Tố tụng hình sự : Trao đổi về đại diện của người bị hại trong tố tụng hình sự

Tạp chí Tạp chí số 6/2007 > Phát hành năm 2007 > Trao đổi Nghề luật
Người đại diện của người bị hại và quyền của người đại diện của người bị hại khi tham gia tố tụng hình sự được ghi nhận trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS). Cụ thể, Khoản 5 Điều 51 của BLTTHS quy định: “Trong trường hợp người bị hại chết, thì người đại diện hợp pháp của họ có những quyền quy định tại điều này”
Tuy nhiên BLTTHS lại không quy định người nào là người đại diện hợp pháp của người bị hại trong trường hợp người bị hại chết và cũng không quy định cơ quan tiến hành tố tụng hình sự được áp dụng quy định về người đại diện theo pháp luật của Bộ luật dân sự (BLDS) vào việc giải quyết vụ án hình sự. Dù vậy, các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự vẫn áp dụng quy định về người đại diện hợp pháp (theo BLDS) của người bị hại trong trường hợp người bị hại chết – mà chưa bị xã hội phản đối, đó là những người sau đây: mà chưa bị phản đối cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em ruột, ông bà nội, ông bà ngoại của người bị hại vì những người này là người thừa kế thuộc hàng thừa kế thứ nhất hoặc hàng thừa kế thứ hai của người bị hại (khi không có hàng thừa kế thứ nhất). Điều đó có nghĩa là việc xác định tư cách người đại diện hợp pháp của người bị hại mà các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự hiện đang thực hiện đã được xã hội chấp nhận.
Vấn đề đặt ra là người đại diện hợp pháp của người bị hại mà các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự đang thực hiện có phải là đúng cho mọi trường hợp người bị hại chết hay không?
Ví dụ: Anh Nguyễn Văn A (vợ, cha, mẹ chết) có một con 5 (năm) tuổi, anh A bị chết trong vụ tai nạn giao thông. Khi giải quyết vụ án, thì người nào là người đại diện cho anh A tham gia tố tụng?
Trong thực tiễn xét xử hiện nay thì người đại diện hợp pháp cho anh A là người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của anh A. Hàng thừa kế thứ nhất của anh A có bốn người, nhưng đã có 3 người chết là cha, mẹ, vợ còn lại một người, là con anh A 5 (năm) tuổi, nhưng con anh A là người không có năng lực hành vi dân sự. Điều 21 BLDS có quy định như sau: “Người chưa đủ 6 tuổi, không có năng lực hành vi dân sự”. Vậy ai là người đại diện hợp pháp cho anh A để tham gia tố tụng. Vấn* đề này đang có hai ý kiến khác nhau
Cụ thể là:
Ý kiến thứ nhất: do con anh A không có năng lực hành vi dân sự nên cơ quan tiến hành tố tụng hình sự yêu cầu những người trong hàng thừa kế thứ hai của anh A (anh, chị, em ruột của anh A hoặc ông bà nội, ông bà ngoại của anh A).
Ý kiến thứ hai: khác với ý kiến thứ nhất và cho rằng chỉ khi nào không có người ở hàng thừa kế thứ nhất, thì hàng thừa kế thứ hai mới cử người đại diện hợp pháp tham gia tố tụng. Vì người đại diện hợp pháp của anh A không những có các quyền theo quy định tại Điều 51 của BLTTHS mà còn có nghĩa vụ đối với di sản của anh A để lại. Do đó thuộc loại ý kiến thứ hai cho rằng: người giám hộ của anh A tham gia tố tụng với tư cách là người giám hộ của người đại diện người bị hại. Vì con anh A mới 5 tuổi rất cần người giám hộ, như vậy là mở rộng người giám hộ mà không bị giới hạn ở hàng thừa kế. Cách giải quyết này phù hợp với quy định về người đại diện hợp pháp quy định tại khoản 2 Điều 141 của BLDS. Khoản 2 Điều 141 của BLDS quy định như sau: “Người giám hộ của người được giám hộ”.
Tuy nhiên những người đồng ý với loại ý kiến thứ hai cũng nhận thấy trong BLTTHS hiện hành chưa có điều luật nào quy định về người tham gia tố tụng trong vụ án hình sự có người giám hộ của đại diện người bị hại.
Chúng tôi đồng ý với ý kiến thứ hai và bổ sung như sau:
Trong BLTTHS năm 1988 và trong BLTTHS hiện hành không có điều luật nào quy định ai là người đại diện cho người bị hại tham gia tố tụng trong vụ án hình sự khi người bị hại chết mà các các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự đã căn cứ vào pháp luật Thừa kế để xác định người đại diện của người bị hại; thì trong vụ án cụ thể nêu trên của bài viết này lại xuất hiện tình huống mới đó là: ở hàng thừa kế thứ nhất của anh A (người bị hại đã chết) chỉ có một người là con anh A, nhưng người này lại không có năng lực hành vi dân sự nên việc căn cứ vào quy định người đại diện hợp pháp được quy định trong BLDS để xác định người giám hộ của người đại diện của người bị hại cũng không trái pháp luật.
Tuy nhiên các ý kiến này cũng chỉ là ý kiến xử lý “tình thế”. Thực tế hoạt động tố tụng hình sự về vấn đề đại diện của người bị hại cần được thực hiện theo đúng pháp luật. Chúng tôi thấy rằng cần bổ sung vào BLTTHS quy định về đại diện của người bị hại để các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự thực hiện thống nhất. Cụ thể là: BLTTHS cần có điều luật quy định về căn cứ để xác định người đại diện của người bị hại trong vụ án hình sự tham gia tố tụng và tên gọi đối với từng trường hợp. Có thể có hai trường hợp căn bản là:
Trường hợp thứ nhất: Người đại diện của người bị hại là người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người bị hại hoặc là người thuộc hàng thừa kế thứ hai (trường hợp không có người thuộc hàng thừa kế thứ nhất). Những người trong cùng hàng thừa kế cử một người đại diện tham gia tố tụng với tên gọi là người đại diện của người bị hại.
Trường hợp thứ hai: Tuy có người thuộc hàng thừa kế thứ nhất hoặc thuộc hàng thừa kế thứ hai nhưng người này không có năng lực hành vi dân sự hoặc là người bị mất năng lực hành vi dân sự, hoặc là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, hoặc là người chưa thành niên từ đủ 6 (sáu) tuổi đến chưa đủ 15 (mười lăm) tuổi quy định tại các Điều 20, 21, 22, 23, của BLDS.
Những người này trong giao dịch dân sự cần có người giám hộ đại diện. Do đó trong trường hợp thứ hai, cần có người giám hộ của người đại diện của người bị hại tham gia tố tụng với tên gọi là: Người giám hộ của người đại diện của người bị hại. Người giám hộ của người đại diện của người bị hại có thể là cá nhân hoặc có thể là tổ chức xã hội.
Tuy nhiên xác định tư cách tham gia tố tụng của những người nêu trên cũng như xác định và nghĩa vụ tương ứng vẫn đang có nhiều quan điểm khác nhau. Tác giả rất mong nhận được sự trao đổi của các đồng nghiệp về vấn đề này.
Nguon: Tap Chi Nghe Luat - Hoc Vien Tu Phap

Read more »

Sự tham gia bắt buộc cuả người bào chữa trong TTHS

SỰ THAM GIA BẮT BUỘC CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

NGUYỄN THÁI PHÚC
*PGS.TS luật học, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
TẠP CHÍ KHPL SỐ 4(41)/2007

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 (BLTTHS năm 2003) quy định bị can, bị cáo, người bị tạm giữ có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa (Điều 48, 49, 50). Quyền bào chữa là một quyền quan trọng của bị can, bị cáo, người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự (TTHS). Các chủ thể này được quyền sử dụng tất cả những biện pháp gì mà pháp luật không cấm để chống lại, bác bỏ, phủ nhận lời buộc tội của cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của mình trong vụ án.
Họ có thể trực tiếp thực hiện (tự bào chữa) hoặc nhờ người khác bào chữa cho mình, và ngay cả khi họ đã nhờ người khác bào chữa thì điều này cũng không làm mất đi quyền tự bào chữa của họ. Tuy nhiên nếu nhìn từ tính phức tạp của quá trình giải quyết vụ án hình sự thì vấn đề tự bào chữa là việc hết sức khó khăn. Quá trình giải quyết vụ án hình sự bao gồm nhiều vấn đề pháp lý của luật nội dung cũng như luật tố tụng như hành vi bị truy tố có dấu hiệu tội phạm hay không, nếu là tội phạm thì là tội gì, bị cáo có lỗi khi thực hiện hành vi đó hay không, lỗi cố ý hay vô ý, chứng cứ của bên buộc tội có hợp pháp hay không, việc bắt người, khám nhà có đúng luật hay không... Do vậy bào chữa thông qua sự trợ giúp của người có kiến thức pháp luật và kinh nghiệm hoạt động tố tụng là hình thức phổ biến và chủ đạo.
Quyền bào chữa được xem như là phương tiện pháp lý cần thiết để những chủ thể nói trên bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Thừa nhận quyền bào chữa là thừa nhận tính tranh tụng trong hoạt động tố tụng - điều kiện không thể thiếu được cho việc xét xử khách quan, công minh. Càng mở rộng phạm vi quyền bào chữa bao nhiêu thì càng mở rộng tính tranh tụng bấy nhiêu và kết quả tương ứng là càng hạn chế khả năng làm oan sai người vô tội trong xét xử. Xu thế phát triển của TTHS nước ta đã đi theo hướng đó. Từ chỗ người bào chữa chỉ có thể tham gia vào vụ án khi kết thúc điều tra, BLTTHS năm 1988 – Bộ luật đầu tiên của nước ta thừa nhận sự tham gia của người bào chữa sớm hơn rất nhiều - từ khi có quyết định khởi tố bị can. BLTTHS năm 2003 đã có thêm bước tiến nữa khi quy định người bào chữa có quyền tham gia ngay từ khi có quyết định tạm giữ.
Thông thường sự tham gia của luật sư phụ thuộc vào ý chí của bị can, bị cáo, người bị tạm giữ. Họ có thể trực tiếp mời hoặc ủy quyền cho người thân của mình mời luật sư bào chữa. Tuy nhiên trong một số trường hợp đặc biệt luật quy định sự tham gia của người bào chữa vào trong vụ án không phụ thuộc vào ý chí của bị can, bị cáo. Đó là các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 57 BLTTHS, khi những chủ thể quy định tại điều khoản này hoặc người đại diện hợp pháp của họ không mời người bào chữa thì các cơ quan tiến hành tố tụng có nghĩa vụ yêu cầu Đoàn luật sư hoặc đề nghị Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cử người bào chữa cho họ. Trong lý luận gọi đây là trường hợp bào chữa bắt buộc, còn trong thực tiễn gọi là bào chữa chỉ định. Những trường hợp này liên quan đến các bị can, bị cáo là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần, hoặc bị can, bị cáo về tội theo khung hình phạt có mức cao nhất là tử hình. Sự tham gia của người bào chữa lúc này có những khác biệt so với các trường hợp thông thường ở những điểm sau:
+ Cơ sở pháp lý đầu tiên để người bào chữa tham gia vào vụ án là sự chủ động thực hiện nghĩa vụ bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng thông qua hình thức yêu cầu hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền cử người bào chữa cho bị can, bị cáo.
+ Quyết định quản lý của cơ quan có thẩm quyền (Đoàn luật sư hoặc Ủy ban Mặt trận Tổ quốc là cơ sở pháp lý tiếp theo để người bào chữa tham gia vào vụ án chứ không phải là sự thỏa thuận giữa bị can, bị cáo với người bào chữa.
+ Bị can, bị cáo chưa thành niên hoặc có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần vẫn có quyền yêu cầu thay đổi hoặc từ chối người bào chữa đã được cử cho họ nhưng quyền này không có tính tuyệt đối. Thí dụ, nếu chỉ có bị cáo vị thành niên từ chối người bào chữa còn người đại diện hợp pháp của bị cáo không từ chối thì Tòa án vẫn tiến hành xét xử với sự tham gia của người bào chữa đã được cử. Đây là một quy định đúng đắn và tiến bộ xuất phát trước hết vì lợi ích của chính các bị can, bị cáo.
Như đã nói ở trên, quyền bào chữa là quyền chủ thể của bị can, bị cáo do vậy trong các trường hợp thông thường thì ý chí của họ có tính quyết định đối với sự tham của người bào chữa vào trong vụ án và các cơ quan tiến hành tố tụng phải tôn trọng quyết định đó của chủ thể. Nhưng trong các trường hợp quy định ở khoản 2 Điều 57 BLTTHS năm 2003 thì quyền quyết định của các chủ thể này không còn tính tuyết đối mà bị phụ thuộc vào sự xem xét chấp nhận hay không chấp nhận của Tòa án. Lý do hạn chế quyền chủ thể ở đây cũng là lý do về sự tham gia bắt buộc của người bào chữa: các chủ thể là những người có khó khăn hơn so với các trường hợp bình thường khác trong việc thực hiện quyền bào chữa của mình nên cần có sự can thiệp từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng. Thí dụ như khó khăn về tâm lý khi phải đối mặt với điều luật có hình phạt tử hình, khó khăn về thể chất, về tâm thần, và kể cả khó khăn về vật chất trong việc mời người bào chữa hoặc tự bào chữa. Tuy nhiên đây mới chỉ là hướng dẫn của Nghị quyết số 03/2004/NQ-HĐTP ngày 02/10/2004 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao và chỉ áp dụng đối với hai đối tượng là bị can, bị cáo vị thành niên hoặc có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần. Ý kiến của chúng tôi là cần phải luật hóa nội dung này và phải mở rộng cho cả người bị tạm giữ là vị thành niên hoặc có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thân, cho cả bị can về tội có khung hình phạt cao nhất là tử hình. Như vậy càng nhấn mạnh được tính chất tham gia bắt buộc của người bào chữa và càng làm nổi bật được ý nghĩa của chế định này.
+ Chi phí cho người bào chữa do Nhà nước chịu.
Sự tham gia bắt buộc của người bào chữa trong TTHS là quy định đầy tính nhân đạo của BLTTHS năm 2003 nước ta. Quy định của luật về sự tham gia của người bào chữa vào trong vụ án không phụ thuộc vào ý chí của bị can, bị cáo như là sự nhân đôi bảo đảm quyền bào chữa cho họ.
Quyền bào chữa không chỉ cần thiết cho bị can, bị cáo mà còn cần thiết và có lợi cho chính các cơ quan tiến hành tố tụng, cho nhiệm vụ xác định sự thật khách quan của vụ án, xét xử đúng người đúng tội, không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Chúng tôi hoàn toàn đồng tình với ý kiến xem sự tham gia của người bào chữa từ giai đoạn điều tra như là sự phản biện có lợi cho cơ quan điều tra.[1] Nhưng vì sáo “có lợi” mà trong thực tiễn vẫn xảy ra tình trạng các quy định của BLTTHS năm 2003 về sự tham gia của người bào chữa không được tuân thủ và người bào chữa còn gặp nhiều khó khăn khi thực hiện các quyền tố tụng của mình? Theo chúng tôi ở đây có thể có hai nguyên nhân: nguyên nhân về nhận thức của những người tiến hành tố tụng và nguyên nhân từ chính các quy định của luật.
Về nguyên nhân nhận thức: Ngoài trường hợp một số điều tra viên có trình độ thấp hơn luật sư nên mặc cảm rằng luật sư vào là “lắm điều nhiều lẽ” còn có trường hợp các điều tra viên không nhận thức đầy đủ về nghĩa vụ tố tụng của mình là phải tạo điều kiện thuận lợi cho bị can, bị cáo, người bị tạm giữ thực hiện quyền bào chữa. Như đã nói ở trên, quyền bào chữa có ý nghĩa quan trọng đối với bản thân bị can, bị cáo, người bị tạm giữ, đối với các cơ quan tiến hành tố tụng, đối với nhiệm vụ chung của TTHS do vậy quyền này được nhà nước bảo đảm (Điều 132 Hiến pháp 1992 sửa đổi).
BLTTHS năm 2003 đã cụ thể hóa nội dung này của Hiến pháp thành một trong những nguyên tắc cơ bản của TTHS – nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo (Điều 11) với quy định “Cơ quan điều tra,Viện kiểm sát, Tòa án có nhiệm vụ bảo đảm cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của họ theo quy định của BLTTHS”. Nguyên tắc này còn thể hiện trong các quy định về nghĩa vụ của cơ quan tiến hành tố tụng khi tống đạt quyết định khởi tố bị can và khi hỏi cung phải giải thích cho bị can, bị cáo, người bị tạm giữ về các quyền, nghĩa vụ của họ trong đó có quyền tự bào chữa và quyền nhờ người khác bào chữa (Điều 126 và Điều 131 BLTTHS năm 2003), nghĩa vụ yêu cầu Đoàn luật sư hoặc đề nghị Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cử người bào chữa trong trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 57 BLTTHS năm 2003. Một bên có quyền bào chữa thì đương nhiên bên kia phải có nghĩa vụ tôn trọng và bảo đảm việc thực hiện quyền đó. Khi đã là nghĩa vụ do luật định thì đấy là điều mà các cơ quan tiến hành tố tụng phải tuân thủ, phải thực hiện, không có lựa chọn nào khác.
Có ý kiến cho rằng trong trường hợp vụ án đã được điều tra cẩn trọng nhưng cơ quan điều tra chỉ có vi phạm hình thức - không thực hiện nghĩa vụ bảo đảm sự tham gia bắt buộc của người bào chữa - thì vi phạm này cần rút kinh nghiệm nhưng chưa tới mức nghiêm trọng để phải điều tra lại. Dù có trả hồ sơ để điều tra lại cũng không còn ý nghĩa gì nữa[2]. Ý kiến của chúng tôi khác với ý kiến này. Chính tầm quan trọng của quyền bào chữa và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo cho chúng ta cơ sở khẳng định vi phạm nghĩa vụ của cơ quan tiến hành tố tụng về việc bảo đảm quyền bào chữa phải được nhìn nhận là “vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng”, và các cơ quan này phải gánh chịu những hậu quả pháp lý bất lợi cho mình mà chúng ta thường gọi là chế tài. Chế tài ở đây là những gì mà các cơ quan này đã thực hiện trong quá trình giải quyết vụ án sẽ không được thừa nhận là hợp pháp: hồ sơ vụ án bị trả lại trong các giai đoạn trước xét xử, bản án đã xử có thể bị hủy. Các hhoạt động tố tụng phải được thực hiện bổ sung hoặc thực hiện lại theo đúng quy định của luật. Cụ thể tại các Điều 168, 179, 250, 287 BLTTHS năm 2003 quy định, khi phát hiện có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng thì Viện kiểm sát có quyền trả hồ sơ cho cơ quan điều tra, thẩm phán có quyền trả hồ sơ cho Viện kiểm sát, Tòa án cấp phúc thẩm có quyền hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại ở cấp sơ thẩm, Hội đồng giám đốc thẩm có quyền hủy bản án đã có hiệu lực pháp luật để điều tra hoặc xét xử lại.
Chỉ có như vậy thì các quy định của luật mới được tuân thủ. Một khi điều tra viên nhận thức được rằng nếu không bảo đảm sự tham gia của người bào chữa theo quy định của khoản 2 Điều 57 BLTTHS năm 2003 thì hồ sơ sẽ bị Viện kiểm sát hoặc Tòa án trả lại và mọi việc phải làm lại theo đúng luật thì người đó sẽ chọn phương án tối ưu là thực hiện theo đúng yêu cầu của luật ngay từ đầu. Thực tiễn xét xử cũng đi theo hướng này. Toàn bộ phiên tòa diễn ra theo đúng thủ tục, nghị án theo đúng thủ tục nhưng chỉ cần biên bản nghị án thiếu chữ ký của một thành viên Hội đồng xét xử dù chỉ là do sơ suất thì vi phạm hình thức này cũng đủ là cơ sở để tòa án cấp phúc thẩm hủy bản án để xét xử lại. Toàn bộ phiên tòa diễn ra theo đúng thủ tục nhưng chỉ cần Hội đồng xét xử không đúng thành phần theo quy định của pháp luật gồm hai thẩm phán và ba hội thẩm nhân dân khi xét xử bị cáo về tội theo khung hình phạt có mức cao nhất là tử hình (Điều 185) thì toàn bộ kết quả của phiên tòa cũng bị hủy, phải tiến hành phiên tòa mới.
Chúng ta không thể chấp nhận hiện tượng vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trở thành “thói quen” trong hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng vì khi đó không có gì bảo đảm tính khách quan, tính hợp pháp về kết quả hoạt động của những cơ quan này. Trách nhiệm phát hiện những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng này thuộc về Viện kiểm sát và Tòa án các cấp trong từng giai đoạn tố tụng mà không phụ thuộc vào việc bị can, bị cáo có khiếu nại hay kháng cáo hay không. Thí dụ, khi xét xử phúc thẩm bị cáo không khiếu nại về việc không có luật sư tham gia bắt buộc theo quy định của luật từ giai đoạn điều tra cho đến giai đoạn xét xử sơ thẩm thì Tòa án cấp phúc thẩm vẫn có quyền (đồng thời là nghĩa vụ) hủy bản án sơ thẩm để điều tra hoặc xét xử lại vì theo Điều 241 BLTTHS năm 2003 Tòa án cấp phúc thẩm có thể xem xét các phần khác không bị kháng cáo, kháng nghị của bản án. Một điều kiện duy nhất hạn chế quyền của cấp phúc thẩm trong trường hợp này là việc xem xét đó không được làm xấu tình trạng của bị cáo.
Nguyên nhân thứ hai là nguyên nhân từ chính các quy định của BLTTHS năm 2003. Chúng tôi chia sẻ với nhiều ý kiến về những bất cập, chưa rõ ràng trong các quy định của luật về vấn đề này:
Thứ nhất, về thời điểm tham gia của người bào chữa bắt buộc. Hiện nay chúng ta không tìm được câu trả lời trực tiếp trong luật về thời điểm tham gia của người bào chữa bắt buộc, về thời điểm phát sinh nghĩa vụ của các cơ quan điều tra trong việc bảo đảm sự tham gia của người bào chữa theo khoản 2 Điều 57 BLTTHS năm 2003.. Nhưng chúng ta có thể suy luận từ các quy định cụ thể của luật. Về trường hợp quy định ở điểm a khoản 2 Điều 57 thì thời điểm bị can biết mình bị truy tố về tội theo khung hình phạt có mức cao nhất là tử hình đồng thời là thời điểm phát sinh nghĩa vụ của cơ quan điều tra bảo đảm người bào chữa cho bị can. Thời điểm đó là thời điểm tống đạt quyết định khởi tố bị can. Có ý kiến cho rằng khi mới điều tra với chứng cứ ban đầu cơ quan điều tra chỉ có thể khởi tố bị can về tội danh chứ chưa rõ khoản nào nên chưa thể biết bị can có thuộc trường hợp bắt buộc phải có người bào chữa hay không.[3] Ý kiến này không chính xác vì quyết định khởi tố bị can phải ghi rõ bị can bị khởi tố về tội gì, theo điều khoản nào của Bộ luật Hình sự (Điều 126 BLTTHS năm 2003). Do vậy cơ quan điều tra khi ra quyết định khởi tố bị can về tội có khung hình phạt là tử hình là đã phải thực hiện nghĩa vụ bảo đảm người bào chữa cho bị can. Có thể có tình huống là lúc đầu cơ quan điều tra chỉ khởi tố bị can về tội mà khung hình phạt không có tử hình nhưng sau đó trong quá trình điều tra tiếp theo xuất hiện những chứng cứ về những tình tiết tăng nặng chuyển khung hình phạt có tử hình hoặc tội khác nặng hơn có khung hình phạt tử hình thì lúc này cơ quan điều tra phải thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can. Theo luật, quyết định này phải được tống đạt ngay cho bị can (Điều 127 BLTTHS năm 2003). Và kể từ thời điểm này cơ quan điều tra có nghĩa vụ bảo đảm người bào chữa cho bị can. Toàn bộ kết quả hoạt động tố tụng của cơ quan điều tra trước đó không có sự tham gia của người bào chữa được coi là hợp pháp.
Đối với các trường hợp thuộc điểm b khoản 2 Điều 57 - bị can là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần - thì nghĩa vụ của cơ quan điều tra bảo đảm người bào chữa cho những bị can này xuất hiện từ thời điểm nào? Trường hợp bị can phạm tội khi chưa thành niên nhưng đến thời điểm khởi tố bị can đã đủ tuổi thành niên thì có cần sự tham gia bắt buộc của người bào chữa hay không? Luật cũng không có câu trả lời rõ ràng, chỉ có hướng dẫn của Nghị quyết 03/2004/NQ-HĐTP ngày 02/10/2004 của Hội đồng thẩm phán là, thời điểm xác định bị can có phải là người chưa thành niên hay không để áp dụng khoản 2 Điều 57 BLTTHS năm 2003 không phải là thời điểm thực hiện tội phạm mà là thời điểm khởi tố bị can. Trong quyết định khởi tố bị can phải ghi rõ ngày tháng năm sinh của bị can (Điều 126 BLTTHS 2003). Do vậy nếu tại thời điểm khởi tố bị can cơ quan điều tra có thông tin chính thức về bị can là người chưa đủ 18 tuổi thì kể từ lúc đó cơ quan điều tra có nghĩa vụ bảo đảm người bào chữa cho bị can. Cũng có thể có tình huống tại thời điểm này cơ quan điều tra không có hoặc không thể có thông tin chính xác về bị can là người chưa thành niên do vậy đã không yêu cầu người bào chữa tham gia vào trong vụ án. Chỉ đến cuối giai đoạn điều tra mới có thông tin xác thực về bị can là người chưa thành niên thì kể từ lúc này cơ quan điều tra có nghĩa vụ yêu cầu người bào chữa cho bị can. Toàn bộ kết quả điều tra trước đó được coi là hợp pháp và không phải tiến hành lại. Trường hợp nội dung lời khai của bị can trước khi có sự tham gia của người bào chữa và lời khai sau khi có sự tham gia của người bào chữa khác nhau thì đây chỉ là vấn đề đánh giá chứng cứ, còn bản thân cả hai lời khai đều là hợp pháp.
Thứ hai, về mức độ tham gia của người bào chữa bắt buộc trong các hoạt động điều tra. Hiện nay luật cũng không có quy định rõ ràng về việc người bào chữa bắt buộc có nhất thiết phải tham dự tất cả các lần hỏi cung thân chủ của mình hay không? Đối với các trường hợp thông thường thì đây là một trong những nội dung cơ bản trong thỏa thuận giữa bị can, bị cáo và người bào chữa và đương nhiên khối lượng công việc của người bào chữa có quan hệ theo tỷ lệ thuận với thù lao bào chữa. Trong trường hợp bào chữa bắt buộc thù lao do Nhà nước trả theo mức cố định do vậy luật nên quy định mức độ tối thiểu những hoạt động tố tụng cần có sự tham gia của người bào chữa. Trong giai đoạn điều tra bị can rất cần đến sự hiện diện và trợ giúp của người bào chữa ở những thời điểm như khi nhận tống đạt quyết định khởi tố bị can, khi bị hỏi cung lần đầu tiên, khi bị can có lời khai nhận tội, khi bị bắt tạm giam, bị khám xét, khi nhận tống đạt cáo trạng... Phương án tối ưu là người bào chữa cần tham gia vào tất cả các hoạt động tố tụng liên quan đến bị can trong trường hợp bào chữa bắt buộc và phương án này chỉ khả thi khi giải quyết được hai vấn đề sau: Thù lao mà Nhà nước trả phải tương xứng với khối lượng công việc của người bào chữa và ý thức trách nhiệm về đạo đức nghề nghiệp của người bào chữa.
Thứ ba, đối với trường hợp bị can là người có nhược điểm về thể chất thì luật cũng không có quy định cụ thể thế nào là người có nhược điểm về thể chất và nhược điểm đến mức độ nào thì cần có người bào chữa bắt buộc? Thí dụ như bị can bị cụt một tay hoặc chỉ bị hỏng một mắt có nằm trong trường hợp của khoản 2 Điều 57 hay không? Theo ý kiến của chúng tôi cần có hướng dẫn cụ thể về vấn đề này dựa trên nguyên tắc chung sau đây: bị can có nhược điểm về thể chất nhất định và những nhược điểm này cản trở bị can tự mình thực hiện quyền bào chữa. Cơ quan tiến hành tố tụng phải trả lời và đưa ra quyết định phù hợp về bảo đảm người bào chữa cho bị can. Đối với bị can có nhược điểm về tâm thần thì khó khăn nhất là trường hợp những nhược điểm này không phải bẩm sinh mà xuất hiện trong quá trình điều tra, xét xử vụ án. Chúng tôi cho rằng khi cơ quan tiến hành tố tụng có nghi ngờ về tình trạng tâm thần của bị can thì các cơ quan này phải trưng cầu giám định theo Điều 155 BLTTHS năm 2003. Thời điểm ra quyết định trưng cầu giám định tâm thần là thời điểm các cơ quan này có nghĩa vụ bảo đảm người bào chữa cho bị can chứ không chờ kết luận giám định. Nếu kết luận giám định là bị can không có nhược điểm về tâm thần thì lúc này sự tham gia tiếp theo của người bào chữa trong vụ án sẽ được giải quyết như trong các trường hợp thông thường khác tức là trên cơ sở thỏa thuận với bị can.
Thứ tư, về quy định của luật làm hạn chế nghiêm trọng quyền bào chữa của bị cáo. Trường hợp mà thẩm phán Tòa án TP.Hồ Chí Minh Vũ Phi Long nêu ra là hoàn toàn thực tế[4]. Đó là trường hợp cơ quan điều tra, Viện kiểm sát không yêu cầu cử người bào chữa vì bị can bị truy tố về tội mà khung hình phạt không phải là tử hình nhưng khi xét xử Tòa án thấy hành vi của bị cáo thuộc khung hình phạt có tử hình. Nếu Tòa án tuyên bản án kết tội bị cáo theo khung hình phạt tử hình thì có vi phạm quyền bào chữa của bị cáo hay không? Các bản cung trước đó có giá trị pháp lý hay không? Đây chính là một trong những khía cạnh quan trọng của vấn đề giới hạn xét xử - một vấn đề lý luận còn chưa có nhận thức thống nhất và còn nhiều vướng mắc trong thực tiễn xét xử ở nước ta. Điều 196 BLTTHS năm 2003 cho phép Tòa án có thể xét xử bị cáo theo khoản khác với khoản mà Viện kiểm sát truy tố trong cùng một điều luật nghĩa là có thể xét xử theo hướng nặng hơn, bất lợi hơn cho bị cáo. Thí dụ Viện kiểm sát truy tố bị cáo theo khoản 2 Điều 122 (tội hiếp dâm trẻ em) có khung hình phạt là tù từ 12 năm đến 20 năm, nhưng Tòa án có thể xét xử bị cáo theo khoản 3 của cùng điều luật và khoản 3 có khung hình phạt với hình phạt cao nhất là tử hình. Nếu luật đã cho phép như vậy thì đương nhiên toàn bộ hoạt động tố tụng trước đó phải được thừa nhận là hợp pháp.
Nếu không thừa nhận là hợp pháp Tòa án không thể xét xử tuyên án được.
Tuy nhiên cần phải nói một cách thẳng thắn rằng quy định này của luật đã hạn chế nghiêm trọng quyền bào chữa của bị cáo. Bị cáo bị đặt trong tình thế vô cùng bất lợi là bị xét xử theo khung hình phạt tử hình mà không có sự tham gia của người bào chữa hoặc có sự tham gia của người bào chữa – do bị cáo mời chứ không phải do cơ quan tiến hành tố tụng yêu cầu cử - nhưng người bào chữa và bản thân bị cáo thực hiện việc bào chữa của mình chống lại cáo trạng buộc tội của Viện kiểm sát theo hướng ở khoản 2 (không có tình tiết định khung ở khoản 3).
Chỉ đến khi Tòa tuyên án thì bị cáo và người bào chữa do bị cáo mời mới biết Tòa xử bị cáo theo khoản 3. Bị cáo và người bào chữa do mình mời đã không được bào chữa về tình tiết định khung ở khoản 3 vì chỉ bị truy tố và đưa ra xét xử theo khoản 2. Thực tế là bị cáo bị xét xử trong điều kiện quyền bào chữa của mình đã bị tước đoạt. Điều đáng nói hơn là người buộc tội bị cáo lúc này chính là Tòa án chứ không phải là Viện kiểm sát. Liệu bị cáo có thể tin rằng bản án của Tòa án vừa buộc tội mình vừa xét xử mình là công minh được không?
Từ sự trình bày trên chúng tôi cho rằng mặc dù BLTTHS năm 2003 mới chỉ có hiệu lực áp dụng được khoảng 3 năm nhưng việc tiếp tục hoàn thiện các quy định của nó trong đó có những vấn đề liên quan đến quyền bào chữa, đến giới hạn xét xử của Tòa án vẫn là công việc có tính cấp bách để đáp ứng yêu cầu của cải cách tư pháp đang diễn ra ở nước ta.

[1] Hủy án vì thiếu luật sư: Có luật sư là có lợi cho cơ quan điều tra, Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh số 23/7/2007, tr. 11
[2] Hủy án vì thiếu luât sư: Từ chối xét xử nếu quyền bào chữa bị cản trở, Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh ngày 25/7/2007, tr. 11.
[3] Hủy án vì thiếu luật sư: Từ chối xét xử nếu quyền bào chữa bị cản trở, Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh ngày 25/7/2007, tr. 11.
[4] Hủy án vì thiếu luật sư: Tòa án sẽ mạnh tay hơn, Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh ngày 20/7/2007, tr. 9
---
Nguon: Tap Chi Khoa Hoc Phap Ly - DH.Luat TP.HCM

Read more »

Tố tụng tranh tụng và tố tụng thẩm vấn trong tư pháp hình sự thế giới

Tố tụng tranh tụng và tố tụng thẩm vấn trong tư pháp hình sự thế giới
Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đều khẳng định cần “mở rộng tranh tụng tại phiên tòa”, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp. Ngoài việc xác định rõ các đặc điểm đặc trưng hiện thời của tố tụng hình sự tại Việt Nam để có những bước đi tiếp theo chắc chắn và đúng đắn, thì cần thiết phải nghiên cứu, đánh giá và đặc biệt là sự chọn lọc những nội dung phù hợp của các mô hình tố tụng hình sự trên thế giới để áp dụng vào thực tiễn Việt Nam. Trong mối liên hệ đó, bài viết giới thiệu một số nội dung cơ bản của tố tụng tranh tụng và tố tụng thẩm vấn trong tư pháp hình sự trên thế giới để cùng tham khảo.



*1. Tố tụng tranh tụng
Sự “cởi mở” và tự do tranh luận giữa các bên
Mô hình tố tụng tranh tụng có nguồn gốc từ mô hình tố tụng tố cáo và phát triển mạnh mẽ ở các nước theo hệ thống luật án lệ như Anh và Mỹ. Tố tụng tranh tụng cho rằng: sự thật sẽ được mở ra qua sự tranh luận tự do và cởi mở giữa những người có dữ liệu chính xác.
Hình thức tố tụng này dựa trên quan điểm cho rằng, tố tụng là một cuộc tranh đấu tại Tòa án giữa một bên là Nhà nước (thông qua đại diện) và một bên là công dân bị nghi thực hiện tội phạm; mà đã là cuộc tranh đấu thì hai bên đều được sử dụng các quyền và nghĩa vụ pháp lý như nhau trong việc thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ, phân tích và đưa ra các kết luận đối với những việc cụ thể. Ngôn ngữ được sử dụng trong quá trình tố tụng đòi hỏi phải rất chính xác và tố tụng có vai trò đặc biệt quan trọng đến mức nhiều người cho rằng, tố tụng tranh tụng là hệ thống coi trọng luật tố tụng hơn luật nội dung.
Tố tụng tranh tụng cũng không buộc các bên phải khách quan, công khai trong quá trình thu thập chứng cứ. Họ có thể tiến hành theo nhiều cách để đạt được mục đích buộc tội hay gỡ tội, miễn sao khi tranh tụng trước Toà, bên buộc tội phải đưa ra các chứng cứ nhằm chứng minh tính có lỗi của hành vi phạm tội và xác định rõ nguyên nhân, hậu quả của tội phạm phải được nằm trong mối quan hệ nhân quả. Hành vi có lỗi đó đã vi phạm pháp luật và gây ra hậu quả nhất định cho người bị hại. Còn bên gỡ tội, họ phải chứng minh được hành vi đó không có lỗi, không vi phạm luật hoặc chưa tới mức phải chịu trách nhiệm hình sự hay có căn cứ để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Trong quá trình xét xử, Toà án (mà cụ thể là thẩm phán chủ toạ phiên toà) đóng vai trò là người “trọng tài lạnh lùng”, quan sát các bên tranh tụng và cùng với kết luận của bồi thẩm đoàn sẽ đưa ra phán quyết cuối cùng là bên nào chiến thắng.
Việc xem xét, đánh giá chứng cứ mà các bên đưa ra tại cuộc tranh tụng sẽ dựa trên những tiêu chí hợp lệ của chứng cứ mà pháp luật đã quy định và phụ thuộc vào niềm tin nội tâm của người thẩm phán.
Nhằm bảo đảm cho quá trình tranh tụng được diễn ra bình đẳng, dân chủ, khách quan, người ta có đưa ra hai điều kiện sau đây:
- Thứ nhất, bảo đảm sử dụng việc kiểm tra chéo, đối chất để xác định tính chính xác, có căn cứ của chứng cứ. Các bên (buộc tội và gỡ tội) đều có quyền thẩm vấn các nhân chứng để kiểm tra tính trung thực trong lời khai của họ, kiểm tra tính xác thực, lô gíc và có căn cứ về những chứng cứ mà họ đã khai, nhằm bảo đảm rằng lời khai của nhân chứng là cái họ đã nhìn thấy, chứng kiến cụ thể chứ không phải do họ suy diễn hoặc họ nghĩ rằng sẽ diễn ra như vậy.
*- Thứ hai, bảo đảm quyền tranh tụng trước toà cho cả phía buộc tội (đại diện của Nhà nước) và phía gỡ tội (các luật sư bào chữa) một cách bình đẳng, khách quan, không bên nào được lấn át hay áp đặt nhận thức đối với bên kia về quan điểm mà mình đưa ra. Thẩm phán giữ vai trò trọng tài, điều khiển cuộc tranh tụng, bảo đảm cho các bên có đầy đủ các điều kiện và quyền hạn tranh tụng như nhau, buộc bên bị phản đối phải chấm dứt việc đưa ra các quan điểm suy diễn, áp đặt nếu sự phản đối của bên kia là có căn cứ (phản đối hữu hiệu), đồng thời, ngăn chặn những phản đối không có căn cứ (phản đối vô hiệu).
Đề cao tính trung lập của tòa án
Trong mô hình tố tụng tranh tụng, một đặc điểm nổi bật là thẩm phán và bồi thẩm đoàn bị động và trung lập. Mô hình tranh tụng dựa trên vai trò trung lập và thụ động của thẩm phán /bồi thẩm đoàn để giải quyết các tranh chấp giữa các bên qua các thủ tục đối kháng. Thẩm phán /bồi thẩm đoàn chỉ đưa ra kết luận cuối cùng và đứng ngoài mọi tranh luận và họ cũng bị cấm tham gia vào các thủ tục thu thập chứng cứ hay thuyết phục các bên có các thao tác hoà giải với nhau.
Trách nhiệm trình bày chứng cứ thuộc về các bên. Lý luận của mô hình tranh tụng đòi hỏi rằng các bên phải có trách nhiệm đưa ra chứng cứ trước Toà. Nguyên tắc này bảo đảm cho Toà án thoát khỏi mọi ảnh hưởng hay định kiến - nếu tham gia vào việc thu thập chứng cứ. Điều đó cũng khuyến khích các bên phải tận dụng hết mọi cơ hội hay khả năng để tìm tòi, đưa ra những chứng cứ thuyết phục nhất và qua đó thẩm phán có điều hiện để suy xét, đưa ra phán quyết thích hợp nhất. Do sự phức tạp của pháp luật và những quy tắc tố tụng, các bên nói chung không có đủ khả năng thực hiện các quyền, nghĩa vụ của họ và tố tụng tranh tụng phải dựa vào một đội ngũ chuyên nghiệp là luật sư để họ có thể tập hợp, thu thập bằng chứng và trình bày trước Toà.
Một thủ tục phức tạp, đạt trình độ cao
Một đặc điểm nữa của tố tụng tranh tụng là thủ tục phức tạp và đạt trình độ cao. Có 3 quy tắc cơ bản định hình cho mọi thủ tục trong mô hình tranh tụng: giai đoạn trước và sau khi xét xử là quy tắc tố tụng (Rule of procedure), giai đoạn xét xử (tại Toà án) là quy tắc về chứng cứ (Rule of Evidence) và cuối cùng là quy tắc điều chỉnh đạo đức luật sư (Rule of ethics).
- Quy tắc tố tụng gồm một loạt các quy định giúp các bên chuẩn bị chứng cứ trước khi bước vào xét xử chính thức và là một thủ tục tư pháp hành chính để Toà án xem xét các chứng cứ đã đủ cho một phiên toà chính thức chưa nhằm tránh những thủ tục điều tra có thể diễn ra không cần thiết tại Toà.
- Quy tắc về chứng cứ bảo đảm sự thống nhất của các yếu tố trong hệ tranh tụng. Nó ngăn chặn việc sử dụng những chứng cứ không đáng tin cậy có thể làm Toà án đưa ra phán quyết dựa trên những thông tin sai lệch. Nó cũng nghiêm cấm sử dụng chứng cứ có thể gây ra những định kiến không công bằng cho một trong các bên tham gia tố tụng. Quy tắc về chứng cứ cũng tạo điều kiện ràng buộc luật sư để họ biết được những chứng cứ nào sẽ được chấp thuận tại Toà sau này; đồng thời là cơ sở để xác định thẩm quyền của thẩm phán chủ toạ phải điều hành diễn biến, thủ tục phiên toà: ông ta không có quyền chọn chứng cứ mà ông ta thấy thích hợp nhất mà phải tuân theo các quy tắc chứng cứ đã được xác định trước.
- Quy tắc điều chỉnh đạo đức luật sư: Mô hình tranh tụng sử dụng một loạt các quy tắc về đạo đức nghề nghiệp để kiểm soát đội ngũ luật sư của cả hai bên. Những thủ đoạn đe doạ hay che giấu, làm sai lệch thông tin có thể làm cho Toà án có định kiến bị cấm và loại trừ. Hơn nữa, quy tắc về đạo đức cũng đòi hỏi luật sư phải hành sự và trung thành vô điều kiện với quyền lợi của thân chủ của các bên như chính quyền lợi của họ.
Trong mô hình tố tụng này, chức năng giám sát việc tuân theo pháp luật được giao cho Tòa án. Với vị trí trung tâm của hệ thống tư pháp, của hoạt động tố tụng, Tòa án có quyền và có trách nhiệm bảo đảm cho các bên nghiêm chỉnh chấp hành các quy định của pháp luật. Điều này khác với những nước có tổ chức Viện kiểm sát như Nga, Trung Quốc, Việt Nam…
Một số nhược điểm của tố tụng tranh tụng
- Tố tụng tranh tụng bị phê phán là xa rời thực tế, “việc con người bị phán xét như thế nào dường như quan trọng hơn việc xem họ đã làm gì trên thực tế”. Một số ý kiến chỉ trích cho rằng, trong mô hình tố tụng tranh tụng, bên nào có nhiều tiền để thuê luật sư thì sẽ có nhiều khả năng giành thắng lợi hơn. Một số tác giả thậm chí còn kết luận rằng, tố tụng xét hỏi cho phép tìm ra sự thật, trong khi đó tố tụng tranh tụng chỉ cho phép tìm ra một phần sự thật mà thôi.
- Nhược điểm thứ hai là thủ tục tố tụng rất phức tạp. Mọi vấn đề lẽ ra phải được thực hiện trong cả một quá trình điều tra lại chỉ được trình bày trong phiên xét xử và khi phiên toà xét xử diễn ra thì chưa có gì thực sự được khẳng định chắc chắn cả.
- Ngoài ra, tố tụng tranh tụng cũng có nhược điểm là chi phí mở phiên toà cao, thời gian xét xử thường kéo dài, thành viên bồi thẩm đoàn có thể bị ảnh hưởng quá mức bởi thông tin đại chúng liên quan đến vụ việc và khó có thể ước định ngay thiệt hại cũng như phân tích những chứng cứ phức tạp tại phiên toà; bồi thẩm đoàn không có trách nhiệm đưa ra lý do đối với các quyết định của họ ...
2. Tố tụng thẩm vấn (tố tụng xét hỏi)
Vai trò chủ động của thẩm phán
Mô hình tố tụng thẩm vấn xuất hiện vào thời kỳ chiếm hữu nô lệ, trong các Tòa án tôn giáo và dần dần thâm nhập vào Tòa án thường. Tố tụng thẩm vấn được sử dụng hầu hết ở các quốc gia trước đây không phải là thuộc địa của Anh. Bao gồm cả các nước châu Âu lục địa, các nước Mỹ La tinh, các nước châu á và châu Phi không thuộc khối Thịnh vượng chung.
Nét đặc trưng nhất của mô hình tố tụng thẩm vấn là nó đề cao vai trò chủ động của thẩm phán (trong tiếng Pháp là juge d’instruction, thường được dịch là investigating magistrate - thẩm phán điều tra hoặc judge - thẩm phán). Thẩm phán là người đưa ra quyết định điều tra khi xảy ra một vụ án nào đó. Thẩm phán cũng là người có trách nhiệm tìm ra sự thật trên cơ sở các sự việc, chứng cứ. Cũng chính thẩm phán là người chỉ đạo toàn bộ quá trình tố tụng, kể cả giai đoạn điều tra. Trong quá trình điều tra, thẩm phán cũng góp phần tích cực trong việc tìm ra sự thật và phục vụ với tư cách là người thẩm tra. Như vậy, vai trò của thẩm phán trong tố tụng thẩm vấn khác xa so với vai trò của thẩm phán - trọng tài trong tố tụng tranh tụng. ở đây, thẩm phán là trung tâm của quá trình thu thập dữ kiện trong hệ thống thẩm vấn. Thẩm phán không chỉ thực hiện chức năng xét xử, mà còn thực hiện cả chức năng điều tra, chức năng buộc tội và một phần nào đó của chức năng bào chữa.
Trong tố tụng thẩm vấn, khi vai trò của thẩm phán được đề cao và nắm giữ vai trò quyết định, thì các chức năng buộc tội và bào chữa tồn tại khá mờ nhạt. Vai trò công tố viên buộc tội và luật sư bào chữa gần như thụ động. Sự thật của vụ án chỉ có thể và tìm ra được trong quá trình thẩm vấn, điều tra. Bởi vậy, việc xem xét đánh giá và ghi nhận tính có căn cứ, hợp lệ của chứng cứ được coi là đặc trưng của hình thức tố tụng thẩm vấn. Khi đánh giá chứng cứ, người ta dựa vào những tiêu chí hết sức khắt khe mà luật tố tụng đã quy định để xác định tính hợp lệ của chúng. Phiên toà trong tố tụng thẩm vấn không phải là cuộc tranh tụng giữa các bên buộc tội và gỡ tội, mà thực chất vẫn là sự tiếp tục của việc điều tra, thẩm định chứng cứ, tìm chứng cứ, làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Các bên có trách nhiệm cung ứng tất cả các chứng cứ thích hợp, có liên quan đến vụ án cho Toà án. Các thẩm phán sẽ thực hiện trực tiếp việc thẩm vấn các nhân chứng một cách tích cực chứ không phải công tố viên và luật sư bào chữa. Phiên toà cũng diễn ra trong thời gian ngắn hơn so với tố tụng tranh tụng, bởi vì nó không bao gồm phần tranh tụng của các bên.
Trong tố tụng thẩm vấn, Viện công tố có những quyền hạn lớn hơn so với trong tố tụng tranh tụng. Viện công tố có quyền chỉ đạo công tác điều tra, ra quyết định khởi tố. Đối với các vụ án phức tạp thì sau giai đoạn điều tra sơ bộ còn có giai đoạn thẩm cứu do một thẩm phán điều tra đảm nhiệm. Đây là một thẩm phán độc lập, không tham gia vào giai đoạn điều tra sơ bộ ban đầu và có nhiệm vụ xác định sự thật. Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, nhiệm vụ của thẩm phán điều tra là làm cho sự thật được thể hiện rõ. Như vậy, mọi chứng cứ đều do một thẩm phán điều tra độc lập và khách quan tập hợp, cho dù đó là chứng cứ cho phép kết tội bị can hoặc cho phép chứng minh sự vô tội của bị can.
Đề cao vai trò của cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt ở giai đoạn điều tra
- Tố tụng thẩm vấn nhấn mạnh vào giai đoạn điều tra, thẩm tra của quá trình tố tụng, bởi vậy việc điều tra, thẩm tra chứng cứ trong các vụ án được yêu cầu khắt khe và kỹ lưỡng, bảo đảm sự chính xác, khách quan trong việc xác định sự thật của vụ án và xác định chính xác kẻ phạm tội.
- Tố tụng thẩm vấn đề cao vai trò của thẩm phán trong suốt quá trình tố tụng. Thẩm phán không chỉ thể hiện quyền năng tại phiên toà hay giai đoạn xét xử mà còn có quyền và nghĩa vụ tham gia tích cực trong quá trình điều tra, thẩm tra chứng cứ. Điều này khẳng định việc tham gia trực tiếp của thẩm phán trong tố tụng thẩm vấn với ý nghĩa quan trọng, tích cực, trái ngược với sự ảnh hưởng gián tiếp của thẩm phán trong quá trình tố tụng ở mô hình tố tụng tranh tụng.
- Phiên toà trong tố tụng thẩm vấn gồm hai thẩm phán: một là thẩm tra viên, một là thẩm phán có quyền quyết định vụ việc. Phần lớn nhiệm vụ thẩm vấn để bổ sung, làm rõ, đánh giá chứng cứ vụ án thuộc về thẩm phán. Các câu hỏi chủ yếu đối với các nhân chứng và các bên liên quan là do thẩm phán đặt câu hỏi và phát triển sự kiện theo hướng làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Các luật sư chủ yếu chỉ tranh luận để giải thích về các chứng cứ liên quan đến vụ án mà có thể các chứng cứ này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc đưa ra phán quyết của thẩm phán.
Nhược điểm của mô hình tố tụng thẩm vấn
Mô hình tố tụng thẩm vấn thường bị chỉ trích là không tôn trọng đầy đủ quyền của các bên đương sự bởi vì họ không có nghĩa vụ chứng minh chứng cứ. Vì chứng cứ là do thẩm phán điều tra tập hợp nên người ta cho rằng tố tụng thẩm vấn đi ngược lại nguyên tắc vô tư, khách quan và cho rằng đôi khi thẩm phán đã có sẵn trong đầu quyết định xét xử trước khi diễn ra giai đoạn xét xử. Xét dưới góc độ đó, việc tranh luận tại phiên toà trở nên vô nghĩa. Người ta cũng chỉ trích rằng, thủ tục tố tụng thẩm vấn thường kéo dài, làm mất nhiều thời gian vì có thêm giai đoạn điều tra.
3. Một số liên hệ với mô hình tố tụng hình sự tại Việt Nam
Sự thực là hệ thống tố tụng hình sự nào cũng gặp phải một mâu thuẫn hay một sức ép giữa một bên là những yêu cầu về giải quyết nhanh chóng và kịp thời các vụ án hình sự để bảo đảm sự ngăn ngừa các hành vi phạm tội, với một bên là việc bảo đảm tính công bằng để bảo vệ các quyền lợi của công dân (khi người này bị tình nghi là phạm tội). Bởi rằng, nếu chúng ta kích hoạt các yếu tố nhấn mạnh sự ngăn ngừa tội phạm thì vô hình trung hay một tất yếu xảy ra là những “rào chắn” bảo vệ quyền lợi của công dân sẽ bị xâm hại; và ngược lại.
Chính sự nhấn mạnh việc cần thiết phải giải quyết nhanh chóng và kịp thời các vụ án hình sự là một nguyên nhân mà hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam thời gian qua đã quá “coi trọng” các cơ quan tố tụng tiến hành hoạt động tố tụng, và chưa coi trọng vai trò của luật sư trong tố tụng.
Trước hết, chúng ta phải thừa nhận yếu tố lịch sử đã tác động lớn đến phương thức hoạt động tố tụng hình sự của Việt Nam. Từ năm 1945 đến năm 1975, nước ta luôn sống trong cảnh thời chiến, luôn phải đối phó với các lực lượng phản động; “Một chế độ nào, cho dẫu là theo hướng dân chủ mới, nhưng mới thành lập sau một cuộc cách mạng, cũng cần phải dùng những phương sách bất thường để chống với những lực lượng phản động”, bởi vậy, lực lượng công an có một quyền lực tương đối lớn và độc lập được Nhà nước trao cho để đối phó mạnh mẽ với tình hình thời điểm đó, với mục tiêu trên hết là An ninh quốc gia.
Sau năm 1975, các lực lượng thù địch vẫn luôn chống phá và trong nước thì trải qua một giai đoạn bao cấp kéo dài, việc cải cách tư pháp chưa được chú trọng. Do vậy, cách thức hoạt động phòng chống tội phạm vẫn theo ý thức hệ cũ: Nhấn mạnh mặt đấu tranh với tội phạm mà chưa chú trọng đến việc bảo đảm quyền công dân (khi những người này bị vướng vào vòng tố tụng); tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan tố tụng giải quyết vụ án mà quên đi tính công bằng khi không tạo điều kiện đầy đủ cho công dân được bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ.
Di sản lịch sử tư pháp để lại là một hệ thống tố tụng hình sự chú ý nhiều đến trừng trị kẻ phạm tội, hướng tới việc giải quyết nhanh chóng và kịp thời các vụ án hình sự để bảo đảm sự ngăn ngừa các hành vi phạm tội, mà vô hình trung đã quên đi việc bảo đảm tính công bằng để bảo vệ các quyền lợi của công dân bị tình nghi phạm tội.
Sự ra đời của hệ thống Viện kiểm sát cũng chỉ đóng góp “nổi trội” với vai trò như một “móc xích” để móc nối sự liền mạch của các giai đoạn tố tụng (điều tra, truy tố và xét xử) bảo đảm cho một quy trình tố tụng hoạt động “trơn tru”, còn việc kiểm sát hoạt động tố tụng để bảo đảm quyền công dân, đặc biệt trong giai đoạn điều tra là hạn chế. Bởi vì, Viện kiểm sát không phải cơ quan “trực tiếp” đứng ra bảo vệ quyền lợi cho công dân, mà chỉ thực hiện gián tiếp thông qua kiểm sát các hoạt động tố tụng hình sự. Để rõ hơn, xin trích dẫn nhận định của một chuyên gia pháp luật về vai trò của Viện kiểm sát Việt Nam trong tố tụng hình sự tại Hội thảo Pháp luật về tổ chức điều tra hình sự do Nhà Pháp luật Việt - Pháp tổ chức năm 2002: “Vai trò của kiểm sát còn rất hạn chế, còn hình thức, chưa bảo đảm được mức độ hiệu quả cần thiết. Đây là một thực tế. Đâu là nguyên nhân của tình trạng này? Tôi lấy ví dụ, người ta chú ý nhiều đến vấn đề trừng trị kẻ phạm tội. Nhưng để chấp hành các thủ tục về bắt giam, nếu có sai sót chút ít, thì người ta vẫn chưa đặt vấn đề lớn đối với chuyện đó. Thành ra những sai sót nhỏ, những cái sai về thủ tục, người ta chưa đặt vấn đề đầy đủ để bảo đảm tránh sai sót. Người ta chỉ chú ý xác nhận cho đúng kẻ phạm pháp. Chính tư tưởng như vậy, tôi nghĩ rằng nếu Cơ quan điều tra có sai, thì Viện kiểm sát cũng không nghiêm khắc đối với những vấn đề đó, không chú ý đến những vấn đề đó” (1).
Từ phân tích trên, chúng ta thấy, hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam quá chú trọng vào việc trừng trị tội phạm, sự thuận lợi trong các hoạt động tố tụng luôn được dành cho các cơ quan tố tụng, ngay cả sự ra đời của hệ thống Viện kiểm sát cũng chỉ để bảo đảm một quy trình vận hành liền mạch và trơn tru. Đi kèm với nội dung này là một “ý thức hệ” cho rằng: Việc vận hành “bộ máy” tố tụng hình sự hiệu quả cơ bản chỉ cần ba cơ quan là Công an, Viện kiểm sát và Toà án, lực lượng luật sư được đặt “ngoài rìa”, chỉ được coi là lực lượng hỗ trợ và / hoặc phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng.
Chúng ta phải thừa nhận rằng suốt một thời gian dài, hệ thống tố tụng hình sự kiểu “cũ” này đã phát huy hiệu quả bảo đảm an ninh quốc gia và trật tự xã hội.Vì vậy, khoảng 10 năm trở lại đây, một nhu cầu cấp thiết về cải cách tư pháp được đặt ra, trong đó có cải cách hệ thống tố tụng hình sự. Việc Bộ Chính trị ban hành các Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 về Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã thể hiện được một tư tưởng hoàn toàn “mới mẻ” (đối với Việt Nam); trong đó định hướng xây dựng một hệ thống tố tụng hình sự coi trọng trước hết việc bảo đảm quyền lợi của công dân, như: Tăng cường công tác kiểm sát việc bắt, giam, giữ, bảo đảm đúng pháp luật; những trường hợp chưa cần bắt, tạm giữ, tạm giam thì kiên quyết không phê chuẩn và xử lý kịp thời các trường hợp oan, sai trong bắt, giữ; các cơ quan tư pháp có trách nhiệm tạo điều kiện để luật sư tham gia vào quá trình tố tụng: tham gia hỏi cung bị can, nghiên cứu hồ sơ vụ án, tranh luận dân chủ tại toà... Rất đáng tiếc là trên thực tế, do cả nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan mà việc triển khai còn nhiều hạn chế.
(1) Kỷ yếu Hội thảo Pháp luật về tổ chức điều tra hình sự do Nhà Pháp luật Việt - Pháp tổ chức năm 2002, tr.23
Ths Nguyễn Hải Ninh - Phó Vụ trưởng Vụ pháp luật và cải cách tư pháp, Văn phòng Trung ương Đảng; Nguyễn Hà Thanh - Vụ pháp luật và cải cách tư pháp, Văn phòng Trung ương Đảng

Nguon: Nghien Cuu Lap Phap - Van Phong Quoc Hoi

Read more »

Tư pháp độc lập: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

1. Tư pháp độc lập – một đóng góp lớn của dân chủ tư sản
Trong lịch sử của nhân loại, nhà nước được hình thành cách đây khoảng hơn 5.000 năm, nhưng bộ máy nhà nước được phân quyền mới chỉ được thiết lập cách đây khoảng gần 300 năm, kể từ khi có cách mạng tư sản. Cần phải khẳng định rằng trong những đóng góp cho sự phát triển nhân loại của nền dân chủ tư sản[1], việc hình thành một loại cơ quan xét xử đứng độc lập với các cơ quan nhà nước khác chiếm một vị trí rất quan trọng.
Tư pháp được hiểu ở phương Tây là xét xử – đồng nghĩa với hoạt động của tòa án để tìm ra công lý, công bằng cho tất cả mọi người. Tư pháp độc lập khi nó được xem xét như là một cành quyền lực, nghiêng ngửa với hai ngành lập pháp và hành pháp. Trong nhà nước pháp quyền với cơ chế phân quyền: Quốc hội có quyền lập pháp – làm luật, Chính phủ có quyền thi hành pháp luật – hành pháp, Tòa án có quyền tư pháp – xét xử. Quốc hội cũng như Chính phủ phải hoạt động trong phạm vi khuôn khổ của Hiến pháp. Vấn đề đặt ra cần phải có sự kiểm tra, giám sát việc tuân thủ Hiến pháp của các cơ quan này. Trong việc kiểm soát tính hợp hiến của hành pháp ban đầu người ta giao cho lập pháp, “song chẳng bao lâu sau đó người ta đã phát hiện ra rằng ngành tư pháp có thể thực hiện nhiệm vụ này tốt hơn nhiều…. Ngày nay, nhà nước pháp quyền không còn được đặc trưng bởi chức năng lập pháp như trước, mà bởi sự phát triển các thủ tục pháp lý nhằm bảo vệ pháp luật, trước sự tùy tiện của lập pháp và hành pháp”[2].
Việc tòa án có vai trò độc lập với các ngành quyền lực còn lại là điều quan trọng nhất của một nhà nước dân chủ. Cho dù những mối quan hệ của ngành tư pháp như thế nào với lập pháp và hành pháp, thì hiện ở hầu hết các quốc gia trên thế giới người ta đều dựa vào tư pháp để giải thích pháp luật và để buộc hai ngành kia phải chịu trách nhiệm trước pháp luật cũng như phải tuân thủ các điều khoản của Hiến pháp. Nói cách khác, sự hiện diện của tư pháp độc lập được coi như là bằng chứng của một nền dân chủ. Ý nghĩa của nguyên tắc này nằm ở mục đích để cho tòa án có khả năng phán xét công bằng mọi tranh chấp trong xã hội. Hiện nay, không ai có thể nghi ngờ về thực tế: một nền dân chủ không thể có cơ sở tồn tại nếu hệ thống tư pháp đối xử không công bằng với các chủ thể trong xã hội; một quốc gia khó có thể ổn định và phát triển thịnh vượng nếu không có một hệ thống cơ quan tài phán độc lập với hai nhánh quyền lực lập pháp và hành pháp.
Nội dung của nguyên tắc tư pháp độc lập được thể hiện tập trung ở ba khía cạnh: (i) Tòa án phải độc lập về mặt thể chế, nghĩa là phải có  hệ thống tổ chức và với những quy chế hoạt động riêng không trùng và không giống với hành pháp và lập pháp; (ii) Tòa án phải có hành chính nội bộ riêng; (iii) Quyết định của tòa án không bị sự can thiệp của các chủ thể khác trong xã hội. Phạm vi xét xử của tòa án không chỉ bao gồm các hành vi vi phạm pháp luật của thường dân, mà còn cả các hành vi của các quan chức nhà nước, thậm chí cả cơ quan nhà nước. Càng về sau này, các quan chức càng phải chịu trách nhiệm vì những hoạt động vi phạm pháp luật của mình, chịu những sự phán quyết của toà án tương xứng với những hành vi vi phạm pháp luật của họ. Thêm vào đó, việc xét xử của toà án không chỉ bao hàm các hoạt động thi hành pháp luật, mà với sự phát triển ngày càng cao của dân chủ, toà án còn xem xét cả những hoạt động ban hành các văn bản luật. Trên thực tế, toà án ở nhiều quốc gia trên thế giới đã dần dần thực hiện được một sự kiểm soát hạn chế, nhưng quan trọng, đối với tất cả các cơ quan lập pháp thông qua quyền xem xét tính hợp hiến của các đạo luật khi xảy ra tranh chấp.
Để hoạt động xét xử của toà án có hiệu quả, các nhà cai trị cần phải tuân thủ pháp luật. Hệ thống tư pháp – toà án cần phải có những quyết định phân xử đúng sai đối với cả các quyết định của các quan chức nhà nước, nhằm chống lại những quyết định tuỳ tiện của họ. Việc buộc các nhà cai trị phải chấp hành pháp luật là một cuộc đấu tranh dai dẳng vì sự tiến bộ của dân chủ.
Tòa án độc lập tức là thẩm phán phải độc lập. Muốn cho thẩm phán độc lập, trước tiên thẩm phán phải có đủ năng lực và phải đủ điều kiện để thực hiện nhiệm vụ của mình. Việc thẩm phán không đủ năng lực và điều kiện làm việc cũng là nguyên nhân khiến dẫn đến sự phụ thuộc của họ vào các nhánh quyền lực khác. Để làm được việc này, nhiều quốc gia trên thế giới đã có những quy định như nhiệm kỳ phải lâu dài, cũng như lương bổng của thẩm phán phải bảo đảm, thẩm phán không được tham gia các đảng phái chính trị cũng như   không được tham gia xét xử những vụ việc liên quan đến bản thân, gia đình mình…
Trong một nhà nước pháp quyền cần phải có sự phân quyền giữa lập  pháp, hành pháp và tư pháp, nhưng tư pháp vẫn là cành quyền lực độc lập hơn cả. Đó là bởi:
Thứ nhất, hiện nay trên thế giới hầu hết các nhà nước đều được tổ chức theo mô hình dân chủ đại nghị, trong đó Chính phủ – hành pháp và Quốc hội (Nghị viện) - lập pháp, tuy khác nhau nhưng về cơ bản đều cùng phản ánh ý chí của đảng cầm quyền. Đảng cầm quyền là đảng chiếm đa số ghế trong Quốc hội thông qua một cuộc đầu phiếu phổ thông, có quyền đứng ra thành lập Chính phủ. Thủ lĩnh của đảng cầm quyền sẽ là Thủ tướng Chính phủ. Các thành viên của Chính phủ về nguyên tắc đều là những người có chân trong ban lãnh đạo của đảng cầm quyền. Với nguyên tắc nghị sĩ của đảng nào chỉ được bỏ phiếutheo đường lối của đảng đó, cộng với quyền trình dự án luật trước Quốc hội, nên gần như hình thành một quy tắc là: mọi dự luật đều xuất phát từ Chính phủ – hành pháp và xét đến cùng, mọi hoạt động của Quốc hội - lập pháp và Chính phủ – hành pháp đều do đảng cầm quyền quyết định.
Thứ hai, sự can thiệp hay là sự chủ động đề xuất các hoạt động lập pháp của hành pháp không chỉ được thể hiện ở các nước mà bộ máy được tổ chức theomô hình cộng hòa đại nghị, mà còn được thể hiện trong những quốc gia mà bộ máy nhà nước được tổ chức theo mô hình cộng hòa tổng thống (ví dụ như nướcMỹ). Ở mô hình cộng hòa tổng thống, hành pháp - Tổng thống không được quyền trình dự án luật trước Quốc hội - lập pháp, nói cách khác, quyền lập phápđược Hiến pháp dành riêng cho cơ quan lập pháp, cụ thể là chỉ cho các nghị sĩ. Nhưng bằng các con đường không chính thức, Tổng thống - người đứng đầu cơ quan hành pháp vẫn có thể can thiệp rất sâu vào quá trình lập pháp của Quốc hội. Cụ thể, hàng năm Tổng thống gửi yêu cầu lập pháp của mình sang cho Quốc hội bằng cách đọc thông điệp trước Quốc hội, hoặc bằng cách yêu cầu các đảng viên cùng đảng của mình trình dự án luật mà Tổng thống muốn. Hơn thế,bằng quyền phủ quyết, Tổng thống có thể không cho phép thi hành hoặc chí ít là yêu cầu Quốc hội phải chỉnh lý theo ý chí của mình các dự thảo luật đã được Quốc hội thông qua.
Như vậy, cho dù được tổ chức theo mô hình cộng hòa đại nghị hay cộng hòa tổng thống thì lập pháp và hành pháp vẫn không có sự phân chia tuyệt đối với nhau. Hành pháp vẫn can thiệp được vào công việc của lập pháp, thậm chí các hoạt động lập pháp còn là nhu cầu của hành pháp. Bản thân Quốc hội về cơ bảnkhông có nhu cầu lập pháp nội tại. Tính hợp lý của nhu cầu lập pháp của hành pháp thể hiện ở chỗ, thông qua các đề xuất lập pháp mà hành pháp có khả năng triển khai các chủ trương, chính sách của mình nằm trong chương trình tranh cử của họ đã được nhân dân đa số bỏ phiếu thông qua và tạo nên tính hợp pháp các hoạt động của hành pháp.
Trong lịch sử phát triển của nhà nước trên thế giới, có thể thấy nhà nước Mỹ có một hệ thống tòa án được hưởng nhiều quyền độc lập hơn cả và quyết định của tòa án Mỹ được thực thi một cách nghiêm chỉnh hơn cả. Ngay cả ở nhà nước từng là mẫu quốc của họ (nước Anh) cũng không có một nền tư pháp mạnh mẽ như vậy. Mãi cho đến những năm gần đây, những nhà nước ở châu Âu mới nhận ra vấn đề này và đang có những cải cách cho kịp Mỹ. Đã có cả một thời kỳ nước Mỹ được mệnh danh là chính phủ của các quan tòa. Ở Mỹ, nếu mâu thuẫn trong xã hội không thể giải quyết được ở đâu thì cuối cùng phải đến tòaán để giải quyết. Ví dụ, tranh cãi trong cuộc bầu cử Tổng thống lần thứ 43 của Mỹ  giữa hai ứng cử viên Gore và Bush phải chờ đến phán quyết của Tòa án Tối cao liên bang. Vì vậy, có quan điểm cho rằng, không phải người dân Mỹ mà chính là tòa án đã bầu ra tổng thống. Nước Mỹ chi rất nhiều tiền của cho hoạt động xét xử nếu so với các quốc gia khác trên thế giới, song họ cho rằng, những chi phí đó là cần thiết để làm cho xã hội của họ dân chủ và phát triển thịnh vượng hơn.
2. Tư pháp độc lập theo luật nhân quyền quốc tế
Tính độc lập của tòa án từ lâu đã được nhấn mạnh trong luật quốc tế. Ngay trong Hiến chương năm 1945, Liên hợp quốc đã khẳng định quyết tâm xây dựng các điều kiện để thực thi công lý (với hàm ý về tính độc lập của  tòa án). Tiếp theo đó, Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người năm 1948 đã chính thức ghi nhận nguyên tắc hoạt động độc lập, khách quan của tòa án như là một điều kiện để bảo đảm các quyền con người trong hoạt động tư pháp. Đến năm 1966, hai điều ước quốc tế cơ bản về nhân quyền là Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hoá và Công ước quốc tế về các quyền chính trị và dân sự được thông qua, trong đó đều nhắc lại và cụ thể hóa các quy tắc và tiêu chuẩn về tính độc lập của tòa án đã nêu trong Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948. Có thể khẳng định rằng, trong luật quốc tế, tính độc lập của tòa án được coi là một yếu tố gắn liền với việc bảo đảm các quyền con người, đặc biệt là quyền được xét xử công bằng.
Bên cạnh các văn kiện đã nêu, Liên hợp quốc đã thông qua Các nguyên tắc cơ bản về tính độc lập của tòa án[3] nhằm hỗ trợ các quốc gia thành viên trong việc bảo đảm và thúc đẩy tính độc lập của toà án. Trong phần đầu văn kiện này, Liên hợp quốc khuyến nghị các quốc gia tôn trọng và lồng ghép các nguyên tắc trong văn kiện này vào luật pháp và thông lệ quốc gia, cũng như phổ biến rộng rãi các nguyên tắc đó đến các thẩm phán, luật sư, nhân viên các ngành hành pháp, lập pháp và công chúng nói chung. Có thể tóm tắt những nội dung cơ bản của văn kiện này như sau:
Những nguyên tắc và yêu cầu chung về tính độc lập của toà án
Tính độc lập của toà án phải được nhà nước bảo đảm và ghi nhận chính thức trong Hiến pháp hay pháp luật quốc gia. Không chỉ như vậy, nhà nước phải bảo đảm rằng tất cả các cơ quan của mình có nhiệm vụ tôn trọng và tuân thủ tính độc lập của toà án.
Tính độc lập của toà án thể hiện ở việc tòa án phải có quyền quyết định các vụ việc một cách vô tư, không thiên vị, dựa trên bản chất của sự việc và theo luật pháp mà không chịu bất kỳ sự hạn chế, tác động hay ảnh hưởng nào không phù hợp, hoặc sự dụ dỗ, sức ép, đe doạ hay can thiệp sai trái, một cách trực tiếp hay gián tiếp, từ bất kỳ chủ thể nào, dựa trên bất kỳ lý do nào. Thêm vào đó, tòa án phải có quyền tài phán với mọi vấn đề thuộc thẩm quyền xét xử và có quyền quyết định các vụ việc được trình lên có thuộc chức năng xem xét của toà theo như luật pháp quy định hay không.
Nguyên tắc độc lập của tòa án cũng đòi hỏi không một chủ thể nào được can thiệp một cách vô cớ hay không thoả đáng vào quá trình xét xử, cũng như được xét lại các phán quyết của toà án. Chỉ có các tòa án cấp trên mới có quyền xét lại các phán quyết của tòa án cấp dưới theo trình tự tố tụng quy định trong pháp luật. Thêm vào đó, nguyên tắc này gắn với quyền của mọi người được xét xử bởi các toà án thông thường, với những thủ tục pháp lý đã được ấn định. Điều đó có nghĩa là việc tùy tiện lập ra một toà án đặc biệt nào đó để thay thế cho các tòa án thông thường được lập ra theo pháp luật sẽ bị coi là vi phạm nguyên tắc độc lập của tòa án.
Một điểm nữa là nguyên tắc độc lập của toà án đòi hỏi quyền của các bên tham gia tố tụng đều phải được tôn trọng, bất kể đó là bên buộc tội hay gỡ tội. Điều này liên quan đến phương thức tiến hành tố tụng mà theo đó, để bảo đảm tính độc lập của tòa án, tố tụng tại tòa phải là tố tụng tranh tụng chứ không phải tố tụng buộc tội. Tòa án chỉ đóng vai trò là trọng tài xem xét và phán quyết dựa trên việc đánh giá quan điểm của các bên buộc tội và gỡ tội chứ không tham gia vào bất cứ bên nào.
Cuối cùng, nguyên tắc độc lập xét xử của toà án đòi hỏi các quốc gia  phải cung cấp đầy đủ các nguồn lực để ngành toà án có thể thực hiện tốt những chức năng của mình mà không phụ thuộc vào bất cứ cơ quan nhà nước nào khác. Điều này xuất phát từ thực tế là nếu tòa án phụ thuộc vào nguồn nhân lực hay vật lực của một cơ quan nhà nước khác, tòa án có thể sẽ bị cơ quan nhà nước đó chi phối và mất đi tính độc lập của mình.
Những nguyên tắc và yêu cầu liên quan đến thẩm phán
Bên cạnh những nguyên tắc và yêu cầu chung đã đề cập, theo văn kiện kể trên, còn có một số nguyên tắc và yêu cầu cụ thể khác liên quan đến thẩm phán cũng được coi là cấu thành của các quy tắc về tính độc lập của tòa án, cụ thể như sau:
Về tự do biểu đạt và giao kết: Các thẩm phán cũng là công dân, do đó, cũng như các công dân khác, họ có các quyền công dân về dân sự, chính trị, trong đó bao gồm quyền được thành lập và tham gia hiệp hội của thẩm phán hay các tổ chức khác đại diện cho quyền lợi của họ. Tuy nhiên, trong khi thực hiện các quyền đó, thẩm phán phải luôn hành động và cư xử theo cách thức bảo đảm duy trì phẩm giá của công chức cũng như sự vô tư và tính độc lập của toà án[4].
Về tuyển chọn và đào tạo: Những người được chọn làm thẩm phán phải là các cá nhân liêm khiết, được đào tạo chuyên sâu về luật pháp. Việc bổ nhiệm thẩm phán không được thực hiện với những động cơ không chính đáng và không được mang tính chất phân biệt đối xử dựa trên bất kỳ yếu tố nào, trừ một yêu cầu thẩm phán phải là công dân của quốc gia có liên quan.
Về điều kiện dịch vụ và nhiệm kỳ: Thẩm phán, dù được bổ nhiệm hay bầu ra đều phải được bảo đảm thời gian làm việc cho đến tuổi về hưu hay hết nhiệm kỳ quy định. Thẩm phán cũng phải được bảo đảm các điều kiện về tính độc lập, an ninh, được trả thù lao thích đáng và được hưởng các chế độ bảo hiểm và bảo trợ xã hội. Việc đề bạt thẩm phán phải dựa vào những yếu tố khách quan về năng lực, tính liêm khiết và kinh nghiệm. Việc phân công thẩm phán xét xử các vụ việc phải là vấn đề nội bộ trong quản lý của các tòa án.
Về bí mật nghề nghiệp và quyền miễn trừ: Toà án phải thực hiện các quy định về bí mật nghề nghiệp liên quan đến quan điểm của thẩm phán và những thông tin mà thẩm phán thu thập trong quá trình thực thi nhiệm vụ mà không thuộc vào quá trình xét xử công khai. Thẩm phán không bị bắt buộc phải làm chứng về những quan điểm và thông tin đó. Ngoài ra, thẩm phán còn được hưởng quyền miễn trừ trong các vụ kiện dân sự vì những thiệt hại gây ra bởi những sai sót trong xét xử.
Về kỷ luật, đình chỉ và cách chức: Những cáo buộc hay khiếu nại chống lại thẩm phán liên quan đến việc xét xử của họ phải được xử lý nhanh chóng và công minh theo thủ tục pháp lý thích hợp. Thẩm phán cũng có quyền được xét xử công bằng. Thẩm phán có thể bị kỷ luật, đình chỉ hay cách chức do thiếu năng lực hay vì có những hành vi không phù hợp với chức phận của họ, tuy nhiên, việc kỷ luật, đình chỉ hay cách chức như vậy phải được quyết định dựa trên các tiêu chuẩn đạo đức thẩm phán mà đã được quy định và phải được xem xét lại một cách độc lập.
3. Tư pháp độc lập trong Hiến pháp trên thế giới
Theo một nghiên cứu gần đây (Dự án Hiến pháp so sánh - Comparative Constitutions Project – CCP)[5], ở thời điểm năm 2000, tính chung có 65% Hiến pháp hiện hành ở các quốc gia có điều khoản quy định rõ về tính độc lập của tòa án. Ở một số khu vực, tỷ lệ lên tới gần 100%. Xét về xu thế phát triển, tính trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ XIX đến nay, nhìn chung tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định về vấn đề này ngày càng cao (xem các Biểu 1 và 2 dưới đây).
Biểu 1: Tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định về tính độc lập của tòa án (phân theo khu vực, ở thời điểm năm 2000) [6]

Biểu 2: Tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định về tính độc lập của tòa án
(trong giai đoạn từ năm 1850 đến năm 2000) [7]

Cũng theo CCP, cách thức quy định về độc lập tư pháp trong Hiến pháp các nước trên thế giới ít  nhiều khác nhau, song tựu trung có thể quy vào mấy dạng chính đó là:
- Quy định một cách trực tiếp là tòa án hoặc cơ quan tư pháp độc lập với mọi sự can thiệp từ bên ngoài. Ví dụ, Hiến pháp Ý năm 2003 (Điều 104) quy định:“Cơ quan tư pháp tự chủ và độc lập với mọi quyền lực khác”. Tương tự, Hiến pháp An-giê-ri năm 2002 (Điều 138) quy định: “Quyền lực tư pháp là độc lập. Nó được thực thi trong khuôn khổ pháp luật”; Hiến pháp Cộng hòa Pháp năm 2005 (Điều 64) nêu rõ: “Tổng thống nước Cộng hòa là nhà bảo trợ cho sự độc lập của cơ quan tư pháp”…
- Quy định thông qua việc xác định nguyên tắc tam quyền phân lập. Ví dụ, Hiến pháp Braxin năm 2005 (Điều 2) quy định: “Cách nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp độc lập với nhau”. Tương tự, Hiến pháp Ma-rốc năm 1996 (Điều 82) quy định: “Cơ quan tư pháp độc lập với các quyền lực lập pháp và hành pháp”; Hiến pháp Bờ biển Ngà năm 2000 (Điều 101) cũng nêu rõ: “Quyền lực tư pháp độc lập với quyền lực lập pháp và quyền lực hành pháp”[8]…
- Quy định thông qua việc xác định tính độc lập của thẩm phán. Ví dụ, Hiến pháp Nhật Bản năm 1946 (Điều 76) quy định: “Tất cả thẩm phán phải được độc lập trong khi thực thi quyền hạn của mình mà chỉ phải tuân thủ Hiến pháp và các luật”. Tương tự, Hiến pháp Thái Lan năm 1997 (Điều 249) quy định: “Thẩm phán độc lập trong xét xử phù hợp với Hiến pháp và pháp luật”, Hiến pháp Fiji năm 1998 (Điều 118) nêu rõ: “Các thẩm phán của nhà nước độc lập với cách nhánh lập pháp và hành pháp của chính phủ”. Các Hiến pháp của Việt Nam, từ Hiến pháp 1946, 1960, 1980, 1992 (sửa đổi năm 2001) cũng đều quy định theo mô thức này[9]..
- Quy định gián tiếp thông qua việc khẳng định quyền của bị cáo được xét xử công bằng. Ví dụ, Hiến pháp Kenya năm 1969 (Điều 77) quy định: “Bất kỳ người nào bị cáo buộc phạm tội đều phải được xét xử công bằng trong thời hạn hợp lý bởi một tòa án độc lập và vô tư được thành lập theo pháp luật”.
Ngoài ra, một số Hiến pháp quy định về độc lập tư pháp ở mức độ giới hạn. Ví dụ, Hiến pháp Haiti năm 1946 (Điều 36) quy định các nhánh quyền lực độc lập với nhau về trách nhiệm. Hiến pháp Phi-lip-pin năm 1986 (Điều 8.3) chỉ quy định sự tự chủ về tài chính của các cơ quan tư pháp…
Bên cạnh quy định trực tiếp về nguyên tắc độc lập tư pháp, nhiều Hiến pháp trên thế giới còn quy định về một số yếu tố bảo đảm cho nguyên tắc này đã đề cập ở mục trên, trong đó bao gồm quy định về nhiệm kỳ và lương của thẩm phán. Cụ thể như sau:
Về nhiệm kỳ của thẩm phán, theo nghiên cứu của CCP, quy định trong Hiến pháp trên thế giới rất đa dạng, có các mức từ 1,2,3,4,5,6,7,8,9,12,15 năm đến suốt đời (mức này lại có hai dạng: nhiệm kỳ kéo dài cho đến tuổi về hưu và cho đến khi chết)[10]. Ở mức lý tưởng nhất để bảo đảm cho tính độc lập của thẩm phán, ở thời điểm năm 2000, tính chung có 26% số Hiến pháp quy định nhiệm kỳ suốt đời của thẩm phán (trong đó có khu vực tỷ lệ này đạt trên dưới 40%) và tính từ cuối thế kỷ XIX đến nay, nhìn chung tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định về vấn đề này giữ ổn định trong khoảng trên dưới 20% (xem các Biểu 3 và 4 dưới đây).
Biểu 3: Tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định nhiệm kỳ suốt đời của thẩm phán (phân theo khu vực, ở thời điểm năm 2000) [11]

Biểu 4: Tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định nhiệm kỳ suốt đời của thẩm phán   (trong giai đoạn từ năm 1850 đến năm 2000) [12]

Về lương của thẩm phán, theo nghiên cứu của CCP, ở thời điểm năm 2000, có khoảng 25% Hiến pháp trên thế giới quy định lương của thẩm phán do pháp luật quy định để tránh việc Chính phủ có thể can thiệp vào tính độc lập của họ (có khu vực tỷ lệ này lên tới 70%)[13]. Tính từ cuối thế kỷ XIX đến nay, nhìn chung tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định về vấn đề này giữ ổn định trong khoảng trên dưới 25% (xem các Biểu 5 và 6 dưới đây).
Biểu 5: Tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định nguồn riêng để trả lương cho thẩm phán (phân theo khu vực, ở thời điểm năm 2000) [14]

Biểu 6: Tỷ lệ Hiến pháp trên thế giới quy định nguồn riêng để trả lương cho thẩm phán (trong giai đoạn từ năm 1850 đến năm 2000) [15]

4. Độc lập tư pháp và bảo đảm độc lập tư pháp ở nước ta hiện nay

So với các nước phát triển, ở các nước chậm phát triển trong đó có Việt Nam,  người dân ít được hưởng những thành quả của một nền tư pháp độc lập. Bởi vì sự độc lập thực sựcủa tư pháp về nguyên tắc chỉ có thể có trong bối cảnh có sự phân quyền rõ ràng giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp. Do vậy, việc thiếu vắng tư pháp độc lập trong các thời kỳ phong kiến, thực dân và cả trong thời kỳ tập trung quan liêu bao cấp như ở nước ta trước đây cũng là một điều dễ giải thích. Hình ảnh được ngưỡng mộ và tôn thờ của người dân ngày xưa là Bao Công - tượng trưng cho nền công lý thời phong kiến ở Trung Quốc và các nước Đông Á khác như Việt Nam – hiện không còn thích hợp với những yêu cầu của công việc xét xử hiện nay. Đó là bởi trong cơ chế tư pháp ấy không có luật sư bào chữa, mọi sự đều phải trông chờ vào tính công minh chính đại của một ông quan thực thi cả quyền hành chính và quyền xét xử. Hình ảnh người phạm nhân được dẫn công đường chưa được xét xử nhưng đã mang sẵn cái gông trên cổ và phải quỳ mọp gối trước mặt ông quan huyện in sâu vào tâm trí người dân như một sự khiếp hãi hơn là một ấn tượng về công lý, dẫn đến câu ngạn ngữ cửa miệng của họlà “Vạn bất đắc dĩ mới đến cửa quan”. Đáng tiếc là câu này hiện ít nhiều vẫn còn được người dân sử dụng ở nước ta, trong đó “cửa quan” ở đây được dùng để chỉ trụ sở của các cơ quan nhà nước, bao gồm cả tòa án. Ý nghĩa sâu xa của câu thành ngữ này nằm ở chỗ nhiều người dân không tin tưởng vào khả năng tìm kiếm công lý ở hệ thống cơ quan nhà nước nói chung, cơ quan tòa án nói riêng, nên việc họ phải đến đó để trình bày, nhờ giải quyết sự việc chỉ là việccùng bất đắc dĩ.Hệ thống tư pháp hiện nay ở nước ta chỉ mới được xây dựng từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi thành lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Về hình thức, tính độc lập tư pháp cũng được quy định trong các Hiến pháp từ trước tới nay (xem mục trên, các ghi chú 9 và 10), tuy nhiên, trên thực tế tính độc lập của các tòa án ở Việt Nam từ trước tới nay chưa bao giờ được bảo đảm đúng như các tiêu chuẩn chung trên thế giới.Nhìn lại thực trạng nền tư pháp của Việt Nam, mặc dù có những thành công rất đáng kể góp phần không nhỏ trong công cuộc giải phóng và bảo vệ Tổ quốc cũng như bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người dân nhưng trong lĩnh vực này vẫn còn  nhiều tồn tại, gây không ít khó khăn nhất định cho công cuộc đổi mới và xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay. Song rất mừng là Đảng và Nhà nước đã nhận thức rõ những tồn tại của hệ thống tư pháp hiện hành vàđang tiến hành công cuộc cải cách nó. Nhiệm vụ trước tiên của công cuộc cải cách này phải nhìn nhận lại vấn đề tư pháp kể cả về mặt lý luận và về mặt thực tiễn, mà thể hiện ở những khía cạnh cơ bản như sau[16]:      

 (i)  Hoạt động tư pháp của Việt Nam không hoàn toàn giống như của các nhà nước tư bản, vì nó không chỉ bao gồm có các cơ quan xét xử, mà còn có cả các cơ quan điều tra, công tố và những cơ quan hoạt động bảo trợ tư pháp khác như: công chứng, luật sư, pháp y… Khái niệm tư pháp của Việt Nam được sử dụng như khái niệm tư pháp của Trung quốc, từ tiếng Hán cổ. Điều này chứng tỏ sự phân quyền của nhà nước chúng ta không được chuẩn tắc theo các quy định của nhà nước pháp quyền, không có sự phân quyền rạch ròi giữa hành pháp và tư pháp. Quyền hành pháp của chúng ta không bao gồm quyền công tố buộc tội của Viện Kiểm sát. Chính phủ – hành pháp trước hết phải được hiểu ở tầm hẹp nhất là phải giữ gìn trị an cho người dân, phòng và chống tội phạm. Muốn thực hiện tốt quyền này mà không có quyền công tố buộc tội thì không thể nào đảm đương được. Chính phủ quản lý rất tốt mọi mặt, trong đó có cả phát triển kinh tế, mà tội phạm đầy rẫy thì cũng không thể nào đứng vững được.

(ii) Nguyên tắc độc lập của tòa án chưa được tuân thủ một cách triệt để ở nước ta, bởi lẽ tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Việt Nam vẫn phải theo theo nguyên tắc tập quyền. Nguyên tắc tập quyền không thể là cơ sở cho sự độc lập của tòa án bởi nó dẫn đến việc quyết định của tòa án khó tránh khỏi phụ thuộc vào sự chỉ dẫn, sự can thiệp của các cơ quan nhà nước khác. Trên thực tế, mặc dù nguyên tắc về tính độc lập của toà án đã được ghi nhận chính thức trong Hiến pháp và nhiều văn bản pháp luật khác, song nó chưa được tất cả các cơ quan Đảng và Nhà nước thực sự tôn trọng và tuân thủ. Hiện tượng can thiệp vào hoạt động xét xử của tòa án và thẩm phán còn diễn ra khá phổ biến, ở nhiều cấp độ, dưới nhiều hình thức, khiến cho các tòa án và thẩm phán trong nhiều trường hợp không thể quyết định vụ việc một cách khách quan, vô tư, chỉ tuân theo luật pháp. Nhìn chung tư pháp ở nước ta vẫn còn mang đặc điểm của thời kỳ chiến tranh, bao cấp; chưa nghiêng hẳn về bảo vệ công lý. Tòa án không phải là cấp xét xử cuối cùng, vẫn chịu sự giám sát của các cơ quan nhà nước khác. Ở đây, nếu thiếunhững điều kiện đảm bảo thực hiện thì sự độc lập của tòa án chỉ là một tuyên bố mà không thểthực hiện trong thực tế. 

 (iii) Quá trình xét xử của tòa án ở Việt Nam chưa thực sự theo nguyên tắc tranh tụng mà vẫn nặng theo nguyên tắc xét hỏi, luật sư chỉ đóng vai trò thứ yếu. Ở đây, không hẳn là việc chuyển hoàn toàn sang mô hình tố tụng tranh tụng là phù hợp với điều kiện ở nước ta, song việc duy trì quá lâu mô hình tố tụng buộc tội mà chậm cải tổ rõ ràng đang tạo ra sự bất bình đẳng lớn giữa các bên tham gia tố tụng, ảnh hưởng đến chất lượng của hoạt động xét xử. Đó là chưa kể hoạt động tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay vẫn thiên về xu hướng bắt nhầm còn hơn bỏ sót. Vì vậy, người có hành vi mặc dù chỉ ở mức độ phát hiện tội phạm đều có thể bị bắt giam để tiến hành điều tra để buộc tội, mà rất ít khi dựa trên các quyết định có hiệu lực của tòa án. Nhiều vụ án không có đủ bằng chứng để kết tội phải hoãn phiên tòa để tiến hành điều tra bổ sung. Về các vụ việc dân sự, khi xét xử tòa án chưa thực sự tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên, nhiều trường hợp có sự can thiệp của Viện Kiểm sát, nhiều trường hợp thẩm phán phải tự đi thu thập các chứng cứ.

(iv) Khác với nhiều nước, phạm vi xét xử của tòa án Việt Nam hiện nay vẫn chưa phủ hết mọi hoạt động của xã hội, có những lĩnh vực hoạt động của nhà nước vẫn chưa thuộc phạm vi xét xử của tòa án. Trong khi đó, có những lĩnh vực đáng lẽ phải thuộc quyền xét xử của tòa án thì lại bị bỏ sót. Cụ thể, theo luật nhân quyền quốc tế, việc tước tự do của con người trong bất kỳ hoàn cảnh nào đều phải do tòa án quyết định (tức là theo thủ tục tư pháp) tuy nhiên, theo pháp luật hiện hành của nước ta, việc đưa trẻ em làm trái pháp luật nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự vào các trường giáo dưỡng, đưa phụ nữ mại dâm vào các trung tâm phục hồi nhân phẩm, đưa người nghiện ma túy vào các trung tâm cai nghiện… vẫn theo thủ tục hành chính, do các cơ quan hành chính quyết định. Trong tất cả những trường hợp này, không thể nói rằng đó không phải là tước tự do, vì thời hạn quản chế trong các cơ sở đã nêu ngắn nhất là sáu tháng, dài nhất tới hai năm[17].

(v) Kinh phí hoạt động của hệ thống tòa án ở nước ta hiện vẫn phụ thuộc chặt chẽ vào các cơ quan nhà nước khác, đồng thời phụ thuộc vào các tòa án cấp trên. Tình trạng này khiến cho các tòa án khó tránh khỏi sự tác động của các cơ quan nhà nước khác, cũng như khiến cho các tòa án cấp dưới khó duy trì sự độc lập xét xử với tòa án cấp trên. Trong khi đó, các thẩm phán, hội thẩm và những chức danh tư pháp khác làm việc trong tòa án ở nước ta hiện vẫn chưa có một hiệp hội nghề nghiệp riêng. Mặc dù về nguyên tắc, họ có thể tham gia Hội Luật gia Việt Nam song tổ chức này quá rộng (bao trùm tất cả những người có chuyên môn và làm việc trên lĩnh vực pháp luật) trong khi năng lực yếu, tổ chức và hoạt động mang nặng tính hình thức và quan liêu nên không phải và thực tế chưa từng là diễn đàn thích hợp để xúc tiến việc đào tạo chuyên môn cũng như để bảo vệ quyền độc lập xét xử của thẩm phán.

(vi) Việc bổ nhiệm thẩm phán ở nước ta hiện dựa rất nhiều vào các tiêu chuẩn về chính trị, tư tưởng, trong khi lẽ ra cần nhấn mạnh các tiêu chuẩn về chuyên môn và phẩm chất đạo đức nghề nghiệp. Do đó, nhiều thẩm phán được bổ nhiệm nhưng vẫn còn yếu kém về phẩm chất và năng lực. Đó là chưa kể quy trình bổ nhiệm có sự tham gia của quá nhiều chủ thể ngoài ngành, khiến áp lực đè lên các thẩm phán rất lớn, tất yếu khiến họ bị phụ thuộc và không thể giữ được tính độc lập trong hoạt động nghề nghiệp nếu như muốn được bổ nhiệm hoặc tái bổ nhiệm. Trong khi đó, việc đào tạo, bồi dưỡng và đãi ngộ thẩm phán ở nước ta tồn tại những vấn đề bất hợp lý, minh chứng là số lượng sinh viên tốt nghiệp đại học luật trong những năm gần đây rất nhiều song ngành tòa án hiện vẫn kêu thiếu thẩm phán, đặc biệt là ở các vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa. Thêm vào đó, trong những năm vừa qua, ở nhiều địa phương một số người chỉ có trình độ đại học luật tại chức mà vẫn được bổ nhiệm thẩm phán, trong khi có hàng ngàn cử nhân luật chính quy tốt nghiệp loại khá, giỏi vẫn thất nghiệp.

(vii) Nước ta hiện vẫn áp dụng chế độ bổ nhiệm thẩm phán theo định kỳ. Các thẩm phán, mặc dù mức lương có cao hơn so với mức lương chung của các ngành khác, song vẫn thấp so với nhu cầu bảo đảm đời sống và tích lũy cho họ và gia đình. Đây cũng là những yếu tố mà theo kinh nghiệm quốc tế thường có ảnh hưởng lớn đến tính độc lập trong hoạt động nghề nghiệp của thẩm phán.

(viii) Mặc dù ở nước ta, việc phân công thẩm phán xét xử các vụ việc về nguyên tắc là vấn đề nội bộ quản lý của các tòa án, tuy nhiên, trong thực tế nguyên tắc này không phải lúc nào cũng được tôn trọng. Quan trọng hơn, trong hoạt động của các tòa án, một số quy tắc “bất thành văn” như báo cáo án, thỉnh thị án, duyệt án… vẫn được áp dụng một cách phổ biến. Cho dù những quy tắc này thường được biện hộ như là sự “tham khảo” về chuyên môn nhưng thực tế không hẳn như vậy. Những quy tắc này rõ ràng mâu thuẫn với những nguyên tắc và yêu cầu về tính độc lập của tòa án và thẩm phán vì nó cho phép các tòa án cấp trên can thiệp vào công việc xét xử của tòa án cấp dưới, cũng như cho phép lãnh đạo các tòa án can thiệp vào quyền quyết định độc lập của các thẩm phán.

(ix) Hiện pháp luật nước ta chưa có những quy định cụ thể về việc giữ bí mật nghề nghiệp và quyền miễn trừ của thẩm phán. Điều này có thể gây rủi ro cho các thẩm phán trong hoạt động nghề nghiệp và ảnh hưởng đến việc xét xử độc lập của họ. Đây cũng là sự bất cập của pháp luật nước ta so với các quy định có liên quan của pháp luật quốc tế.  Từ những phân tích ở trên, có thể thấy rằng, trọng tâm của cải cách tư pháp hiện nay là đảm bảo cho nguyên tắc toà án độc lập có hiệu lực trên thực tế. Cụ thể, cải cách tư pháp cần lưu ý những vấn đề sau:Thứ nhất, bảo đảm quyền tư pháp được phân công, phân nhiệm rõ ràng. Ở đây, mọi công cuộc cải cách tư pháp từ khi có cách mạng tư sản cho đến hiện nay đều phải xoay quanh nguyên tắc độc lập của tòa án. Vì lẽ đó, cuộc cải cách tư pháp của chúng ta cũng không thể nào nằm ngoài quy luật trên. Khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, cùng với sự dần dần càng đi đến chỗ đoạn tuyệt với cơ chế kinh tế tập trung, bao cấp, hoạt động của các cơ quan tư pháp càng ngày càng có ý nghĩa, thì việc cải cách tư pháp đang trở nên ngày một bức xúc.Đấu tranh cho nguyên tắc độc lập của toà án cũng là cuộc chiến lâu dài của nhiều nhà nước trên thế giới.

Như đã đề cập ở các phần trên, nguyên tắc toà án độc lập là nguyên tắc quan trọng trong tổ chức hoạt động bộ máy nhà nước, được nhiều Hiến pháp quy định thành nguyên tắc hiến định. Với chúng ta hiện nay, có lẽ trước hết cần phải chỉnh lại khái niệm tư pháp cho phù hợp với các nước trên thế giới, sau đấy phải tìm ra những biện pháp bảo đảm cho nguyên tắc độc lập được thực hiện trên thực tế.

Trước hết, Viện Kiểm sát cần trả lại chức năng buộc tội cho hành pháp, hoặc ngược lại, nếu còn để Viện Kiểm sát thực hiện chức năng buộc tội thì ViệnKiểm sát phải trực thuộc hành pháp. Viện Kiểm sát không nên kiêm chức năng kiểm sát xét xử.Điều tra là hoạt động quan trọng bậc nhất của tố tụng và là khâu đầu tiên, đồng thời cũng là khâu có tính quyết định nhất trong toàn bộ quy trình hoạt động xét xử của tòa án tiếp theo. Tất cả các hoạt động công tố, xét xử dù thế nào chăng nữa cũng phải căn cứ vào kết quả xác thực của các hoạt động điều tra. Vì vậy hoạt động điều tra phải gắn chặt hoặc ít nhất là dưới sự chỉ đạo trực tiếp của hoạt động buộc tội.Cũng liên quan đến khía cạnh trên, cần nghiên cứu và thay đổi nhiều quy định pháp luật về tổ chức bộ máy, quy chế hoạt động, quan hệ với các cơ quan nhà nước khác… của hệ thống tòa án để giảm thiểu sự can thiệp, tác động, cả trực tiếp và gián tiếp, của các chủ thể bên ngoài, qua đó bảo đảm tính độc lập thực sự của các tòa án. Đây là một sự thay đổi to lớn và khó khăn, vì nó liên quan đến một loạt vấn đề trong đó có những vấn đề động chạm đến quan hệ giữa các cấp ủy đảng với các tòa án và thẩm phán. Mặc dù vậy, sự thay đổi là rất cần thiết, và mức độ, chiều sâu của sự thay đổi tỷ lệ thuận với hiệu quả hoạt động của hệ thống tòa án.

Thứ hai, cần mở rộng đối tượng xét xử của tư pháp. Trong nhà nước pháp quyền với cơ chế phân quyền, Quốc hội và Chính phủ cũng phải hoạt động trong phạm vi khuôn khổ của Hiến pháp. Vấn đề đặt ra là cần phải có sự kiểm tra, giám sát việc tuân thủ Hiến pháp của các cơ quan này. Lịch sử của các nhà nước tư sản đã chứng minh không một chủ thể nào có thể làm tốt hơn chức năng này bằng hoạt động xét xử của tòa án. Trong nghị quyết của Đảng đã có quyết định về việc thành lập tòa án hiến pháp để xét xử các hành vi vi phạm Hiến pháp của bất kỳ cơ quan tổ chức nhà nước nào. Đó là một trong những biểu hiện quyết tâm của Đảng và Nhà nước ta trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Vấn đề ở đây là tổ chức thực hiện chủ trương đó như thế nào. Liên quan đến vấn đề trên, thực tế từ trước tới nay ở nước ta, tòa án luôn được nhấn mạnh là cơ quan xét xử. Chính vì vậy, hệ thống tòa án ở nước ta về cơ bản mới chỉ làm tốt nhiệm vụ bảo vệ Nhà nước và ở mức độ nhất định là bảo vệ các quyền lợi hợp pháp của công dân trước sự xâm hại của các công dân và chủ thể phi nhà nước khác. Tòa án ở nước ta từ trước đến nay chưa thể coi là đã đóng vai trò thực sự của một cơ quan bảo vệ công lý, theo nghĩa là bộ máy hay lá chắn giúp bảo vệ công dân trước những vi phạm các quyền và lợi ích hợp pháp của chính các cơ quan và công chức nhà nước. Như vậy, để  đổi mới hệ thống và bảo đảm tính độc lập của tòa án, trước tiên cần thay đổi nhận thức hay cách tiếp cận về tòa án, cần xem đó là cơ quan bảo vệ công lý thay bằng, hay đồng thời với việc coi đó là cơ quan xét xử.

Thứ ba, cần chuyển mạnh phương thức xét xử từ tố tụng buộc tội sang tố tụng tranh tụng. Điều này không chỉ liên quan đến những thay đổi về pháp luật tố tụng, mà còn đến việc giáo dục, chuyển đổi nhận thức và thái độ của các thẩm phán, hội thẩm và thư ký tòa án. Ngoài ra, thay đổi về vấn đề này còn cần gắn với việc mở rộng vai trò của luật sư trong hoạt động tố tụng. Thêm vào đó, cần có những giải pháp hiệu quả về kinh phí hoạt động của hệ thống tòa án nhằm bảo đảm các tòa án không phụ thuộc vào bất cứ cơ quan nào, kể cả vào các tòa án cấp trên, về kinh phí hoạt động. Ở nhiều quốc gia, pháp luật quy định một tỷ lệ phần trăm nhất định ngân sách nhà nước hay ngân sách địa phương đương nhiên phải phân bổ cho hoạt động của tòa án; điều này giúp các tòa án không bị ràng buộc bởi cơ chế “xin-cho” kinh phí, từ đó không phải phụ thuộc vào các cơ quan nhà nước khác hay vào tòa án cấp trên. Đây có thể là một kinh nghiệm tốt với nước ta. 

Thứ tư, mặc dù là độc lập để đảm bảo phán xử công bằng, nhưng tòa án vẫn phải chịu sự giám sát. Hoạt động giám sát của người dân cũng như của nhiều tổ chức xã hội cũng như trong bản thân của cơ cấu nhà nước đối với hoạt động của cơ quan nhà nước là biểu hiện của dân chủ cũng như là sự văn minh của nhân loại. Với nguyên tắc này, hoạt động xét xử của tòa án cũng phải chịu sự giám sát của nhiều chủ thể khác nhau trong xã hội. Tuy nhiên, việc giám sát các hoạt động xét xử của tòa án phải khác với việc giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước khác ở điểm không được tự tiện thay đổi các quyết định án đã được xét xử của tòa án. Việc thay đổi các quyết định án phải tuân theo thủ tục tố tụng các cấp xét xử của hệ thống tòa án: án sơ thẩm phải được kiện lên phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm. Nhưng trong trườnghợp có quá nhiều án phải xử đi xử lại, thì phải xem xét lại chất lượng của việc bổ nhiệm thẩm phán của các cơ quan có thẩm quyền bổ nhiệm thẩm phán.  Cách đây không lâu, vấn đề “án đụng trần” được báo chí luận bàn rất sôi nổi. Có nhiều ý kiến rất khác nhau của các nhà khoa học và các nhà quản lý cao cấp. Có quan điểm cho rằng, nếu Hội đồng Thẩm phán xét xử sai thì chuyển sang cho Uỷ ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH)xử và nếu UBTVQH xử sai thì lại chuyển sang cho Quốc hội. Làm như vậy là vi phạm nguyên tắc xét xử độc lập của tòa án. Cải cách tư pháp là phải làm sao giữ cho nguyên tắc này không bị vi phạm chứ không phải là đặt vấn đề để rồi đưa đến chỗ nghi ngờ nó. Việc tòa án sai chỉ có thể được sửa bằng một quyết định của tòa án, theo một trình tự tố tụng, mà không thể bằng một quyết định của các cơ quan ngoài tòa án. Cũng như các hoạt động khác của Nhà nước phải đặt dưới sự kiểm tra giám sát của công luận, tòa án cũng phải đặt dưới sự kiểm tra giám sát của công luận. Nhưng không phải vì thế mà có thể can thiệp vào nguyên tắc độc lập của tòa án, thay tòa án ra quyết định bản án hoặc làm ảnh hưởng đến các quyết định của tòa án. Công lý phải nhanh, công lý cũng phải có điểm dừng và công lý đến chậm cũng bằng như là không có công lý. Nếu vin vào lập luận cho rằng quyết định của tòa án sai mà không thi hành, thì đó là sai lầm lớn tạo nên sự bất tin của nhân dân đối với Nhà nước.

Thứ năm, giải thích Hiến pháp và luật phải là một trong những biểu hiện thẩm quyền của quyền tư pháp. Theo quy định của Hiến pháp, UBTVQH có thẩm quyền giải thích Hiến pháp và pháp luật. Nhưng cho đến nay, UBTVQH không thực hiện được chức năng này, bởi lẽ, về nguyên tắc đó là cơ quan lập pháp chứ không phải là cơ quan áp dụng luật. Nguyên tắc “Người làm được việc lớn thì tất nhiên bao giờ cũng làm được việc nhỏ” của hệ thống luật La Mã cổ đại trong điều kiện hiện nay có lẽ không phù hợp và nếu còn đi chăng nữa thì đấy là hoạt động lập pháp chứ không phải là giải thích luật. Lập pháp là chức năng của Quốc hội và thông qua pháp lệnh cũng thuộc chức năng của UBTVQH. Muốn giải thích được các điều luật một cách chính xác thì phải trăn trở với nó, vì vậy buộc phải đặt việc giải thích trong một vụ việc cụ thể, gắn với các sự kiện pháp lý cụ thể. Chỉ có Tòa án với nguyên tắc nghĩa vụ phải xét xử của thẩm phán mới có điều kiện cũng như nghĩa vụ giải thích các điều luật. Điều này có nghĩa là giải thích điều luật phải gắn với một trường hợp cụ thể mà không thể là giải thích chung chung, rơi vào tình trạng của việc giải thích trừu tượng. Việc trao quyền này cho UBTVQH tức là không phân biệt rõ và thậm chí còn là nhầm lẫn giữa lập pháp và tư pháp.Thứ sáu, đảm bảo cho tòa án độc lập chính là đảm bảo cho thẩm phán độc lập. Sự độc lập của tòa án không chỉ giản đơn có trong giai đoạn xét xử bằng một tuyên bố của Hiến pháp, mà còn cần phải mở rộng sự độc lập này ra khỏi phạm vi xét xử và cả những cơ chế chính sách khác kèm theo. Nguyên tắc độc lập của toà án khi xét xử không chỉ được tuyên bố trong bản văn Hiến pháp mà tự nhiên nó có thể thực hiện trên thực tế. Muốn có được sự thực hiện nguyên tắc trên phải cần một loạt những đảm bảo kèm theo cả về thể chế luật pháp lẫn chủ trương,chính sách.Điều 130 Hiến pháp hiện hành quy định:“Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm độc lập, và chỉ tuân theo pháp luật”. Theo quy định này, nguyên tắc độc lập của tư pháp được tuyên bố ở một công đoạn cuối cùng của hoạt động tố tụng – khi xét xử. Sự độc lập của toà án không thể có được nếu chỉ dừng lại đơn thuần ở khâu xét xử. Không thể có sự độc lập khi xét xử trong khi các công đoạn khác của cả một quy trình tố tụng không được tuyên bố là độc lập, nhất là trong cuộc sống, thẩm phán và hội thẩm vẫn còn phải phụ thuộc vào lập pháp, vào hành pháp, vào các chủ thể nắm quyền lực khác của Nhà nước.Vì lẽ đó, một trong những nhiệm vụ quan trọng trong công cuộc cải cách tư pháp hiện nay là nhanh chóng tổ chức hoạt động xét xử của tư pháp vượt ra khỏi vòng cương tỏa của các đơn vị hành chính. Các đơn vị hành chính được tổ chức ra nhằm mục đích quản lý, mà không phải dành cho hoạt động của tư pháp - xét xử.

Như đã đề cập ở các phần trên, để bảo đảm cho thẩm phán độc lập, cần đáp ứng một số điều kiện, trong đó có những điều kiện xin nhắc lại và làm rõ thêm dưới đây trên cơ sở gắn với hoàn cảnh của Việt Nam:

-  Tăng cường trách nhiệm của thẩm phán: Một xã hội tốt đòi hỏi phải có các thể chế pháp lý vô tư và công bằng. Điều này có nghĩa là phải đảm

bảo sự độc lập trong quá trình ra quyết định của tư pháp không bị chi phối bởi sự can thiệp của bất kể chủ thể nào. Một hệ thống tư pháp độc lập đối với cả sự can thiệp của Chính phủ và ảnh hưởng của các bên có liên quan trong tranh chấp là sự hỗ trợ  tốt nhất cho sự hiệu lực của pháp luật. Nếu luật pháp hay toà án bị xem xét là thiên vị hay tuỳ tiện thì trật tự xã hội sẽ bị suy giảm. Để có sự công bằng, cần phải có các thể chế làm cho các thẩm phán phải chịu trách nhiệm về hành động của mình. Sự độc lập của hệ thống tư pháp cần phải đi cùng với cơ chế trách nhiệm giải trình trong hệ thống tư pháp. Khi các thẩm phán phải chịu trách nhiệm về những hành động của mình, thì hệ thống tư pháp trở nên có hiệu quả hơn và các thẩm phán có thể giải quyết các vụ kiện một cách nhanh chóng và công bằng hơn.      

 - Đảm bảo thẩm phán có nhiệm kỳ vững chắc và lâu dài: Các thẩm phán không thể có một thái độ trung thành với Hiến pháp và các quyền tự do của người dân nếu nhiệm kỳ của họ chỉ có tính cách tạm thời theo một thời hạn nhất định. Một khi chỉ được bổ nhiệm trong một nhiệm kỳ ngắn ngủi dù theo bất cứ một thể thức nào hoặc do bất cứ một ngành quyền nào cũng vậy, các thẩm phán sẽ không thể có được một tinh thần độc lập và cương quyết. Nếu quyền bổ nhiệm được giao phó cho ngành hành pháp hoặc cho ngành lập pháp thì lẽ đương nhiên phải tùy thuộc vào một trong hai ngành này vì họ phải lấy lòng những người bổ nhiệm. Nếu quyền bổ nhiệm lại được giao cho dân chúng, tức là chức vụ chánh án phải do dân chúng bầu cử, thì cũng sẽ là lẽ đương nhiên thẩm phán muốn đắc cử thì buộc phải lấy lòng người dân, mà không cần đếm xỉa gì đến Hiến pháp và luật pháp[18].Ngoài những lý do kể trên, còn một lý do khác rất quan trọng để cho các thẩm phán có một nhiệm kỳ dài. Đó là lý do liên quan đến những điều kiện chuyên môn của thẩm phán. Một xã hội càng tự do bao nhiêu thì luật lệ của nó càng rắc rối, tỉ mỉ và phức tạp bấy nhiêu. Càng ngày các vụ việc xét xử càng nhiều thêm, các vụ tranh luận càng ngày càng phức tạp hơn, cố nhiên kiến thức về luật pháp để xét xử càng ngày càng đòi hỏi cao hơn. Các thẩm phán xét xử ngày càng đòi hỏi chuyên môn nghiệp vụ cao hơn. Với nhiệm kỳ dài sẽ có tác dụng tăng cường chuyên môn nghiệp vụ lẫn sự độc lập của các thẩm phán.

- Chế độ lương bổng cho thẩm phán phải được bảo đảm: Ngoài nhiệm kỳ có tính chất bền vững lâu dài của các thẩm phán, có lẽ không có một yếu tố nào lại có thể thuận tiện hơn để duy trì tính cách độc lập của họ bằng điều khoản quy định những phương tiện sinh sống của họ. Những bản tính của thẩm phán và chánh án của họ có thể cũng gần giống như của người trong bộ máy hành pháp; vì họ đều là những người cần phải thực thi pháp luật nên giống như hành pháp, thẩm phán cũng đòi hỏi phải có tính quyết đoán và cũng phải dám chịu trách nhiệm.

- Bảo đảm một số điều kiện làm việc khác cho thẩm phán. Cụ thể, cần rà soát những tiêu chuẩn hiện hành về bổ nhiệm, tái bổ nhiệm và miễn nhiệm thẩm phán để loại bỏ hoặc giảm bớt các tiêu chuẩn không liên quan đến năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp, nhằm bảo đảm không có sự phân biệt đối xử về bất cứ yếu tố gì trong các quá trình này, từ đó chọn ra được những thẩm phán có năng lực và đạo đức tốt, cũng như khuyến khích những người có năng lực và đạo đức tốt cống hiến cho hệ thống tòa án. Thêm vào đó, cần rà soát và sửa đổi quy chế hoạt động của các tòa án nhằm giảm thiểu khả năng thẩm phán phải phụ thuộc vào lãnh đạo của các tòa án trong hoạt động nghề nghiệp, trong đó bao gồm việc loại bỏ các quy tắc “bất thành văn” như báo cáo án, thỉnh thị án, duyệt án… Ngoài ra, cần ban hành các quy định pháp luật cụ thể về việc giữ bí mật nghề nghiệp và quyền miễn trừ của thẩm phán nhằm bảo vệ họ khỏi những rủi ro nghề nghiệp, qua đó tránh cho họ không bị phụ thuộc vào các chủ thể khác. Ở mức độ rộng hơn, cần xây dựng một cơ chế để bảo đảm sự độc lập của thẩm phán trước sự tác động trong và ngoài tòa án. Cụ thể, hiện ở nước ta, tòa án vẫn được coi là một cơ quan hành chính, còn thẩm phán thì được coi là một dạng công chức trong hệ thống hành chính. Một khi còn nhận thức như vậy, sẽ rất khó bảo đảm tính độc lập của tòa án với các cơ quan nhà nước khác cũng như tính độc lập của thẩm phán với các chủ thể quản lý hành chính. Vì vậy, cần thay đổi nhận thức theo hướng thừa nhận vị trí đặc biệt của tòa án và của thẩm phán, đồng thời thay đổi quan niệm về mối quan hệ “trên – dưới” giữa lãnh đạo các tòa án và các thẩm phán, giữa tòa án cấp dưới và tòa án cấp trên…

Tóm lại, để cải cách hoạt động của các cơ quan thực hiện quyền tư pháp ở Việt Nam, trước hết phải hiểu được đúng nguyên nghĩa quyền tư pháp. Quyền tư pháp là một quyền độc lập chỉ được dùng để chỉ cho hoạt động xét xử của tòa án, không nên được dùng cho cả các cơ quan điều tra và nhất là cho cả cơ quan công tố buộc tội của Viện kiểm sát như hiện nay - những quyền này đều là một phần của quyền hành pháp. Quyền tư pháp phải được mở rộng đối tượng xét xử kể các các hành vi lập pháp và hành pháp. Trong tương lai không xa, các hoạt động của các cơ quan lập pháp và cả hành pháp cũng phải đặt trong vòng xét xử của toà án. Khác với thời kỳ chiến tranh, cũng như thời bao cấp, tư pháp chỉ được xem xét như là một trong các ban ngành như các bộ của hành pháp, vì nó chỉ được hiểu là một trong những lĩnh vực cần quản lý của Nhà nước như các lĩnh vực ban ngành khác mà thôi, mà phải là một ngành độc lập có khả năng xét xử cả các hành vi của lập pháp và hành pháp. Cuối cùng, cải cách tư pháp cần trao cho tòa án quyền giải thích Hiến pháp và pháp luật, đồng thời phải đặc biệt chú ý đến bảo đảm tính độc lập cho thẩm phán./. 

[1] Ở đây, cần thấy rằng cũng giống như mọi thể chế chính trị khác, dân chủ tư sản cũng tồn tại những khiếm khuyết nhất định. Nhưng như Churchill đã nhận định: “Mặc dù không phải là một chế độ hoàn hảo, nhưng dân chủ [tư sản] còn khá hơn bất kỳ một chế độ nào đã từng có trong lịch sử loài người”. Sau này, Thủ tướng Ấn độ Nehru cũng đồng tình: “Dân chủ là một chế độ tốt vì mọi chế độ khác đều tệ hơn rất nhiều”.

[2]Xem, Joef  Thesing: Nhà nước pháp quyền, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội 2002, tr.126.

[3] Được thông qua tại Hội nghị Liên hợp quốc lần thứ 7 về phòng chống tội phạm và đối xử với người phạm tội, tổ chức tại Milan từ ngày 26/8 đến ngày 6/9/1985, sau đó được thông qua bằng Nghị quyết 40/32 ngày 29/11/1985 và Nghị quyết 40/146 ngày 13/12/1985 của Đại hội đồng Liên hợp quốc.

[4] Cần thấy rằng quy định này khác so với một số chức danh trong bộ máy nhà nước. Cụ thể, theo luật quốc tế, các nhà nước có thể hạn chế hoặc không thừa nhận quyền tự do lập hội, biểu tình, bãi công của một số chức danh đặc biệt như lực lượng cảnh sát, an ninh, phòng cháy chữa cháy, hay kể cả quân đội, nhằm bảo đảm sự ổn định và lợi ích chung của toàn xã hội.

[5] CCP khảo sát 550/800 bản Hiến pháp thành văn đã được ban hành trên thế giới từ năm 1789, trong đó hơn 90% được thông qua sau Chiến tranh Thế giới II. Số liệu khảo sát ở mục này cập nhật đến ngày 22/5/2008. Xem dữ liệu của CCP tại http://www.constitutionmaking.org/reports.html.

[6] Nguồn CCP, tại http://www.constitutionmaking.org/reports.html.

[7] Nguồn CCP, tại http://www.constitutionmaking.org/reports.html.

[8] Ở Việt Nam, hai bản Hiến pháp năm 1956 và 1967 của chính quyền miền Nam quy định theo mô thức này. Cụ thể, Điều 4 bản Hiến pháp năm 1956 quy định: “Hành pháp, lập pháp, tư pháp có nhiệm vụ bảo vệ tự do, dân chủ, chính thể cộng hòa, và trật tự công cộng. Tư pháp phải có một quy chế bảo đảm tính cách độc lập”.

Điều 70 và 71 bản Hiến pháp này nhắc lại nguyên tắc độc lập tư pháp dưới góc độ tính độc lập của thẩm phán: “Để thi hành nhiệm vụ ấn định ở Điều 4, Tư pháp được tổ chức theo nguyên tắc bình đẳng của mọi người trước pháp luật và nguyên tắc độc lập của Thẩm phán xử án” (Điều 70); “Thẩm phán xử án quyết định theo lương tâm mình, trong sự tôn trọng luật pháp và quyền lợi quốc gia” (Điều 71).

Theo Điều 3 bản Hiến pháp năm 1967: “Ba cơ quan Lập pháp, Hành pháp và Tư pháp phải được phân nhiệm và phân quyền rõ rệt. Sự hoạt động của ba cơ quan công quyền phải được phối hợp và điều hòa để thực hiện trật tự xã hội và thịnh vượng chung trên căn bản tự do, dân chủ và công bằng xã hội”. Thêm vào đó, Điều 76 bản Hiến pháp này còn quy định thêm: “(1) Quyền Tư pháp độc lập, được ủy nhiệm cho Tối Cao Pháp Viện và được hành xử bởi các Thẩm phán xử án”.

[9] Cụ thể, Điều 69 Hiến pháp 1946 quy định: “Trong khi xét xử, các viên thẩm phán chỉ tuân theo pháp luật, các cơ quan khác không được can thiệp”. Theo Điều 131 Hiến pháp 1960: “Khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Theo Điều 131 Hiến pháp 1980: “Khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Cũng theo Điều 130 Hiến pháp 1992:“Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”.

[10] Trong các Hiến pháp của Việt Nam (kể cả hai Hiến pháp của chính quyền miền Nam giai đoạn 1954-1975), Hiến pháp 1946 và Hiến pháp 1956 không có quy định về nhiệm kỳ của thẩm phán. Các bản Hiến pháp còn lại có quy định về vấn đề này nhưng với những mức độ khác nhau. Cụ thể, Hiến pháp 1960 (Điều 129), nhiệm kỳ của Chánh án, Phó Chánh án và thẩm phán Toà án nhân dân các cấp theo nhiệm kỳ của cơ quan bầu ra mình, còn nhiệm kỳ của hội thẩm nhân dân Toà án nhân dân tối cao là hai năm rưỡi, của Toà án nhân dân địa phương là hai năm. Hiến pháp 1980 (các Điều 129 và 130) cũng quy định tương tự. Theo Hiến pháp 1992 (Điều 128), nhiệm kỳ của Chánh án Toà án nhân dân tối cao theo nhiệm kỳ của Quốc hội, còn nhiệm kỳ của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân ở Toà án nhân dân các cấp do luật định. Hiến pháp 1967 chỉ quy định về nhiệm kỳ của thẩm phán Tối cao pháp viện (Điều 80 khoản 3) là sáu năm.

[11] Nguồn CCP, tại http://www.constitutionmaking.org/reports.html.

[12] Nguồn CCP, tại http://www.constitutionmaking.org/reports.html.

[13] Trong các Hiến pháp của Việt Nam (kể cả hai hiến pháp của chính quyền miền Nam giai đoạn 1954-1975), các Hiến pháp 1946,1960,1980,1992 và Hiến pháp 1956 ở miền Nam không có quy định về lương của thẩm phán hay ngân sách của tòa án. Chỉ riêng Hiến pháp 1967 ở miền Nam có một quy định về ngân sách của Tối cao Pháp viện  (Điều 83), trong đó nêu rằng: “Tối Cao Pháp Viện có ngân sách tự trị và có quyền lập qui để quản trị ngành tư pháp”.

[14] Nguồn CCP, tại http://www.constitutionmaking.org/reports.html.

[15] Nguồn CCP, tại http://www.constitutionmaking.org/reports.html.

[16] Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2009 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.
[17] Xem Pháp lệnh Xử lý Vi phạm hành chính năm 2002, sửa đổi, bổ sung năm 2008 (hiện đang được nâng cấp thành luật). 
[18] Xem Luận về Hiến pháp Hoa kỳ (The federalist papers), Việt Nam Khảo dịch xã, Sài Gòn, 1959 tr 225.

GS, TS. Nguyễn Đăng Dung – Chủ nhiệm Bộ môn Luật Hiến pháp – Hành chính, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội; TS. Vũ Công Giao – Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Nguồn: http://www.nclp.org.vn/nha_nuoc_va_phap_luat/tu-phap-111oc-lap-mot-so-van-111e-ly-luan-va-thuc-tien-ky-1

Read more »