Dollar Exchange Rate
18:49
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ
PHẦN IV — BỘ MÁY QUYỀN LỰC VÀ TRÁCH NHIỆM LỊCH SỬ
CHƯƠNG XXXII
AI ĐỀ XUẤT?
Từ cuộc đấu tranh tư tưởng đến chiến dịch điều tra và bắt giữ
Có một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng lại là một trong những câu hỏi khó nhất khi nghiên cứu vụ “Xét lại chống Đảng”:
Ai là người đề xuất việc biến những bất đồng tư tưởng và chính trị thành một cuộc điều tra an ninh, rồi dẫn đến bắt giữ hàng loạt cán bộ?
Không thể trả lời câu hỏi này chỉ bằng cách nêu tên người đứng đầu Ban Tổ chức Trung ương, Bộ trưởng Công an hay Tổng Bí thư.
Một người có thể biết một vụ việc đang diễn ra nhưng không phải là người khởi xướng. Một người có thể tham gia quyết định nhưng không phải là người đề xuất đầu tiên. Một người có thể đề nghị điều tra nhưng không trực tiếp quyết định bắt giữ. Một người có thể tổ chức thực hiện mệnh lệnh mà không có quyền quyết định chủ trương chính trị.
Nếu không phân biệt những tầng trách nhiệm ấy, lịch sử rất dễ bị giản lược thành câu chuyện về một cá nhân đứng sau toàn bộ vụ án.
Trường hợp Lê Đức Thọ cần được nghiên cứu cẩn thận hơn.
Ông là một nhân vật có quyền lực lớn trong công tác tổ chức, nhân sự và xử lý cán bộ. Ông có liên hệ trực tiếp với quá trình đấu tranh chống “chủ nghĩa xét lại”, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong cơ chế tiếp tục điều tra vụ việc.
Nhưng từ những dữ kiện đó đi đến kết luận ông là người đầu tiên đề xuất bắt Hoàng Minh Chính, hoặc là người thiết kế toàn bộ chiến dịch, vẫn còn một khoảng cách chứng cứ cần được lấp đầy.
Luận đề trung tâm của chương này là:
Vụ “Xét lại chống Đảng” không nên được giải thích như hành động đơn lẻ của một cá nhân. Nó cần được truy tìm qua nhiều tầng quyền lực: định hướng tư tưởng, phân loại chính trị, đề xuất điều tra, quyết định bắt giữ, mở rộng hồ sơ và giám sát quá trình xử lý. Trong cấu trúc ấy, Lê Đức Thọ giữ một vị trí đặc biệt quan trọng, nhưng trách nhiệm cụ thể của ông phải được xác định bằng từng hành động và quyết định có thể kiểm chứng.
1. “Đề xuất” không phải chỉ có một nghĩa
Trong một hệ thống chính trị tập trung, một vụ việc lớn hiếm khi bắt đầu bằng một mệnh lệnh đơn giản:
“Bắt người này.”
Thông thường, nó có thể hình thành qua nhiều bước.
Bước thứ nhất: đề xuất về tư tưởng.
Một quan điểm bị xem là sai lệch, nguy hiểm hoặc không phù hợp với đường lối của Đảng.
Bước thứ hai: phân loại chính trị.
Người có quan điểm ấy được xếp vào những nhóm như “xét lại”, “hữu khuynh”, “cơ hội” hoặc “chống Đảng”.
Bước thứ ba: đề xuất kiểm tra và theo dõi.
Một cơ quan hoặc cán bộ có thể đề nghị xác minh quan hệ, hoạt động, tài liệu và phát ngôn của người bị nghi ngờ.
Bước thứ tư: đề xuất điều tra an ninh.
Vấn đề không còn chỉ là quan điểm chính trị mà được đặt dưới góc độ có dấu hiệu hoạt động bí mật, liên hệ với nước ngoài hoặc chống lại tổ chức.
Bước thứ năm: đề xuất biện pháp xử lý.
Các biện pháp có thể khác nhau: phê bình, kỷ luật, cách chức, cô lập, quản thúc, bắt giữ hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Bước thứ sáu: quyết định và thực hiện.
Cấp có thẩm quyền phê chuẩn, cơ quan chức năng tổ chức thực hiện và bộ máy lãnh đạo tiếp tục giám sát.
Đây là một mô hình phân tích để truy tìm trách nhiệm, không phải khẳng định rằng mọi bước trong vụ án đều đã diễn ra đúng theo trình tự ấy.
Khi hỏi ai đề xuất, chúng ta phải hỏi cụ thể hơn:
- Ai đề xuất coi một quan điểm là “xét lại”?
- Ai đề xuất đưa một cá nhân vào diện theo dõi?
- Ai đề xuất mở cuộc điều tra an ninh?
- Ai đề xuất bắt giữ?
- Ai quyết định mở rộng từ một cá nhân sang những người có quan hệ với người đó?
- Ai phê chuẩn và giám sát toàn bộ quá trình?
Những câu hỏi này có thể dẫn đến những câu trả lời khác nhau.
2. Nguồn gốc chính trị: cuộc đấu tranh chống “chủ nghĩa xét lại”
Không thể bắt đầu nghiên cứu vụ việc năm 1967 như thể trước đó không tồn tại một cuộc đấu tranh tư tưởng trong nội bộ Đảng Lao động Việt Nam.
Từ đầu thập niên 1960, phong trào cộng sản quốc tế đã xuất hiện những bất đồng sâu sắc, đặc biệt giữa Liên Xô và Trung Quốc.
Một bên nhấn mạnh chung sống hòa bình, cạnh tranh giữa hai hệ thống và khả năng hạn chế nguy cơ chiến tranh thế giới. Bên kia ngày càng phê phán đường lối ấy, cho rằng nó làm suy yếu tinh thần cách mạng và tạo điều kiện cho chủ nghĩa đế quốc.
Đối với Việt Nam, bất đồng quốc tế này không chỉ là vấn đề lý luận.
Nó liên quan trực tiếp đến cách đánh giá chiến tranh, quan hệ với các nước xã hội chủ nghĩa, khả năng thương lượng và con đường thống nhất đất nước.
Hội nghị Trung ương 9 năm 1963 là một dấu mốc quan trọng trong quá trình chuyển hướng lập trường của lãnh đạo miền Bắc. Đường lối cứng rắn hơn đối với chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa xét lại hiện đại được nhấn mạnh.
Các nghiên cứu của Sophie Quinn-Judge, Martin Grossheim và Liên-Hang T. Nguyen cho thấy cuộc đấu tranh chống “xét lại” không chỉ diễn ra trên mặt trận tư tưởng. Nó còn tác động đến tương quan quyền lực, công tác cán bộ và cách xử lý những người có quan điểm khác biệt trong nội bộ.
Trong quá trình đó, Lê Đức Thọ có vai trò đáng chú ý.
Với vị trí quan trọng trong công tác tổ chức, ông tham gia vào việc triển khai đường lối và xử lý những cán bộ bị xem là không phù hợp với định hướng mới.
Điều này cho phép xác định một dữ kiện có ý nghĩa:
Năm 1967 không phải lần đầu tiên Lê Đức Thọ tham gia vào việc xử lý những người bị xem là có tư tưởng xét lại.
Nhưng cần phân biệt hai vấn đề:
- Ông tham gia triển khai đường lối chống xét lại từ trước.
- Ông có phải là người đề xuất khởi động chiến dịch bắt giữ năm 1967 hay không?
Mệnh đề thứ nhất có cơ sở nghiên cứu đáng kể. Mệnh đề thứ hai cần chứng cứ cụ thể hơn.
Không thể dùng sự tham gia ở giai đoạn trước để tự động chứng minh vai trò khởi xướng ở giai đoạn sau.
3. Hoàng Minh Chính: từ tranh luận tư tưởng đến đối tượng bị bắt
Trường hợp Hoàng Minh Chính là một điểm khởi đầu quan trọng để tìm hiểu quá trình chuyển đổi ấy.
Trước Hội nghị Trung ương 9, Trường Chinh giao cho Hoàng Minh Chính chuẩn bị một báo cáo về đường lối quốc tế.
Hoàng Minh Chính có những quan điểm khác với khuynh hướng ngày càng cứng rắn trong lãnh đạo miền Bắc, đặc biệt liên quan đến sự phân hóa trong phong trào cộng sản quốc tế và quan điểm chung sống hòa bình của Liên Xô.
Báo cáo của ông không được chấp nhận. Những quan điểm của ông bị phê phán và gắn với chủ nghĩa xét lại.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận chính xác bản chất của giai đoạn này.
Một người có quan điểm khác về đường lối quốc tế có thể bị phê bình, bị hạn chế ảnh hưởng hoặc bị điều chuyển công tác. Nhưng những biện pháp ấy không đồng nghĩa với việc người đó đã bị xác định là thành viên của một tổ chức bí mật chống Đảng.
Đây là ranh giới rất quan trọng.
Bất đồng về đường lối là một vấn đề chính trị. Cáo buộc tổ chức hoạt động chống Đảng là một mệnh đề khác, đòi hỏi chứng cứ khác.
Nếu không phân biệt hai giai đoạn, người nghiên cứu có thể vô tình biến toàn bộ diễn biến từ năm 1963 đến năm 1967 thành một kế hoạch bắt giữ được vạch sẵn từ đầu.
Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đủ để khẳng định một kế hoạch liên tục như vậy.
4. Năm 1967: vì sao bất đồng trở thành vấn đề an ninh?
Đến năm 1967, tình hình chính trị và quân sự đã thay đổi đáng kể.
Chiến tranh leo thang. Miền Bắc phải đối mặt với sức ép quân sự, hoạt động tình báo và những tổn thất ngày càng lớn.
Quan hệ Trung – Xô tiếp tục căng thẳng. Trong nội bộ lãnh đạo Hà Nội tồn tại những khác biệt về chiến lược chiến tranh, phương thức đấu tranh và khả năng sử dụng giải pháp chính trị, ngoại giao.
Đồng thời, giới lãnh đạo đang chuẩn bị cho một bước đi quân sự có quy mô rất lớn, sau này dẫn đến Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.
Trong bối cảnh ấy, những người có quan điểm khác biệt có thể bị nhìn nhận không chỉ như những người bất đồng chính sách mà còn như những nhân tố gây trở ngại cho việc thực hiện đường lối chiến tranh.
Đây là môi trường thuận lợi để vấn đề tư tưởng được chuyển sang phạm trù an ninh chính trị.
Liên-Hang T. Nguyen đặt vụ “Xét lại chống Đảng” trong bối cảnh cuộc đấu tranh quyền lực và sự chuẩn bị chiến lược của lãnh đạo Hà Nội. Theo cách giải thích của bà, việc xây dựng hình ảnh một mạng lưới chống Đảng có thể giúp phe lãnh đạo cứng rắn kiểm soát bất đồng và bảo vệ bí mật chiến lược.
Sophie Quinn-Judge cũng nghiên cứu mối liên hệ giữa cuộc tranh luận tư tưởng và vụ việc năm 1967–1968, nhưng nhấn mạnh giới hạn của nguồn tư liệu trực tiếp về những quyết định bên trong lãnh đạo.
Hai cách tiếp cận này bổ sung cho nhau.
Nghiên cứu của Liên-Hang T. Nguyen giúp giải thích bối cảnh và động lực chính trị có thể đã thúc đẩy quá trình xử lý.
Nghiên cứu của Quinn-Judge nhắc chúng ta rằng một cách giải thích có sức thuyết phục vẫn không thay thế được văn bản gốc chứng minh ai đã đề xuất hoặc ra lệnh.
Bối cảnh có thể giải thích động cơ. Nhưng bối cảnh không tự nó chứng minh một mệnh lệnh cụ thể.
5. Hoàng Minh Chính bị bắt: ai thực hiện, ai quyết định?
Hoàng Minh Chính bị bắt ngày 27 tháng 7 năm 1967 theo mốc được ghi nhận trong nhiều tài liệu và hồi ức về vụ việc. Khi sử dụng mốc này trong một kết luận pháp lý hoặc lịch sử chính thức, vẫn cần đối chiếu với hồ sơ bắt giữ đương thời.
Đây là một mốc quan trọng, nhưng cần phân biệt ba câu hỏi:
Ai trực tiếp bắt giữ?
Đây là câu hỏi về cơ quan và lực lượng thực thi.
Ai đề xuất bắt giữ?
Đây là câu hỏi về người hoặc cơ quan đưa ra kiến nghị.
Ai quyết định hoặc phê chuẩn?
Đây là câu hỏi về cấp có thẩm quyền chính trị và hành chính.
Những người trực tiếp tiến hành bắt giữ không nhất thiết là người quyết định đưa một cá nhân vào diện điều tra. Cơ quan an ninh có thể thực hiện một quyết định được đưa xuống từ cấp trên. Ngược lại, cơ quan an ninh cũng có thể đề xuất biện pháp cưỡng chế để cấp có thẩm quyền xem xét.
Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào đơn vị thực hiện để xác định người khởi xướng.
Muốn trả lời chính xác, cần tìm những tài liệu như:
- Báo cáo đề nghị bắt giữ.
- Quyết định hoặc lệnh bắt.
- Biên bản bàn giao và tiếp nhận người bị bắt.
- Báo cáo điều tra ban đầu.
- Văn bản chỉ đạo của cơ quan tổ chức hoặc lãnh đạo cấp trên.
Nếu chưa tìm được những tài liệu ấy, phải nói rõ giới hạn của hiểu biết hiện tại.
6. Lê Đức Thọ ở đâu trong quá trình này?
Lê Đức Thọ không phải là một nhân vật đứng ngoài vụ việc.
Đến thời điểm đó, ông là một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất đối với công tác tổ chức và nhân sự của Đảng.
Ông có vai trò trong việc triển khai đường lối sau Hội nghị Trung ương 9, xử lý những cán bộ bị xem là lệch khỏi định hướng chính trị và duy trì kỷ luật trong hệ thống.
Các nghiên cứu về vụ “Xét lại chống Đảng” tiếp tục đặt ông ở vị trí quan trọng trong quá trình xử lý vụ việc.
Đặc biệt, theo nghiên cứu của Sophie Quinn-Judge, sau giai đoạn thẩm vấn và bắt giữ ban đầu, tháng 11 năm 1968, Bộ Chính trị thành lập một ủy ban giám sát việc tiếp tục điều tra. Lê Đức Thọ làm trưởng ban, Trần Quốc Hoàn làm phó, cùng các thành viên Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Lương Bằng và Song Hào.
Dữ kiện này có ý nghĩa lớn.
Nó cho thấy Lê Đức Thọ không chỉ có liên hệ với công tác tổ chức cán bộ nói chung. Ông còn đứng đầu một cơ chế cấp cao tiếp tục theo dõi và giám sát quá trình điều tra vụ việc.
Tuy nhiên, cần phân biệt:
- Vai trò của ông trong công tác tổ chức.
- Vai trò của ông trong việc giám sát điều tra.
- Vai trò của ông trong việc đề xuất bắt giữ từng cá nhân.
- Vai trò của ông trong việc quyết định nội dung cáo buộc cuối cùng.
Ba vấn đề sau không thể được chứng minh chỉ bằng chức vụ hoặc vị trí trưởng ban.
Vì vậy, kết luận hợp lý ở thời điểm này là:
Lê Đức Thọ là một nhân vật ở trung tâm quyền lực tổ chức và có vai trò quan trọng trong quá trình xử lý vụ “Xét lại chống Đảng”. Nhưng chưa có đủ chứng cứ công khai để khẳng định ông là người đầu tiên đề xuất bắt Hoàng Minh Chính hoặc trực tiếp ra lệnh bắt từng người.
7. Lời kể của Lê Hồng Ngọc: một dấu vết cần kiểm chứng
Một lời kể được lưu truyền trong các nguồn hồi ức liên quan đến Lê Hồng Ngọc, vợ Hoàng Minh Chính, đáng được chú ý.
Theo lời kể này, trước khi Hoàng Minh Chính bị bắt, bà từng gặp Lê Đức Thọ và đề nghị ông giao công tác cho chồng mình. Lê Đức Thọ được thuật lại là đã trả lời rằng sẽ nghiên cứu và bảo bà yên tâm. Sau đó, Hoàng Minh Chính bị bắt.
Nếu lời kể chính xác, nó có thể cho thấy Lê Đức Thọ biết tình trạng công tác hoặc hoàn cảnh của Hoàng Minh Chính trong thời gian gần với vụ bắt giữ.
Nhưng cần tránh đi quá xa.
Lời kể ấy chưa chứng minh được:
- Lê Đức Thọ đã ra lệnh bắt Hoàng Minh Chính, là người đề xuất bắt, và đã biết trước thời điểm và biện pháp bắt giữ.
- Hoặc ông chỉ biết một quyết định đã được cơ quan khác đưa ra.
Muốn sử dụng lời kể này như một chứng cứ có giá trị, cần xác định nguồn xuất bản, thời điểm ghi lại, hoàn cảnh cuộc gặp và khả năng đối chiếu với những lời kể hoặc văn bản khác.
Một lời kể có thể giúp xác định hướng điều tra lịch sử. Nhưng nó không tự động chứng minh nội dung mà người kể không trực tiếp biết.
Đây là nguyên tắc cần giữ khi nghiên cứu trách nhiệm cá nhân.
8. Bộ Công an có phải nơi khởi xướng?
Trần Quốc Hoàn là Bộ trưởng Công an và giữ vị trí này trong nhiều năm. Bộ Công an có bộ máy và năng lực chuyên môn để tiến hành các hoạt động theo dõi, điều tra, thẩm vấn và thực hiện biện pháp cưỡng chế thuộc thẩm quyền.
Vì vậy, vai trò của cơ quan an ninh trong vụ việc là điều không thể bỏ qua.
Nhưng từ đó suy ra Bộ Công an tự mình khởi xướng toàn bộ vụ án là một kết luận chưa có đủ căn cứ.
Cần phân biệt hai loại quyền lực:
Quyền lực nghiệp vụ: phát hiện, thu thập thông tin, điều tra, xác minh và đề xuất biện pháp xử lý.
Quyền lực chính trị: xác định vấn đề nào được coi là nguy cơ đối với Đảng, nhóm người nào bị xem là đối tượng chính trị và mức độ xử lý nào được chấp nhận.
Trong một hệ thống mà Đảng giữ vai trò lãnh đạo toàn diện, hai loại quyền lực này có thể liên kết chặt chẽ. Nhưng chúng không phải một.
Cơ quan an ninh có thể đề xuất điều tra. Cấp lãnh đạo có thể chỉ đạo điều tra. Cơ quan tổ chức có thể cung cấp đánh giá về cán bộ. Bộ máy điều tra có thể tiếp tục mở rộng hồ sơ.
Muốn biết ai khởi xướng từng bước, phải truy tìm văn bản và chuỗi chỉ đạo tương ứng.
Không thể lấy sự hiện diện của Công an trong vụ án để kết luận Công an tự tạo ra vụ án; cũng không thể lấy quyền lãnh đạo của Đảng để mặc nhiên loại trừ trách nhiệm của cơ quan an ninh.
9. Lê Duẩn: vai trò chỉ đạo chính trị và giới hạn chứng cứ
Giả thuyết Lê Duẩn có vai trò khởi xướng hoặc chỉ đạo quá trình cứng rắn hóa cần được xem xét nghiêm túc.
Lê Duẩn là nhân vật trung tâm trong việc định hình đường lối chiến tranh của Đảng Lao động Việt Nam. Sau Hội nghị Trung ương 9, ảnh hưởng của ông trong hệ thống lãnh đạo ngày càng lớn.
Các nghiên cứu của Liên-Hang T. Nguyen đặt vụ “Xét lại chống Đảng” trong mối liên hệ với cuộc đấu tranh quyền lực, chiến lược chiến tranh và sự chuẩn bị cho Tổng tiến công Tết Mậu Thân.
Theo cách phân tích này, việc xem những người bất đồng là một mạng lưới chống Đảng có thể đã phục vụ mục tiêu kiểm soát nội bộ và hạn chế những trở lực chính trị đối với đường lối đang được thúc đẩy.
Đây là một cách giải thích có sức nặng học thuật.
Tuy nhiên, phải phân biệt ba mệnh đề:
- Lê Duẩn có vai trò trung tâm trong đường lối chính trị và chiến tranh.
- Quá trình xử lý những người bị xem là xét lại diễn ra trong môi trường quyền lực do ông có ảnh hưởng lớn.
- Lê Duẩn trực tiếp ra lệnh bắt từng cá nhân hoặc tự mình thiết kế toàn bộ vụ án.
Hai mệnh đề đầu có cơ sở để nghiên cứu và phân tích. Mệnh đề thứ ba cần chứng cứ trực tiếp.
Một nghiên cứu thứ cấp có thể kết luận rằng chiến dịch được tiến hành dưới sự chỉ đạo của Lê Duẩn và Lê Đức Thọ. Nhưng kết luận ấy không đồng nghĩa với việc đã tìm thấy văn bản gốc ghi rõ từng người ra lệnh bắt ai, vào ngày nào và với căn cứ nào.
Do đó, cần giữ cách diễn đạt chính xác:
Có cơ sở học thuật đáng kể để đặt Lê Duẩn ở tầng chỉ đạo chính trị của quá trình cứng rắn hóa. Nhưng chưa thể từ đó kết luận ông trực tiếp ra lệnh bắt từng người.
10. Vai trò đặc biệt của Lê Đức Thọ: nơi quyền lực tư tưởng gặp quyền lực tổ chức
Nếu Lê Duẩn nổi bật ở tầng đường lối chính trị và chiến lược, thì Lê Đức Thọ đứng tại giao điểm giữa đường lối, tổ chức và nhân sự.
Đây là điểm khiến vai trò của ông cần được nghiên cứu sâu.
Một đường lối chính trị không tự động biến thành hành động. Nó cần một bộ máy triển khai.
Muốn xử lý một nhóm cán bộ bị xem là lệch đường lối, phải có sự phân loại, đánh giá, báo cáo, theo dõi và quyết định về vị trí của từng người trong hệ thống.
Đó chính là lĩnh vực mà Lê Đức Thọ có ảnh hưởng lớn.
Ông không nhất thiết phải là người đầu tiên đưa ra ý tưởng chống “xét lại” để trở thành người có trách nhiệm quan trọng trong quá trình thực hiện đường lối ấy.
Ông cũng không nhất thiết phải trực tiếp ký mọi lệnh bắt để phải chịu trách nhiệm về hoạt động của cơ chế tổ chức do mình đứng đầu hoặc giám sát.
Nhưng trách nhiệm phải được xác định theo hành động cụ thể.
Cần tìm hiểu:
- Ông có đề xuất đưa những cá nhân nào vào diện xử lý không?
- Ông có tham gia quyết định mở rộng danh sách không?
- Ông có nhận báo cáo về hoạt động điều tra không?
- Ông đã đánh giá độ tin cậy của những lời khai và tài liệu như thế nào?
- Ông có yêu cầu xác minh những cáo buộc nghiêm trọng không?
- Ông có đề nghị dừng, thu hẹp hoặc thay đổi hướng điều tra khi chứng cứ không đủ không?
- Với vai trò đứng đầu ủy ban giám sát, ông đã chịu trách nhiệm ra sao đối với kết quả điều tra?
Những câu hỏi này quan trọng hơn việc chỉ tìm một chữ ký trên một lệnh bắt.
Bởi quyền lực tổ chức không chỉ nằm ở quyền ra lệnh. Nó còn nằm ở khả năng định hướng cách bộ máy nhìn nhận con người và xử lý thông tin.
11. Từ điều tra một cá nhân đến điều tra một mạng lưới
Một trong những vấn đề cần làm rõ nhất là quá trình mở rộng đối tượng.
Hoàng Minh Chính không phải người duy nhất bị bắt. Sau đó, nhiều cán bộ từng công tác trong các cơ quan Đảng, quân đội, chính phủ và giới trí thức cũng bị điều tra hoặc bắt giữ.
Những người này không có cùng một lý lịch, vị trí, quan điểm hay mức độ quan hệ với nhau.
Có người từng làm việc gần Hồ Chí Minh. Có người từng hoạt động trong môi trường quân sự. Có người có quan hệ công tác với Võ Nguyên Giáp. Có người từng học tập hoặc làm việc ở Liên Xô. Có người từng bày tỏ quan điểm khác về đường lối quốc tế.
Những mối liên hệ ấy có thể là dữ kiện lịch sử thật.
Nhưng dữ kiện về quan hệ không tự động chứng minh sự tồn tại của một tổ chức bí mật.
Cần phân biệt:
- Hai người từng làm việc cùng nhau.
- Hai người có quan điểm gần nhau, có trao đổi riêng về chính trị, cùng tham gia một hoạt động có tổ chức và cùng thực hiện một hành vi bị pháp luật hoặc quy định của tổ chức nghiêm cấm.
Đây là những cấp độ khác nhau.
Nếu cơ quan điều tra ghép những mối quan hệ cá nhân thành một mạng lưới chính trị, cần xác định cơ sở của việc ghép nối ấy.
Ai đưa ra giả thuyết về mạng lưới? Ai xác định các mối quan hệ có ý nghĩa điều tra? Ai kiểm tra xem những người bị đưa vào cùng một hồ sơ có thực sự phối hợp hành động hay không?
Đây là một trong những mắt xích quan trọng nhất để hiểu vụ việc.
Không thể khẳng định tất cả người bị bắt đều thuộc một “phe Giáp”. Nhưng cũng không nên bỏ qua khả năng những quan hệ chính trị, quân sự và cá nhân đã trở thành căn cứ để mở rộng điều tra.
Điều cần tìm là hồ sơ chứng minh cách các mối quan hệ ấy được diễn giải và sử dụng.
12. Ai thực hiện bước chuyển từ “xét lại” sang “chống Đảng”?
Đây có thể là câu hỏi quan trọng hơn cả câu hỏi ai trực tiếp bắt giữ.
“Xét lại” trước hết là một khái niệm chính trị và tư tưởng trong cuộc tranh luận của phong trào cộng sản quốc tế.
Một người có thể bị xem là xét lại vì bất đồng về đường lối, nhưng điều đó chưa đủ để chứng minh người ấy tổ chức hoạt động chống Đảng.
Muốn chuyển từ một nhãn hiệu tư tưởng sang một cáo buộc về hoạt động có tổ chức, phải có những bước suy luận:
Bất đồng về tư tưởng → nguy cơ chính trị → hoạt động có tổ chức → âm mưu chống Đảng → hành vi cần xử lý bằng biện pháp an ninh.
Mỗi bước đều cần căn cứ.
Nếu một người phản đối một nghị quyết, đó là một dữ kiện về quan điểm.
Nếu người ấy trao đổi với những người có quan điểm tương tự, đó là dữ kiện về quan hệ.
Nếu người ấy cùng những người khác tổ chức một hoạt động bí mật nhằm thực hiện hành vi cụ thể, đó là một mệnh đề khác và phải có chứng cứ tương ứng.
Không thể lấy mối quan hệ thay cho hành vi. Không thể lấy bất đồng thay cho âm mưu. Không thể lấy nhãn hiệu chính trị thay cho chứng cứ về tội phạm.
Vì vậy, cần truy tìm ai hoặc cơ quan nào đã thực hiện bước chuyển từ “xét lại” sang “chống Đảng”.
Nếu bước chuyển ấy được thực hiện bằng báo cáo, biên bản hoặc chỉ thị, những văn bản đó phải được xem là chứng cứ trọng yếu để xác định trách nhiệm.
13. Môi trường an ninh và Chỉ thị 145
Một yếu tố khác cần được đặt vào bối cảnh là tình hình an ninh miền Bắc năm 1967.
Trong chiến tranh, nguy cơ gián điệp, phá hoại và thu thập tin tức quân sự là những vấn đề có thật. Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ bí mật quốc phòng và an toàn của các cơ quan.
Nghiên cứu của Liên-Hang T. Nguyen đề cập đến việc Ban Bí thư giữ bí mật về những vụ bắt giữ trong lúc xem xét Chỉ thị 145 liên quan đến hoạt động gián điệp và tác động của nó tại miền Bắc.
Chi tiết này cho thấy vụ việc diễn ra trong một môi trường mà vấn đề an ninh được đặt ở mức độ rất cao.
Nhưng cần giữ một ranh giới căn bản:
Nguy cơ gián điệp có thật không có nghĩa mọi người bất đồng chính trị đều là gián điệp.
Một quốc gia trong thời chiến có quyền bảo vệ bí mật quân sự. Nhưng quyền bảo vệ an ninh không thể thay thế yêu cầu chứng minh hành vi của từng cá nhân.
Nếu một người bị cáo buộc chuyển tài liệu cho nước ngoài, phải xác định tài liệu nào, được chuyển bằng cách nào, cho ai, vào thời điểm nào và có chứng cứ độc lập nào xác nhận.
Không thể lấy tình hình chiến tranh làm bằng chứng thay cho hành vi cụ thể.
14. Ủy ban giám sát điều tra năm 1968: trách nhiệm của Lê Đức Thọ
Đây là một trong những dữ kiện quan trọng nhất khi đánh giá vai trò của Lê Đức Thọ.
Theo nghiên cứu của Sophie Quinn-Judge, tháng 11 năm 1968, Bộ Chính trị thành lập một ủy ban giám sát việc tiếp tục điều tra vụ “Xét lại chống Đảng”.
Lê Đức Thọ làm trưởng ban, Trần Quốc Hoàn làm phó. Các thành viên được nêu gồm Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Lương Bằng và Song Hào.
Việc thành lập ủy ban cho thấy vụ việc không dừng lại sau những đợt bắt giữ ban đầu.
Nó tiếp tục được đặt dưới sự theo dõi của cấp lãnh đạo cao nhất.
Ở đây, câu hỏi về trách nhiệm của Lê Đức Thọ cần chuyển sang một cấp độ cụ thể hơn.
Không chỉ hỏi ông có đề xuất bắt người hay không, mà phải hỏi:
Với tư cách trưởng ban giám sát, ông đã làm gì đối với quá trình điều tra và những kết luận được đưa ra?
Một người đứng đầu cơ chế giám sát có trách nhiệm xem xét báo cáo, đánh giá thông tin và theo dõi tiến độ công việc theo phạm vi được giao.
Tuy nhiên, hiện chưa thể xác định đầy đủ thẩm quyền cụ thể của ủy ban nếu chưa có văn bản thành lập, quy chế hoạt động, biên bản họp và báo cáo trình lên Bộ Chính trị.
Vì vậy, không nên mặc nhiên cho rằng Lê Đức Thọ trực tiếp chỉ huy mọi hoạt động nghiệp vụ. Nhưng cũng không thể xem ông chỉ là người có tên trong một danh sách.
Vai trò trưởng ban giám sát đặt ông vào một vị trí trách nhiệm chính trị đáng kể, cần được truy tìm qua những quyết định và báo cáo cụ thể.
Đây là một căn cứ quan trọng để đánh giá trách nhiệm của ông trong giai đoạn sau khi chiến dịch bắt giữ đã bắt đầu.
15. Những cáo buộc nghiêm trọng được hình thành như thế nào?
Theo nghiên cứu của Sophie Quinn-Judge, những cáo buộc được chính thức hóa về sau đối với nhóm bị gọi là “chống Đảng” bao gồm ba nội dung lớn:
- Chống Nghị quyết 9.
- Chống đường lối đấu tranh vũ trang.
- Chuyển tài liệu bí mật cho nước ngoài.
Ba nội dung này không cùng một bản chất.
Chống Nghị quyết 9 là một cáo buộc có nội dung chính trị và tư tưởng.
Chống đường lối đấu tranh vũ trang liên quan đến quan điểm chiến lược và chính sách chiến tranh.
Chuyển tài liệu bí mật cho nước ngoài là một cáo buộc về hành vi cụ thể, có thể liên quan đến hoạt động gián điệp và an ninh quốc gia.
Không thể dùng cùng một tiêu chuẩn chứng minh cho cả ba.
Đặc biệt, một người phản đối đường lối chiến tranh không vì thế mà đương nhiên trở thành người chuyển tài liệu cho nước ngoài.
Cần đặt ra một câu hỏi quan trọng:
Các cáo buộc đã được xác định trước khi điều tra, hay được hình thành và mở rộng trong quá trình điều tra?
Có ba khả năng cần xem xét:
- Cáo buộc đã được xác định từ trước và cuộc điều tra được tiến hành để xác minh.
- Cuộc điều tra ban đầu xuất phát từ một nghi vấn cụ thể, sau đó phát hiện thêm thông tin và hình thành các cáo buộc mới.
- Định hướng chính trị và kết quả điều tra tác động qua lại, khiến nội dung cáo buộc thay đổi theo thời gian.
Muốn phân biệt ba khả năng này, phải so sánh báo cáo ban đầu, biên bản thẩm vấn, tài liệu điều tra, quyết định của lãnh đạo và những tuyên bố chính thức về sau.
Ngày công bố một cáo buộc không nhất thiết là ngày cáo buộc ấy được hình thành. Nhưng cũng không thể chỉ dựa vào việc cáo buộc được công bố muộn để kết luận rằng nó đã được dựng lên từ trước.
Đây là vấn đề cần chứng cứ theo trình tự thời gian.
16. Tại sao không thể dùng “tập thể lãnh đạo” để xóa trách nhiệm?
Một cách giải thích thường gặp đối với những quyết định lớn trong hệ thống chính trị tập trung là:
“Đó là quyết định tập thể.”
Câu trả lời ấy có thể đúng ở cấp độ hình thức. Nhưng nó chưa đủ để giải thích trách nhiệm lịch sử.
Một quyết định tập thể vẫn có quá trình hình thành.
Có người đưa vấn đề ra thảo luận. Có người chuẩn bị báo cáo. Có người đề xuất phương án. Có người định hướng cách đánh giá. Có người chủ trì cuộc họp. Có người biểu quyết hoặc chấp thuận. Có người truyền đạt quyết định. Có người tổ chức thực hiện.
Vì vậy, phải phân biệt hai điều:
Trách nhiệm tập thể: trách nhiệm của cơ quan đã đưa ra hoặc thông qua quyết định.
Trách nhiệm cá nhân: trách nhiệm của từng người dựa trên vai trò, hành động, mức độ hiểu biết và quyền hạn thực tế.
Không thể dùng quyết định tập thể để xóa trách nhiệm cá nhân.
Nhưng cũng không thể lấy chức vụ cao của một người để kết luận người đó quyết định mọi việc.
Đối với Lê Đức Thọ, cần làm rõ ông đã đề xuất, tham gia, phê chuẩn, giám sát hay thực hiện những việc gì ở từng giai đoạn.
Đối với Lê Duẩn, cần xác định vai trò của ông trong việc định hướng chính trị và chỉ đạo chiến lược.
Đối với Trần Quốc Hoàn, cần tìm hiểu trách nhiệm của ông trong hoạt động điều tra và bộ máy an ninh.
Đối với những người tham gia lãnh đạo khác, cần có chứng cứ về sự tham gia thực tế, không thể suy luận từ chức vụ hoặc sự hiện diện trong cơ cấu.
17. Bản đồ trách nhiệm: những gì đã biết và những gì còn thiếu
Đến thời điểm này, có thể tạm phân định như sau:
| Tầng trách nhiệm | Nhân vật, cơ quan cần nghiên cứu | Vấn đề cần xác minh |
|---|---|---|
| Đường lối chính trị | Lê Duẩn và lãnh đạo cấp cao | Ai đề xuất chủ trương, ai định hướng việc xử lý bất đồng? |
| Công tác tổ chức | Lê Đức Thọ và Ban Tổ chức Trung ương | Ai phân loại cán bộ, đề nghị xử lý và mở rộng danh sách? |
| An ninh, điều tra | Trần Quốc Hoàn, Bộ Công an và cơ quan bảo vệ quân đội | Ai đề xuất điều tra, ai lập hồ sơ, ai đề nghị bắt giữ? |
| Quyết định cấp cao | Bộ Chính trị, Ban Bí thư | Có biên bản, nghị quyết, chỉ thị hoặc quyết định nào? |
| Giám sát điều tra | Ủy ban thành lập tháng 11/1968 | Ủy ban có thẩm quyền gì, đã xem xét và quyết định những nội dung nào? |
| Thực thi | Các cơ quan và cán bộ trực tiếp tham gia | Ai thực hiện từng lệnh, theo văn bản nào? |
Bảng này không phải kết luận rằng mọi nhân vật đều đã thực hiện những hành động nêu trong cột cuối.
Nó là bản đồ những vấn đề phải kiểm chứng.
Một nghiên cứu nghiêm túc không chỉ cần xác định người có quyền lực. Nó phải xác định quyền lực ấy đã được sử dụng như thế nào.
18. Đánh giá trách nhiệm của Lê Đức Thọ đến đâu?
Có thể chia thành ba tầng.
Tầng thứ nhất: trách nhiệm về tổ chức và nhân sự
Có cơ sở mạnh.
Lê Đức Thọ giữ vị trí quan trọng trong công tác tổ chức và nhân sự của Đảng. Ông tham gia triển khai đường lối sau Hội nghị Trung ương 9 và có vai trò trong việc xử lý những cán bộ bị xem là lệch khỏi đường lối.
Tầng thứ hai: trách nhiệm trong quá trình điều tra và xử lý vụ án
Có cơ sở học thuật đáng kể, nhưng cần hồ sơ cụ thể để xác định mức độ.
Việc ông đứng đầu ủy ban giám sát điều tra tháng 11/1968 là dữ kiện quan trọng. Nó đặt ông vào trung tâm của quá trình xử lý ở cấp cao sau các đợt bắt giữ ban đầu.
Cần tìm hiểu ông đã nhận những báo cáo nào, chủ trì những cuộc họp nào, đề xuất những biện pháp nào và có quyền quyết định đến đâu.
Tầng thứ ba: trách nhiệm trực tiếp đối với từng lệnh bắt
Chưa đủ chứng cứ công khai để kết luận.
Muốn khẳng định Lê Đức Thọ trực tiếp đề xuất hoặc ra lệnh bắt một người cụ thể, cần có văn bản, biên bản, lời khai có thể kiểm chứng hoặc chuỗi chứng cứ đủ mạnh.
Không thể dùng chức vụ thay cho chứng cứ.
Nhưng cũng không thể dùng việc chưa tìm thấy một lệnh bắt có chữ ký của ông để phủ nhận mọi trách nhiệm tổ chức và chính trị của ông.
Đó là hai vấn đề khác nhau.
19. Phản đề: nếu không có một người khởi xướng duy nhất thì có thể không ai chịu trách nhiệm?
Không.
Việc chưa tìm được một cá nhân duy nhất khởi xướng toàn bộ vụ việc không có nghĩa vụ việc tự phát và không có người chịu trách nhiệm.
Một cơ chế có thể hình thành qua nhiều quyết định nối tiếp nhau.
Người đề xuất phân loại chính trị có trách nhiệm đối với căn cứ của sự phân loại.
Người đề nghị điều tra có trách nhiệm đối với căn cứ điều tra.
Người phê chuẩn bắt giữ có trách nhiệm đối với quyết định cưỡng chế.
Người xây dựng hồ sơ có trách nhiệm đối với độ chính xác và tính trung thực của chứng cứ.
Người giám sát có trách nhiệm đối với cách xử lý những thông tin được trình lên trong phạm vi quyền hạn của mình.
Người có quyền dừng hoặc điều chỉnh quá trình xử lý cũng cần được xem xét nếu đã biết những sai lệch nghiêm trọng mà không hành động.
Đây là cách phân tích trách nhiệm theo từng mắt xích, thay vì chỉ tìm một nhân vật để gánh toàn bộ câu chuyện.
Nó cũng giúp tránh một sai lầm ngược lại: biến một vụ việc phức tạp thành một hệ thống trách nhiệm tập thể mơ hồ, trong đó không ai phải trả lời cho hành động của mình.
20. Những tài liệu cần tìm để xác định người đề xuất
Muốn tiến thêm một bước, nghiên cứu phải chuyển từ phân tích bối cảnh sang truy tìm văn bản.
Những tài liệu có giá trị đặc biệt gồm:
Một là, tài liệu trước các vụ bắt giữ năm 1967.
Báo cáo về Hoàng Minh Chính và những người bị xem là xét lại; văn bản đề nghị theo dõi, kiểm tra hoặc xử lý; biên bản các cuộc họp liên quan.
Hai là, tài liệu về các quyết định bắt giữ.
Lệnh bắt, báo cáo đề nghị bắt, quyết định phê chuẩn, biên bản thực hiện và hồ sơ bàn giao.
Ba là, tài liệu điều tra.
Biên bản thẩm vấn, báo cáo tổng hợp, danh sách đối tượng, tài liệu được cho là chứng cứ và những văn bản thể hiện quá trình mở rộng điều tra.
Bốn là, tài liệu của lãnh đạo Đảng.
Biên bản Bộ Chính trị, Ban Bí thư, báo cáo của Ban Tổ chức Trung ương và các chỉ thị liên quan.
Năm là, hồ sơ của ủy ban giám sát năm 1968.
Văn bản thành lập, phạm vi nhiệm vụ, biên bản họp, báo cáo trình Bộ Chính trị và kết quả giám sát.
Trong số đó, tài liệu có giá trị đặc biệt là văn bản thể hiện rõ:
- Ai đề nghị điều tra một người cụ thể?
- Ai đưa ra căn cứ?
- Ai đề nghị bắt?
- Ai phê chuẩn?
- Ai yêu cầu mở rộng điều tra?
- Ai xem xét và chấp nhận những cáo buộc cuối cùng?
Một tài liệu đương thời có thể xác định hành động cụ thể sẽ có giá trị hơn nhiều lời kể hồi ức không có khả năng đối chiếu.
Tuy nhiên, không phải chỉ văn bản có chữ ký mới có giá trị. Biên bản cuộc họp, báo cáo nội bộ, thư từ và hồ sơ của cơ quan liên quan cũng có thể giúp tái dựng quá trình ra quyết định.
21. Phán định của chương: ai đề xuất?
Đến đây, câu trả lời trung thực nhất chưa thể là một cái tên duy nhất.
Những gì có thể xác định ở mức độ khác nhau là:
Ở tầng tư tưởng: cuộc đấu tranh chống “chủ nghĩa xét lại” hình thành từ trước năm 1967, đặc biệt sau Hội nghị Trung ương 9. Đây là nền tảng chính trị cho việc phân loại những người có quan điểm khác biệt.
Ở tầng đường lối: Lê Duẩn giữ vai trò nổi bật trong quá trình cứng rắn hóa chính trị và chiến lược chiến tranh. Các nghiên cứu học thuật đặt vụ án trong bối cảnh quyền lực và chiến lược ấy.
Ở tầng tổ chức: Lê Đức Thọ có vai trò đặc biệt quan trọng. Ông tham gia triển khai đường lối, xử lý cán bộ và sau đó đứng đầu ủy ban giám sát điều tra vụ việc.
Ở tầng an ninh: Trần Quốc Hoàn, Bộ Công an và các cơ quan bảo vệ có vai trò cần được xác định qua hồ sơ nghiệp vụ và quyết định cụ thể.
Ở tầng quyết định: phải truy tìm vai trò của Bộ Chính trị, Ban Bí thư và những người tham gia từng quyết định. Chưa đủ căn cứ để quy toàn bộ quá trình cho một cá nhân duy nhất.
Vì vậy, hai kết luận cực đoan đều không đứng vững.
Kết luận thứ nhất: “Lê Đức Thọ là người đề xuất tất cả và trực tiếp chỉ huy toàn bộ vụ án.”
Chưa đủ chứng cứ để khẳng định.
Kết luận thứ hai: “Lê Đức Thọ chỉ làm công tác tổ chức, không có trách nhiệm trong vụ việc.”
Không phù hợp với những dữ kiện về vị trí và vai trò giám sát điều tra của ông.
Cách nhìn thận trọng hơn là:
Lê Đức Thọ là một trong những nhân vật có trách nhiệm chính trị và tổ chức quan trọng nhất cần được khảo sát trong vụ “Xét lại chống Đảng”. Nhưng muốn xác định ông đã đề xuất, quyết định hay phê chuẩn điều gì, phải truy tìm từng mắt xích bằng chứng cứ cụ thể.
Câu hỏi “Ai đề xuất?” vì vậy vẫn chưa khép lại.
Nó dẫn chúng ta đến câu hỏi tiếp theo, có ý nghĩa quyết định hơn:
Ai có quyền quyết định biến một cuộc điều tra thành một vụ án chính trị – an ninh?
Và trong quá trình ấy, quyết định được đưa ra ở đâu, bởi ai, bằng văn bản nào?
Đó chính là vấn đề của chương tiếp theo.
Hoàng Phong Nhã
Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
- Liên-Hang T. Nguyen, Hanoi’s War: An International History of the War for Peace in Vietnam, University of North Carolina Press, 2012. Đặc biệt là phần nghiên cứu về bộ máy an ninh và việc kiểm soát bất đồng chính trị trong thời chiến.
- Sophie Quinn-Judge, “The Ideological Debate in the DRV and the Significance of the Anti-Party Affair, 1967–68,” Cold War History, Vol. 5, No. 4, 2005, pp. 479–500. DOI: https://doi.org/10.1080/14682740500284838.
- Martin Grossheim, “Domestic Politics in the Democratic Republic of Vietnam, 1963–1968,” trong The Cambridge History of the Vietnam War, Cambridge University Press, 2024, pp. 365–381. DOI: https://doi.org/10.1017/9781316225264.021.
- Liên-Hang T. Nguyen, “The War Politburo: North Vietnam’s Diplomatic and Political Road to the Têt Offensive,” Journal of Vietnamese Studies, Vol. 1, No. 1–2, 2006, pp. 4–58. DOI: https://doi.org/10.1525/vs.2006.1.1-2.4.
- Christopher Goscha, The Road to Dien Bien Phu: A History of the First War for Vietnam, Princeton University Press, 2022. Tham khảo để đặt sự chuyển biến đường lối và tương quan quyền lực trong tiến trình lịch sử rộng hơn; không sử dụng thay cho chứng cứ trực tiếp về các quyết định bắt giữ năm 1967.
- Các hồi ký, lời kể và tư liệu liên quan đến Hoàng Minh Chính, Vũ Đình Huỳnh, Vũ Thư Hiên và những người bị bắt trong vụ việc. Cần xác định nguồn xuất bản, thời điểm ghi lại và đối chiếu từng thông tin với tư liệu độc lập.
Lưu ý về chứng cứ: Các nghiên cứu học thuật nói trên giúp tái dựng bối cảnh và cơ chế chính trị. Chúng không thay thế hồ sơ gốc về đề xuất bắt giữ, quyết định điều tra, biên bản thẩm vấn và hoạt động của ủy ban giám sát. Những kết luận về trách nhiệm trực tiếp của từng cá nhân phải tiếp tục được kiểm chứng bằng các tài liệu ấy.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ ĐỨC THỌ
Bài đăng
0 comments:
Đăng nhận xét