LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI NGÔ ĐÌNH NHU

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI NGÔ ĐÌNH NHU

Từ Chủ nghĩa Nhân vị đến nghệ thuật kiến tạo quyền lực

 LỜI MỞ ĐẦU

Ngô Đình Nhu – người trí thức đứng sau một chế độ

Lịch sử thường nhớ đến Ngô Đình Nhu bằng những hình ảnh của những năm cuối cùng: người em quyền lực của Tổng thống Ngô Đình Diệm, kiến trúc sư của Cần Lao, nhân vật đứng sau nhiều chính sách gây tranh luận, và cuối cùng là người chết cùng anh mình trong cuộc đảo chính ngày 2 tháng 11 năm 1963.

Nhưng nếu chỉ nhìn Ngô Đình Nhu từ điểm kết thúc ấy, chúng ta rất dễ bỏ qua con đường đã đưa ông đến đó.

Trước khi là một nhân vật quyền lực, Nhu là một người làm việc với sách, tư tưởng và tổ chức. Ông từng học tại École des Chartes ở Pháp; đầu những năm 1950, ông sử dụng tạp chí Xã Hội để vận động giới trí thức Việt Nam không cộng sản ủng hộ đường lối của anh mình. Các nghiên cứu gần đây cũng nhấn mạnh vai trò của Nhu trong việc hình thành những ý tưởng về hiện đại hóa và kiến tạo quốc gia của chính quyền sau năm 1954. (Cambridge University Press )

Đó là điểm khởi đầu quan trọng.

Bởi một câu hỏi nghiêm túc về Ngô Đình Nhu không thể chỉ là:

Ông đã làm gì với quyền lực?

Mà phải hỏi trước:

Ông đã nghĩ gì về con người, xã hội và quốc gia trước khi tìm cách nắm giữ và tổ chức quyền lực?

1. Một người trí thức bước vào chính trị

Trong một bản ghi nhớ của Wesley Fishel năm 1955, Ngô Đình Diệm được dẫn lời mô tả Nhu như một “pure intellectual”, một người say mê tiếng Latin, Hy Lạp và những bản thảo cổ hơn là chính trị. Chính tài liệu ấy đồng thời ghi nhận Nhu là một trong những người thúc đẩy việc tổ chức Cần Lao. (Office of the Historian)

Hai hình ảnh tưởng như đối nghịch này lại giúp chúng ta nhìn thấy Nhu rõ hơn.

Một bên là người trí thức.

Một bên là nhà tổ chức chính trị.

Giữa hai con người ấy không phải là một khoảng cách.

Chính tri thức đã đưa Nhu đến câu hỏi về chính trị.

Và chính chính trị buộc ông phải trả lời một câu hỏi mà mọi trí thức muốn thay đổi xã hội cuối cùng đều phải đối diện:

Làm thế nào để biến một tư tưởng thành sức mạnh thực tế?

Đó là câu hỏi rất khác với việc xây dựng một hệ thống triết học trên giấy.

Một tư tưởng có thể đẹp.

Một học thuyết có thể chặt chẽ.

Nhưng một quốc gia cần con người, tổ chức, nguồn lực, kỷ luật, pháp luật và quyền lực để biến những điều ấy thành hiện thực.

Nhu dấn thân chính trị chính từ khoảng cách ấy.

2. Nhu không xuất hiện trong khoảng trống

Không thể hiểu Ngô Đình Nhu nếu tách ông khỏi Việt Nam của nửa đầu thế kỷ XX.

Đó là một Việt Nam đang đứng giữa nhiều lực kéo:

chủ nghĩa thực dân Pháp, chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa cộng sản, Công giáo, Nho giáo, tư tưởng dân chủ phương Tây và nhu cầu xây dựng một quốc gia hiện đại.

Những người thuộc thế hệ Nhu không chỉ phải trả lời câu hỏi:

Làm thế nào giành độc lập?

Họ còn phải trả lời câu hỏi khó hơn:

Sau khi có độc lập, sẽ xây dựng đất nước theo mô hình nào?

Đây là chỗ Ngô Đình Nhu trở nên đáng nghiên cứu.

Bởi ông không chọn hoàn toàn một trong hai mô hình lớn đang cạnh tranh nhau.

Nhu và những người xung quanh ông tìm kiếm một “con đường thứ ba”: chống chủ nghĩa cộng sản nhưng đồng thời cũng phê phán chủ nghĩa tự do kinh tế theo nghĩa laissez-faire. Các tài liệu Mỹ đương thời ghi nhận Chủ nghĩa Nhân vị được giới lãnh đạo Cần Lao và chính quyền Diệm xem như một nền tảng tư tưởng nhằm tìm sự cân bằng giữa chủ nghĩa tập thể cộng sản và chủ nghĩa cá nhân tự do. +Office of the Historian)

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý.

Nếu chỉ gọi Nhu là “người chống cộng”, chúng ta mới mô tả được một phần con người chính trị của ông.

Câu hỏi lớn hơn là:

Ông muốn thay thế chủ nghĩa cộng sản bằng xã hội nào?

3. Chủ nghĩa Nhân vị bước vào câu chuyện

Trong những năm cuối thập niên 1940 và đầu thập niên 1950, Nhu cùng một số trí thức và linh mục Pháp quan tâm đến Chủ nghĩa Nhân vị gắn với Emmanuel Mounier. Một nhóm nghiên cứu tại Đà Lạt khoảng năm 1949 được xem là một trong những nơi hình thành mạng lưới tư tưởng sau này gắn với phong trào Nhân vị và Cần Lao. Theo các nghiên cứu được trình bày tại Hội nghị của Office of the Historian, những hoạt động trí thức ấy dần mở rộng thành mạng lưới ở nhiều thành phố và giúp Nhu tiếp xúc với các trí thức chống cộng. (Office of the Historian)

Nhân vị có một điểm đặc biệt.

Nó không đặt cá nhân cô lập ở một phía và tập thể nuốt chửng con người ở phía kia.

Nó tìm cách bảo vệ con người trong quan hệ với cộng đồng.

Một tài liệu ngoại giao Mỹ năm 1959 mô tả cách hiểu Nhân vị trong Cần Lao là tìm sự cân bằng giữa chủ nghĩa tập thể cộng sản và chủ nghĩa tư bản laissez-faire; cá nhân được coi trọng nhưng sự phát triển của con người được đặt trong bối cảnh xã hội và kinh tế của họ. (Office of the Historian)

Về mặt tư tưởng, đây là một vấn đề rất đáng đối thoại.

Bởi nó đặt ra câu hỏi mà Hưng Quốc Học cũng không thể né tránh:

Một con người có thể tự do đến đâu nếu họ sống trong một cộng đồng?

Nhưng ngay lập tức lại xuất hiện câu hỏi thứ hai:

Ai có quyền quyết định thế nào là lợi ích của cộng đồng?

Và từ đó xuất hiện câu hỏi thứ ba:

Nếu nhà nước tự nhận mình là người bảo vệ cộng đồng, điều gì ngăn nhà nước vượt qua ranh giới của mình?

Đây chính là nơi triết học gặp quyền lực.

4. Từ tư tưởng đến tổ chức

Ngô Đình Nhu không dừng lại ở việc thảo luận triết học.

Ông tổ chức.

Đầu thập niên 1950, Nhu tham gia xây dựng các mạng lưới chính trị và xã hội ủng hộ Ngô Đình Diệm. Nghiên cứu của Edward Miller cho thấy Nhu đã đóng vai trò đáng kể trong việc vận động giới trí thức không cộng sản và xây dựng tổ chức chính trị trước khi Diệm trở thành thủ tướng năm 1954. Cần Lao sau đó trở thành một tổ chức bán bí mật có cấu trúc tế bào và liên hệ sâu với bộ máy nhà nước. (Cambridge University Press)

Đây là bước ngoặt căn bản.

Tư tưởng → tổ chức → quyền lực.

Một triết học về con người đã bước vào thế giới của cán bộ, mạng lưới, thông tin, tuyển mộ và kiểm soát.

Và chính ở đây, cuộc đối thoại với Ngô Đình Nhu mới thực sự bắt đầu.

Bởi chúng ta không thể chỉ hỏi:

“Nhân vị có phải là một tư tưởng tốt?”

Phải hỏi:

“Nhân vị khi trở thành nền tảng cho một tổ chức chính trị thì biến đổi như thế nào?”

Và xa hơn:

“Một tư tưởng đề cao con người có thể bị quyền lực nhà nước sử dụng theo cách nào?”

5. Nghịch lý đầu tiên

Nghiên cứu về Đệ Nhất Cộng hòa đã có những cách giải thích rất khác nhau về Chủ nghĩa Nhân vị.

Một hướng coi Nhân vị chủ yếu như lớp ngôn ngữ tư tưởng bao phủ một chế độ tập trung quyền lực.

Nhưng những nghiên cứu gần đây đã đặt câu hỏi đối với cách giải thích quá đơn giản đó. Một nghiên cứu về Cộng hòa Việt Nam và “Personalist Revolution” lưu ý rằng cần nghiên cứu Nhân vị như một tư tưởng thực sự có ảnh hưởng đến các chương trình kiến tạo quốc gia, thay vì mặc nhiên coi nó chỉ là chiếc vỏ ý thức hệ của chế độ. (JSTOR)

Điều này rất quan trọng đối với phương pháp của cuốn sách.

Chúng ta không được đi từ kết quả rồi quay ngược lại để phủ nhận toàn bộ tư tưởng ban đầu.

Nhưng cũng không được vì tư tưởng có vẻ nhân bản mà bỏ qua cách nó được thực hiện.

Tư tưởng phải được đọc trong văn bản.

Quyền lực phải được kiểm chứng bằng hành động.

Hiệu quả phải được kiểm chứng bằng kết quả.

Và ba thứ ấy không nhất thiết giống nhau.

6. Câu hỏi của Hưng Quốc

Từ đây, cuộc đối thoại với Ngô Đình Nhu có thể đặt trên một trục rất rõ:

Ông muốn xây dựng con người hay muốn xây dựng một chế độ để xây dựng con người?

Hai cách nói này tưởng giống nhau nhưng hoàn toàn khác.

Nếu mục tiêu là con người, thì nhà nước phải phục vụ sự trưởng thành của con người.

Nếu mục tiêu chuyển thành chế độ, thì rất dễ xảy ra điều ngược lại: con người được yêu cầu phục vụ một mô hình xã hội do nhà nước xác định.

Đó là ranh giới mong manh giữa:

giáo dục và giáo hóa,tổ chức và kiểm soát, kỷ luật và phục tùng,

lãnh đạo và độc quyền quyền lực.

Ngô Đình Nhu đứng ngay trên đường biên ấy.

Vì vậy, nghiên cứu Nhu không chỉ là nghiên cứu một nhân vật của miền Nam trước năm 1963.

Nó còn là nghiên cứu một câu hỏi có giá trị vượt khỏi thời đại của ông:

Làm thế nào để một quốc gia vừa có đủ sức mạnh để hành động, vừa đủ giới hạn để không biến sức mạnh của nhà nước thành sự suy yếu của người dân?

7. Vì sao phải đối thoại với Nhu hôm nay?

Không phải để phục hồi hay phủ nhận một chế độ đã kết thúc hơn sáu thập niên trước.

Cũng không phải để biến Ngô Đình Nhu thành một biểu tượng chính trị mới.

Mục đích là học từ một thử nghiệm lịch sử.

Nhu đã thử giải một bài toán rất khó:

xây dựng quốc gia trong chiến tranh; chống chủ nghĩa cộng sản; thoát khỏi ảnh hưởng thực dân; hiện đại hóa xã hội; tổ chức quần chúng; xây dựng một hệ tư tưởng riêng; và đồng thời giữ được tính độc lập của Việt Nam.

Ông có những ý tưởnga, những nỗ lực tổ chức đáng nghiên cứu.

Ông có những thành công nhất định.

Ông cũng có những giới hạn nghiêm trọng.

Và cuối cùng, chính hệ thống quyền lực mà ông góp phần xây dựng đã không tồn tại được sau cuộc đảo chính năm 1963.

Không cần biến lịch sử thành một phiên tòa để rút ra bài học.

Lịch sử tự nó đã đặt ra những câu hỏi đủ lớn.

8. Câu hỏi xuyên suốt của cuốn sách

Cuốn sách này vì vậy sẽ không bắt đầu bằng một bản án dành cho Ngô Đình Nhu.

Nó bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện.

Hưng Quốc hỏi:

Ông muốn cứu Việt Nam khỏi điều gì?

Nhu trả lời.

Hưng Quốc hỏi tiếp:

Ông muốn xây dựng Việt Nam thành một quốc gia như thế nào?

Nhu trả lời.

Nếu con người là trung tâm, ai bảo vệ con người khỏi quyền lực nhà nước?

Nếu cộng đồng quan trọng, ai xác định lợi ích của cộng đồng?

Nếu quốc gia cần kỷ luật, ai kiểm soát người có quyền áp đặt kỷ luật?

Nếu chống độc tài cộng sản, làm thế nào để chính mình không tạo ra một dạng quyền lực quá tập trung?

Và cuối cùng:

Một quốc gia mạnh có nhất thiết phải có một nhà nước mạnh đến mức người dân không đủ sức kiểm soát nó hay không?

Đó là câu hỏi mà Ngô Đình Nhu để lại cho cuộc đối thoại.

Và cũng là câu hỏi mà Hưng Quốc Học phải trả lời bằng chính những nguyên tắc của mình.

Tiểu kết Lời mở đầu

Ngô Đình Nhu không nên được đọc chỉ từ cái chết của ông.

Phải đọc ông từ những cuốn sách ông đọc, những tư tưởng ông tiếp nhận, những tổ chức ông xây dựng, những chính sách ông tham gia, những người ông tập hợp và những lựa chọn ông đưa ra khi đứng trước quyền lực.

Từ đó, chúng ta mới có thể đi đến câu hỏi quan trọng nhất:

Ngô Đình Nhu thất bại vì tư tưởng của ông không phù hợp với Việt Nam, hay vì khoảng cách giữa tư tưởng Nhân vị và cách tổ chức quyền lực đã trở nên quá lớn?

Chúng ta chưa vội trả lời.

Chương 1 sẽ bắt đầu từ chính con người Ngô Đình Nhu: gia đình, học vấn, École des Chartes, những năm ở Pháp, môi trường trí thức đã hình thành ông, và đặc biệt là con đường từ một người nghiên cứu sách cổ trở thành một trong những nhà tổ chức chính trị quan trọng nhất của Việt Nam Cộng hòa.

Hoàng phong nhã 

Tài liệu nền của Lời mở đầu

Edward Miller, Vietnam's Lost Revolution: The Rise of Ngo Dinh Diem, 1945–1954, Cambridge University Press — về Nhu như một trí thức và nhà tổ chức trong quá trình hình thành phong trào chính trị của Diệm. �

Cambridge University Press

Edward Miller, “Vision, Power and Agency: The Ascent of Ngô Đình Diệm, 1945–54,” Journal of Southeast Asian Studies — về tư tưởng hiện đại hóa của Diệm và Nhu trước năm 1954. �

Cambridge University Press

U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, tài liệu năm 1955 và 1959 — nguồn tư liệu đương thời về Nhu, Cần Lao và Nhân vị. �

Office of the Historian +1

Mitchell Tan, nghiên cứu về mạng lưới xuyên quốc gia của “Personalist Revolution” trong Journal of Vietnamese Studies. �

JSTOR

Edward Miller, nghiên cứu về Cần Lao và “Personalist Revolution”, được Office of the Historian giới thiệu trong hội nghị chuyên đề về lịch sử Mỹ tại Đông Nam Á. �

Office of the Historian

Lời mở đầu đã có thể khóa ở đây. Chương 1 sẽ đi vào “Ngô Đình Nhu là ai?”, với trọng tâm là con người trước khi trở thành quyền lực.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGÔ ĐÌNH NHU