CHƯƠNG 2 - TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN

 

TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN

Bài toán phát triển kinh tế và con đường trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới

CHƯƠNG 2

ĐẶNG TIỂU BÌNH VÀ BƯỚC NGOẶT CẢI CÁCH NĂM 1978

Vì sao Trung Quốc thay đổi đường lối phát triển, và bằng cách nào một hệ thống kinh tế kế hoạch bắt đầu chuyển sang cơ chế thị trường?

1. Năm 1978: Một bước ngoặt, không phải một phép màu

Tháng 12 năm 1978, Hội nghị toàn thể lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương khóa XI của Đảng Cộng sản Trung Quốc đánh dấu sự chuyển hướng quan trọng trong đường lối phát triển quốc gia. Trọng tâm công tác của Đảng được chuyển mạnh sang hiện đại hóa kinh tế, mở đường cho quá trình cải cách và mở cửa.

Ý nghĩa của sự kiện này không nằm ở chỗ Trung Quốc lập tức từ bỏ nền kinh tế kế hoạch. Thực tế, nhiều cơ chế cũ vẫn tiếp tục tồn tại trong nhiều năm. Điều thay đổi trước tiên là thứ tự ưu tiên chính trị, cách đánh giá hiệu quả kinh tế và mức độ chấp nhận những phương thức tổ chức sản xuất khác với mô hình trước đó.

Theo phân tích của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, đến cuối năm 1978, quan điểm cải cách đã trở nên nổi bật trong giới lãnh đạo. Tuy nhiên, ngay trong nội bộ lãnh đạo vẫn tồn tại những khác biệt về tốc độ cải cách và mức độ sử dụng thị trường trong nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. IMF, China: Growth and Economic Reform.

Điều đó cho thấy cải cách không phải một quyết định đơn giản mà tất cả các bên đều đã thống nhất từ đầu. Đó là kết quả của một cuộc chuyển hướng chính trị, diễn ra trong bối cảnh những giới hạn của mô hình cũ ngày càng rõ ràng, trong khi đất nước cần một con đường mới để nâng cao đời sống và phát triển năng lực sản xuất.

Muốn hiểu bước ngoặt này, cần trả lời ba câu hỏi: Vì sao cải cách trở thành yêu cầu cấp thiết? Đặng Tiểu Bình đã đóng vai trò gì trong việc thúc đẩy thay đổi? Và tại sao Trung Quốc lựa chọn thử nghiệm từng bước thay vì cải tổ toàn bộ nền kinh tế ngay lập tức?

2. Đặng Tiểu Bình: Người thúc đẩy thay đổi trong một hệ thống tập thể

Đặng Tiểu Bình thường được gọi là kiến trúc sư của công cuộc cải cách và mở cửa Trung Quốc. Cách gọi này phản ánh vai trò chính trị nổi bật của ông, nhưng cần được hiểu đúng.

Đặng không một mình thiết kế mọi chính sách, cũng không phải người đầu tiên nhận ra nhu cầu cải cách. Ông hoạt động trong một hệ thống quyền lực tập thể, nơi nhiều lãnh đạo, cán bộ kinh tế, chuyên gia, địa phương và những người trực tiếp sản xuất cùng tham gia vào quá trình hình thành chính sách.

Điểm đặc biệt ở Đặng là khả năng tập hợp lực lượng chính trị để chuyển trọng tâm từ đấu tranh ý thức hệ sang phát triển kinh tế, đồng thời tạo không gian cho những thử nghiệm mà trước đó khó được chấp nhận.

Sau khi Mao Trạch Đông qua đời năm 1976, Trung Quốc bước vào giai đoạn điều chỉnh chính trị. Hoa Quốc Phong kế nhiệm Mao và giữ vị trí lãnh đạo trung tâm trong thời kỳ đầu sau đó. Đặng Tiểu Bình được khôi phục các chức vụ quan trọng, từng bước củng cố ảnh hưởng trong Đảng, quân đội và chính quyền. Đến cuối năm 1978, ông trở thành nhân vật có ảnh hưởng quyết định đối với hướng đi mới của đất nước. Delia Davin, “Deng Xiaoping,” Oxford Bibliographies in Chinese Studies.

Tuy nhiên, cần phân biệt ảnh hưởng chính trị với quyền sở hữu toàn bộ công lao lịch sử.

Đặng có vai trò lớn trong việc mở đường và bảo vệ cải cách. Nhưng cải cách nông nghiệp còn gắn với sáng kiến của nông dân và cán bộ địa phương; cải cách thể chế cần sự tham gia của các nhà hoạch định chính sách; phát triển công nghiệp phụ thuộc vào doanh nghiệp, công nhân, kỹ sư và đội ngũ quản lý; còn việc mở cửa kinh tế cần mạng lưới đối tác quốc tế, nhà đầu tư và các thị trường bên ngoài.

Nếu chỉ kể câu chuyện bằng tên một lãnh tụ, chúng ta sẽ bỏ qua cơ chế quan trọng nhất: một quyết định chính trị chỉ tạo ra thay đổi kinh tế khi nó được chuyển thành những quy tắc mới, những động lực mới và những hành động cụ thể của hàng triệu người.

Vai trò lịch sử của Đặng Tiểu Bình vì vậy nên được đánh giá ở ba phương diện.

Thứ nhất, ông góp phần tạo ra sự chuyển hướng chiến lược, đặt hiện đại hóa kinh tế vào vị trí ưu tiên.

Thứ hai, ông bảo vệ một cách tiếp cận thực dụng hơn, cho phép xem xét chính sách qua kết quả thực tế thay vì chỉ dựa vào tính phù hợp với một khuôn mẫu ý thức hệ.

Thứ ba, ông giúp duy trì sự ủng hộ chính trị cần thiết để những thử nghiệm ban đầu được tiếp tục và mở rộng.

Nhưng vai trò ấy cũng có giới hạn. Đặng không chủ trương chuyển Trung Quốc sang một nền dân chủ đa đảng, và không đồng nhất cải cách kinh tế với tự do hóa chính trị. Di sản của ông vì thế bao gồm cả thành tựu phát triển lẫn những giới hạn về quyền lực chính trị và quyền tự do công dân.

3. Tại sao cải cách trở thành yêu cầu cấp thiết?

Không có một nguyên nhân duy nhất dẫn Trung Quốc đến quyết định cải cách. Ít nhất bốn áp lực đã hội tụ.

Thứ nhất: Nhu cầu nâng cao đời sống

Sau nhiều thập niên huy động nguồn lực cho các mục tiêu quốc gia, vấn đề cải thiện đời sống người dân trở nên cấp bách. Một nền kinh tế không thể được đánh giá chỉ bằng số nhà máy, sản lượng thép hay khả năng huy động lao động. Nó còn phải tạo ra lương thực, hàng tiêu dùng, nhà ở và cơ hội việc làm với chất lượng ngày càng cao.

Nếu người dân tiếp tục sống trong điều kiện thiếu thốn, trong khi hệ thống sản xuất không tạo được động lực đủ mạnh để tăng năng suất, thì việc duy trì nguyên trạng trở nên khó thuyết phục.

Thứ hai: Nhu cầu khôi phục và phát triển tri thức

Trung Quốc cần khôi phục hệ thống giáo dục, đào tạo chuyên gia, mở rộng nghiên cứu khoa học và tiếp nhận công nghệ hiện đại. Điều đó đòi hỏi thay đổi cách sử dụng nhân tài, tăng cường giao lưu quốc tế và dành nhiều nguồn lực hơn cho phát triển kinh tế.

Một quốc gia không thể hiện đại hóa chỉ bằng mệnh lệnh. Nó cần những người có kiến thức, được đào tạo tốt và có khả năng đưa kiến thức vào thực tiễn.

Thứ ba: Khoảng cách với nền kinh tế thế giới

Đến cuối thập niên 1970, nhiều nền kinh tế Đông Á đã tận dụng thương mại quốc tế, đầu tư và công nghiệp xuất khẩu để nâng cao năng lực sản xuất. Kinh nghiệm từ các nền kinh tế này cho thấy việc tiếp cận thị trường và công nghệ bên ngoài có thể hỗ trợ công nghiệp hóa.

Trung Quốc không thể sao chép nguyên xi mô hình của Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan hay Hồng Kông. Quy mô dân số, hệ thống chính trị, điều kiện lịch sử và cấu trúc kinh tế khác nhau. Tuy nhiên, những kinh nghiệm ấy cho thấy một quốc gia không nhất thiết phải tự phát triển mọi công nghệ và xây dựng mọi thị trường trong phạm vi nội địa.

Mở cửa có thể rút ngắn thời gian tiếp cận thiết bị, kỹ thuật, phương thức quản lý và nhu cầu của thị trường quốc tế.

Thứ tư: Giới hạn của cơ chế phân bổ nguồn lực

Một nền kinh tế kế hoạch có thể huy động nguồn lực tập trung vào những mục tiêu ưu tiên, nhưng khó khăn xuất hiện khi thông tin thị trường, động lực cá nhân và quyền tự chủ sản xuất không được phản ánh đầy đủ trong quyết định phân bổ.

Cơ sở sản xuất cần biết sản phẩm nào đang được thị trường cần, nguyên liệu nào đang khan hiếm, chi phí nào có thể giảm và quy trình nào cần cải tiến. Nếu những tín hiệu đó không tác động đủ mạnh đến quyết định sản xuất, hiệu quả khó được nâng lên liên tục.

Cải cách do đó không chỉ nhằm tăng sản lượng. Nó còn nhằm thay đổi cách hệ thống nhận biết nhu cầu, phân bổ nguồn lực và phản ứng trước sai lầm.

Bốn áp lực này không tự động dẫn đến một lựa chọn duy nhất. Chúng tạo ra nhu cầu thay đổi, nhưng hướng đi cụ thể còn phụ thuộc vào tương quan quyền lực trong Đảng, lựa chọn của giới lãnh đạo và những thử nghiệm diễn ra tại địa phương.

4. Từ tranh luận ý thức hệ đến nguyên tắc kiểm nghiệm bằng thực tế

Một thay đổi quan trọng trong tư duy cải cách là việc nhấn mạnh giải phóng tư tưởng và tìm kiếm sự thật từ thực tế. Đây không chỉ là một khẩu hiệu. Nó hàm chứa một vấn đề phương pháp luận: chính sách phải được đánh giá qua kết quả mà nó tạo ra, chứ không chỉ qua danh nghĩa hay ý định ban đầu.

Trong một nền kinh tế có nhiều mục tiêu chính trị, việc đánh giá chính sách thường dễ bị lệ thuộc vào những chỉ tiêu đã được xác định từ trước. Nếu chỉ tiêu không đạt, người thực hiện có thể bị xem là thiếu quyết tâm; nếu báo cáo đạt chỉ tiêu, hệ thống có thể coi đó là thành công ngay cả khi hiệu quả thực tế thấp.

Cách tiếp cận thực dụng mở ra khả năng đặt những câu hỏi khác:

• Nông dân có sản xuất nhiều hơn khi được hưởng phần thu nhập tăng thêm không?
• Doanh nghiệp có hoạt động hiệu quả hơn khi được quyền tự chủ nhất định không?
• Địa phương có thể tìm ra phương thức phát triển phù hợp với điều kiện riêng của mình không?
• Vốn và công nghệ nước ngoài có giúp tăng năng suất và tạo ra năng lực sản xuất trong nước không?

Những câu hỏi ấy chuyển trọng tâm từ sự tuân thủ hình thức sang kết quả kinh tế.

Dẫu vậy, kiểm nghiệm bằng thực tế không có nghĩa là mọi thử nghiệm đều đúng, hoặc bất cứ chính sách nào tạo ra tăng trưởng ngắn hạn đều tốt. Một chính sách có thể tăng sản lượng trước mắt nhưng gây nợ lớn, ô nhiễm, bất bình đẳng hoặc tổn thất quyền lợi lâu dài.

Vì thế, nguyên tắc thực dụng chỉ thực sự có giá trị khi tiêu chuẩn đánh giá đủ rộng, dữ liệu đủ tin cậy và người chịu trách nhiệm có thể điều chỉnh chính sách khi kết quả không như mong đợi.

5. Vì sao Trung Quốc không cải cách toàn bộ nền kinh tế ngay lập tức?

Đây là một trong những đặc điểm quan trọng nhất của con đường Trung Quốc.

Khi cải cách bắt đầu, nền kinh tế không thể dễ dàng chuyển ngay từ kế hoạch hóa sang thị trường hoàn chỉnh. Hàng triệu người phụ thuộc vào hệ thống sản xuất và phân phối cũ. Doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò lớn trong công nghiệp. Giá cả, tiền lương, phân phối nguyên liệu và nhiều quyết định đầu tư vẫn chịu sự quản lý hành chính.

Nếu tất cả cơ chế cũ bị xóa bỏ trong thời gian ngắn, những vấn đề có thể phát sinh bao gồm thiếu hụt đầu vào, gián đoạn sản xuất, thất nghiệp, lạm phát và xung đột lợi ích giữa các nhóm dân cư.

Bởi vậy, Trung Quốc lựa chọn một con đường chuyển đổi từng bước. Các cơ chế mới được thử nghiệm ở một số lĩnh vực và địa phương; khi có kết quả tích cực, chúng được mở rộng. Cơ chế cũ chưa bị xóa bỏ ngay mà tiếp tục tồn tại trong một thời gian.

Ngân hàng Thế giới gọi một đặc điểm nổi bật của quá trình này là cách tiếp cận “phát triển dần ra khỏi kế hoạch”: thay vì xóa bỏ toàn bộ hệ thống kế hoạch trong một lần, nền kinh tế cho phép các hoạt động ngoài kế hoạch phát triển, từng bước mở rộng phạm vi của thị trường. World Bank, China 2030.

Cách làm này có ba ưu điểm tiềm năng.

Một là giảm rủi ro chuyển đổi. Những lĩnh vực chưa sẵn sàng có thể tiếp tục hoạt động theo cơ chế cũ trong khi lĩnh vực khác được thử nghiệm phương thức mới.

Hai là tạo cơ hội học hỏi. Nhà hoạch định chính sách có thể quan sát kết quả thực tế trước khi nhân rộng một biện pháp.

Ba là giảm sức ép chính trị. Những nhóm đang hưởng lợi từ hệ thống cũ không nhất thiết bị mất toàn bộ vị trí ngay lập tức. Điều này giúp tạo điều kiện để cải cách tiếp tục, dù cũng có thể khiến những cơ chế kém hiệu quả tồn tại lâu hơn cần thiết.

Tuy nhiên, cách chuyển đổi từng bước không phải không có mặt trái. Khi hai cơ chế cùng tồn tại, chênh lệch giá và quyền tiếp cận nguồn lực có thể tạo ra cơ hội đầu cơ, tham nhũng và lợi ích đặc quyền. Một doanh nghiệp được tiếp cận nguyên liệu theo giá kế hoạch nhưng bán sản phẩm theo giá thị trường có thể hưởng lợi từ chênh lệch không xuất phát từ năng suất thực.

Vì vậy, tính từng bước không tự nó bảo đảm thành công. Nó chỉ có lợi khi đi kèm với khả năng giám sát, điều chỉnh và thu hẹp những cơ chế tạo ra đặc quyền.

6. Thử nghiệm từ nông thôn: Cải cách không chỉ bắt đầu từ trung ương

Một câu chuyện thường được nhắc đến khi nghiên cứu cải cách Trung Quốc là sự hình thành cơ chế khoán trách nhiệm hộ gia đình trong nông nghiệp.

Tại một số địa phương, nông dân tìm cách tổ chức lại sản xuất để hộ gia đình chịu trách nhiệm về kết quả trên phần đất được giao khoán, đồng thời được hưởng phần sản phẩm còn lại sau khi hoàn thành nghĩa vụ đã cam kết. Những thử nghiệm như vậy phát triển trong bối cảnh cơ chế tập thể trước đó không tạo đủ động lực cho nhiều hộ gia đình.

Trường hợp làng Tiểu Cương, tỉnh An Huy, thường được xem là biểu tượng của quá trình này. Tuy nhiên, không nên biến câu chuyện thành huyền thoại rằng toàn bộ cải cách nông nghiệp xuất phát từ một nhóm người duy nhất. Trên thực tế, cơ chế khoán hình thành qua nhiều thử nghiệm, nhiều địa phương và quá trình điều chỉnh chính sách.

Điều đáng chú ý là sự thay đổi về động lực. Khi hộ gia đình có trách nhiệm rõ ràng hơn đối với sản lượng và được hưởng lợi trực tiếp từ phần kết quả tăng thêm, quyết định về lao động, thời vụ và cách sử dụng đầu vào có thể phù hợp hơn với điều kiện thực tế của từng gia đình.

Khi những kết quả tích cực được ghi nhận, cơ chế này dần được chấp nhận và mở rộng. IMF đánh giá cải cách nông nghiệp giai đoạn đầu, bao gồm hệ thống khoán hộ gia đình và điều chỉnh giá thu mua nông sản, đã góp phần thúc đẩy sản xuất và năng suất, đồng thời giải phóng một phần lao động cho những hoạt động kinh tế khác. IMF, China: Growth and Economic Reform.

Bài học ở đây không phải rằng mọi vấn đề nông nghiệp đều có thể giải quyết bằng cơ chế hộ gia đình. Sản xuất còn phụ thuộc vào đất đai, nước, giống, công cụ, giá cả và hạ tầng. Nhưng trường hợp này cho thấy thay đổi quan hệ giữa trách nhiệm, quyền quyết định và lợi ích có thể tạo ra tác động lớn mà không cần ngay lập tức thay đổi toàn bộ cấu trúc chính trị.

Đây cũng là một lý do quan trọng khiến cải cách Trung Quốc có khả năng phát triển từ những thử nghiệm nhỏ thành chương trình quy mô quốc gia.

7. Mở cửa: Tiếp nhận nguồn lực bên ngoài nhưng không mở cửa đồng đều

Cải cách trong nước đi cùng với thay đổi quan hệ kinh tế với thế giới.

Trung Quốc cần thiết bị, công nghệ, vốn, kỹ năng quản lý và thị trường tiêu thụ. Trong khi đó, các doanh nghiệp nước ngoài cần địa điểm sản xuất, lao động, nhà cung ứng và cơ hội tiếp cận thị trường mới. Sự gặp nhau giữa những nhu cầu này tạo ra không gian cho đầu tư và thương mại phát triển.

Nhưng Trung Quốc không mở cửa đồng đều ngay từ đầu. Nước này lựa chọn những khu vực ven biển và một số địa điểm làm nơi thử nghiệm chính sách. Năm 1980, bốn đặc khu kinh tế gồm Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Đầu và Hạ Môn được hình thành, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho đầu tư nước ngoài và sản xuất hướng xuất khẩu.

Cách mở cửa có chọn lọc đem lại một lợi thế: chính quyền có thể tập trung hạ tầng, nhân lực quản lý và cơ chế ưu đãi tại những khu vực được lựa chọn, đồng thời quan sát kết quả trước khi mở rộng.

Tuy nhiên, mô hình này cũng tạo ra sự phát triển không đồng đều giữa các vùng. Những khu vực ven biển có cảng biển, mạng lưới thương mại và khả năng tiếp cận vốn quốc tế thuận lợi thường hưởng lợi sớm hơn các vùng nội địa. Sự chênh lệch ấy về sau trở thành một trong những vấn đề lớn của chiến lược phát triển Trung Quốc.

Mở cửa cũng không có nghĩa là nhà nước từ bỏ vai trò điều phối. Trái lại, chính quyền sử dụng chính sách đất đai, hạ tầng, thuế, tín dụng và các quy định đầu tư để định hướng dòng vốn. Thành công hay thất bại phụ thuộc vào việc các công cụ này có tạo được năng lực sản xuất lâu dài hay chỉ thu hút vốn bằng ưu đãi ngắn hạn.

Vấn đề này sẽ được phân tích sâu hơn ở Chương 4 về đặc khu kinh tế và Chương 7 về vai trò của Hồng Kông, Đài Loan và các mạng lưới doanh nghiệp Hoa kiều.

8. Cải cách kinh tế có đồng nghĩa với cải cách chính trị?

Không. Đây là một ranh giới quan trọng khi đánh giá thời kỳ Đặng Tiểu Bình.

Cải cách kinh tế mở rộng không gian cho thị trường, doanh nghiệp, giao thương và một số quyền tự chủ trong sản xuất. Nhưng quyền lực chính trị vẫn nằm dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Việc mở rộng hoạt động kinh tế không đồng nghĩa với việc hình thành một hệ thống cạnh tranh chính trị đa đảng hay bảo đảm đầy đủ quyền tự do ngôn luận và tổ chức độc lập.

Cuối năm 1978 và đầu năm 1979, Phong trào Bức tường Dân chủ cho thấy một bộ phận công dân muốn mở rộng quyền phát biểu, đòi hỏi dân chủ hóa và tranh luận về trách nhiệm chính trị. Ban đầu, một số tiếng nói cải cách tỏ ra cởi mở với việc phê bình, nhưng sau đó giới lãnh đạo đặt giới hạn rõ hơn đối với những yêu cầu vượt ra ngoài khuôn khổ chính trị mà Đảng chấp nhận. Nghiên cứu của Helmut Opletal về Phong trào Bức tường Dân chủ cho thấy tranh luận về cải cách kinh tế đã diễn ra song song với những đòi hỏi về tự do và dân chủ, nhưng hai hướng đi không được lãnh đạo cho phép phát triển ngang nhau. Helmut Opletal, nghiên cứu về Phong trào Bức tường Dân chủ 1978–1981.

Sự phân biệt này có ý nghĩa đối với toàn bộ cuốn sách. Nếu chỉ đo thành công bằng tốc độ tăng trưởng, người nghiên cứu sẽ bỏ qua quyền lực chính trị và quyền của người dân. Nếu chỉ nhìn vào hạn chế chính trị, người nghiên cứu lại có thể bỏ qua những thay đổi sâu sắc về năng suất, thu nhập và cơ cấu kinh tế.

Một đánh giá toàn diện phải xem xét cả hai chiều: Trung Quốc đã tạo ra năng lực phát triển kinh tế như thế nào, và mô hình chính trị đã tạo điều kiện hay đặt giới hạn gì đối với quyền tham gia, giám sát và phản biện của xã hội?

Cải cách kinh tế có thể diễn ra trong một hệ thống chính trị không dân chủ. Nhưng điều đó không chứng minh rằng tăng trưởng kinh tế tự nó bảo đảm tự do chính trị, cũng không chứng minh rằng mọi mô hình chính trị đều có khả năng tạo ra kết quả phát triển giống nhau.

9. Phản chứng: Thành công của cải cách có phải chỉ nhờ sự lãnh đạo quyết đoán?

Một cách giải thích phổ biến cho sự trỗi dậy của Trung Quốc là nước này có một lãnh đạo quyết đoán, một nhà nước mạnh và khả năng thực hiện chính sách trên quy mô lớn.

Những yếu tố đó có thể đóng góp vào năng lực điều phối. Nhưng nếu chỉ dựa vào chúng, chúng ta sẽ bỏ qua những điều kiện quan trọng khác.

Thứ nhất, lãnh đạo quyết đoán không bảo đảm chính sách đúng. Đại Nhảy Vọt đã cho thấy một hệ thống có khả năng huy động rất lớn vẫn có thể gây tổn thất nghiêm trọng khi thông tin sai lệch và phản biện bị hạn chế.

Thứ hai, nhà nước mạnh không đồng nghĩa với nhà nước luôn hiệu quả. Hiệu quả còn phụ thuộc vào chất lượng công chức, tính minh bạch của dữ liệu, cơ chế đánh giá và khả năng sửa sai.

Thứ ba, tăng trưởng Trung Quốc không chỉ đến từ chính sách trung ương. Sáng kiến của nông dân, doanh nghiệp, chính quyền địa phương, nhà đầu tư nước ngoài và những người lao động trong các ngành công nghiệp đều có vai trò thực tế.

Thứ tư, bối cảnh quốc tế cũng quan trọng. Sự mở rộng thương mại toàn cầu, tiến bộ công nghệ, mạng lưới sản xuất khu vực và nhu cầu của các thị trường lớn tạo ra cơ hội mà Trung Quốc đã tận dụng. Không quốc gia nào có thể tự tạo ra toàn bộ điều kiện bên ngoài cho sự phát triển của mình.

Do đó, bài học không phải là cứ tập trung quyền lực thì sẽ tăng trưởng nhanh. Câu hỏi đúng hơn là: Năng lực nhà nước được dùng để làm gì, có nhận được thông tin trung thực hay không, và có cơ chế nào buộc chính sách phải thay đổi khi kết quả thất bại?

10. Kết luận: Đặng Tiểu Bình mở đường, nhưng cải cách được quyết định bởi cơ chế

Năm 1978 đánh dấu sự chuyển hướng quan trọng trong lịch sử kinh tế Trung Quốc. Đặng Tiểu Bình giữ vai trò nổi bật trong việc thúc đẩy và bảo vệ đường lối cải cách, nhưng quá trình chuyển đổi không thể quy về một cá nhân.

Cải cách hình thành từ sự kết hợp giữa nhu cầu thay đổi, đấu tranh và thỏa hiệp trong giới lãnh đạo, những thử nghiệm ở địa phương, việc điều chỉnh động lực sản xuất và cơ hội tiếp cận nguồn lực quốc tế.

Đặc điểm nổi bật của con đường Trung Quốc là không xóa bỏ toàn bộ cơ chế cũ trong một lần. Nước này từng bước mở rộng quyền tự chủ sản xuất, thử nghiệm cơ chế thị trường, cho phép các hoạt động ngoài kế hoạch phát triển và mở cửa có chọn lọc với thế giới.

Cách tiếp cận ấy tạo cơ hội học hỏi và giảm một số rủi ro chuyển đổi, nhưng cũng làm phát sinh những vấn đề mới: chênh lệch vùng miền, đặc quyền do cơ chế hai giá, lợi ích nhóm và sự không đồng đều trong phân phối thành quả.

Vì vậy, cải cách năm 1978 nên được hiểu là điểm mở đầu của một quá trình, không phải lời giải hoàn chỉnh cho mọi vấn đề của Trung Quốc.

Câu hỏi tiếp theo là: Tại sao nông thôn trở thành nơi khởi đầu của những thay đổi có sức lan tỏa lớn? Bằng cách nào việc thay đổi quyền quyết định và lợi ích của hộ nông dân có thể làm tăng sản xuất, cải thiện thu nhập và tạo ra nguồn lao động cho công nghiệp hóa?

Đó là nội dung của Chương 3.

Luận điểm chốt: Đặng Tiểu Bình có vai trò lịch sử trong việc mở đường cho cải cách, nhưng động lực tăng trưởng chỉ hình thành khi đường lối chính trị được chuyển thành những cơ chế kinh tế cụ thể — cơ chế tạo động lực cho người sản xuất, khuyến khích thử nghiệm, tiếp nhận tri thức và cho phép những phương thức hiệu quả hơn được mở rộng.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính

1. World Bank, China 2030: Building a Modern, Harmonious, and Creative Society, 2013.
2. IMF, China: Growth and Economic Reform, các chương tổng quan về cải cách kinh tế từ năm 1978.
3. OECD, Economic Opening and Growth in China, 2000.
4. Delia Davin, “Deng Xiaoping,” Oxford Bibliographies in Chinese Studies.
5. Helmut Opletal, nghiên cứu về Phong trào Bức tường Dân chủ và tranh luận cải cách tại Trung Quốc giai đoạn 1978–1981.

Ghi chú biên tập: Trong bản cuối, cần phân biệt rõ ngày diễn ra Hội nghị Trung ương tháng 12 năm 1978 với các chính sách được triển khai trong năm 1979–1980. Không nên viết như thể tất cả cải cách nông nghiệp, đặc khu kinh tế và cơ chế thị trường đều đã được quyết định hoàn chỉnh ngay tại hội nghị tháng 12 năm 1978.

Posted in: TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN