Knowledge

Knowledge
Success is the ability to go from one failure to another with no loss of enthusiasm. Thành công là khả năng đi từ thất bại này đến thất bại khác mà không mất đi nhiệt huyết (Winston Churchill ). Khi người giàu ăn cắp, người ta bảo anh ta nhầm lẫn, khi người nghèo ăn cắp, người ta bảo anh ta ăn cắp. Tục ngữ Iran. Tiền thì có nghĩa lý gì nếu nó không thể mua hạnh phúc? Agatha Christie. Lý tưởng của đời tôi là làm những việc rất nhỏ mọn với một trái tim thật rộng lớn. Maggy. Tính ghen ghét làm mất đi sức mạnh của con người. Tục ngữ Nga. Men are born to succeed, not to fail. Con người sinh ra để thành công, không phải để thất bại. Henry David Thoreau. Thomas Paine đã viết: Bất lương không phải là TIN hay KHÔNG TIN. Mà bất lương là khi xác nhận rằng mình tin vào một việc mà thực sự mình không tin .

Chủ Nhật, 27 tháng 9, 2026

CHƯƠNG 5 - DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN - KHI NGÔN TỪ TRỞ THÀNH VŨ KHÍ

DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN

PHẦN I — NHỮNG DÒNG SÔNG CHIA CẮT

CHƯƠNG 5 — KHI NGÔN TỪ TRỞ THÀNH VŨ KHÍ

Một viên đạn có thể giết một người. Một lời nói được lặp đi lặp lại có thể khiến hàng triệu người nhìn nhau như kẻ thù.

1. Chiến tranh đôi khi bắt đầu trước khi có tiếng súng

Trước khi một cộng đồng bị tấn công, đôi khi đã có một quá trình khác diễn ra trong ngôn ngữ.

Một nhóm người bị gọi bằng những từ ngữ miệt thị. Một cộng đồng bị mô tả như thấp kém hoặc nguy hiểm. Một dân tộc bị gán những phẩm chất xấu xa. Một phe chính trị bị biến thành “kẻ thù của đất nước”. Người bất đồng bị gọi là “kẻ phản bội”.

Ban đầu, họ chỉ khác chúng ta. Sau đó, họ bị mô tả như một mối nguy. Rồi sự hiện diện của họ bị xem là vấn đề cần giải quyết. Cuối cùng, việc loại bỏ họ có thể được trình bày như một hành động cần thiết.

Đó là lúc ngôn từ vượt khỏi ranh giới của tranh luận và bắt đầu tham gia vào quá trình phi nhân hóa.

Không phải mọi lời lẽ gay gắt đều dẫn đến bạo lực. Cũng không phải mọi lời buộc tội đều là vu khống. Nhưng khi một nhóm người liên tục bị mô tả như kẻ thù tập thể, những khác biệt giữa cá nhân và cộng đồng, giữa hành vi và căn tính, giữa bất đồng và phản bội có thể dần bị xóa nhòa.

Khi ấy, người ta không còn hỏi một cá nhân đã làm gì, bằng chứng ra sao, trách nhiệm đến đâu. Họ bắt đầu phán xét người ấy dựa trên việc người ấy thuộc nhóm nào.

Ngôn ngữ không tự mình gây ra mọi cuộc chiến. Chiến tranh còn có những nguyên nhân về quyền lực, lợi ích, lịch sử và tổ chức bạo lực. Nhưng ngôn ngữ có thể tạo ra môi trường tinh thần khiến sự phân biệt đối xử được chấp nhận, sự tàn nhẫn được biện minh và bạo lực trở nên dễ huy động hơn.

Muốn hiểu sức mạnh của ngôn từ, vì vậy, không chỉ cần đọc những lời được nói ra. Còn phải xem ai nói, nói với ai, bằng phương tiện nào, lặp lại bao nhiêu lần và lời nói ấy dẫn đến hành động gì.

2. Tự do ngôn luận không phải là tự do hạ nhục

Một xã hội muốn hòa giải phải bảo vệ quyền nói.

Con người cần được đặt câu hỏi, phản biện chính sách, chỉ ra sai phạm, tranh luận lịch sử và bảo vệ quan điểm của mình. Người dân phải có khả năng chất vấn người nắm quyền mà không mặc nhiên bị coi là kẻ thù chỉ vì họ bất đồng.

Nếu không có quyền nói, hòa giải có thể biến thành một sân khấu mà mọi người chỉ được phép nhắc lại những điều đã được định sẵn. Bên ngoài có vẻ yên ổn, nhưng những bất đồng thực sự vẫn chưa được giải quyết.

Tuy nhiên, tự do ngôn luận cũng không có nghĩa mọi phát ngôn đều đúng, vô hại hoặc được miễn trách nhiệm.

Hãy phân biệt hai câu:

“Tôi không đồng ý với quan điểm của anh.”

Và:

“Anh là loại người đáng bị tiêu diệt.”

Câu thứ nhất thể hiện sự bất đồng. Câu thứ hai có thể vượt sang ngôn ngữ phi nhân hóa hoặc đe dọa, tùy theo ngữ cảnh và cách sử dụng.

Trong thực tế, cần phân biệt ít nhất năm dạng hành vi:

  • Bất đồng và phê phán: phản đối một quan điểm, chính sách hoặc hành động.
  • Thông tin sai: đưa ra thông tin không đúng sự thật, dù do nhầm lẫn hay cố ý.
  • Xúc phạm, bôi nhọ: hành vi có thể xâm hại danh dự hoặc uy tín của người khác.
  • Kích động thù hận: cổ súy sự thù địch, phân biệt đối xử hoặc gây tổn hại đối với một nhóm người.
  • Kích động bạo lực: lời nói hoặc hành vi biểu đạt có khả năng thúc đẩy bạo lực trong những hoàn cảnh cụ thể.

Những phạm trù này có thể giao nhau nhưng không đồng nhất. Một thông tin sai không tự động là kích động bạo lực. Một lời phê phán gay gắt không tự động là thù hận. Ngược lại, một phát ngôn nhân danh chính nghĩa, lòng yêu nước hoặc bảo vệ cộng đồng cũng không đương nhiên vô hại.

Điều 19 và Điều 20 của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị thể hiện hai yêu cầu cần được xem xét cùng nhau: bảo vệ quyền tự do biểu đạt và ngăn chặn một số hình thức tuyên truyền chiến tranh, cổ súy thù hận khi đạt đến ngưỡng kích động được quy định. Việc hạn chế quyền biểu đạt phải có căn cứ pháp luật và đáp ứng những điều kiện cần thiết, tương xứng.

Đây là ranh giới mà cuốn sách cần giữ: bảo vệ quyền phản biện con người và quyền lực, đồng thời ngăn ngừa những hành vi biến một cộng đồng thành mục tiêu của thù hận và bạo lực.

Không thể lấy lý do chống thù hận để cấm mọi tiếng nói trái chiều. Nhưng cũng không thể lấy tự do ngôn luận làm cái cớ để đe dọa, kích động bạo lực hoặc quy kết tội lỗi cho cả một cộng đồng.

3. Rwanda: khi truyền thông góp phần mở đường cho bạo lực

Rwanda là một trường hợp đặc biệt nghiêm trọng về mối quan hệ giữa ngôn từ, truyền thông và bạo lực tập thể.

Trong cuộc diệt chủng năm 1994, người Tutsi và những người Hutu bị coi là đối lập với lực lượng cực đoan trở thành mục tiêu của bạo lực. Một số cơ quan truyền thông cực đoan, trong đó có đài phát thanh RTLM, đã góp phần phổ biến định kiến, kích động thù hận và thúc đẩy việc chống lại những người bị nhắm đến.

Vụ án truyền thông tại Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda sau này trở thành một dấu mốc quan trọng trong việc xem xét trách nhiệm hình sự đối với những hành vi truyền thông liên quan đến kích động diệt chủng. Bản án năm 2003 trong vụ Nahimana, Barayagwiza và Ngeze là một tài liệu quan trọng để nghiên cứu vấn đề này.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng bài học lịch sử. Không thể giải thích toàn bộ cuộc diệt chủng Rwanda chỉ bằng radio. Bạo lực diễn ra trong một hoàn cảnh chính trị và lịch sử phức tạp, có sự tham gia của các tổ chức, mạng lưới quyền lực và những người trực tiếp thực hiện tội ác. Truyền thông là một bộ phận của quá trình ấy, không phải lời giải thích duy nhất.

Điều đáng chú ý là cách ngôn ngữ có thể kết hợp với quyền lực tổ chức.

Khi một cộng đồng bị mô tả liên tục như mối đe dọa, khi những người thuộc cộng đồng ấy bị quy kết tội lỗi tập thể và khi thông điệp thù hận được nối với khả năng huy động người thực hiện bạo lực, lời nói không còn chỉ là lời nói.

Bài học không phải “hãy kiểm soát mọi lời nói”. Bài học là phải nhận diện khi nào tuyên truyền đang biến một nhóm người thành mục tiêu tập thể, khi nào nó khuyến khích hành động gây hại và khi nào những lời kích động được hỗ trợ bởi một bộ máy có khả năng biến chúng thành hiện thực.

Công nghệ không tự tạo ra thù hận. Nhưng công nghệ có thể mở rộng phạm vi, tốc độ và sức ảnh hưởng của những người sử dụng nó để khuếch đại thù hận.

4. Thời đại mạng xã hội: mỗi người đều có một chiếc loa

Trước đây, để đưa một thông điệp đến hàng triệu người, người ta thường cần báo chí, đài phát thanh hoặc truyền hình có quy mô lớn.

Ngày nay, một cá nhân cũng có thể tạo ra nội dung lan truyền rộng rãi. Điều này mở rộng cơ hội biểu đạt, nhưng đồng thời phân tán cả khả năng gây tổn thương.

Một đoạn video bị cắt khỏi ngữ cảnh có thể tạo ra phẫn nộ. Một hình ảnh giả có thể khiến người ta tin rằng một sự kiện đã xảy ra. Một lời buộc tội chưa được kiểm chứng có thể làm tổn hại danh dự của một người trước khi người ấy có cơ hội trả lời.

Các hệ thống đề xuất nội dung có thể khiến người dùng thường xuyên tiếp xúc với những quan điểm phù hợp với sở thích hoặc niềm tin của mình. Trong một số hoàn cảnh, điều này làm tăng nguy cơ hình thành những môi trường thông tin khép kín, nơi người ta ít tiếp xúc với bằng chứng trái chiều.

Nhưng cũng cần tránh một kết luận đơn giản khác: không phải cứ dùng mạng xã hội là con người sẽ bị thao túng, và không phải mọi thuật toán đều tạo ra buồng vang. Tác động còn tùy thuộc vào nền tảng, cách sử dụng, chất lượng nguồn tin và hoàn cảnh xã hội.

Vấn đề sâu hơn là tốc độ lan truyền thường nhanh hơn tốc độ kiểm chứng. Một thông tin gây phẫn nộ có thể được chia sẻ hàng nghìn lần trong khi chưa ai xác định được nguồn gốc. Khi sự thật được làm rõ, thiệt hại về danh dự, niềm tin hoặc quan hệ cộng đồng có thể đã xảy ra.

Trong thời đại AI, hình ảnh, video, giọng nói và văn bản còn có thể được tạo dựng hoặc chỉnh sửa với mức độ thuyết phục cao. Vì vậy, công dân cần học cách đặt câu hỏi trước khi tin hoặc chia sẻ:

Ai tạo ra thông tin này? Nguồn ban đầu ở đâu? Có bằng chứng gốc không? Nguồn độc lập nào xác nhận? Hình ảnh có thể bị chỉnh sửa không? Nội dung có bị cắt khỏi ngữ cảnh không?

Năng lực miễn dịch thông tin không có nghĩa là nghi ngờ tất cả. Nó có nghĩa là biết đặt mức độ tin tưởng tương xứng với chất lượng chứng cứ.

5. Truyền thông của chính quyền và bài toán niềm tin

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với một xã hội đang tìm đường hòa giải.

Khi chính quyền kiểm soát hoặc có ảnh hưởng lớn đến hệ thống truyền thông, người dân có quyền đặt câu hỏi: thông tin mình nhận được đã phản ánh đầy đủ sự kiện chưa, những dữ kiện nào còn thiếu và có nguồn độc lập nào để kiểm chứng?

Một thông báo chính thức không đương nhiên là sai. Một nguồn tin ngoài nhà nước cũng không đương nhiên đáng tin. Điều cần xem xét là chất lượng bằng chứng, tính minh bạch của quy trình và khả năng đối chiếu thông tin.

Tuy nhiên, khi một sự kiện chỉ được kể theo một chiều, khi các cách giải thích khác không có cơ hội được trình bày, hoặc khi người đặt câu hỏi bị quy chụp thay vì được trả lời bằng chứng cứ, niềm tin xã hội có thể suy giảm.

Đặc biệt, nếu hệ thống truyền thông liên tục yêu cầu người dân tin rằng cơ quan công quyền luôn đúng, không bao giờ sai, thì một sai sót được phát hiện cũng có thể làm tổn hại uy tín của cả hệ thống.

Một cách tiếp cận khác là: hãy kiểm chứng chúng tôi.

Câu nói ấy chỉ có ý nghĩa khi người dân thực sự có khả năng kiểm chứng: được tiếp cận những thông tin có thể công khai, được nghe các nguồn độc lập, được đặt câu hỏi và được biết cơ quan nào chịu trách nhiệm khi có sai phạm.

Trong trường hợp có bằng chứng cho thấy thông tin bị cố ý bóp méo hoặc người bất đồng bị vu khống, cần điều tra hành vi cụ thể, xác định người chịu trách nhiệm và bảo đảm quyền phản hồi. Không nên kết luận có âm mưu chỉ từ một sai sót đơn lẻ; nhưng cũng không nên bỏ qua những dấu hiệu nghiêm trọng chỉ vì người bị đặt câu hỏi đang nắm quyền lực.

Một nền truyền thông đáng tin cậy không phải là nền truyền thông không bao giờ sai. Đó là nền truyền thông có khả năng phát hiện sai sót, công khai sửa sai và chịu sự kiểm tra.

6. Minh bạch là năng lực quản trị

Khoảng trống thông tin có thể tạo điều kiện cho tin đồn phát triển. Khi một sự kiện xảy ra mà cơ quan có trách nhiệm không giải thích rõ, người dân sẽ tìm câu trả lời ở những nguồn khác. Có nguồn cung cấp thông tin đúng, có nguồn suy đoán, và cũng có người lợi dụng sự bất định để trục lợi.

Vì vậy, minh bạch không chỉ là vấn đề đạo đức. Nó còn là một công cụ quản trị khủng hoảng.

Một cơ quan công quyền muốn duy trì niềm tin cần có khả năng nói rõ:

  • Đây là những điều chúng tôi đã xác minh.
  • Đây là những điều hiện chưa biết.
  • Đây là chứng cứ đang được xem xét.
  • Đây là cơ quan chịu trách nhiệm điều tra.
  • Đây là thời điểm dự kiến công bố thông tin tiếp theo.
  • Nếu kết luận ban đầu sai, chúng tôi sẽ cải chính và giải thích.

Một lời thừa nhận sai lầm đôi khi có thể củng cố uy tín hơn là cố bảo vệ một kết luận không còn đứng vững trước bằng chứng.

Tuy nhiên, minh bạch không có nghĩa công bố mọi thông tin bất kể quyền riêng tư, an toàn hoặc bí mật hợp pháp. Điều quan trọng là các giới hạn phải có căn cứ rõ ràng, không tùy tiện và có cơ chế xem xét khi bị khiếu nại.

Niềm tin không thể được tạo ra bằng cách yêu cầu người dân ngừng đặt câu hỏi. Nó phải được xây dựng bằng chất lượng thông tin, sự nhất quán giữa lời nói và hành động, và khả năng chịu trách nhiệm của người nắm quyền.

7. Đức: lòng yêu nước không đòi hỏi che giấu quá khứ

Kinh nghiệm Đức sau chủ nghĩa Quốc xã đặt ra một câu hỏi quan trọng: một dân tộc phải làm gì khi lịch sử của mình bao gồm cả những thành tựu và những tội ác nghiêm trọng?

Việc nghiên cứu Holocaust, lưu giữ chứng tích, giáo dục lịch sử và tranh luận công khai về trách nhiệm đã trở thành những phần quan trọng trong cách nước Đức đối diện với quá khứ Quốc xã. Quá trình này diễn ra qua nhiều giai đoạn, với những tranh luận và thay đổi trong xã hội, chứ không phải một sự chuyển biến tức thời hoặc hoàn toàn đồng nhất.

Bài học ở đây không phải một dân tộc phải phủ nhận toàn bộ lịch sử của mình. Cũng không phải mọi thế hệ sau đều phải gánh trách nhiệm cá nhân thay cho những người đi trước.

Điều cần thiết là phân biệt trách nhiệm của người trực tiếp gây tội ác, trách nhiệm của những người tổ chức hoặc tiếp tay, trách nhiệm của thiết chế và nghĩa vụ của các thế hệ sau trong việc ghi nhớ, giáo dục và ngăn ngừa tái diễn.

Một nền giáo dục lịch sử trưởng thành không chỉ kể dân tộc đã làm được gì, mà còn giúp người học hiểu những sai lầm đã xảy ra, vì sao chúng được dung dưỡng và những cơ chế nào có thể ngăn chúng lặp lại.

Lòng yêu nước không nhất thiết phải bảo vệ mọi hành động từng được thực hiện nhân danh đất nước. Đôi khi, trách nhiệm với tương lai bắt đầu bằng sự can đảm nhìn thẳng vào những điều bất lợi của quá khứ.

8. Hoa Kỳ: nhiều tiếng nói chưa đủ, cần khả năng kiểm chứng

Hoa Kỳ có hệ thống truyền thông với nhiều cơ quan báo chí, trường phái và quan điểm chính trị khác nhau. Sự đa dạng ấy tạo thêm cơ hội để công chúng so sánh thông tin và phát hiện những điểm bất nhất.

Nhưng đa nguyên không tự động tạo ra sự thật. Truyền thông Hoa Kỳ cũng có thiên kiến, thông tin sai, phân cực chính trị và những tranh luận về ảnh hưởng của các nền tảng số.

Nếu nhiều nguồn độc lập cùng kiểm tra một sự kiện bằng tài liệu gốc, xã hội có thêm khả năng phát hiện sai sót. Nhưng nếu nhiều nguồn chỉ sao chép cùng một thông tin chưa được xác minh, sự lặp lại có thể tạo ra ảo giác về độ tin cậy.

Bài học vì vậy không đơn giản là cần càng nhiều nguồn càng tốt. Điều cần thiết là có những nguồn thực sự độc lập, có chuẩn mực kiểm chứng, công khai sai sót và có khả năng điều tra những vấn đề mà người nắm quyền không muốn bị chất vấn.

Đối với Việt Nam, câu hỏi đáng nghiên cứu không phải là sao chép nguyên vẹn mô hình truyền thông của một quốc gia khác. Câu hỏi là làm thế nào để người dân có đủ thông tin và năng lực kiểm chứng nhằm phân biệt giữa sự kiện, diễn giải, ý kiến và tuyên truyền.

9. Nam Phi: hòa giải phải dành chỗ cho tiếng nói của người từng chịu tổn thương

Trong quá trình chuyển đổi khỏi chế độ apartheid, Ủy ban Sự thật và Hòa giải Nam Phi đã tạo ra một cơ chế để nhiều nạn nhân và người liên quan kể lại những gì đã xảy ra.

Những lời chứng ấy đưa trải nghiệm của con người vào một tiến trình mà trước đó nhiều tiếng nói đã bị gạt ra ngoài. Lịch sử không còn chỉ được trình bày qua các quyết định của nhà lãnh đạo hay những mốc thời gian; nó còn được nhìn qua những người mất thân nhân, bị tra tấn, bị phân biệt đối xử hoặc phải sống với hậu quả của bạo lực.

Nhưng việc công khai sự thật không tự động xóa bỏ mọi bất bình đẳng, khôi phục đầy đủ sinh kế hay chữa lành tất cả tổn thương. Kinh nghiệm Nam Phi cũng cho thấy giới hạn của một tiến trình hòa giải nếu những điều kiện xã hội sâu xa chưa được giải quyết.

Bài học quan trọng là người từng chịu tổn thương cần được lắng nghe, nhưng lời kể phải được tiếp nhận trong một quy trình tôn trọng nhân phẩm, đối chiếu chứng cứ và làm rõ trách nhiệm.

Hòa giải không thể chỉ là lời kêu gọi các bên hãy quên đi quá khứ. Trước khi yêu cầu người khác bước tiếp, xã hội phải tạo điều kiện để những gì đã xảy ra được nói ra, xem xét và xử lý một cách công bằng.

10. Không biến lịch sử thành độc quyền của một phía

Lịch sử một quốc gia không phải tài sản riêng của chính quyền, một đảng, một phe chính trị hay một cộng đồng lưu vong. Nó bao gồm trải nghiệm của những người đã sống qua các biến cố, kể cả những người có ký ức và cách giải thích khác nhau.

Điều đó không có nghĩa mọi lời kể đều đúng như nhau. Ký ức cá nhân có thể chân thành nhưng không đầy đủ. Tài liệu có thể thất lạc hoặc mâu thuẫn. Một câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ có thể thay đổi theo thời gian.

Vì vậy, tôn trọng ký ức phải đi cùng việc kiểm chứng. Một xã hội trưởng thành cần không gian để nghiên cứu lịch sử, đối chiếu tài liệu, bảo tồn ký ức gia đình, nghiên cứu lịch sử địa phương và lắng nghe những cộng đồng có trải nghiệm khác nhau.

Sự thật không được xác lập bằng cách đếm xem có bao nhiêu người tin vào một câu chuyện. Nó cần được xem xét qua chất lượng chứng cứ, nguồn gốc tài liệu, sự nhất quán của lời chứng và khả năng giải thích những dữ kiện trái chiều.

Cũng không thể lấy hòa giải làm lý do buộc người từng chịu tổn thương phải im lặng. Nhưng cũng không nên lấy ký ức đau thương làm căn cứ để quy kết người thuộc thế hệ sau phải chịu tội thay cho người đi trước.

Trách nhiệm cần được xác định theo hành vi, vai trò, bằng chứng và hoàn cảnh. Không thể suy ra trách nhiệm của một cá nhân chỉ từ nguồn gốc, quan điểm hoặc tư cách thành viên của một cộng đồng.

Muốn tìm sự thật, trước hết phải cho phép các câu hỏi được đặt ra. Muốn tiến tới hòa giải, sau đó phải có phương pháp để kiểm chứng câu trả lời.

11. Ngăn ngôn từ gây thù hận không đồng nghĩa với bịt miệng

Đây là ranh giới cần được giữ đặc biệt cẩn thận.

Không nên dùng những khái niệm quá rộng như “thế lực thù địch” để mặc nhiên xem mọi tiếng nói bất đồng là nguy hiểm. Khi một khái niệm không có tiêu chí rõ ràng, nó có thể bị mở rộng tùy tiện; khi ấy, việc bảo vệ xã hội khỏi thù hận có nguy cơ trở thành công cụ hạn chế phản biện.

Một xã hội cũng không thể chỉ dựa vào thiện chí của người cầm quyền để bảo đảm quyền nói. Cần có quy định pháp luật minh bạch, cơ chế khiếu nại, thủ tục công bằng và khả năng xem xét độc lập đối với những quyết định hạn chế quyền biểu đạt.

Ngược lại, tự do ngôn luận cũng không thể được dùng để biện minh cho việc đe dọa, kích động bạo lực hoặc cố ý biến một cộng đồng thành mục tiêu bị tấn công.

Nguyên tắc cần giữ là bảo vệ quyền tranh luận, phản biện và bất đồng; đồng thời xử lý những hành vi gây hại theo tiêu chí pháp lý rõ ràng, dựa trên chứng cứ và tương xứng với tính chất hành vi.

Không thể xây dựng một xã hội mạnh bằng cách khiến mọi người chỉ dám nói những điều an toàn. Một xã hội có khả năng tự sửa sai phải cho phép người dân nêu ra những vấn đề khó nghe, kể cả khi các vấn đề ấy gây bất lợi cho người đang nắm quyền.

12. Ngôn ngữ hòa giải bắt đầu từ cách chúng ta gọi nhau

Thay vì nói “bọn chúng đều như vậy”, hãy chỉ rõ ai đã làm gì và bằng chứng nào cho thấy hành vi ấy xảy ra.

Thay vì gọi một cộng đồng là “kẻ thù truyền kiếp”, hãy xác định những tổ chức, quyết định hoặc hành động cụ thể đã gây ra xung đột.

Thay vì mặc nhiên xem người bất đồng là phản bội, hãy trả lời lập luận của họ và đưa ra chứng cứ nếu có căn cứ cho một cáo buộc nghiêm trọng.

Sự thay đổi này không phải là phép lịch sự bề ngoài. Nó là kỷ luật của tư duy.

Khi một cá nhân bị đồng nhất với cả cộng đồng, hành vi của một người có thể trở thành lý do để kết tội hàng nghìn người khác. Khi bất đồng bị đồng nhất với phản bội, người ta không cần trả lời lập luận nữa; chỉ cần đặt câu hỏi về lòng trung thành của người đưa ra lập luận.

Ngôn ngữ hòa giải không đòi hỏi mọi người phải nói nhẹ nhàng trong mọi hoàn cảnh. Trước bất công, con người có quyền phẫn nộ; trước sai phạm, người dân có quyền dùng lời lẽ mạnh mẽ để yêu cầu trách nhiệm.

Điều cần thay đổi không phải sức mạnh của lời nói, mà là cách lời nói được sử dụng: phê phán hành vi thay vì kết tội tập thể; yêu cầu chứng cứ thay vì dùng nhãn gọi; tranh luận về chính sách thay vì phủ nhận nhân phẩm của người bất đồng.

13. Hai phép thử cho công dân và chính quyền

Trước khi phát tán một lời buộc tội, mỗi người có thể tự hỏi:

  • Tôi đang phê phán hành vi cụ thể hay đang kết tội cả một nhóm người?
  • Tôi có bằng chứng đáng tin cậy không?
  • Nếu thông tin này sai, tôi có sẵn sàng cải chính không?
  • Lời nói của tôi giúp người khác hiểu thêm hay chỉ làm tăng sự phẫn nộ?
  • Nếu người khác nói điều tương tự về gia đình hoặc cộng đồng của tôi, tôi có yêu cầu họ đưa ra bằng chứng không?

Những câu hỏi ấy không nhằm buộc mọi người phải tránh tranh luận gay gắt. Chúng giúp phân biệt một lời phê phán có căn cứ với một lời buộc tội chỉ nhằm làm nhục hoặc kích động.

Đối với chính quyền, phép thử phải nghiêm khắc hơn:

“Nếu chúng ta không cho người dân nói, liệu họ có thực sự hết bất mãn, hay chỉ không còn nói công khai?”

Sự im lặng không nhất thiết là đồng thuận. Người dân có thể im lặng vì sợ hãi, vì cho rằng nói ra không có tác dụng hoặc vì không tin rằng cơ chế giải quyết khiếu nại sẽ công bằng.

Ngược lại, tranh luận gay gắt không tự động là dấu hiệu xã hội tan rã. Một xã hội có thể có những bất đồng sâu sắc nhưng vẫn duy trì được trật tự nếu có luật pháp bảo vệ quyền của mọi người, có cơ chế giải quyết tranh chấp và không dung túng bạo lực.

Vì vậy, đừng đánh đồng im lặng với hòa bình, cũng đừng đánh đồng bất đồng với thù địch.

14. Bài học Hưng Quốc: xây dựng một xã hội biết kiểm chứng

Từ Rwanda, Đức, Hoa Kỳ và Nam Phi, có thể rút ra tám nguyên tắc.

Một — Bảo vệ tự do biểu đạt. Người dân phải có quyền đặt câu hỏi, phản biện chính sách và nghiên cứu lịch sử.

Hai — Ngăn chặn phi nhân hóa và kích động bạo lực. Không biến cả cộng đồng thành kẻ thù vì hành vi của một số cá nhân.

Ba — Khuyến khích đa nguyên thông tin. Tạo điều kiện để nhiều nguồn độc lập cùng kiểm tra sự kiện.

Bốn — Yêu cầu chính quyền minh bạch. Công khai căn cứ của quyết định, thừa nhận điều chưa biết và sửa sai khi cần thiết.

Năm — Không độc quyền lịch sử. Cho phép tài liệu và cách giải thích khác nhau được đối chiếu bằng phương pháp nghiên cứu nghiêm túc.

Sáu — Tôn trọng ký ức của các cộng đồng. Người từng chịu tổn thương cần có cơ hội kể lại trải nghiệm, được lắng nghe và được đối xử công bằng.

Bảy — Bảo vệ người nêu ra sai phạm. Không mặc nhiên coi người đưa ra lời phê phán là kẻ thù; phải xem xét nội dung và chứng cứ của lời phê phán ấy.

Tám — Giáo dục năng lực kiểm chứng thông tin. Trong thời đại mạng xã hội và AI, công dân cần biết truy tìm nguồn, đánh giá bằng chứng và phân biệt sự kiện với diễn giải.

Những nguyên tắc ấy không bảo đảm xã hội sẽ hết xung đột. Chúng giúp xã hội có khả năng xử lý xung đột mà không phải dựa vào sự im lặng, sợ hãi hoặc việc biến một nhóm người thành vật tế thần.

15. Quy luật vận hành của xã hội

Khi thông tin bị độc quyền, quyền lực có thể chiếm ưu thế trong việc định hình câu chuyện. Khi thông tin được mở rộng nhưng thiếu năng lực kiểm chứng, đám đông vẫn có thể bị thao túng. Khi tự do biểu đạt đi cùng trách nhiệm, chứng cứ và pháp quyền, xã hội có thêm khả năng phát hiện sai lầm và tự điều chỉnh.

Quy luật ấy không phải công thức tuyệt đối, nhưng chỉ ra ba điều kiện cần được xem xét cùng nhau:

Tự do thông tin — trách nhiệm ngôn luận — năng lực kiểm chứng.

Thiếu tự do, xã hội khó phát hiện sai lầm của người có quyền lực. Thiếu trách nhiệm, lời nói có thể trở thành công cụ gây hại. Thiếu năng lực kiểm chứng, người dân có thể bị dẫn dắt bởi những thông tin được thiết kế để đánh vào sợ hãi và giận dữ.

Sức mạnh quốc gia không chỉ nằm ở khả năng huy động con người cùng hành động. Nó còn nằm ở khả năng giúp con người nhận ra khi nào mình bị dẫn dắt sai, khi nào quyền lực cần được chất vấn và khi nào một niềm tin cần được điều chỉnh trước bằng chứng mới.

Một dân tộc mạnh không phải là dân tộc không có bất đồng. Đó là dân tộc có khả năng giải quyết bất đồng mà không đánh mất nhân phẩm, sự thật và những nguyên tắc pháp lý chung.

16. Kết chương: dùng ngôn từ để xây cầu

Một dân tộc có thể dựng lại một cây cầu trong vài năm. Nhưng một lời nói có thể làm đổ vỡ niềm tin trong vài giây.

Một bức ảnh giả có thể khơi lên phẫn nộ. Một tin đồn có thể khiến người ta sợ hãi. Một lời miệt thị có thể khiến hai cộng đồng nhìn nhau bằng ánh mắt thù địch.

Nhưng ngôn từ cũng có khả năng mở ra con đường ngược lại. Một lời kể chân thành có thể giúp người khác hiểu một trải nghiệm mà trước đây họ chưa từng biết. Một lời xin lỗi có trách nhiệm có thể mở đầu cho việc sửa chữa. Một tài liệu được công khai có thể giúp xã hội vượt qua những nghi ngờ kéo dài. Một lời cải chính trung thực có thể khôi phục phần nào niềm tin đã mất.

Hòa giải không đòi hỏi mọi người phải có cùng một cách nhìn lịch sử. Nó đòi hỏi chúng ta không tùy tiện tước bỏ nhân phẩm của người khác chỉ vì bất đồng; không dùng quyền lực để thay thế chứng cứ; và không biến ký ức lịch sử thành công cụ nuôi dưỡng thù hận vô tận.

Muốn hòa giải dân tộc, trước hết phải học cách sử dụng ngôn từ để mở đường cho sự thật, thay vì dựng thêm chiến tuyến.

Nhưng sau khi lời nói được kiểm chứng, sau khi những cách kể khác nhau được lắng nghe, một câu hỏi căn bản vẫn còn đó: nếu sự thật đã được làm rõ, liệu người chịu tổn thương có nhận được công lý? Nếu sai phạm được thừa nhận, cơ chế nào bảo đảm nó không tái diễn?

Đó là vấn đề của chương tiếp theo.

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG 6 — SỰ THẬT, CÔNG LÝ VÀ NIỀM TIN

Sau tất cả những lời nói, con người sẽ hỏi:

“Tôi có thể tin ai?”

Câu trả lời không thể chỉ nằm trong một bài diễn văn. Nó phải được thể hiện trong pháp luật, trong sự công bằng của tư pháp, trong khả năng tiếp cận sự thật, trong việc xác định trách nhiệm và trong cách quyền lực đối xử với người dân.

Tài liệu tham khảo chính

  1. Liên Hợp Quốc, Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (1966), Điều 19 và Điều 20.
  2. International Criminal Tribunal for Rwanda, Prosecutor v. Nahimana, Barayagwiza and Ngeze, ICTR-99-52, bản án ngày 3 tháng 12 năm 2003 và tài liệu tố tụng liên quan.
  3. United Nations, tài liệu về cuộc diệt chủng Rwanda năm 1994 và vai trò của tuyên truyền thù hận.
  4. United States Holocaust Memorial Museum, tài liệu nghiên cứu về tuyên truyền của Đức Quốc xã và quá trình phi nhân hóa người Do Thái.
  5. Truth and Reconciliation Commission of South Africa, Final Report, 1998–2003.
  6. David W. Blight, Race and Reunion: The Civil War in American Memory, Harvard University Press, 2001.

0 comments:

Đăng nhận xét