CHƯƠNG 1 - TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN

 

TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN

Bài toán phát triển kinh tế và con đường trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới

PHẦN I

TỪ NGHÈO KHÓ ĐẾN BƯỚC NGOẶT CẢI CÁCH

CHƯƠNG 1

TRUNG QUỐC TRƯỚC CẢI CÁCH: MỘT QUỐC GIA ĐÔNG DÂN NHƯNG NGHÈO

1. Câu hỏi về điểm xuất phát

Trung Quốc ngày nay là một trong những trung tâm sản xuất công nghiệp lớn nhất thế giới, có những doanh nghiệp dẫn đầu trong xe điện, pin, thiết bị viễn thông, năng lượng mặt trời và nhiều lĩnh vực công nghệ khác. Nhưng vị thế ấy không phải là sự tiếp nối tự nhiên của một nền kinh tế vốn đã hiện đại từ hàng nghìn năm trước. Giữa một Trung Quốc từng có nền văn minh lâu đời và một Trung Quốc trở thành cường quốc công nghiệp có một khoảng cách lịch sử rất lớn.

Muốn hiểu khoảng cách ấy, cần bắt đầu bằng một câu hỏi: Vì sao một quốc gia có dân số đông, lãnh thổ rộng, truyền thống thương mại lâu đời và nguồn lao động dồi dào lại bước vào cuối thập niên 1970 với mức sống còn thấp, năng suất lao động hạn chế và một nền kinh tế cần được cải tổ sâu rộng?

Câu trả lời không thể chỉ là Trung Quốc từng nghèo. Cũng không thể giải thích rằng quốc gia này nghèo vì thể chế trước cải cách hoàn toàn không tạo ra thành tựu nào. Lịch sử phức tạp hơn cả hai cách nhìn ấy.

Trung Quốc trước năm 1978 đã trải qua nhiều thời kỳ khác nhau: nền kinh tế nông nghiệp và công thương nghiệp phân tán trước năm 1949; quá trình xây dựng nhà nước và công nghiệp hóa theo kế hoạch sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời; những thành tựu ban đầu về y tế, giáo dục và công nghiệp; đồng thời là các chiến dịch chính sách gây tổn thất nghiêm trọng, đặc biệt là Đại Nhảy Vọt và những gián đoạn của Cách mạng Văn hóa.

Điểm xuất phát của cải cách vì thế không phải một khoảng trống. Đó là một nền kinh tế vừa có những nền tảng ban đầu cho phát triển, vừa mang những hạn chế lớn do lịch sử, cơ chế phân bổ nguồn lực và các quyết định chính trị để lại.

Luận đề trung tâm của chương này là: Trung Quốc bước vào cải cách năm 1978 với một nghịch lý. Quốc gia đã xây dựng được năng lực tổ chức, một số nền tảng công nghiệp và nguồn nhân lực cơ bản, nhưng cơ chế kinh tế chưa tạo đủ động lực để những nguồn lực ấy chuyển hóa thành năng suất, thu nhập và năng lực cạnh tranh. Cải cách có ý nghĩa vì nó thay đổi cách sử dụng các nguồn lực đó, chứ không phải vì mọi thứ trước năm 1978 đều hoàn toàn vô giá trị.

2. Trước năm 1949: Nền kinh tế lớn không đồng nghĩa với một nền kinh tế hiện đại

Trong lịch sử dài của Trung Quốc, nông nghiệp giữ vai trò chủ đạo. Các vùng đồng bằng lớn, hệ thống sông ngòi, những khu vực canh tác lâu đời và mạng lưới thị trường nội địa tạo nên một nền kinh tế có quy mô đáng kể. Thủ công nghiệp, thương mại đường dài và những đô thị buôn bán cũng phát triển từ sớm.

Tuy nhiên, một nền văn minh thương mại lâu đời không tự động trở thành nền kinh tế công nghiệp hiện đại.

Trước năm 1949, phần lớn dân cư Trung Quốc sống ở nông thôn, sinh kế phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nông nghiệp. Công nghiệp hiện đại, vận tải đường sắt, tài chính và những ngành dịch vụ có tổ chức quy mô lớn chỉ chiếm một phần nhỏ của nền kinh tế. Những khu vực hiện đại hóa tập trung chủ yếu tại một số thành phố và cảng thương mại, trong khi phần lớn nông thôn vẫn dựa vào phương thức sản xuất có năng suất thấp.

Các nghiên cứu kinh tế sử dụng tư liệu lịch sử cho thấy, vào thời kỳ trước năm 1949, nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng rất lớn trong sản lượng và việc làm. Một bộ phận công nghiệp và thương mại hiện đại đã hình thành, nhưng chưa đủ sức làm thay đổi căn bản cơ cấu kinh tế của toàn quốc. Những năm chiến tranh và nội chiến càng làm suy yếu khả năng tích lũy, đầu tư và tổ chức một thị trường thống nhất. [Albert Feuerwerker, Economic Trends, 1912–49, Cambridge University Press; Loren Brandt, nghiên cứu về kinh tế Trung Quốc cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.]

Cần phân biệt ba vấn đề.

Thứ nhất, Trung Quốc có thị trường nội địa lớn, nhưng quy mô dân số không bảo đảm rằng người dân có sức mua cao. Một thị trường với hàng trăm triệu người nghèo vẫn có thể có tổng cầu hiệu quả thấp. Người dân có nhu cầu, nhưng không phải mọi nhu cầu đều chuyển thành khả năng mua hàng.

Thứ hai, Trung Quốc có truyền thống sản xuất và thương mại, nhưng sản xuất thủ công phân tán không thể thay thế hoàn toàn hệ thống công nghiệp hiện đại dựa trên máy móc, năng lượng, vốn, kỹ thuật và quản trị doanh nghiệp.

Thứ ba, quốc gia có nhiều vùng kinh tế và các trung tâm thương mại, nhưng chưa hình thành được một nền kinh tế hiện đại có năng lực kết nối đồng đều trên phạm vi toàn quốc. Hạ tầng, tín dụng, năng lực công nghiệp và các thiết chế thị trường còn hạn chế; chiến tranh và bất ổn chính trị làm cho những hạn chế ấy trở nên nghiêm trọng hơn.

Do đó, không nên dùng sự huy hoàng của văn minh Trung Hoa trong quá khứ để suy ra rằng nước này tất yếu phải giàu có trong thời hiện đại. Cũng không nên nhìn vào tình trạng nghèo khó giữa thế kỷ XX rồi phủ nhận toàn bộ những thành tựu kinh tế và thương mại trước đó.

Lịch sử phát triển không vận hành theo quy luật rằng một nền văn minh lâu đời đương nhiên sẽ dẫn đầu công nghiệp hóa. Năng lực phát triển phải được tạo dựng bằng những thiết chế, công nghệ và cách tổ chức phù hợp với từng thời đại.

3. Năm 1949: Xây dựng lại quốc gia và lựa chọn con đường phát triển

Khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập năm 1949, chính quyền mới phải giải quyết nhiều nhiệm vụ cùng lúc: khôi phục sản xuất, ổn định đời sống, mở rộng năng lực quản lý nhà nước, xây dựng công nghiệp và nâng cao trình độ dân cư.

Đó là một nhiệm vụ lớn đối với một quốc gia có dân số đông, mức sống thấp và vừa trải qua nhiều thập niên chiến tranh.

Mô hình kinh tế kế hoạch tập trung được lựa chọn nhằm huy động nguồn lực vào các mục tiêu mà nhà nước xác định là ưu tiên. Đất đai, tín dụng, nguyên liệu, lao động và đầu tư được tổ chức lại theo những cơ chế hành chính ngày càng rộng. Công nghiệp nặng, năng lượng, luyện kim, cơ khí và quốc phòng nhận được sự ưu tiên đáng kể.

Mô hình này có một logic phát triển rõ ràng. Khi thị trường vốn còn yếu, doanh nghiệp tư nhân chưa đủ năng lực đầu tư vào những ngành cần vốn lớn và thời gian hoàn vốn dài, nhà nước có thể tập trung nguồn lực để xây dựng các cơ sở công nghiệp nền tảng. Những công trình và nhà máy như vậy có thể tạo ra năng lực sản xuất mà từng doanh nghiệp riêng lẻ khó tự xây dựng.

Trong giai đoạn đầu, Trung Quốc đạt được những kết quả quan trọng về khôi phục kinh tế, mở rộng giáo dục cơ bản, y tế công cộng và xây dựng một số ngành công nghiệp. Nhà nước cũng tăng cường khả năng huy động nguồn lực và tổ chức những chương trình trên quy mô toàn quốc.

Những thành tựu này cần được ghi nhận khi đánh giá lịch sử kinh tế Trung Quốc. Nếu chỉ nhìn vào những thất bại về sau, người nghiên cứu sẽ không giải thích được vì sao nhà nước có thể xây dựng một số nền tảng công nghiệp và xã hội trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế.

Nhưng cũng cần đặt câu hỏi ngược lại: Huy động được nguồn lực có đồng nghĩa với sử dụng nguồn lực hiệu quả hay không?

Một nhà nước có thể tập trung thép, xi măng, lao động và vốn để xây dựng nhà máy. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng còn phụ thuộc vào việc nhà máy có sản xuất đúng nhu cầu hay không, công nghệ có phù hợp hay không, người quản lý có được khuyến khích cải tiến hay không và những tổn thất có được phát hiện, công khai, sửa chữa hay không.

Khi các quyết định kinh tế chủ yếu được đưa ra bằng mệnh lệnh hành chính, thông tin về nhu cầu thực tế và chi phí cơ hội có thể bị bóp méo. Một đơn vị sản xuất có thể hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch nhưng vẫn sử dụng quá nhiều nguyên liệu, tạo ra sản phẩm chất lượng thấp hoặc không đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.

Vấn đề không nằm ở việc nhà nước tham gia kinh tế hay không tham gia. Vấn đề là nhà nước tổ chức việc tham gia ấy bằng cơ chế nào, đo lường hiệu quả ra sao và có cho phép thực tiễn phản bác những quyết định sai hay không.

4. Đại Nhảy Vọt: Khi ý chí chính trị không thể thay thế quy luật kinh tế

Đại Nhảy Vọt, triển khai từ năm 1958 và dẫn đến nạn đói nghiêm trọng trong giai đoạn 1959–1961, là một trong những bước ngoặt bi thảm nhất của lịch sử kinh tế Trung Quốc hiện đại.

Chiến dịch đặt mục tiêu đẩy nhanh công nghiệp hóa và thay đổi sản xuất nông nghiệp bằng những phương thức huy động tập thể quy mô lớn. Nhưng các chỉ tiêu phi thực tế, sự can thiệp hành chính vào sản xuất, việc báo cáo sai lệch và cơ chế phân bổ lương thực đã góp phần tạo nên thảm họa.

Nghiên cứu lịch sử kinh tế của James Kai-sing Kung trong The Cambridge Economic History of China xem nạn đói Đại Nhảy Vọt là một thảm họa nhân khẩu học đặc biệt nghiêm trọng. Các ước tính số người chết khác nhau tùy phương pháp và nguồn dữ liệu; vì vậy, khi dẫn con số cụ thể cần nêu rõ nghiên cứu và cách tính, thay vì trình bày một ước lượng duy nhất như sự thật tuyệt đối.

Bài học kinh tế ở đây sâu hơn thất bại của một chiến dịch.

Sản xuất nông nghiệp phụ thuộc vào đất đai, thời tiết, kỹ thuật, lao động, giống cây trồng và những quyết định tại từng địa phương. Khi các chỉ tiêu trung ương vượt quá khả năng sản xuất thực tế, nhưng cấp dưới không thể báo cáo trung thực vì lo sợ bị trừng phạt, hệ thống mất khả năng tự điều chỉnh.

Nếu sản lượng được báo cáo cao hơn thực tế, nhà nước có thể phân bổ lương thực dựa trên những con số không tồn tại. Khi đó, sai lệch thông tin không còn là vấn đề thống kê đơn thuần; nó trở thành nguyên nhân làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu ăn.

Cơ chế này cho thấy một nghịch lý của quyền lực tập trung: nhà nước có thể huy động rất nhiều người và nguồn lực, nhưng nếu thông tin đi lên bị bóp méo, quyền phản biện bị hạn chế và người ra quyết định không phải chịu trách nhiệm tương xứng, năng lực huy động lớn có thể biến thành năng lực gây tổn thất lớn.

Không nên từ thảm họa Đại Nhảy Vọt kết luận rằng mọi hình thức kế hoạch hóa đều tất yếu dẫn đến nạn đói. Cần phân biệt giữa mục tiêu phát triển công nghiệp, vai trò của nhà nước và cách thức tổ chức một chiến dịch cụ thể. Nhưng cũng không thể xem đây chỉ là sai lầm kỹ thuật, tách rời khỏi cơ chế khuyến khích và môi trường chính trị đã khiến sai lầm kéo dài.

Một nền kinh tế muốn phát triển cần có khả năng tiếp nhận tín hiệu từ thực tế. Khi người dân không thể phản ánh tình trạng thiếu lương thực, cán bộ địa phương không dám báo cáo sản lượng thật và giới chuyên môn không thể phản biện quyết định chính sách một cách hữu hiệu, hệ thống sẽ mất đi những cơ chế cảnh báo thiết yếu.

Đó là bài học quan trọng để hiểu vì sao cải cách kinh tế về sau không chỉ thay đổi cách phân phối hàng hóa, mà còn phải thay đổi động lực sản xuất và quan hệ giữa quyết định hành chính với thực tiễn.

5. Cách mạng Văn hóa: Tổn thất đối với tri thức và năng lực tổ chức

Nếu Đại Nhảy Vọt cho thấy nguy cơ của việc áp đặt mục tiêu sản xuất bất chấp điều kiện thực tế, Cách mạng Văn hóa (1966–1976) đặt ra một vấn đề khác: sự gián đoạn trong giáo dục, nghiên cứu, quản lý và tích lũy tri thức.

Giáo dục và khoa học không tạo ra kết quả chỉ bằng cách mở trường hoặc công bố mục tiêu chính trị. Chúng cần đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu, môi trường học thuật, phương pháp kiểm chứng, hệ thống đào tạo và thời gian tích lũy năng lực.

Khi hoạt động giáo dục đại học bị gián đoạn, các nhà chuyên môn bị đấu tố hoặc mất điều kiện làm việc, và tiêu chuẩn đánh giá tri thức bị chi phối mạnh bởi đấu tranh chính trị, thiệt hại không dừng lại ở một khóa học hay một nhóm trí thức. Nó có thể kéo dài qua nhiều thế hệ, bởi một nhà nghiên cứu mất cơ hội đào tạo cũng đồng nghĩa với những sinh viên và công trình nghiên cứu chưa thể hình thành.

Tổn thất ấy đặc biệt quan trọng đối với một quốc gia đang cần công nghiệp hóa. Muốn vận hành máy móc hiện đại, xây dựng hệ thống điện, cải tiến quy trình sản xuất và phát triển ngành công nghiệp mới, quốc gia cần kỹ sư, kỹ thuật viên, nhà khoa học, nhà quản trị và công nhân lành nghề.

Một nền kinh tế có thể nhập máy móc, nhưng không thể chỉ nhập máy móc mà không xây dựng năng lực sử dụng, bảo trì, cải tiến và cuối cùng tự thiết kế công nghệ.

Tuy vậy, cũng không nên mô tả Trung Quốc sau Cách mạng Văn hóa như một quốc gia hoàn toàn không còn nhân tài. Đội ngũ chuyên môn trong nước vẫn tồn tại; một số ngành khoa học và kỹ thuật vẫn duy trì hoạt động. Vấn đề là khả năng đào tạo, sử dụng và phát huy nguồn nhân lực đã chịu những gián đoạn đáng kể, trong khi nhu cầu phát triển đất nước ngày càng lớn.

Khi cải cách mở rộng, Trung Quốc không chỉ cần vốn và thị trường. Nước này còn phải khôi phục các trường đại học, đào tạo lại đội ngũ chuyên môn, mở rộng tiếp xúc với khoa học quốc tế và tạo điều kiện để tri thức chuyển thành năng lực sản xuất.

Đây cũng là tiền đề để hiểu vai trò của du học sinh, chuyên gia trở về và các mạng lưới nghiên cứu quốc tế được phân tích ở Chương 8.

6. Năm 1978: Một nền kinh tế có nền tảng nhưng thiếu động lực

Đến cuối thập niên 1970, Trung Quốc không phải bắt đầu công nghiệp hóa từ con số không. Quốc gia đã có hệ thống quản lý nhà nước trên phạm vi rộng, cơ sở công nghiệp nhất định, mạng lưới giáo dục cơ bản, lực lượng lao động đông đảo và kinh nghiệm tổ chức những chương trình phát triển quy mô lớn.

Nhưng những nền tảng đó chưa tự động tạo ra một nền kinh tế có năng suất cao.

Trong nhiều lĩnh vực, đơn vị sản xuất hoạt động trong cơ chế mà giá cả, đầu vào, đầu ra và mục tiêu sản xuất chịu ảnh hưởng lớn từ kế hoạch hành chính. Nông nghiệp bị ràng buộc bởi cơ chế tổ chức tập thể và nghĩa vụ phân phối. Doanh nghiệp nhà nước có vai trò quan trọng nhưng thường không hoạt động trong môi trường cạnh tranh đầy đủ. Khu vực tư nhân và các quan hệ thị trường chưa được trao không gian tương xứng với tiềm năng.

Những vấn đề này có thể nhìn qua bốn khoảng cách.

Khoảng cách thứ nhất: giữa lao động và động lực. Người lao động có thể làm việc chăm chỉ nhưng chưa chắc nhận được lợi ích trực tiếp tương xứng với năng suất tăng thêm. Khi quyền quyết định và phần thưởng bị tách rời khỏi kết quả thực tế, động lực cải tiến có thể suy yếu.

Khoảng cách thứ hai: giữa đầu tư và hiệu quả. Một dự án được phê duyệt và cấp vốn không có nghĩa là dự án đó tạo ra giá trị kinh tế tương xứng. Cần tính cả chi phí vốn, nguyên liệu, lao động, vận hành và cơ hội bị bỏ lỡ khi nguồn lực không được dùng vào phương án tốt hơn.

Khoảng cách thứ ba: giữa tri thức và sản xuất. Có đội ngũ chuyên môn là điều kiện cần, nhưng phải có môi trường để chuyên môn được sử dụng, kiểm nghiệm và chuyển thành sản phẩm, quy trình và năng suất.

Khoảng cách thứ tư: giữa quy mô quốc gia và mức sống của người dân. Dân số lớn, lãnh thổ rộng hay năng lực huy động cao không tự động bảo đảm thu nhập bình quân cao. Điều quyết định là mỗi đơn vị lao động, vốn và tài nguyên tạo ra bao nhiêu giá trị, rồi giá trị ấy được phân phối như thế nào.

Bốn khoảng cách này không phải chỉ xuất hiện ở Trung Quốc. Nhiều quốc gia đang phát triển từng gặp vấn đề tương tự. Điểm khác biệt nằm ở khả năng thiết kế cải cách để giải quyết chúng, đồng thời duy trì ổn định trong một xã hội có quy mô dân số và địa lý rất lớn.

Báo cáo China 2030 của Ngân hàng Thế giới nhấn mạnh rằng một yếu tố quan trọng trong thành công của Trung Quốc sau năm 1978 là cách cải cách dần dần, thử nghiệm tại địa phương và điều chỉnh thể chế theo những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn. Cải cách không chỉ là chuyển sang thị trường theo một bản thiết kế có sẵn; nó còn là quá trình tìm ra những cơ chế chuyển tiếp phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của Trung Quốc.

7. Phản chứng: Có phải chỉ cần thay đổi thể chế là đất nước sẽ giàu lên?

Một cách giải thích phổ biến cho sự vươn lên của Trung Quốc là: nền kinh tế trước cải cách bị trói buộc, sau khi mở cửa và áp dụng cơ chế thị trường thì tăng trưởng mạnh. Cách giải thích này nắm bắt một phần quan trọng của câu chuyện, nhưng nếu dừng lại ở đó, nó chưa đủ sức giải thích vì sao kết quả của Trung Quốc có quy mô đặc biệt lớn.

Trước hết, thị trường không tự tạo ra tất cả những điều kiện cần thiết. Một quốc gia có thể mở cửa thương mại nhưng thiếu điện, đường sá, cảng biển, lao động được đào tạo và hệ thống cung ứng thì khó trở thành trung tâm sản xuất toàn cầu.

Thứ hai, đầu tư nước ngoài không tự động tạo ra năng lực nội sinh. Nếu doanh nghiệp trong nước không học được kỹ thuật, không xây dựng được nhà cung ứng, không đào tạo được nhân lực và không giữ lại được phần giá trị gia tăng đáng kể, lợi ích dài hạn có thể thấp hơn con số vốn đầu tư công bố.

Thứ ba, quy mô dân số lớn vừa là lợi thế, vừa là thách thức. Nguồn lao động đông đảo tạo điều kiện mở rộng sản xuất, nhưng đồng thời đòi hỏi tạo việc làm, cung cấp giáo dục, nhà ở, y tế, hạ tầng và năng lực quản lý trên một phạm vi rất rộng.

Thứ tư, không phải mọi quốc gia tiến hành cải cách đều đạt được kết quả giống Trung Quốc. Bối cảnh quốc tế, thời điểm tham gia chuỗi cung ứng, năng lực nhà nước, cấu trúc xã hội, vị trí địa lý và lựa chọn chính sách đều ảnh hưởng đến kết quả.

Vì vậy, cải cách là điều kiện quan trọng, nhưng không thể xem nó như một công thức tự động. Điều cần giải thích ở các chương tiếp theo là Trung Quốc đã kết hợp cải cách với những nguồn lực nào, tổ chức chúng ra sao và bằng cơ chế nào biến quy mô thành năng lực sản xuất.

8. Bài học phương pháp: Đánh giá một mô hình bằng cả thành tựu lẫn chi phí

Nghiên cứu Trung Quốc đòi hỏi tránh hai lối suy nghĩ đối lập nhưng cùng đơn giản hóa lịch sử.

Lối thứ nhất cho rằng mọi thành tựu kinh tế sau năm 1949 đều là kết quả của mô hình kế hoạch hóa, còn cải cách chỉ điều chỉnh những chi tiết bên ngoài. Cách nhìn này không giải thích thỏa đáng những tổn thất do các chiến dịch chính sách gây ra, cũng như sự thay đổi lớn về động lực sản xuất sau cải cách.

Lối thứ hai cho rằng trước năm 1978 không có gì đáng kể, và toàn bộ thành công về sau chỉ là kết quả của việc từ bỏ cơ chế cũ. Cách nhìn ấy bỏ qua những nền tảng về công nghiệp, giáo dục cơ bản, tổ chức nhà nước và năng lực huy động đã được hình thành trước cải cách.

Một đánh giá có căn cứ cần đặt ít nhất bốn câu hỏi:

• Nền kinh tế đã tạo ra bao nhiêu sản lượng và năng suất, thay vì chỉ huy động bao nhiêu nguồn lực?
• Đời sống người dân thay đổi như thế nào, bao gồm thu nhập, dinh dưỡng, giáo dục, y tế và cơ hội nghề nghiệp?
• Những lợi ích được phân phối cho ai, còn chi phí do ai gánh chịu?
• Hệ thống có phát hiện và sửa chữa sai lầm được không, hay phải chờ một biến cố lớn mới thay đổi?

Các câu hỏi này cũng giúp phân biệt dữ kiện với diễn giải. Chẳng hạn, việc một nhà máy được xây dựng là dữ kiện về đầu tư; việc nhà máy ấy nâng cao năng suất quốc gia là một nhận định cần thêm bằng chứng. Việc sản lượng tăng là một kết quả kinh tế; việc mọi tầng lớp dân cư đều được hưởng lợi tương xứng lại là một câu hỏi khác.

Tương tự, tăng trưởng GDP không thể thay thế toàn bộ việc đánh giá phúc lợi xã hội. Cần xem cả mức sống, phân phối thu nhập, môi trường, quyền lợi của người lao động và những chi phí dài hạn mà thế hệ sau có thể phải gánh chịu.

9. Kết luận: Cải cách bắt đầu từ việc thay đổi cách sử dụng nguồn lực

Trước năm 1978, Trung Quốc có một nền kinh tế với nhiều hạn chế, nhưng cũng có những nền tảng để phát triển. Quốc gia này đã tích lũy được kinh nghiệm tổ chức nhà nước, một số năng lực công nghiệp và nguồn nhân lực cơ bản. Đồng thời, các cơ chế khuyến khích chưa đầy đủ, việc phân bổ nguồn lực theo mệnh lệnh hành chính, những sai lầm chính sách nghiêm trọng và sự gián đoạn của giáo dục, nghiên cứu đã hạn chế khả năng biến các nguồn lực ấy thành tăng trưởng bền vững.

Bước ngoặt cải cách không nên được hiểu như phép màu xuất hiện trong một ngày. Nó là sự thay đổi dần dần về cách tổ chức sản xuất, tạo động lực cho người lao động, mở rộng không gian cho thị trường, tiếp nhận vốn và công nghệ, thử nghiệm những cơ chế mới rồi điều chỉnh chúng theo kết quả thực tế.

Từ đây, câu hỏi của cuốn sách chuyển sang một tầng phân tích mới: Trung Quốc đã thay đổi những quy tắc nào để giải phóng năng lực sản xuất? Vì sao cải cách được khởi đầu từ những lĩnh vực nhất định? Và làm thế nào một quá trình điều chỉnh từng bước lại mở đường cho sự chuyển đổi kinh tế với quy mô lớn như vậy?

Muốn trả lời, trước hết phải trở lại năm 1978 — không phải chỉ để kể về một nhà lãnh đạo hay một hội nghị, mà để tìm hiểu cách một quốc gia lựa chọn thay đổi khi mô hình phát triển cũ đã bộc lộ những giới hạn căn bản.

Quy luật rút ra: Một quốc gia không thể phát triển bền vững chỉ bằng cách huy động nhiều nguồn lực. Quốc gia ấy phải tạo được cơ chế để nguồn lực được sử dụng có hiệu quả, tri thức được chuyển thành năng suất, thành quả được phân phối hợp lý và sai lầm được phát hiện, sửa chữa kịp thời.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính

1. Albert Feuerwerker, “Economic Trends, 1912–49,” trong The Cambridge History of China, Cambridge University Press.
2. Loren Brandt, “Reflections on China’s Late 19th and Early 20th-century Economy,” The China Quarterly, 2009.
3. James Kai-sing Kung, “The Political Economy of China’s Great Leap Famine,” trong The Cambridge Economic History of China, Cambridge University Press, 2022.
4. World Bank and Development Research Center of the State Council, China 2030: Building a Modern, Harmonious, and Creative Society, 2013.
5. World Bank, China: An Evaluation of World Bank Assistance, 2005.

Ghi chú nghiên cứu: Khi hoàn thiện bản in, cần bổ sung bảng số liệu đối chiếu có ghi rõ nguồn và phương pháp tính cho các chỉ tiêu như GDP bình quân đầu người, cơ cấu lao động, tỷ trọng nông nghiệp, tuổi thọ, giáo dục và sản lượng công nghiệp ở các mốc 1949, 1957, 1960–1962 và 1978. Các ước tính lịch sử có thể khác nhau giữa nguồn, nên không ghép số liệu từ những hệ thống đo lường không tương thích thành một chuỗi duy nhất.

Posted in: TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN