CHƯƠNG 5 - DÂN TỘC KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN Kinh nghiệm hòa giải của các dân tộc và con đường Việt Nam KHI NGÔN TỪ TRỞ THÀNH VŨ KHÍ

 CHƯƠNG 5

KHI NGÔN TỪ TRỞ THÀNH VŨ KHÍ

Một viên đạn có thể giết một người.

Một lời nói có thể khiến hàng triệu người nhìn nhau như kẻ thù.

1. Chiến tranh đôi khi bắt đầu trước khi có tiếng súng

Trước khi một cộng đồng bị tấn công, đôi khi đã có một quá trình khác diễn ra:

Một nhóm người bị gọi bằng những từ ngữ miệt thị. Cộng đồng bị mô tả như thấp kém. Dân tộc bị gán cho những phẩm chất xấu xa. Phe chính trị bị biến thành “kẻ thù của đất nước”. Người bất đồng bị gán thành “kẻ phản bội”. Khi ngôn ngữ thay đổi, cách con người nhìn nhau cũng thay đổi.

Ban đầu, Họ khác chúng ta. Sau đó, Họ nguy hiểm. Là bọn Phản động.  Rồi Họ là vấn đề. Cuối cùng, Loại bỏ họ là cần thiết. Đó là lúc ngôn từ đã bước qua ranh giới của tranh luận và trở thành công cụ phi nhân hóa.

2. Tự do ngôn luận không phải là tự do hạ nhục

Một xã hội hòa giải cần bảo vệ quyền nói. Vì tính cách văn hóa toàn cầu. Người sống ở môi trường nước ngoài tự do ngôn luận được luật pháp bảo vệ. Con người phải được đặt câu hỏi; phản biện; phê phán chính sách; chỉ ra sai phạm; tranh luận lịch sử; bảo vệ quan điểm của mình.

Nếu không có quyền nói, hòa giải chỉ còn là một sân khấu mà mọi người được yêu cầu nói những điều đã được cho phép.

Nhưng tự do ngôn luận cũng đặt ra trách nhiệm.

Có sự khác nhau rất lớn giữa:

“Tôi không đồng ý với quan điểm của anh.” và “Anh là một thứ người đáng bị tiêu diệt.”

Câu thứ nhất là bất đồng. Câu thứ hai có thể là sự phi nhân hóa. Vì vậy, nguyên tắc của cuốn sách nên là bảo vệ quyền phản biện con người và quyền lực, nhưng ngăn chặn ngôn ngữ biến một cộng đồng thành đối tượng của thù hận và bạo lực.

3. Rwanda – bài học đau đớn về sức mạnh của truyền thông

Rwanda là một case study không thể bỏ qua.

Trong cuộc diệt chủng năm 1994, các phương tiện truyền thông cực đoan, đặc biệt là radio, đã góp phần kích động và thúc đẩy thù hận đối với người Tutsi và những người Hutu ôn hòa. Vụ án truyền thông tại Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda sau này trở thành một tiền lệ quan trọng về trách nhiệm hình sự đối với việc trực tiếp kích động diệt chủng. Điều đáng sợ không nằm ở công nghệ. Radio khi ấy rất đơn giản. Không cần AI. Không cần mạng xã hội. Không cần thuật toán.

Chỉ cần một giọng nói được lặp đi lặp lại, quy chụp hễ ai khác ý kiến với mình bị lợi dụng bởi những thành phần chống phá hàng ngày.

Điều này  cho thấy Công nghệ không tự tạo ra thù hận. Con người sử dụng công nghệ để khuếch đại thù hận. Ngày nay, tốc độ khuếch đại còn lớn hơn rất nhiều.

4. Thời đại mạng xã hội: mỗi người đều có một chiếc loa

Ngày trước, để tác động đến hàng triệu người, cần những tờ báo lớn, đài phát thanh, kênh truyền hình.

Ngày nay, một cá nhân cũng có thể tạo ra một thông điệp được hàng triệu người nhìn thấy. Nó đã tạo ra một nghịch lý:

Quyền lực truyền thông được phân tán, nhưng khả năng gây tổn thương cũng được phân tán. Tin giả có thể đi rất nhanh. Một đoạn video bị cắt ghép có thể tạo ra phẫn nộ.

Một câu nói bị lấy khỏi ngữ cảnh có thể biến một người thành “kẻ thù”. Một thuật toán có thể vô tình hoặc cố ý đưa người dùng vào những buồng vang — nơi họ liên tục nghe những điều mình vốn đã tin.

5. Truyền thông của chính quyền và bài toán niềm tin

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với một xã hội đang muốn hòa giải.

Khi chính quyền kiểm soát hoặc ảnh hưởng rất lớn đến hệ thống truyền thông, người dân có thể đặt câu hỏi. Thông tin tôi nhận được có phải toàn bộ sự thật không?.

Nếu mọi sự kiện chỉ được kể theo một chiều, xã hội có thể hình thành một và nhiều câu chuyện không chính thức. Khoảng cách giữa hai bên càng lớn, niềm tin càng giảm.

Đặc biệt trong thời đại Internet, người dân có khả năng tiếp cận nhiều nguồn thông tin trong và ngoài nước. Khi người dân nhìn thấy những cách kể khác nhau, nếu hệ thống truyền thông chính thống chỉ yêu cầu họ:

Hãy tin chúng tôi. Chúng ta là luôn đúng .Không bao giờ sai. Điều này ngày càng khó thuyết phục.

Thay vì cách tốt hơn là hãy kiểm chứng chúng tôi. Đó là sự khác biệt giữa truyền thông dựa trên quyền lực và truyền thông dựa trên niềm tin.

6. Minh bạch là liều thuốc chống tin đồn

Một nguyên tắc rất đơn giản. Khoảng trống thông tin càng lớn, tin đồn càng có cơ hội phát triển. Khi một sự kiện xảy ra mà chính quyền không giải thích rõ . Người dân sẽ tự tìm câu trả lời. Mạng xã hội sẽ tìm câu trả lời. Các nhóm cộng đồng sẽ tìm câu trả lời, và đôi khi những câu trả lời đầu tiên lại là những câu trả lời sai.

Vì vậy, minh bạch không chỉ là vấn đề đạo đức.

Nó còn là một công cụ quản trị khủng hoảng.

Một chính quyền muốn giữ niềm tin nên có khả năng nói .Đây là điều chúng tôi biết. Kia là điều chúng tôi chưa biết. Chúng tôi đang được điều tra và  bằng chứng. Nếu thông tin hiện tại sai, chúng tôi sẽ sửa.

Một lời thừa nhận sai lầm đôi khi làm chính quyền mạnh hơn, chứ không yếu đi.

7. Đức – bài học về trách nhiệm lịch sử

Kinh nghiệm Đức cho thấy truyền thông và giáo dục lịch sử có thể đóng vai trò như một cơ chế tự kiểm soát xã hội.

Một xã hội không chỉ cần dạy chúng ta đã làm được gì, mà còn phải dạy chúng ta đã sai ở đâu.

Đây chính là một phẩm chất rất đáng học. Lòng yêu nước trưởng thành không sợ sự thật. Nếu một dân tộc chỉ cho phép kể những câu chuyện đẹp về mình, nó sẽ khó nhận diện những sai lầm của chính mình.

Không nhận diện sai lầm thì không thể sửa sai.

8. Hoa Kỳ – truyền thông và sự đa nguyên

Kinh nghiệm Hoa Kỳ lại đưa chúng ta tới một nguyên tắc khác. Không có một tiếng nói duy nhất. Nhiều cơ quan báo chí, trường phái, quan điểm chính trị. Nhiều cách giải thích lịch sử. Điều này không có nghĩa truyền thông Mỹ không có thiên kiến, thông tin sai hoặc phân cực.

Ngược lại, xã hội Mỹ cũng đang vật lộn với phân cực chính trị; truyền thông thiên lệch; thuật toán mạng xã hội; “echo chamber”.

Nhưng một bài học đáng nghiên cứu là đa thông tin tạo ra khả năng kiểm chứng chéo. Không phải cứ có nhiều nguồn là tự động có sự thật. Nhưng khi có nhiều nguồn độc lập, xã hội có thêm khả năng:

so sánh – kiểm chứng – phản biện.

9. Nam Phi – truyền thông để nghe người khác nói

Trong quá trình hòa giải Nam Phi, việc công khai lời kể của các nạn nhân có ý nghĩa rất lớn. Bởi trước đó, nhiều người chỉ biết lịch sử thông qua những câu chuyện do phía mình kể. Khi người khác được nói Tôi đã trải qua điều này. Người nghe bắt đầu nhìn lịch sử từ một góc khác. Đó là sức mạnh của lắng nghe.

Hòa giải không chỉ là nói với người khác. Nó còn là để người khác nói và mình chịu khó nghe.

10. Một nguyên tắc quan trọng không biến lịch sử thành độc quyền của một phía

Lịch sử của một quốc gia không phải tài sản riêng của chính quyền. Cũng không phải tài sản riêng của một đảng.

Không phải tài sản riêng của một phe. Lịch sử thuộc về những người đã sống trong nó. Vì vậy, một xã hội trưởng thành cần không gian để nghiên cứu; tranh luận; phản biện; đối chiếu tài liệu; bảo tồn ký ức gia đình; nghiên cứu lịch sử địa phương; lắng nghe nhiều cộng đồng. Điều này không có nghĩa mọi câu chuyện đều đúng như nhau. Sự thật vẫn phải được kiểm chứng bằng chứng cứ.

Nhưng muốn tìm sự thật, trước hết phải cho phép các câu hỏi được đặt ra.

11. Ngăn ngôn từ gây thù hận không đồng nghĩa với bịt miệng

Đây là một ranh giới mà cuốn sách phải giữ rất cẩn thận.

Không nên dùng lý do chống thể lực thù địch để cấm mọi lời phê phán. Bởi khái niệm “thế lực thù địch” quá rộng, bất kỳ bất đồng nào cũng có thể bị coi là thù địch.  Khi đó muốn  hóa giải có thể biến thành kiểm soát tư tưởng. Đây là điều chúng ta phải tránh. Không nên giữ lói suy nghĩ hẹp hòi như thế. 

Một nguyên tắc tốt hơn giữ người dân khỏi kích động bạo lực và phi nhân hóa, để  bảo vệ quyền tranh luận, phản biện và bất đồng.

Đây là một trong những điểm mà các nền dân chủ hiện đại vẫn đang tranh luận. Qua đó xuất hiện nhiều nhân tài. 

12. Ngôn ngữ hòa giải

Chúng ta cần xây dựng một văn hóa ngôn ngữ mới hay vì Bọn chúng ó thể nói những người có quan điểm khác. Thay vì Kẻ thù truyền kiếp. Có thể nói một cộng đồng có lịch sử xung đột với chúng ta. Thay vì Chúng nó đều…Có thể nói một số người đã…

Sự thay đổi này tưởng nhỏ. Nhưng nó rất quan trọng. Bởi khi ta ngừng đánh đồng một cá nhân với cả cộng đồng, ta đã bắt đầu trả lại nhân tính cho người đối diện.

13. Một phép thử đơn giản cho mọi phát ngôn

Trước khi nói điều gì  về một cộng đồng khác, hãy hỏi đang phê phán hành vi hay đang kết tội cả con người? Tôi có bằng chứng không?. Nếu người khác nói câu này về gia đình tôi, tôi có chấp nhận không?

Lời nói này mở ra đối thoại hay đóng lại đối thoại? Nếu nó chỉ làm tăng giận dữ mà không giúp xã hội hiểu thêm điều gì, chúng ta nên cân nhắc.

14. Một phép thử khác dành cho chính quyền

Một chính quyền muốn hòa giải nên tự hỏi:

“Nếu chúng ta không cho người dân nói, liệu họ có thực sự hết bất mãn — hay chỉ không còn nói công khai?”

Sự im lặng không nhất thiết là đồng thuận. Người ta có thể im lặng bên ngoài nhưng sẽ phản kháng bên trong.. Ngược lại, một xã hội cho phép tranh luận gay gắt nhưng có luật pháp bảo vệ mọi người khỏi bạo lực có thể có sức khỏe xã hội tốt hơn. Vì vậy đừng đánh đồng im lặng với hòa bình.

15. Bài học lớn của thời đại AI

Ngày nay, chúng ta bước vào một giai đoạn mới.

AI có thể: tạo hình ảnh; video;  giọng nói; tạo văn bản; dịch hàng trăm ngôn ngữ; cá nhân hóa thông tin; tạo ra những câu chuyện rất thuyết phục.

Điều này sẽ là thách thức mới. Không phải mọi thứ nhìn thấy đều là sự thật. Trong tương lai, hòa giải dân tộc sẽ không chỉ cần tự do ngôn luận, mà còn cần năng lực kiểm chứng thông tin. Công dân hiện đại phải biết hỏi, Ai tạo ra thông tin này? Nguồn ở đâu?Bằng chứng đâu? Có nguồn độc lập nào xác nhận không? Hình ảnh có thể bị tạo hoặc chỉnh sửa không? Tôi đang đọc sự thật hay đang đọc thứ được thiết kế để làm tôi tức giận? Đó chính là năng lực miễn dịch thông tin của xã hội.

16. BÀI HỌC HƯNG QUỐC

Từ Rwanda, Đức, Hoa Kỳ và Nam Phi, ta có thể rút ra:

Một — Bảo vệ tự do biểu đạt.

Hai — Ngăn kích động bạo lực và phi nhân hóa.

Ba — Khuyến khích truyền thông đa nguyên và kiểm chứng chéo.

Bốn — Chính quyền phải minh bạch thông tin.

Năm — Không độc quyền lịch sử.

Sáu — Tôn trọng ký ức của các cộng đồng.

Bảy — Giáo dục năng lực kiểm chứng thông tin.

Tám — Trong thời đại AI, mỗi công dân phải trở thành một “người kiểm chứng” có trách nhiệm.

17. QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI

Khi thông tin bị độc quyền, quyền lực có thể kiểm soát câu chuyện; khi thông tin được đa nguyên nhưng thiếu năng lực kiểm chứng, đám đông có thể bị thao túng; xã hội trưởng thành phải đi tới điểm cân bằng: tự do thông tin, trách nhiệm ngôn luận và năng lực kiểm chứng.

18. CASE STUDY — RWANDA: KHI LỜI NÓI DẪN ĐẾN BẠO LỰC

Rwanda là một bài học cực đoan nhưng rất quan trọng.

Nó cho chúng ta thấy quá trình:

định kiến → phi nhân hóa → kích động → bạo lực.

Nhưng bài học không phải:

“Hãy kiểm soát mọi lời nói.”

Mà là:

“Hãy xây dựng một xã hội đủ tự do để tranh luận nhưng đủ văn minh và pháp quyền để ngăn lời nói biến thành công cụ kích động bạo lực.”

Đây là sự cân bằng rất khó.

Nhưng chính vì khó nên nó cần được nghiên cứu.

19. KẾT CHƯƠNG

Một dân tộc có thể dựng lại một cây cầu trong vài năm. Nhưng một câu nói có thể phá cây cầu ấy trong vài giây. Một bức ảnh có thể khiến người ta giận dữ. Một tin giả có thể khiến họ sợ hãi. Một lời miệt thị có thể khiến hai cộng đồng nhìn nhau bằng ánh mắt thù địch. Nhưng ngược lại một câu nói chân thành có thể mở cửa đối thoại. Một lời xin lỗi có thể làm dịu một vết thương. Một câu chuyện thật có thể khiến người ta hiểu người bên kia. Một sự minh bạch có thể khôi phục niềm tin. Vì vậy muốn hòa giải dân tộc, trước hết phải học cách sử dụng ngôn từ để xây cầu thay vì dựng chiến tuyến.

Và bước sang Chương 6, ta sẽ chạm vào một vấn đề còn căn bản hơn:

SỰ THẬT – CÔNG LÝ – VÀ NIỀM TIN

Bởi cuối cùng, sau tất cả những lời nói, con người sẽ hỏi:

“Tôi có thể tin ai?”

Và câu trả lời không thể chỉ nằm trong một bài diễn văn. Nó phải nằm trong pháp luật, tư pháp, sự minh bạch và cách quyền lực đối xử với người dân.

BÀI HỌC KINH NGHIỆM QUỐC TẾ – CHƯƠNG 5

Khi ngôn từ trở thành vũ khí và khi ngôn từ trở thành cây cầu

1. Rwanda – bài học về hậu quả của ngôn từ kích động

Rwanda cho thấy truyền thông có thể góp phần biến định kiến thành thù hận và thù hận thành bạo lực.

Bài học:

Không được để truyền thông biến một cộng đồng thành “kẻ thù tập thể”.

Nhưng bài học này không đồng nghĩa với kiểm soát mọi lời nói. Một xã hội phải phân biệt rõ giữa phản biện; bất đồng; phê phán; thông tin sai; kích động thù hận; kích động bạo lực. Đây là ranh giới mà pháp luật phải xác định minh bạch.

2. Đức – đối diện quá khứ để xây dựng tương lai

Kinh nghiệm Đức sau chủ nghĩa Quốc xã cho thấy một dân tộc có thể đối diện với một quá khứ rất đau đớn mà không biến việc ghi nhớ thành một cuộc trả thù vô tận.

Bài học:

Không che giấu quá khứ để bảo vệ danh dự quốc gia; hãy đối diện quá khứ để xây dựng một nền văn hóa chính trị tốt hơn. Giáo dục lịch sử phải giúp thế hệ sau hiểu điều gì đã xảy ra – vì sao xảy ra – con người đã sai ở đâu – và làm thế nào để không lặp lại.

Đây là tư tưởng rất phù hợp với cuốn sách:

Yêu nước không có nghĩa là phải phủ nhận những sai lầm của dân tộc mình.

3. Hoa Kỳ – bài học về đa nguyên thông tin

Hoa Kỳ cho thấy một xã hội có thể duy trì nhiều tiếng nói và nhiều cách nhìn lịch sử khác nhau. Không phải lúc nào mô hình này cũng hoàn hảo. Hoa Kỳ vẫn phải đối mặt với phân cực chính trị, misinformation, disinformation và những “buồng vang” thông tin.

Nhưng có một bài học quan trọng:

Không nên để một nguồn duy nhất trở thành người kể chuyện duy nhất của xã hội.

Nhiều nguồn độc lập cho phép:

so sánh → phản biện → kiểm chứng → điều chỉnh. Đây là một cơ chế quan trọng để chống độc quyền thông tin.

4. Nam Phi – bài học về lắng nghe người từng ở phía bên kia

Nam Phi cho thấy hòa giải không chỉ là để các nhà lãnh đạo nói với nhân dân.

Nó còn là để nạn nhân được kể câu chuyện của mình. Khi một người từng chịu đau khổ có cơ hội nói đây là điều đã xảy ra với tôi.”

thì lịch sử không còn chỉ là những con số và khẩu hiệu.

Nó trở thành ký ức của con người.

Bài học:

Muốn hòa giải, phải tạo không gian để các cộng đồng khác nhau được nói, được nghe và được tôn trọng.

5. Bài học chung cho Việt Nam

Từ bốn kinh nghiệm trên, chúng ta có thể rút ra 6 nguyên tắc:

Một — Không phi nhân hóa người khác.

Phê phán hành vi, chính sách và trách nhiệm cụ thể; không biến cả cộng đồng thành kẻ thù.

Hai — Không độc quyền lịch sử.

Cho phép nhiều nguồn tư liệu, nhiều nghiên cứu và nhiều ký ức được đối chiếu.

Ba — Không dùng “hòa giải” làm lý do bịt miệng.

Hòa giải phải cần đối thoại, mà đối thoại không thể tồn tại nếu chỉ có một người được nói.

Bốn — Không để tự do ngôn luận biến thành kích động bạo lực.

Tự do phải đi cùng trách nhiệm và pháp luật rõ ràng.

Năm — Chính quyền phải minh bạch thông tin.

Khi chính quyền nói thật, kể cả khi sự thật bất lợi cho mình, niềm tin xã hội có thể được củng cố.

Sáu — Giáo dục công dân phải có năng lực kiểm chứng thông tin.

Trong thời đại mạng xã hội và AI:

Người dân không chỉ cần quyền được biết; họ còn cần năng lực phân biệt điều đáng tin.

Hoàng Phong Nhã.

Posted in: KHÔNG CÓ SÔNG NGĂN