Knowledge

Knowledge
Success is the ability to go from one failure to another with no loss of enthusiasm. Thành công là khả năng đi từ thất bại này đến thất bại khác mà không mất đi nhiệt huyết (Winston Churchill ). Khi người giàu ăn cắp, người ta bảo anh ta nhầm lẫn, khi người nghèo ăn cắp, người ta bảo anh ta ăn cắp. Tục ngữ Iran. Tiền thì có nghĩa lý gì nếu nó không thể mua hạnh phúc? Agatha Christie. Lý tưởng của đời tôi là làm những việc rất nhỏ mọn với một trái tim thật rộng lớn. Maggy. Tính ghen ghét làm mất đi sức mạnh của con người. Tục ngữ Nga. Men are born to succeed, not to fail. Con người sinh ra để thành công, không phải để thất bại. Henry David Thoreau. Thomas Paine đã viết: Bất lương không phải là TIN hay KHÔNG TIN. Mà bất lương là khi xác nhận rằng mình tin vào một việc mà thực sự mình không tin .

Thứ Năm, 12 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 2 - ĐỐI THOẠI VỚI JIANG XUEQIN

 ĐỐI THOẠI VỚI JIANG XUEQIN

LỊCH SỬ, ĐỊA CHÍNH TRỊ, QUYỀN LỰC VÀ KHẢ NĂNG DỰ BÁO TƯƠNG LAI

Hoàng Phong Nhã 

PHẦN I — JIANG XUEQIN: CON NGƯỜI VÀ HÀNH TRÌNH TƯ TƯỞNG

CHƯƠNG 2

TỪ GIÁO DỤC ĐẾN NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ VÀ ĐỊA CHÍNH TRỊ

Khi người thầy muốn hiểu những quy luật vận hành thế giới

1. Giáo dục là điểm xuất phát, không phải giới hạn tư duy

Nếu Chương 1 giúp chúng ta nhận diện Jiang Xueqin qua hành trình cá nhân, thì Chương 2 cần đi sâu vào sự chuyển đổi trong cách ông nhìn nhận thế giới.

Jiang bắt đầu sự nghiệp tại Trung Quốc với một mối quan tâm tương đối cụ thể: làm thế nào để cải thiện nền giáo dục, giúp học sinh không chỉ đạt thành tích trong các kỳ thi mà còn phát triển khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và hiểu biết xã hội.

Nhưng trong quá trình làm giáo dục, ông phải đối diện với một vấn đề lớn hơn.

Một học sinh không phát triển trong môi trường hoàn toàn độc lập. Em chịu ảnh hưởng của gia đình, nhà trường, hệ thống thi cử, tầng lớp xã hội, văn hóa và những kỳ vọng về thành công. Những yếu tố này kết hợp với nhau để định hình cách con người suy nghĩ, lựa chọn và hành động.

Như vậy, muốn hiểu giáo dục phải hiểu xã hội. Muốn hiểu xã hội phải tìm hiểu những thiết chế, lợi ích và quan hệ quyền lực đang chi phối nó.

Đây là một hướng mở rộng đáng chú ý trong hành trình tư tưởng của Jiang.

Từ câu hỏi làm thế nào để dạy một học sinh tốt hơn, ông tiến đến câu hỏi rộng hơn: điều gì tạo nên cách hành xử của con người và những tổ chức mà họ tham gia?

Từ cá nhân đến tổ chức, từ tổ chức đến nhà nước, từ nhà nước đến hệ thống quốc tế, phạm vi nghiên cứu dần được mở rộng.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là cách diễn giải quá trình phát triển tư tưởng của ông, không phải một chuỗi chuyển đổi nghề nghiệp đã được chứng minh là diễn ra theo một kế hoạch thống nhất ngay từ đầu.

2. Thực nghiệm giáo dục tại Thâm Quyến: Khi tri thức phải đi cùng trải nghiệm

Một dấu mốc quan trọng trong hoạt động giáo dục của Jiang là chương trình thực nghiệm tại Trường Trung học Thâm Quyến năm 2008.

Theo cuộc phỏng vấn của nhà báo Ian Johnson đăng trên New York Review of Books ngày 8 tháng 4 năm 2014, Jiang cùng nhà quản lý giáo dục Wang Zheng tham gia xây dựng một chương trình giáo dục mới tại đây.

Chương trình có khoảng 50 học sinh. Thay vì đặt trọng tâm vào việc chuẩn bị cho kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia Trung Quốc (Gaokao), nhóm thực nghiệm hướng đến một phương thức học tập rộng hơn.

Học sinh được khuyến khích đọc sách, viết luận, tham gia hoạt động xã hội và trải nghiệm những công việc thực tế.

Nhà trường xây dựng thư viện cho mượn sách, báo học sinh và một quán cà phê do học sinh tham gia vận hành.

Chi tiết quán cà phê đặc biệt đáng chú ý.

Jiang muốn học sinh hiểu rằng kinh doanh không chỉ là sở hữu vốn hoặc thuê người lao động. Người tham gia kinh doanh phải biết phục vụ khách hàng, hiểu nhu cầu của người khác, tổ chức công việc và chịu trách nhiệm với kết quả.

Ông kể rằng một số học sinh ban đầu chỉ muốn làm chủ quán cà phê, không muốn trực tiếp làm những công việc phục vụ. Điều này khiến ông nhận ra rằng giáo dục không thể chỉ truyền đạt những khái niệm về kinh tế, lao động và xã hội bằng lý thuyết.

Muốn hiểu lao động, đôi khi phải trực tiếp lao động.

Muốn hiểu kinh doanh, phải hiểu cả người cung cấp dịch vụ lẫn người sử dụng dịch vụ.

Muốn hiểu xã hội, phải biết nhìn thế giới từ vị trí của những người khác mình.

Đây là một bài học giáo dục có giá trị: tri thức cần được kiểm nghiệm qua trải nghiệm và trách nhiệm thực tế.

Nhưng cũng cần đặt câu hỏi về quy mô và khả năng nhân rộng. Một chương trình thực nghiệm với khoảng 50 học sinh có thể đem lại những kết quả tích cực, song chưa đủ chứng minh rằng phương pháp ấy có thể thay thế một hệ thống giáo dục quốc gia.

Điều đáng nghiên cứu không phải là lý tưởng giáo dục có hấp dẫn hay không, mà là nó tạo ra năng lực gì, bằng cơ chế nào và trong những điều kiện nào.

Nguồn: Ian Johnson, New York Review of Books, 8/4/2014.

3. Từ phê bình thi cử đến phê bình cấu trúc xã hội

Trong cuộc phỏng vấn năm 2014, Jiang đưa ra một nhận xét đáng chú ý về sự thay đổi của xã hội Trung Quốc.

Theo ông, hệ thống Gaokao từng phù hợp với nhu cầu của một nền kinh tế cần số lượng lớn kỹ sư, nhân viên kỹ thuật và cán bộ hành chính. Hệ thống thi cử có khả năng tuyển chọn những người đạt thành tích cao trong các bài kiểm tra và có năng lực học tập theo những tiêu chuẩn nhất định.

Nhưng khi nền kinh tế thay đổi, nhu cầu xã hội cũng thay đổi.

Một nền kinh tế muốn phát triển những ngành nghề sáng tạo, thiết kế, quản trị, khởi nghiệp và công nghệ không thể chỉ dựa vào những người có khả năng ghi nhớ và giải bài tập tốt.

Nó còn cần những người có khả năng đặt câu hỏi, nhận diện vấn đề mới, hợp tác và tạo ra giải pháp.

Đây là một nhận định có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi giáo dục Trung Quốc.

Một hệ thống giáo dục có thể rất hiệu quả trong việc đào tạo con người phục vụ cho một mô hình kinh tế nhất định, nhưng khi mô hình kinh tế thay đổi, chính hệ thống ấy có thể trở thành lực cản.

Nghịch lý nằm ở chỗ: thành công của một phương pháp giáo dục trong quá khứ có thể tạo ra sự tự tin quá mức, khiến xã hội chậm thay đổi khi những điều kiện ban đầu không còn tồn tại.

Tuy nhiên, không nên vì thế mà phủ nhận vai trò của kỷ luật, kiến thức nền tảng hay thi cử. Một nền giáo dục không thể chỉ có sáng tạo mà thiếu chuẩn mực đánh giá. Vấn đề là phải xác định được sự cân bằng giữa kiến thức cơ bản, năng lực tư duy, khả năng thực hành và phẩm chất công dân.

Từ đây, câu chuyện giáo dục mở ra một vấn đề chính trị và xã hội rộng hơn: các thiết chế được xây dựng để giải quyết một vấn đề trong quá khứ có thể trở nên không phù hợp với những yêu cầu của tương lai.

Đó cũng là một trong những vấn đề trung tâm của nghiên cứu lịch sử và thể chế.

4. Những trải nghiệm nghề nghiệp và sự quan tâm đến quyền lực

Trong các cuộc phỏng vấn sau này, Jiang kể về một quá trình thử sức ở nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có giáo dục, báo chí và làm phim tài liệu.

Ông cũng kể về những thất bại và khó khăn cá nhân trong giai đoạn đầu sự nghiệp.

Những lời kể này cần được xem là tự thuật của nhân vật, không nên tự động chuyển thành những kết luận tâm lý học hoặc những dữ kiện đã được kiểm chứng độc lập.

Tuy nhiên, chúng giúp chúng ta hiểu một hướng suy nghĩ mà Jiang thường nhấn mạnh: xã hội không vận hành đơn giản theo những nguyên tắc mà con người tuyên bố công khai.

Trong một môi trường lý tưởng, người có năng lực chuyên môn cao nhất sẽ có cơ hội tốt nhất. Người đưa ra quyết định hợp lý nhất sẽ được ủng hộ. Những chính sách đem lại lợi ích chung sẽ có khả năng được lựa chọn.

Nhưng thực tế không phải lúc nào cũng như vậy.

Một người có năng lực chưa chắc có quyền lực.

Một chính sách tốt chưa chắc được thông qua.

Một tổ chức có mục tiêu công khai chưa chắc hành động hoàn toàn theo mục tiêu ấy.

Những quyết định có thể bị chi phối bởi lợi ích nhóm, quan hệ cá nhân, tâm lý sợ hãi, áp lực chính trị và khả năng kiểm soát nguồn lực.

Từ những vấn đề này, Jiang ngày càng quan tâm đến khái niệm quyền lực.

Trong cuộc trao đổi được lưu trữ trên Jiang Lens với chủ đề Understanding Power Empowers, ông nhấn mạnh rằng cần hiểu ai thực sự có quyền quyết định, quyền lực biểu hiện như thế nào và vì sao những quyết định quan trọng đôi khi không xuất phát từ những lập luận hợp lý được trình bày công khai.

Đây là một bước chuyển đáng chú ý: từ nghiên cứu cách con người được giáo dục sang nghiên cứu cách con người hành động trong những cấu trúc quyền lực.

Nhưng một câu hỏi phản biện cần được đặt ra ngay:

Có phải mọi quyết định không hợp lý đều là kết quả của một nhóm quyền lực đứng phía sau?

Không.

Một quyết định sai có thể xuất phát từ thiếu thông tin, năng lực quản trị yếu, mâu thuẫn lợi ích, thành kiến cá nhân hoặc những giới hạn của thể chế. Không nên dùng khái niệm quyền lực để giải thích mọi hiện tượng mà không đưa ra bằng chứng cụ thể.

Nhận diện quyền lực là cần thiết. Nhưng suy diễn về quyền lực cũng có thể trở thành một hình thức giản lược thực tế.

5. Từ quyền lực đến địa chính trị

Địa chính trị là lĩnh vực nghiên cứu mối quan hệ giữa không gian địa lý, tài nguyên, dân cư, kinh tế và quyền lực quốc gia.

Một quốc gia không tồn tại trong khoảng trống. Vị trí địa lý, đường biển, nguồn năng lượng, biên giới, dân số, công nghệ và quan hệ với các nước láng giềng đều ảnh hưởng đến lựa chọn chiến lược.

Nhưng địa lý không tự quyết định lịch sử.

Hai quốc gia có điều kiện địa lý tương tự vẫn có thể phát triển theo những con đường khác nhau vì thể chế, văn hóa, trình độ công nghệ và cách tổ chức xã hội khác nhau.

Đây là điểm cần phân biệt giữa địa chính trị và thuyết định mệnh địa lý.

Jiang quan tâm đến việc đặt các quốc gia vào một hệ thống tương tác, trong đó mỗi chủ thể phải tính toán hành động của những chủ thể khác.

Hoa Kỳ không thể hoạch định chính sách đối với Trung Quốc mà không tính đến phản ứng của Bắc Kinh.

Trung Quốc không thể xây dựng chiến lược tại Đông Á mà không tính đến Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đài Loan và các nước trong khu vực.

Nga không thể lựa chọn chính sách an ninh mà không tính đến NATO và những thay đổi trong cán cân quyền lực châu Âu.

Iran không thể tính toán vị thế khu vực mà không tính đến Israel, Hoa Kỳ và các quốc gia Trung Đông.

Trong mỗi trường hợp, quyết định của một bên có thể làm thay đổi lựa chọn của bên còn lại.

Đây chính là môi trường thích hợp để vận dụng lý thuyết trò chơi và phân tích chiến lược.

Tuy nhiên, địa chính trị không chỉ là cuộc chơi giữa những nhà lãnh đạo. Đằng sau mỗi quốc gia còn có xã hội, nền kinh tế, các thiết chế và những lực lượng có lợi ích khác nhau.

Nếu chỉ xem quốc gia như một người chơi duy nhất, chúng ta có thể bỏ qua những mâu thuẫn nội bộ ảnh hưởng trực tiếp đến chính sách đối ngoại.

6. Predictive History: Ba nhiệm vụ của một phương pháp nghiên cứu lịch sử

Một trong những phát biểu rõ ràng nhất của Jiang về dự án Predictive History xuất hiện trong cuộc trao đổi với Stoa.

Trong cuộc phỏng vấn được lưu trữ trên Jiang Lens, ông mô tả chương trình này bằng ba nhiệm vụ.

Thứ nhất: Kết nối quá khứ.

Lịch sử thường được trình bày thành những sự kiện rời rạc. Người học biết một cuộc cách mạng xảy ra vào năm nào, một đế chế sụp đổ khi nào, một nhà lãnh đạo lên nắm quyền ra sao.

Nhưng nếu không hiểu mối liên hệ giữa các sự kiện, kiến thức lịch sử dễ trở thành một tập hợp những mốc thời gian thiếu tính hệ thống.

Jiang muốn xây dựng một câu chuyện lịch sử có khả năng giải thích con đường dẫn đến hiện tại.

Thứ hai: Giải thích hiện tại.

Một khi đã kết nối được quá khứ, người nghiên cứu cần sử dụng những kiến thức ấy để hiểu những vấn đề đang diễn ra.

Vì sao một quốc gia rơi vào khủng hoảng?

Vì sao một đế chế mất dần sức mạnh?

Vì sao một cuộc xung đột khu vực có thể mở rộng thành đối đầu quốc tế?

Những câu hỏi này đòi hỏi phải tìm ra mối liên hệ giữa nguyên nhân, điều kiện, động lực và hệ quả.

Thứ ba: Dự báo tương lai.

Sau khi hình thành những khung phân tích từ quá khứ và hiện tại, người nghiên cứu áp dụng chúng vào những tình huống chưa xảy ra.

Nhưng điều quan trọng là phải kiểm tra xem mô hình dự báo có đứng vững trước thực tế hay không.

Đây là điểm đáng chú ý trong cách Jiang tự xác định mục tiêu của Predictive History: không chỉ xây dựng một câu chuyện giải thích lịch sử, mà còn phải đưa ra những dự báo có thể đối chiếu với diễn biến thực tế.

Ba nhiệm vụ này tạo thành một chu trình:

Quá khứ giúp giải thích hiện tại. Hiện tại cung cấp dữ liệu để hình thành giả thuyết về tương lai. Tương lai, khi trở thành hiện thực, lại cho phép chúng ta kiểm tra những giả thuyết đã xây dựng.

Tuy nhiên, có một vấn đề phương pháp luận rất quan trọng.

Một câu chuyện lịch sử mạch lạc chưa chắc là một lời giải thích đúng. Một mô hình giải thích được quá khứ chưa chắc dự báo chính xác tương lai.

Để chứng minh khả năng dự báo, cần công bố dự báo trước khi sự kiện xảy ra, xác định rõ điều kiện kiểm chứng và chấp nhận những kết quả trái với giả thuyết ban đầu.

Nếu không có những tiêu chuẩn ấy, Predictive History có nguy cơ trở thành một hệ thống diễn giải lịch sử hấp dẫn nhưng khó kiểm nghiệm.

7. Từ lịch sử đến lý thuyết trò chơi

Lý thuyết trò chơi là một công cụ phân tích quan trọng trong nghiên cứu kinh tế, chính trị và chiến lược.

Nó nghiên cứu những tình huống mà kết quả của một chủ thể phụ thuộc vào lựa chọn của các chủ thể khác.

Một quốc gia muốn tăng cường an ninh có thể mở rộng năng lực quân sự. Nhưng hành động đó có thể khiến quốc gia láng giềng cảm thấy bị đe dọa và cũng tăng cường vũ trang.

Kết quả cuối cùng có thể là cả hai bên đều chi tiêu nhiều hơn cho quân sự mà không bên nào cảm thấy an toàn hơn.

Đây là một dạng nghịch lý chiến lược thường được nghiên cứu trong quan hệ quốc tế.

Lý thuyết trò chơi giúp đặt ra những câu hỏi:

  • Mỗi chủ thể muốn đạt được điều gì?
  • Họ có những lựa chọn nào?
  • Họ biết gì về đối phương?
  • Họ dự đoán đối phương sẽ phản ứng như thế nào?
  • Những lựa chọn nào có thể tạo ra kết quả tốt nhất hoặc ít bất lợi nhất?
  • Có cơ chế nào giúp các bên hợp tác thay vì đối đầu?

Jiang tìm cách đưa những câu hỏi như vậy vào nghiên cứu lịch sử và địa chính trị.

Điều đáng chú ý là lịch sử cung cấp những trường hợp thực tế để đối chiếu với các mô hình chiến lược.

Nhưng cũng cần phân biệt ba cấp độ sử dụng lý thuyết trò chơi.

Cấp độ thứ nhất là sử dụng nó như một cách tư duy: nhận diện người chơi, lợi ích và lựa chọn.

Cấp độ thứ hai là xây dựng mô hình định tính: giải thích những tương tác chiến lược và các khả năng có thể xảy ra.

Cấp độ thứ ba là mô hình hóa chính thức bằng toán học, với các giả định, biến số, cấu trúc trò chơi và phương pháp phân tích xác định.

Không thể mặc nhiên coi ba cấp độ này là tương đương.

Việc sử dụng ngôn ngữ trò chơi trong một bài giảng địa chính trị chưa đủ chứng minh rằng người nghiên cứu đã xây dựng được một mô hình toán học có khả năng dự báo chính xác.

Đây sẽ là một trong những nội dung cần khảo sát kỹ ở Phần III của cuốn sách.

8. Ảnh hưởng của Isaac Asimov và ý tưởng Psychohistory

Trong quá trình giới thiệu Predictive History, Jiang thường nhắc đến ý tưởng Psychohistory trong bộ tiểu thuyết Foundation của nhà văn Isaac Asimov.

Trong thế giới giả tưởng của Asimov, nhà toán học Hari Seldon xây dựng một ngành khoa học có khả năng dự báo những chuyển động lớn của các xã hội đông dân thông qua những quy luật thống kê.

Ý tưởng này dựa trên một nghịch lý:

Một cá nhân có thể hành động khó đoán, nhưng hành vi tổng hợp của một cộng đồng lớn có thể xuất hiện những xu hướng có tính quy luật.

Ví dụ, chúng ta không thể biết chính xác một người cụ thể sẽ lựa chọn nghề nghiệp nào trong hai mươi năm tới. Nhưng khi có đủ dữ liệu, có thể nghiên cứu những xu hướng nghề nghiệp của một nhóm dân cư theo tuổi tác, trình độ học vấn, thu nhập và điều kiện kinh tế.

Từ những xu hướng ấy, người nghiên cứu có thể xây dựng các dự báo xác suất.

Đây là một ý tưởng có sức hấp dẫn lớn đối với nghiên cứu xã hội.

Tuy nhiên, Psychohistory của Asimov là một sáng tạo văn học, không phải một khoa học đã được chứng minh trong thực tế.

Các xã hội thực không phải những hệ thống có thể dự báo hoàn toàn bằng một vài phương trình. Con người có khả năng thay đổi hành vi khi nhận thức được những dự báo về chính mình. Công nghệ mới có thể tạo ra những điều kiện chưa từng tồn tại. Một cá nhân có quyền lực đặc biệt cũng có thể làm thay đổi hướng đi của lịch sử.

Vì vậy, điều có thể học từ Asimov không phải là niềm tin rằng tương lai có thể được tính toán chính xác, mà là câu hỏi liệu chúng ta có thể xây dựng những mô hình tốt hơn để hiểu các xu hướng xã hội hay không.

Đây là sự khác biệt giữa cảm hứng văn học và phương pháp khoa học.

9. Những giới hạn trong bước chuyển từ giáo dục sang địa chính trị

Bước chuyển của Jiang Xueqin mở ra nhiều khả năng nghiên cứu, nhưng cũng đặt ra những vấn đề cần phản biện.

Thứ nhất, kinh nghiệm giáo dục không tự động tạo ra chuyên môn về lịch sử và quan hệ quốc tế.

Một nhà giáo dục có thể có khả năng tư duy liên ngành và trình bày tốt, nhưng những kết luận về chiến tranh, tài chính và chiến lược vẫn cần được kiểm chứng bằng kiến thức chuyên ngành và nguồn dữ liệu đáng tin cậy.

Thứ hai, kinh nghiệm cá nhân có thể giúp nhận diện những vấn đề mà người khác bỏ qua, nhưng không đủ để chứng minh một quy luật xã hội.

Thứ ba, những mô hình lịch sử có thể tạo ra cảm giác rằng các sự kiện đang lặp lại. Tuy nhiên, sự tương đồng không đồng nghĩa với sự đồng nhất.

Một cuộc chiến trong thế kỷ XXI không thể được giải thích hoàn toàn bằng cách so sánh với một cuộc chiến trong thế kỷ XIX. Công nghệ, hệ thống tài chính, luật pháp quốc tế, vũ khí hạt nhân và truyền thông đại chúng đã làm thay đổi căn bản điều kiện hành động.

Thứ tư, việc nhấn mạnh quyền lực có thể giúp giải thích những động cơ ẩn sau chính sách, nhưng nếu quá tập trung vào những nhóm quyền lực mà thiếu bằng chứng, phân tích có thể trượt sang suy diễn.

Thứ năm, những dự báo được truyền thông rộng rãi có thể tạo ra một thiên kiến đặc biệt: người xem chỉ nhớ những dự báo đúng và quên những dự báo sai.

Vì vậy, đánh giá một phương pháp phải dựa trên toàn bộ hồ sơ dự báo, chứ không chỉ dựa trên một vài trường hợp nổi bật.

10. Đối thoại Hưng Quốc: Hiểu thế giới để làm gì?

Học giả Hưng Quốc:

Tôi muốn trở lại điểm xuất phát của ông: giáo dục.

Ông từng quan tâm đến việc đào tạo những con người không chỉ biết làm bài thi mà còn có khả năng suy nghĩ độc lập, hiểu người khác và tham gia vào đời sống xã hội.

Sau đó, ông chuyển sang nghiên cứu lịch sử, quyền lực và địa chính trị.

Theo ông, hai lĩnh vực ấy có mối liên hệ như thế nào?

Jiang Xueqin – tái dựng lập luận từ các cuộc phỏng vấn và bài giảng công khai:

Giáo dục giúp con người hiểu thế giới. Nếu không hiểu cách xã hội vận hành, con người khó có thể đưa ra những quyết định tốt cho bản thân và cộng đồng.

Lịch sử giúp chúng ta hiểu những gì đã xảy ra. Phân tích quyền lực giúp nhận diện những lực lượng đang chi phối hiện tại. Và dự báo giúp chúng ta suy nghĩ về những khả năng của tương lai.

Học giả Hưng Quốc:

Tôi đồng ý rằng hiểu thế giới là điều kiện cần.

Nhưng Hưng Quốc Học muốn đặt thêm một câu hỏi: hiểu thế giới để làm gì?

Nếu một học sinh hiểu rằng xã hội đang bất bình đẳng nhưng không có năng lực cải thiện tình trạng ấy, tri thức của em vẫn chưa chuyển thành sức mạnh xã hội.

Nếu một người dân hiểu rằng thể chế có những khiếm khuyết nhưng không có quyền giám sát, phản biện và tham gia cải cách, sự hiểu biết ấy khó tạo ra thay đổi.

Nếu một quốc gia nhận diện được nguy cơ phụ thuộc kinh tế nhưng không xây dựng được năng lực sản xuất, công nghệ và quản trị, thì việc dự báo nguy cơ chưa thể bảo đảm an ninh quốc gia.

Vì vậy, giáo dục phải đi xa hơn việc truyền đạt tri thức. Nó phải giúp hình thành năng lực tự chủ.

Jiang Xueqin – tái dựng lập luận:

Nếu con người không hiểu những cấu trúc quyền lực đang chi phối mình, họ sẽ khó có khả năng thay đổi hoàn cảnh.

Học giả Hưng Quốc:

Đúng. Nhưng cũng cần phân biệt giữa nhận thức quyền lực và năng lực kiểm soát quyền lực.

Một người hiểu quyền lực chưa chắc có khả năng kiểm soát nó.

Một xã hội có nhiều người thông minh chưa chắc đã có thể ngăn chặn sự lạm quyền.

Muốn làm được điều đó phải có thể chế, pháp quyền, cơ chế kiểm soát và sự tham gia thực chất của nhân dân.

Từ góc nhìn Hưng Quốc, tri thức phải được chuyển hóa thành năng lực cá nhân, năng lực xã hội và năng lực quốc gia.

Đó là bước chuyển từ hiểu biết sang kiến tạo.

11. Bảng phân biệt dữ kiện, diễn giải và vấn đề chưa kết luận

Nội dung Dữ kiện có thể xác định Diễn giải và giới hạn
Thực nghiệm giáo dục Jiang tham gia chương trình tại Thâm Quyến năm 2008 Cần nghiên cứu kết quả dài hạn, không chỉ mục tiêu ban đầu
Phương pháp giáo dục Đề cao đọc, viết, trải nghiệm và hoạt động xã hội Chưa đủ chứng minh khả năng thay thế hệ thống thi cử
Quan tâm quyền lực Jiang trình bày các quan điểm về quyền lực trong những bài giảng công khai Cần phân biệt phân tích cấu trúc với suy diễn về các nhóm quyền lực
Predictive History Ông xác định ba mục tiêu: kết nối quá khứ, giải thích hiện tại, dự báo tương lai Cần đánh giá bằng hồ sơ dự báo được công bố trước sự kiện
Lý thuyết trò chơi Được sử dụng trong cách tiếp cận của ông Cần kiểm tra mức độ sử dụng định tính hay mô hình hóa chính thức
Psychohistory Có ảnh hưởng từ tác phẩm Foundation của Isaac Asimov Là cảm hứng văn học, không phải bằng chứng về một ngành khoa học dự báo đã hoàn thiện

12. Kết luận chương: Từ người dạy lịch sử đến người muốn dự báo lịch sử

Bước chuyển của Jiang Xueqin không đơn giản là chuyển từ nghề giáo sang bình luận địa chính trị.

Điều đáng chú ý hơn là sự mở rộng đối tượng nghiên cứu.

Ban đầu, ông quan tâm đến cách con người học tập và phát triển. Sau đó, ông chú ý đến những thiết chế xã hội đang định hình con người. Từ đó, ông đi sâu hơn vào quyền lực, lợi ích và hành vi của các chủ thể chính trị.

Cuối cùng, ông tìm cách sử dụng lịch sử và các mô hình chiến lược để nghiên cứu tương lai.

Đây là một hướng tiếp cận đáng khảo sát vì nó đặt lịch sử vào mối liên hệ trực tiếp với những vấn đề đang diễn ra.

Nhưng từ một ý tưởng có giá trị đến một phương pháp khoa học đáng tin cậy là một khoảng cách không nhỏ.

Muốn vượt qua khoảng cách ấy, phải có dữ liệu, tiêu chuẩn kiểm chứng, khả năng phản chứng và sự minh bạch trong việc ghi nhận cả thành công lẫn thất bại.

Đối với Hưng Quốc Học, chương này gợi ra một bài học quan trọng:

Giáo dục không chỉ đào tạo những người thích nghi với xã hội hiện tại. Giáo dục phải hình thành những con người có năng lực nhận diện vấn đề, chất vấn thiết chế, hiểu thế giới và tham gia cải biến xã hội.

Một dân tộc không thể hưng thịnh nếu chỉ có những người giỏi thi cử nhưng thiếu năng lực sáng tạo, thiếu tinh thần tự chủ và không có khả năng chịu trách nhiệm trước cộng đồng.

Và cũng không thể làm chủ tương lai nếu chỉ có những người giỏi dự báo mà không có năng lực hành động.

Tri thức giúp con người nhìn thấy con đường. Thể chế mở ra khả năng hành động. Năng lực của nhân dân quyết định con đường ấy có thể trở thành hiện thực hay không.


TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 2

  1. Ian Johnson, “Solving China’s Schools: An Interview with Jiang Xueqin”, The New York Review of Books, 8/4/2014. Bản lưu trữ tại ChinaFile.
  2. Jiang Xueqin, cuộc trao đổi “Understanding Power Empowers”, Stoa; bản ghi nội dung và mốc thời gian được lưu trữ trên Jiang Lens.
  3. Jiang Xueqin, cuộc phỏng vấn Gleb Solomin Podcast; bản ghi phỏng vấn được lưu trữ trên The Singju Post.
  4. Isaac Asimov, Foundation, Gnome Press, 1951.
  5. Thomas Schelling, The Strategy of Conflict, Harvard University Press, 1960.
  6. John von Neumann và Oskar Morgenstern, Theory of Games and Economic Behavior, Princeton University Press, 1944.

Ghi chú phương pháp: Các phát biểu về quá trình hình thành tư tưởng của Jiang được đối chiếu với phỏng vấn và bài giảng công khai. Những đoạn đối thoại với Hưng Quốc là đối thoại tái dựng nhằm phân tích tư tưởng, không phải phát ngôn nguyên văn của Jiang Xueqin.

0 comments:

Đăng nhận xét