CHƯƠNG 1- DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN Kinh nghiệm hòa giải của các dân tộc và con đường Việt Nam

DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN

Kinh nghiệm hòa giải của các dân tộc và con đường Việt Nam

PHẦN I

NHỮNG DÒNG SÔNG CHIA CẮT

CHƯƠNG 1

VIỆT NAM TỪNG CÓ SÔNG GIANH

Một dòng sông không có lỗi

Sông Gianh vẫn chảy.

Nó bắt nguồn từ vùng núi phía tây Quảng Bình, đi qua những làng quê, đồng ruộng rồi đổ ra biển.

Nước sông không biết mình từng là một đường biên.

Nó không biết rằng có một thời người ở bờ Bắc và người ở bờ Nam thuộc về hai trung tâm quyền lực khác nhau.

Nó cũng không biết rằng có những người Việt từng nhìn sang bên kia sông và thấy một thế giới chính trị khác.

Đối với dòng sông, hai bờ vẫn chỉ là hai bờ.

Nhưng đối với con người, trong một giai đoạn dài của lịch sử, sông Gianh đã trở thành biểu tượng của một đất nước bị chia cắt bởi chiến tranh và quyền lực.

Điều đáng suy nghĩ không phải là tại sao dòng sông có thể chia đất.

Điều đáng suy nghĩ hơn là:

Vì sao con người lại có thể biến một ranh giới địa lý thành một ranh giới giữa những con người cùng một nguồn gốc?

1. KHI MỘT DÒNG SÔNG TRỞ THÀNH ĐƯỜNG BIÊN CỦA LÒNG NGƯỜI

Trong lịch sử, sông ngòi thường tạo nên những ranh giới tự nhiên.

Nhưng một ranh giới tự nhiên không nhất thiết trở thành ranh giới của con người.

Sông Rhine vừa là đường biên, vừa là không gian giao thương và kết nối của châu Âu.

Sông Danube đi qua nhiều quốc gia, nhiều dân tộc và nhiều nền văn hóa.

Sông Mississippi từng trở thành một không gian địa lý gắn với những khác biệt sâu sắc trong lịch sử Hoa Kỳ.

Dòng sông tự nó không tạo ra thù hận.

Con người mới trao cho đường biên một ý nghĩa chính trị.

Trong thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh, từ thế kỷ XVII, Đàng Ngoài và Đàng Trong hình thành hai trung tâm quyền lực lớn, đối đầu qua nhiều cuộc chiến. Sông Gianh trở thành ranh giới quân sự nổi tiếng giữa hai bên.

Nhưng hai bên không phải hai dân tộc.

Không phải hai giống người.

Cũng không phải hai nền văn minh hoàn toàn tách biệt.

Đó vẫn là những cộng đồng người Việt có nhiều nền tảng văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử chung.

Chính vì vậy, sông Gianh đặt ra một câu hỏi có ý nghĩa vượt khỏi lịch sử thế kỷ XVII:

Một cộng đồng có thể bị chia cắt đến đâu khi quyền lực chính trị biến khác biệt thành đối kháng?

Câu hỏi ấy không chỉ dành cho quá khứ.

Nó còn dành cho mọi xã hội từng trải qua nội chiến, chia rẽ chính trị hoặc xung đột kéo dài.

2. KHI QUYỀN LỰC VÀ LỢI ÍCH TRỞ THÀNH ĐƯỜNG PHÂN CÁCH

Tại sao những con người có nhiều điểm chung lại có thể chiến đấu với nhau trong nhiều năm?

Không thể trả lời đơn giản rằng họ “khác nhau”.

Trong các cuộc xung đột nội bộ, nguyên nhân thường không nằm ở một yếu tố duy nhất.

Chỉ tranh chấp quyền lực, kế vị và tính chính danh.

Có quyền kiểm soát lãnh thổ, lợi ích kinh tế và nguồn lực, sự hình thành những mạng lưới quyền lực riêng, những ký ức về xung đột và trả đũa.

Và khi đối đầu kéo dài, chính cuộc chiến lại tạo ra những lợi ích mới cho các lực lượng đang kiểm soát nó.

Đó là một vòng xoáy nguy hiểm:

Khác biệt → cạnh tranh → đối đầu → tổ chức quyền lực → lợi ích gắn với đối đầu → xung đột kéo dài.

Vì vậy, bài học không phải là mọi khác biệt đều nguy hiểm.

Một xã hội khỏe mạnh luôn có khác biệt.

Điều nguy hiểm xuất hiện khi khác biệt không còn được xử lý bằng thể chế, thương lượng và luật lệ mà bị biến thành cuộc đấu tranh sinh tồn giữa các phe.

Khi ấy, người dân có thể trở thành lực lượng của một cuộc đối đầu mà họ không phải là người quyết định.

Một câu hỏi vì thế phải được đặt bên cạnh câu hỏi “ai thắng?”:

Ai đã phải trả giá cho cuộc chiến ấy?

3. NHÌN LỊCH SỬ TỪ BỜ SÔNG CỦA NGƯỜI DÂN

Lịch sử thường được kể từ trên cao.

Các vua chúa, tướng lĩnh những trận đánh, những vùng đất được chiếm hoặc mất.

Nhưng ở dưới tất cả những điều ấy là đời sống của những con người bình thường.

Người nông dân cần mùa màng.

Người mẹ cần con mình trở về.

Người vợ cần người chồng còn sống.

Đứa trẻ cần một tuổi thơ không có chiến tranh.

Người dân ở hai phía có thể không hiểu hết những tranh chấp giữa các trung tâm quyền lực.

Nhưng họ hiểu rất rõ giá của bất ổn.

Đó là lý do một lịch sử hướng đến hòa giải cần bổ sung một góc nhìn khác:

Không chỉ hỏi:

Ai thắng?

Mà còn hỏi:

Ai đã mất?

Không chỉ hỏi:

Ai đúng?

Mà hỏi:

Những người không quyết định chiến tranh đã phải trả giá như thế nào?

Ranh giới nằm ở đâu?

Con người ở hai bên ranh giới đã từng sống với nhau như thế nào?

Đây là cách nhìn lịch sử từ dưới lên.

Nó không phủ nhận lịch sử chính trị.

Nó làm cho lịch sử chính trị có thêm khuôn mặt con người.

4. CHIẾN TRANH CÓ THỂ KẾT THÚC, NHƯNG KÝ ỨC KHÔNG KẾT THÚC CÙNG NGÀY

Một cuộc chiến có thể kết thúc bằng một hiệp định.

Một đường biên có thể biến mất.

Một chính thể có thể thay đổi.

Nhưng ký ức của con người không biến mất theo những thay đổi ấy.

Một người mất cha vẫn nhớ.

Một người mất con vẫn nhớ.

Một gia đình phải rời quê vẫn nhớ.

Một người từng chịu đói nghèo, tù đày, mất mát hoặc ly tán vẫn nhớ.

Một người từng chiến đấu và tin rằng mình đang bảo vệ điều đúng cũng nhớ.

Những ký ức ấy đi vào gia đình.

Từ cha mẹ sang con cái đến câu chuyện riêng sang ký ức cộng đồng.

Có khi thế hệ thứ hai không biết đầy đủ những gì đã xảy ra, nhưng vẫn mang theo cảm xúc của thế hệ trước.

Đến thế hệ thứ ba, sự kiện có thể đã trở nên xa xôi, nhưng một câu chuyện gia đình vẫn có khả năng tạo nên cách nhìn về “chúng ta” và “họ”.

Đó là một trong những lý do hòa giải khó hơn việc chấm dứt chiến tranh.

Chiến tranh giải quyết bằng việc ngừng bắn.

Hòa giải phải giải quyết cả những gì còn lại trong lòng người.

Và đây sẽ là một trong những vấn đề xuyên suốt cuốn sách:

Không thể hòa giải một xã hội nếu chỉ giải quyết sự kiện mà không hiểu ký ức về sự kiện.

5. TRẦN HƯNG ĐẠO VÀ BÀI HỌC ĐẠI NGHĨA

Sông Gianh thuộc một thời đại khác.

Nhưng đặt câu chuyện ấy bên cạnh một nhân vật lớn của lịch sử Việt Nam là Trần Hưng Đạo, ta có thể nhìn thấy một vấn đề rộng hơn: khả năng đặt lợi ích chung lên trên tư thù.

Trần Quốc Tuấn từng đứng trong một hoàn cảnh mà mối thù gia tộc và lợi ích quốc gia có thể kéo ông theo những hướng khác nhau.

Nhưng khi đất nước đứng trước hiểm họa ngoại xâm, ông đặt đại nghĩa lên trên tư thù.

Đó không phải là một bài học về việc phủ nhận tổn thương.

Cũng không phải lời kêu gọi mọi người phải quên những gì đã xảy ra.

Mà là bài học về sự tự chế của quyền lực.

Người có quyền lực càng lớn, khả năng trả thù càng lớn.

Vì vậy, khả năng không biến quyền lực thành công cụ trả đũa có thể là một biểu hiện quan trọng của bản lĩnh chính trị.

Từ đây có thể rút ra một nguyên tắc:

Quyền lực càng lớn, trách nhiệm kiềm chế tư thù càng lớn.

Và một nguyên tắc khác:

Đại nghĩa không bắt con người quên mình từng bị tổn thương; đại nghĩa đòi hỏi con người không biến tổn thương thành lý do để gây thêm tổn thương.

6. MỘT CUỘC ĐỐI THOẠI

Người trẻ:

Nếu lịch sử đã xảy ra rồi, tại sao chúng ta còn phải nói về hòa giải?

Người già:

Bởi lịch sử không chỉ nằm trong sách.

Người trẻ:

Nhưng cháu đâu có gây ra những cuộc chiến ấy.

Người già:

Đúng. Cháu không gây ra.

Người trẻ:

Vậy tại sao cháu phải chịu trách nhiệm?

Người già:

Cháu không phải chịu trách nhiệm cho những gì thế hệ trước đã làm.

Nhưng cháu có trách nhiệm với những gì thế hệ của cháu sẽ làm với ký ức ấy.

Nếu cháu biến ký ức thành hận thù, chiến tranh vẫn có thể tiếp tục trong lòng người.

Nếu cháu biến ký ức thành bài học, chiến tranh mới có cơ hội thực sự kết thúc.

Người trẻ im lặng.

Ngoài kia, dòng sông vẫn chảy.

7. BÀI HỌC ĐẦU TIÊN CỦA SÔNG GIANH

Sông Gianh dạy chúng ta một điều giản dị:

Một đường biên chính trị không nhất thiết phải trở thành đường biên của tình người.

Một cộng đồng có thể bị chia thành những vùng quyền lực khác nhau.

Nhưng sự khác biệt chính trị không nhất thiết phải biến thành sự phủ nhận nhau.

Ngược lại, nếu con người được dạy rằng người ở phía bên kia là kẻ thù, thì ngay cả khi đường biên biến mất, bức tường trong lòng vẫn có thể tồn tại.

Đây chính là điều làm cho lịch sử của sông Gianh có ý nghĩa đối với Việt Nam hôm nay.

Sự thống nhất về lãnh thổ không tự động tạo ra sự thống nhất trong lòng người.

Một đất nước có thể thống nhất về địa lý nhưng vẫn còn những ký ức chia cắt.

Một dân tộc có thể sống dưới cùng một quốc kỳ nhưng vẫn mang những cách kể khác nhau về quá khứ.

Vì thế, hòa giải không phải là làm cho mọi người nhớ giống nhau.

Hòa giải là tạo ra một không gian trong đó những người nhớ khác nhau vẫn có thể sống cùng nhau trong bình đẳng, pháp luật và phẩm giá.

QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI

Từ câu chuyện sông Gianh, có thể rút ra một quy luật đầu tiên:

Quyền lực có thể dựng nên đường biên; nhưng chính con người quyết định đường biên ấy có trở thành hận thù hay không.

Khi quyền lực biến khác biệt thành đối kháng:

Khác biệt → phân cực → đối đầu → chia cắt → ký ức đối nghịch → hận thù truyền thế hệ.

Khi xã hội biết đặt khác biệt vào khuôn khổ chung:

Khác biệt → đối thoại → luật lệ → hợp tác → lợi ích chung → niềm tin → hòa giải.

Vì vậy, khép lại quá khứ không bắt đầu bằng việc phá bỏ một dòng sông.

Mà bắt đầu phải từ việc phá bỏ ý niệm rằng người ở bên kia là kẻ thù chỉ vì họ đứng ở bên kia.

BÀI HỌC HÒA GIẢI

Từ sông Gianh, cuốn sách đặt ra sáu nguyên tắc đầu tiên:

Một: Không đồng nhất khác biệt chính trị với khác biệt dân tộc.

Hai: Không biến người khác biệt thành kẻ thù.

Ba: Không để lợi ích của quyền lực cao hơn lợi ích lâu dài của cộng đồng của dân tộc.

Bốn: Tôn trọng ký ức của những người từng chịu tổn thương, đồng thời kiểm chứng ký ức bằng tư liệu và nghiên cứu lịch sử, bằng sự không xuyên tạc.

Năm: Không truyền hận thù sang thế hệ sau.

Sáu: Đặt tương lai chung lên trên tư thù, nhưng không dùng “tương lai chung” để phủ nhận sự thật hay quyền được nhớ của con người.

Đây là chiếc cầu đầu tiên mà cuốn sách muốn dựng:

Từ lịch sử của sự chia cắt đi đến văn hóa của sự thấu hiểu.

CASE STUDY — SÔNG GIANH

Câu hỏi nghiên cứu

1. Vì sao một cộng đồng có nhiều nền tảng chung có thể hình thành những trung tâm quyền lực đối nghịch?

2. Những yếu tố chính trị, quân sự, kinh tế và địa lý nào khiến sự phân chia Trịnh – Nguyễn kéo dài?

3. Người dân và các cộng đồng địa phương phải chịu những tổn thất nào từ chiến tranh kéo dài?

4. Những cơ chế nào cuối cùng làm thay đổi cấu trúc đối đầu?

5. Ký ức về Đàng Ngoài, Đàng Trong và Trịnh – Nguyễn được các thế hệ sau tiếp nhận như thế nào?

6. Bài học nào từ một cuộc phân tranh trong lịch sử Việt Nam có thể giúp chúng ta hiểu những xã hội bị chia rẽ trong thời hiện đại?

Kết luận nghiên cứu

Sông Bến Hải không phải là nguyên nhân của chia cắt.

Nó chỉ trở thành biểu tượng của chia cắt vì con người đã đặt lên nó một đường biên chính trị.

Và đó chính là điều làm cho dòng sông trở thành một bài học lớn.

Một dòng sông có thể chia hai bờ.

Nhưng chỉ con người mới có thể biến hai bờ thành hai thế giới.

Muốn khép lại quá khứ của dân tộc,  không chỉ phải giải quyết những bất đồng đang tồn tại hôm nay.

Phải hiểu cả những ký ức mà con người mang theo từ hôm qua.

Bởi nhiều khi, đường biên của hiện tại được dựng bằng những ký ức của quá khứ.

Sông Gianh, Bến Hải  vẫn chảy.

Nó không biết mình từng chia cắt ai.

Có lẽ đó cũng là điều đẹp nhất mà một dòng sông có thể dạy con người:

Đất có thể bị chia.

Người có thể bị chia.

Lịch sử có thể bị chia thành nhiều câu chuyện.

Nhưng một dân tộc không nhất thiết phải sống mãi trong những đường biên mà lịch sử đã tạo ra.

Hoàng Phong Nhã

Posted in: KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN