Là những gì cá nhân hoặc cộng đồng lưu giữ, lựa chọn, diễn giải và truyền lại về quá khứ.

Ký ức không hoàn toàn đồng nhất với lịch sử.

3. Bản sắc

Là những đặc điểm, giá trị, biểu tượng và phương thức sống giúp một cộng đồng nhận ra sự khác biệt và tính liên tục của mình.

4. Căn tính

Là câu trả lời sâu hơn cho câu hỏi:

“Ta là ai?”

ở cấp độ cá nhân và cộng đồng.

Bốn khái niệm có quan hệ:

Cội nguồn cung cấp nền tảng.

Ký ức tạo sự liên tục.

Bản sắc tạo dấu hiệu nhận diện.

Căn tính tạo ý thức về chính mình.

Nhưng chúng không phải một.

III. CỘI NGUỒN KHÔNG PHẢI MỘT ĐIỂM, MÀ LÀ MỘT DÒNG

Có một cách hiểu đơn giản rằng một dân tộc bắt đầu từ một nhóm người duy nhất rồi giữ nguyên bản sắc cho đến ngày nay.

Lịch sử nhân loại hiếm khi vận hành như vậy.

Con người di chuyển.

Các nhóm cư dân gặp nhau.

Ngôn ngữ vay mượn.

Tôn giáo giao thoa.

Hôn nhân nối các cộng đồng.

Chiến tranh làm thay đổi dân cư.

Thương mại mở những con đường mới.

Sông ngòi và biển cả đưa con người đến những vùng đất khác.

Lịch sử Việt Nam trước thế kỷ X cũng không thể chỉ được hiểu như một nhánh đơn giản của lịch sử Trung Hoa. Nghiên cứu của Keith W. Taylor cho thấy quá trình hình thành Việt Nam là một quá trình dài, trong đó các cộng đồng ở vùng đất này vừa nằm trong những mạng lưới văn hóa rộng lớn, vừa dần hình thành một thực thể lịch sử riêng.

Vì thế, cội nguồn có thể được hình dung như một dòng sông.

Một dòng sông không chỉ có một giọt nước.

Nó được tạo nên bởi:

nguồn – suối – phụ lưu – mưa – phù sa – những dòng nước gặp nhau.

Nhưng khi hội tụ, chúng trở thành một dòng chảy mới.

Đây là một hình ảnh trung tâm của Triết lý Đất Nước:

Đất giữ dấu chân của quá khứ.

Nước mang quá khứ đi vào tương lai.

IV. ĐẤT NƯỚC LÀ KÝ ỨC

Con người không chỉ sống trên đất.

Con người ghi nhớ trên đất.

Một ngôi làng có thể mang tên một dòng họ.

Một ngôi đình có thể lưu ký ức cộng đồng.

Một ngôi chùa giữ dấu tích của nhiều thế hệ.

Một ngôi miếu gắn với một nhân vật hoặc một biến cố.

Một bến sông có thể chứa ký ức của cả một vùng.

Một nghĩa trang nối hiện tại với tổ tiên.

Một món ăn có thể đưa một người trở về tuổi thơ chỉ bằng một mùi hương.

Vì vậy:

Địa lý khi được con người sống qua sẽ trở thành lịch sử.

Và lịch sử khi được nhiều thế hệ ghi nhớ sẽ trở thành ký ức cộng đồng.

Từ đó:

Đất → đời sống → ký ức → căn tính.

Nhưng ký ức không phải lúc nào cũng trung tính.

Con người nhớ một số điều và quên một số điều.

Xã hội tôn vinh một số nhân vật và có thể im lặng về những nhân vật khác.

Một biến cố có thể được các cộng đồng khác nhau nhớ theo những cách khác nhau.

Vì thế, nghiên cứu ký ức phải luôn đặt câu hỏi:

Ai nhớ? Nhớ điều gì? Vì sao nhớ? Và ai có quyền kể lại?

V. HÙNG VƯƠNG – GIỮA HUYỀN THOẠI, KÝ ỨC VÀ LỊCH SỬ

Những câu chuyện về Hùng Vương, Lạc Long Quân – Âu Cơ và “đồng bào” có vị trí đặc biệt trong trí nhớ Việt Nam.

Nhưng khoa học phải phân biệt:

huyền thoại ≠ sử liệu

ký ức ≠ sự kiện

biểu tượng ≠ bằng chứng khảo cổ.

Điều đó không làm huyền thoại mất giá trị.

Ngược lại, nó giúp ta nhìn thấy một giá trị khác:

Huyền thoại cho biết một cộng đồng muốn hình dung về nguồn gốc của mình như thế nào.

Nói cách khác, một huyền thoại có thể không đủ để chứng minh một sự kiện theo tiêu chuẩn sử học, nhưng lại có thể là một tư liệu quan trọng để nghiên cứu tâm thức và ký ức cộng đồng.

Đây là cách tiếp cận mà Triết lý Việt cần giữ:

Tôn trọng huyền thoại nhưng không biến huyền thoại thành bằng chứng.

VI. “ĐỒNG BÀO” – TỪ HÌNH ẢNH NGUỒN GỐC ĐẾN ĐẠO LÝ CỘNG ĐỒNG

“Đồng bào” là một từ đặc biệt trong đời sống Việt Nam.

Nó gợi ra hình ảnh:

cùng một bọc – cùng một nguồn sống.

Nhưng triết học không nên dừng ở hình ảnh ấy.

Ta phải hỏi:

Cùng một nguồn gốc có tự động tạo ra một cộng đồng không?

Không.

Một cộng đồng còn cần:

ký ức chung – lợi ích chung – trách nhiệm chung – những giá trị chung – và một phần tương lai chung.

Vì vậy:

Đồng bào không chỉ là cùng nguồn gốc; đồng bào còn là cùng trách nhiệm đối với nhau.

Đây là lúc một hình ảnh huyền thoại chuyển hóa thành đạo lý xã hội.

VII. KHÔNG CÓ MỘT “NGƯỜI VIỆT MẪU”

Đây là điểm phải đặc biệt nhấn mạnh.

Việt Nam không chỉ có một cộng đồng văn hóa đồng nhất.

Lịch sử Việt Nam là lịch sử của nhiều cộng đồng:

Kinh, Tày, Thái, Mường, Khmer, Chăm, Hoa, Dao, H’Mông...

và nhiều cộng đồng khác.

Lại có:

Bắc Bộ – Trung Bộ – Nam Bộ – miền núi – cao nguyên – ven biển – hải đảo – đô thị – nông thôn.

Vì vậy:

Bản sắc Việt không phải một màu duy nhất.

Nó giống một phổ màu.

Một quốc gia có thể có nhiều sắc thái văn hóa mà vẫn hình thành một cộng đồng lịch sử và chính trị chung.

Đây là điểm giúp “Triết lý Việt” tránh rơi vào chủ nghĩa bản chất – tức quan niệm rằng một dân tộc phải có một bản chất cố định, bất biến và giống nhau ở mọi nơi.

VIII. LÀNG – NƠI CĂN TÍNH ĐƯỢC SỐNG

Nếu gia đình tạo nên con người đầu tiên, thì làng tạo nên con người xã hội.

Làng có:

đình – chùa – miếu – giếng – cây đa – bến nước – chợ – ruộng – đường làng – lễ hội – hương ước – họ hàng – nghề nghiệp.

Con người không chỉ biết:

“Tôi là ai?”

mà còn biết:

“Tôi thuộc về đâu?”

Chữ “quê” vì vậy có sức mạnh đặc biệt.

Quê không chỉ là tọa độ.

Quê là:

mùi đất – tiếng nói – món ăn – dòng sông – người thân – ký ức tuổi thơ – mồ mả tổ tiên – những câu chuyện được nghe từ nhỏ.

Khi địa lý trở thành ký ức, nó trở thành quê hương.

IX. ĐÌNH – CHÙA – MIẾU: KÝ ỨC ĐƯỢC XÂY BẰNG VẬT CHẤT

Một dân tộc không lưu ký ức chỉ trong sách.

Ký ức còn nằm trong kiến trúc.

Đình

Đình là một không gian quan trọng của đời sống làng xã Việt Nam. Nguồn gốc và quá trình hình thành của đình vẫn còn những tranh luận học thuật; vì thế không nên đơn giản hóa nó thành một thiết chế có một nguồn gốc duy nhất.

Điều chắc chắn đáng nghiên cứu là vai trò của đình trong:

cộng đồng – nghi lễ – ký ức – nghệ thuật – tổ chức đời sống làng.

Chùa

Chùa không chỉ là nơi tu hành.

Trong nhiều không gian Việt Nam, chùa đồng thời là:

tâm linh – nghệ thuật – kiến trúc – giáo dục đạo đức – ký ức cộng đồng.

Miếu

Miếu gắn với những dạng tín ngưỡng dân gian và ký ức thiêng của địa phương.

Nghiên cứu gần đây về tín ngưỡng dân gian Việt Nam cho thấy quá trình hiện đại hóa không đơn giản xóa bỏ tín ngưỡng truyền thống; nhiều thực hành đã được tái diễn giải dưới khái niệm “di sản văn hóa”, đồng thời tạo ra những thương lượng mới giữa nhà nước, cộng đồng và đời sống tâm linh.

Vì vậy, ta phải nhìn thấy cả hai mặt:

Cộng đồng có khả năng bảo vệ con người.

Nhưng:

Cộng đồng cũng có thể trở thành sức ép đối với cá nhân.

Đình làng có thể tạo cố kết.

Nhưng hương ước và tập quán cũng có thể hạn chế tự do.

Chùa có thể tạo lòng từ.

Nhưng tôn giáo, khi bị tuyệt đối hóa, cũng có thể trở thành một quyền lực xã hội.

Đó chính là mâu thuẫn nội tại.

X. CON NGƯỜI VÀ THIÊN NHIÊN: THÍCH NGHI KHÔNG ĐỦ

Một cách kể lịch sử văn hóa thường nói:

Người Việt sống thuận theo thiên nhiên.

Điều đó chỉ đúng một phần.

Con người không chỉ thích nghi với thiên nhiên.

Con người còn:

chống lũ – đắp đê – khai hoang – đào kênh – xây cầu – mở đường – trị thủy – khai phá – cải tạo đất – chinh phục khoảng cách.

Nhưng con người cũng không hoàn toàn làm chủ thiên nhiên.

Lũ vẫn có thể phá đê.

Bão vẫn có thể phá nhà.

Hạn hán vẫn có thể làm mất mùa.

Sông có thể đổi dòng.

Biển có thể xâm thực.

Mekong có thể thay đổi theo khí hậu, thủy văn và những tác động của con người.

Vì vậy, quan hệ đúng hơn không phải:

con người phục tùng thiên nhiên

hay

con người thống trị thiên nhiên.

Mà là:

Con người hành động trong những giới hạn do thiên nhiên tạo ra, đồng thời bằng trí tuệ và tổ chức xã hội làm biến đổi một phần những giới hạn ấy.

Đây là một trong những nguyên lý quan trọng của Triết lý Đất Nước:

Thiên nhiên tạo điều kiện; con người tạo thế.

XI. SÔNG HỒNG – SÔNG ĐÀ – MEKONG

Nếu Đất và Nước là hai biểu tượng triết học, thì những con sông cụ thể phải trở thành những phòng thí nghiệm lịch sử.

Sông Hồng

Gắn với đồng bằng, cư trú lâu đời, nông nghiệp, làng xã và sự hình thành một trung tâm văn hóa – chính trị quan trọng.

Sông Đà

Một dòng sông gắn với núi rừng, địa hình hiểm trở, giao thông, thủy năng và cuộc đối diện trực tiếp giữa con người với tự nhiên.

Mekong

Một không gian sông nước rộng lớn, nơi phù sa, giao thương, di cư, khai phá và giao lưu văn hóa tạo nên những sắc thái đặc biệt của Nam Bộ.

Không được nói:

“Sông Hồng tạo ra người Bắc; Mekong tạo ra người Nam.”

Đó là quyết định luận địa lý.

Phải nói:

Môi trường địa lý tạo ra những điều kiện và thách thức khác nhau; con người, thông qua tổ chức xã hội và văn hóa, phản ứng với những điều kiện ấy theo những cách khác nhau.

XII. LỄ HỘI – KHI KÝ ỨC TRỞ THÀNH HÀNH ĐỘNG

Một cộng đồng không chỉ kể về quá khứ.

Họ diễn lại quá khứ.

Lễ hội kết hợp:

nghi lễ + âm nhạc + trang phục + ẩm thực + trò chơi + không gian + ký ức.

Trẻ em không chỉ nghe người lớn kể.

Chúng tham gia.

Và chính sự tham gia ấy giúp văn hóa đi qua thế hệ.

Vì vậy:

Lễ hội là ký ức được chuyển từ lời kể sang hành động.

Nhưng lễ hội cũng thay đổi.

Một lễ hội có thể:

được bảo tồn – được phục dựng – được thương mại hóa – được nhà nước quản lý – được cộng đồng tái tạo.

Do đó, “bảo tồn” không phải một trạng thái đứng yên.

XIII. TRÒ CHƠI – TRIẾT HỌC CỦA NIỀM VUI

Một dân tộc không chỉ bộc lộ mình khi lao động và chiến đấu.

Nó còn bộc lộ mình khi vui chơi.

Ô ăn quan.

Kéo co.

Đánh đu.

Đấu vật.

Đua thuyền.

Đá cầu.

Cờ người.

Hát đối.

Các trò chơi dân gian vùng miền.

Mỗi trò chơi là một mô hình xã hội nhỏ:

trí nhớ – chiến thuật – sức mạnh – hợp tác – cạnh tranh – may rủi – ứng biến.

Câu hỏi mới của Triết lý Việt là:

Một xã hội chơi như thế nào cũng nói lên một phần cách xã hội ấy nhìn đời sống.

Ngày nay, hình thức vui chơi đã thay đổi:

bóng đá – điện ảnh – truyền hình – karaoke – game – mạng xã hội.

Khi cách chơi thay đổi, phương thức giao tiếp xã hội cũng thay đổi.

XIV. NGHỆ THUẬT – KHI DÂN TỘC TỰ KỂ VỀ MÌNH

Văn hóa không chỉ được bảo tồn bằng lời.

Nó được tạo hình.

Qua:

văn học – âm nhạc – hội họa – điêu khắc – gốm – kiến trúc – múa – sân khấu – nhiếp ảnh – điện ảnh.

Từ chèo, tuồng, quan họ đến cải lương và đờn ca tài tử, văn hóa Việt biểu hiện bằng nhiều ngôn ngữ nghệ thuật.

Vì vậy:

Thống nhất không đồng nghĩa với đồng nhất.

Một nền văn hóa mạnh không nhất thiết chỉ có một phong cách.

Nó có thể có nhiều phương ngữ thẩm mỹ.

XV. ĐIỆN ẢNH – KHI LỊCH SỬ TRỞ THÀNH KÝ ỨC HÌNH ẢNH

Điện ảnh có một sức mạnh khác với văn bản lịch sử.

Nó biến:

sự kiện → hình ảnh → âm thanh → cảm xúc → ký ức.

Một người có thể không nhớ một trang sử nhưng nhớ một cảnh phim trong nhiều năm.

Vì vậy:

Ai kể lịch sử cũng góp phần tạo nên ký ức lịch sử.

Lịch sử điện ảnh Việt Nam cần được nghiên cứu theo nhiều giai đoạn và nhiều không gian. Đối với miền Nam thời Việt Nam Cộng hòa, các nghiên cứu cho thấy có sự phát triển của công nghiệp điện ảnh tư nhân, ảnh hưởng Pháp và Mỹ, cùng sự tham gia của các nguồn lực quốc tế.

Điều này rất quan trọng về phương pháp:

Không được dựng một câu chuyện đơn tuyến rằng chỉ một mô hình chính trị từng tác động đến không gian điện ảnh.

Cần khảo sát từng thời kỳ, từng cơ chế, từng loại phim và từng điều kiện sản xuất.

Đối với cơ chế quản lý, câu hỏi cũng không nên đơn giản hóa thành:

“Kiểm duyệt làm điện ảnh không phát triển.”

Câu hỏi khoa học hơn là:

Cơ chế quản lý, định hướng nội dung, nguồn vốn, công nghệ, đào tạo, thị trường, phát hành và điều kiện sáng tạo đã cùng tác động thế nào đến sự phát triển của điện ảnh Việt Nam?

Đặc biệt với phim lịch sử và văn hóa, cần đặt một nguyên tắc:

Tự do sáng tạo + trách nhiệm lịch sử + đa chiều + minh bạch giữa tư liệu và hư cấu.

Nếu kiểm soát quá mức, trí tưởng tượng nghệ thuật có thể bị thu hẹp.

Nếu hư cấu không giới hạn mà không phân biệt với lịch sử, ký ức xã hội có thể bị bóp méo.

Triết lý không chọn một cực.

Triết lý tìm cơ chế cân bằng động.

XVI. TRANG PHỤC – CƠ THỂ MANG KÝ ỨC

Trang phục là văn hóa nằm ngay trên cơ thể.

Áo dài.

Áo tứ thân.

Áo bà ba.

Áo nhật bình.

Trang phục của các cộng đồng dân tộc.

Thổ cẩm.

Nón.

Khăn.

Mỗi hình thức chứa:

khí hậu – nghề nghiệp – thẩm mỹ – giới tính – tuổi tác – địa vị – vùng miền – lịch sử.

Nhưng:

Kế thừa không phải sao chép.

Nếu chỉ giữ nguyên một mẫu của quá khứ, trang phục có thể trở thành hiện vật.

Muốn văn hóa sống:

Truyền thống phải có khả năng tiếp tục biến đổi.

Do đó:

Kế thừa ≠ đóng băng.

Phát triển ≠ phủ nhận.

XVII. MÀU SẮC VÀ BỘ “GENE” THẨM MỸ

Ta cần thận trọng với việc tuyên bố:

“Đây là màu Việt Nam.”

Không có một màu duy nhất có thể đại diện cho toàn bộ lịch sử Việt Nam.

Thẩm mỹ cung đình khác thẩm mỹ dân gian.

Miền Bắc khác miền Trung.

Nam Bộ khác đồng bằng sông Hồng.

Tín ngưỡng khác đời thường.

Nhưng có thể nghiên cứu một phổ thẩm mỹ Việt qua:

đất – gỗ – gốm – lụa – sen – lúa – phù sa – biển – trời – sơn son.

Đặc biệt, phù sa là một hình tượng triết học rất đáng nghiên cứu:

Nước mang phù sa. Đất giữ phù sa. Thời gian biến phù sa thành sự sống.

Nếu được chứng minh bằng nghiên cứu mỹ thuật và văn hóa, đây có thể trở thành một biểu tượng đặc sắc của Triết lý Đất Nước:

Hội tụ → bồi đắp → biến đổi → sinh thành.

XVIII. BIỂU TƯỢNG – KHÔNG CHỈ SƯU TẦM, MÀ PHẢI GIẢI MÃ

Tre.

Sen.

Lúa.

Nước.

Rồng.

Chim.

Trống đồng.

Mái đình.

Con thuyền.

Nón.

Áo dài.

Không nên chỉ liệt kê chúng như một “bộ biểu tượng quốc gia”.

Mỗi biểu tượng phải được khảo sát qua ba tầng:

Vật thể

Nó là gì?

Lịch sử

Nó xuất hiện và biến đổi thế nào?

Triết học

Vì sao nó có khả năng trở thành biểu tượng?

Ví dụ:

Tre

→ vật liệu

→ công cụ

→ sinh kế

→ làng quê

→ ký ức

→ biểu tượng.

Đó là quá trình biểu tượng hóa đời sống.

XIX. NGÔN NGỮ – KHO LƯU TRỮ CỦA CĂN TÍNH

Tiếng Việt phải được đặt ở vị trí đặc biệt.

Ngôn ngữ lưu giữ:

lịch sử – phương ngữ – ca dao – tục ngữ – thành ngữ – văn chương – ký ức – những lớp từ vay mượn – những sáng tạo mới.

Một nghiên cứu về tiếng Việt gần đây lập luận rằng tiếng Việt có thể được nhìn như một dạng di sản vì nó nối kết các thời đại, gắn với một cộng đồng chủ thể và phản ánh những đặc điểm của văn hóa Việt.

Đặc biệt, chữ Nôm là một case study rất mạnh cho luận đề của cuốn sách.

Người Việt tiếp nhận chữ Hán trong một quá trình giao lưu lâu dài, nhưng trên nền tảng ấy đã hình thành chữ Nôm để biểu đạt tiếng Việt. Nghiên cứu về chữ Nôm cho thấy quá trình này bao gồm cả việc vay mượn và những cách cấu tạo mới, đồng thời chữ Nôm trở thành một phương tiện quan trọng của văn học và đời sống văn hóa Việt.

Đây chính là:

Tiếp nhận → biến đổi → tạo khả năng biểu đạt riêng.

Nói cách khác:

Nguồn gốc của một công cụ không quyết định toàn bộ số phận của công cụ ấy.

XX. BẢN SẮC KHÔNG PHẢI SỰ TINH KHIẾT

Đây là một trong những luận đề trung tâm của toàn bộ công trình.

Nếu bản sắc phải là thứ:

“chưa từng chịu ảnh hưởng của ai”

thì gần như không có nền văn hóa lớn nào trên thế giới đáp ứng được điều kiện ấy.

Con người luôn giao lưu.

Văn hóa luôn trao đổi.

Ngôn ngữ luôn vay mượn.

Tôn giáo luôn tiếp biến.

Công nghệ luôn truyền bá.

Vì vậy:

Không có một Việt Nam “thuần khiết” chưa từng chịu ảnh hưởng của thế giới.

Điều đáng tìm không phải là một Việt Nam chưa từng tiếp nhận.

Mà là:

Việt Nam đã làm gì với những gì mình tiếp nhận?

Đây chính là điểm dẫn đến Chương III.

XXI. PHẢN ĐỀ: VIỆT HÓA CÓ PHẢI CHỈ LÀ MỘT CÁCH GỌI ĐẸP CỦA VAY MƯỢN?

Phản đề này phải được đặt ra nghiêm túc.

Nếu chỉ thay đổi vài chi tiết bề ngoài mà bản chất vẫn giữ nguyên, gọi đó là sáng tạo là quá lời.

Do đó, có thể đặt ra năm tiêu chuẩn để nhận diện một quá trình Việt hóa có tính sáng tạo:

Thay đổi chức năng theo nhu cầu xã hội mới.

Thay đổi hình thức theo thẩm mỹ địa phương.

Thay đổi ý nghĩa trong đời sống.

Kết hợp với yếu tố bản địa để tạo cấu trúc mới.

Có khả năng sinh ra những sáng tạo tiếp theo.

Nếu chỉ sao chép:

chưa đủ gọi là sáng tạo.

Nếu biến đổi và tạo ra cái mới:

đã xuất hiện năng lực sáng tạo văn hóa.

XXII. “THUẦN VIỆT” – MỘT KHÁI NIỆM CẦN PHẢN BIỆN

Có thể có người hỏi:

“Nếu mọi thứ đều giao lưu, vậy cái gì thực sự là Việt?”

Câu trả lời không phải tìm một vật thể “nguyên chất”.

Bản sắc có thể nằm ở:

cách lựa chọn, cách kết hợp, cách diễn giải và cách sáng tạo.

Một món ăn có thể có nguyên liệu ngoại lai nhưng trở thành món Việt qua cách chế biến và ý nghĩa xã hội.

Một tôn giáo có thể có nguồn gốc bên ngoài nhưng thay đổi khi đi vào đời sống Việt.

Một hệ thống chữ viết có thể tiếp nhận từ bên ngoài nhưng được biến đổi để biểu đạt tiếng Việt.

Một kiến trúc có thể chịu ảnh hưởng ngoại lai nhưng trở thành một phần cảnh quan Việt.

Do đó:

Cái Việt không nhất thiết nằm ở nguồn gốc của từng thành tố; nó có thể nằm trong cách các thành tố được người Việt kết hợp và biến thành đời sống của mình.

Đây là luận đề cần được kiểm chứng bằng từng case study, không được áp đặt trước.

XXIII. CĂN TÍNH LÀ SỰ LIÊN TỤC TRONG BIẾN ĐỔI

Người Việt hôm nay không giống người Việt một nghìn năm trước.

Nhưng điều đó không có nghĩa căn tính biến mất.

Căn tính giống một dòng sông:

nước luôn thay đổi, nhưng dòng chảy có tính liên tục.

Con người thay đổi:

quần áo – nhà cửa – công nghệ – nghề nghiệp – phương tiện – cách giao tiếp.

Nhưng có thể tái tạo:

ký ức – ngôn ngữ – biểu tượng – quan hệ cộng đồng – những giá trị được lựa chọn.

Vì vậy:

Căn tính là sự liên tục trong biến đổi.

Đây là một luận đề quan trọng hơn nhiều so với quan niệm “bảo tồn nguyên trạng”.

XXIV. XÁC TÍN BẢN SẮC

Xác tín bản sắc không phải:

“Ta hơn dân tộc khác.”

Cũng không phải:

“Ta phải quay lại một quá khứ thuần khiết.”

Càng không phải:

“Mọi thứ truyền thống đều tốt.”

Xác tín bản sắc trưởng thành là:

Ta biết mình là ai; biết mình đã nhận gì từ thế giới; biết mình đã biến đổi những gì; biết mình còn thiếu gì; và đủ tự tin để tiếp tục sáng tạo.

Một dân tộc xác tín được mình không cần đóng cửa.

Bởi:

Cửa càng mở, căn nhà càng cần nền móng vững.

XXV. QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI

BÀI HỌC TRIẾT LÝ VIỆT

Từ toàn bộ chương, có thể rút ra bốn quy luật:

Quy luật 1 – Cội nguồn

Không có ký ức, cộng đồng khó duy trì sự liên tục lịch sử.

Quy luật 2 – Cộng đồng

Cộng đồng tạo sức mạnh cho cá nhân nhưng nếu tuyệt đối hóa có thể trở thành giới hạn của cá nhân.

Quy luật 3 – Giao lưu

Đóng cửa quá mức dẫn đến trì trệ; mở cửa thiếu năng lực chọn lọc có thể dẫn đến hòa tan.

Quy luật 4 – Sáng tạo

Bản sắc sống không nằm ở việc giữ nguyên quá khứ, mà ở khả năng chuyển hóa quá khứ thành năng lực sáng tạo tương lai.

Và có thể cô đọng thành:

Cội nguồn tạo nền.

Ký ức tạo liên tục.

Biểu tượng tạo hình hài.

Hội tụ tạo vốn.

Chuyển hóa tạo bản sắc sống.

Sáng tạo tạo tương lai.

XXVI. ĐỐI THOẠI TRIẾT HỌC

Người trẻ: Nếu văn hóa Việt đã tiếp nhận rất nhiều từ bên ngoài, vậy cái gì còn là “Việt”?

Học giả: Nếu đi tìm một thứ hoàn toàn không vay mượn, có lẽ con sẽ không tìm thấy.

Người trẻ: Vậy bản sắc nằm ở đâu?

Học giả: Không nhất thiết nằm ở nguồn gốc của thứ ta nhận được.

Người trẻ: Vậy nằm ở cách ta sử dụng?

Học giả: Sâu hơn nữa. Nó nằm ở cách ta tiếp nhận, biến đổi và sáng tạo từ những gì đã gặp.

Người trẻ: Vậy một dân tộc có thể tạo ra chính mình nhiều lần?

Học giả: Không những có thể.

Học giả nhìn ra dòng sông trước mặt rồi nói:

“Một dân tộc muốn sống lâu phải biết làm điều đó.”

XXVII. ĐẠI DỤ NGÔN

HẠT GIỐNG VÀ DÒNG NƯỚC

Một hạt giống rơi xuống đất.

Nó nhận nước.

Nhận ánh sáng.

Nhận khoáng chất.

Nhưng nó không biến thành nước.

Không biến thành ánh sáng.

Không biến thành đất.

Nó chuyển hóa tất cả thành chính nó.

Một nền văn hóa cũng vậy.

Tiếp nhận không nhất thiết làm mất mình.

Điều quyết định là:

Ta có năng lực chuyển hóa hay không.

Một dân tộc yếu có thể bị những thứ bên ngoài nuốt chửng.

Một dân tộc đóng kín có thể tự làm nghèo mình.

Nhưng một dân tộc có bản lĩnh có thể:

tiếp nhận – chọn lọc – biến đổi – sáng tạo.

Và khi ấy, những gì từng là “của người khác” có thể trở thành vốn để tạo nên cái của chính mình.

XXVIII. KẾT CHƯƠNG

Chương I đặt nền:

Đất tạo nền – Nước tạo dòng – Con người tạo thế.

Chương II đi sâu vào con người:

Cội nguồn tạo bản sắc – Ký ức tạo sự liên tục – Biểu tượng làm căn tính có hình hài.

Nhưng một câu hỏi lớn hơn đã xuất hiện:

Nếu Việt Nam vốn được hình thành trong giao lưu, vậy người Việt đã làm gì với những gì thế giới đem đến?

Đó là câu hỏi của chương tiếp theo:

CHƯƠNG III

HỘI TỤ – TIẾP BIẾN – VIỆT HÓA

Từ đây, Triết lý Việt sẽ chuyển từ câu hỏi:

“Ta là ai?”

sang:

“Ta đã trở thành chính mình bằng cách nào?”

Và xa hơn nữa:

“Ta có thể trở thành ai trong tương lai?”

Đó là con đường:

Cội nguồn tạo bản sắc – Hội tụ tạo sức sống – Tiếp thu tạo vốn – Việt hóa tạo mình – Khai phóng tạo trí – Sáng tạo tạo tương lai.

Hoàng phong nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

I. Lịch sử và hình thành xã hội Việt Nam

Taylor, Keith Weller. The Birth of Vietnam. Berkeley: University of California Press, 1983. Đây là công trình quan trọng về quá trình hình thành lịch sử Việt Nam thời kỳ sớm, sử dụng cả nguồn Trung Hoa và Việt Nam.

Taylor, Keith Weller. A History of the Vietnamese. Cambridge: Cambridge University Press, 2013. Công trình khảo sát lịch sử Việt Nam trên phạm vi dài, bao gồm ngôn ngữ, văn học, tôn giáo, chiến tranh, quan hệ Việt–Trung và tương tác giữa các vùng trong nước.

Woodside, Alexander. “History, Structure, and Revolution in Vietnam.” International Political Science Review, 1989. Nghiên cứu mối quan hệ giữa cấu trúc lịch sử, Nho giáo, nhà nước và biến đổi chính trị Việt Nam.

Taylor, Keith Weller. “Surface Orientations in Vietnam: Beyond Histories of Nation and Region.” The Journal of Asian Studies, 57(4), 1998, pp. 949–978. Đặc biệt hữu ích cho việc phản biện cách hiểu bản sắc Việt như một thực thể đơn tuyến và bất biến.

II. Ngôn ngữ và chữ viết

Trịnh Khắc Mạnh & Nguyễn Thị Hiền. “Chữ Nôm và việc bảo tồn, nghiên cứu văn bản chữ Nôm ở Việt Nam.” Kyujanggak, 2009, số 34, tr. 89–102. Nguồn quan trọng cho luận điểm về quá trình chữ Hán được tiếp nhận và chữ Nôm được hình thành, phát triển trong đời sống văn hóa Việt.

Dương Xuân Quang. “Tiếng Việt – Di sản của người Việt.” Vietnam Studies Review, 2022, 20(2), tr. 89–114. Có giá trị cho phần ngôn ngữ như ký ức và căn tính văn hóa.

III. Đình, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng

Trần Thị Kim Anh. “Một kiến giải về nguồn gốc ngôi đình làng Việt Nam.” Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển. Công trình hữu ích cho việc trình bày đình làng như một vấn đề còn tranh luận, thay vì áp đặt một nguồn gốc duy nhất.

Các nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian và di sản hóa tín ngưỡng cần được tiếp tục bổ sung vào bản in cuối cùng, đặc biệt các nghiên cứu về thờ Hùng Vương, tín ngưỡng thờ thành hoàng, thờ Mẫu, thờ tổ tiên và các thực hành tín ngưỡng địa phương.

“Regulated re-enchantment: How Vietnam reframes folk beliefs from superstition into cultural heritage.” Social Sciences & Humanities Open, 2026. Nguồn mới hữu ích cho việc nghiên cứu mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian, ký ức cộng đồng, di sản hóa và hiện đại hóa.

IV. Điện ảnh và ký ức hình ảnh

Chương “The Cinema Industry” trong The Republic of Vietnam, 1955–1975: Vietnamese Perspectives on Nation Building, Cornell University Press, 2020. Nguồn hữu ích để nghiên cứu điện ảnh miền Nam, công nghiệp điện ảnh tư nhân, ảnh hưởng Pháp–Mỹ và quá trình hình thành ngành điện ảnh.

Phần lịch sử điện ảnh Việt Nam trong bản hoàn chỉnh cần tiếp tục đối chiếu với hồ sơ pháp lý về điện ảnh, tư liệu lưu trữ, hồi ký nhà làm phim, lịch sử các hãng phim và nghiên cứu điện ảnh Việt Nam đương đại.

V. Nhóm tư liệu nền cần tiếp tục khai thác

Đại Việt sử ký toàn thư.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục.

Đại Nam thực lục.

Phủ biên tạp lục – Lê Quý Đôn.

Các bộ sưu tập văn bản Hán Nôm, bia ký, thần tích, hương ước và tư liệu địa phương.

Các công trình khảo cổ học về Đông Sơn, Sa Huỳnh, Óc Eo và các trung tâm cư trú cổ.

Các nghiên cứu về dân tộc học, văn hóa dân gian, kiến trúc đình–chùa–miếu, lễ hội, âm nhạc truyền thống và văn hóa các vùng miền.

Ghi chú phương pháp

Chương này không chủ trương chứng minh rằng mọi yếu tố văn hóa hiện nay đều “có từ ngàn xưa”.

Ngược lại, nguyên tắc của Triết lý Việt là:

Cái gì có chứng cứ thì xác lập bằng chứng cứ.

Cái gì là diễn giải thì gọi là diễn giải.

Cái gì là giả thuyết thì gọi là giả thuyết.

Cái gì là biểu tượng thì phân tích giá trị biểu tượng.

Chính sự phân biệt ấy giúp niềm tự hào dân tộc không đối lập với khoa học.

Và đó cũng là tinh thần sâu xa của cuốn sách:

Không đi tìm một Việt Nam thuần khiết chưa từng chịu ảnh hưởng của nhân loại.

Đi tìm một Việt Nam đủ bản lĩnh để biến những gì nhân loại đem đến thành vốn sống, thành văn hóa, thành tri thức và cuối cùng thành chính mình.

Hoàng phong nhã 

Posted in: Triết Học,TRIẾT LÝ VIỆT