CHƯƠNG 9 - ĐỐI THOẠI VỚI “TỔ QUỐC ĂN NĂN” - HỒ QUÝ LY: CẢI CÁCH ĐI TRƯỚC THỜI ĐẠI HAY THẤT BẠI CỦA CHÍNH TRỊ?

 

ĐỐI THOẠI VỚI “TỔ QUỐC ĂN NĂN”

PHẦN II

GIẢI PHẪU LỊCH SỬ VIỆT NAM

CHƯƠNG 9

HỒ QUÝ LY: CẢI CÁCH ĐI TRƯỚC THỜI ĐẠI HAY THẤT BẠI CỦA CHÍNH TRỊ?

Đề tựa chương

Hồ Quý Ly là một trong những nhân vật khó phán xét nhất của lịch sử Việt Nam. Ông vừa là người thay đổi triều đại, vừa là nhà cải cách có chương trình rộng lớn; vừa thể hiện tư duy chính trị vượt khỏi nhiều khuôn khổ đương thời, vừa thất bại trong việc tạo dựng một trật tự đủ bền để tồn tại trước cuộc xâm lược của nhà Minh.

Nếu chỉ nhìn vào kết cục năm 1407, Hồ Quý Ly dễ trở thành một kẻ tiếm quyền thất bại. Nếu chỉ nhìn vào chương trình cải cách, ông lại dễ được dựng thành một nhà canh tân đi trước thời đại nhưng bị hoàn cảnh và sự bảo thủ của xã hội đánh bại.

Cả hai cách nhìn đều chưa đủ.

Câu hỏi quan trọng hơn là: Hồ Quý Ly đã nhìn thấy những vấn đề gì của Đại Việt cuối thế kỷ XIV? Ông tìm cách giải quyết chúng bằng những cơ chế nào? Và vì sao một chương trình cải cách có nhiều điểm táo bạo lại không thể chuyển hóa thành một trật tự chính trị bền vững?

Từ đó, lịch sử Hồ Quý Ly đặt ra một vấn đề rộng hơn: Một quốc gia muốn cải cách cần một nhà cải cách đủ mạnh, hay cần một hệ thống có khả năng tự cải cách?

9.1. PHẢN ĐỀ: ĐỪNG PHÁN XÉT MỘT NHÀ CẢI CÁCH CHỈ BẰNG KẾT CỤC

Hồ Quý Ly lên ngôi năm 1400, sau nhiều năm nắm giữ vị trí quyền lực trong triều Trần. Nhà Hồ tồn tại trong một thời gian ngắn trước khi Đại Việt rơi vào cuộc chinh phục của nhà Minh năm 1407. Chính kết cục ấy đã khiến hình ảnh Hồ Quý Ly trong ký ức lịch sử trở nên đặc biệt gay gắt.

Nhưng lịch sử không phải một bài thi trong đó điểm số cuối cùng có quyền xóa bỏ tất cả những gì đã diễn ra trước đó.

Một chính sách thất bại không nhất thiết có nghĩa ý tưởng đứng sau nó hoàn toàn sai. Ngược lại, một ý tưởng hợp lý cũng không tự động trở thành chính sách tốt. Một chính sách được thiết kế có lý vẫn có thể thất bại nếu thiếu điều kiện thực thi, thiếu sự chấp nhận xã hội hoặc gặp phải một biến cố bên ngoài vượt quá khả năng ứng phó.

Vì vậy, không nên bắt đầu bằng câu hỏi Hồ Quý Ly là anh hùng hay gian thần. Cũng không nên thay thế câu hỏi ấy bằng một phán quyết đơn giản khác: ông là nhà cải cách đi trước thời đại hay kẻ tiếm quyền thất bại?

Câu hỏi lịch sử nghiêm túc phải khó hơn:

Ông đã nhìn thấy điều gì?

Ông đã thay đổi những gì?

Những thay đổi ấy dựa trên giả định nào?

Chúng tác động đến những nhóm lợi ích nào?

Nhà nước có đủ khả năng thực hiện chúng hay không?

Xã hội có đủ khả năng hấp thụ chúng hay không?

Và trật tự mới có đủ chính danh để tự bảo vệ hay không?

Chỉ khi đặt những câu hỏi ấy cạnh nhau, chúng ta mới có thể đánh giá Hồ Quý Ly mà không biến ông thành thần tượng mới hoặc tiếp tục giam ông trong bản án cũ.

9.2. CUỐI TRẦN: CẢI CÁCH XUẤT HIỆN TRONG MỘT TRẬT TỰ ĐANG MẤT KHẢ NĂNG THÍCH NGHI

Hồ Quý Ly không xuất hiện trong một Đại Việt ổn định.

Cuối thế kỷ XIV là thời kỳ nhà Trần phải đối diện với nhiều vấn đề về quyền lực, ruộng đất, tài chính, quản trị và trật tự xã hội. Những mâu thuẫn giữa cơ cấu quyền lực cũ và những biến đổi của xã hội ngày càng rõ rệt.

Các nghiên cứu về giai đoạn cuối Trần cho thấy những biến đổi trong quan hệ sở hữu, sự phân bố nguồn lực và quá trình chuyển dịch từ mô hình quyền lực dựa nhiều vào quý tộc thân vương sang một mô hình tập trung hơn vào triều đình và quan lại.

Tuy nhiên, không nên kể lịch sử theo công thức:

Nhà Trần suy yếu → Hồ Quý Ly xuất hiện → cải cách trở thành tất yếu.

Lịch sử không vận hành theo một đường thẳng như vậy.

Khủng hoảng chỉ tạo ra nhu cầu thay đổi. Nó không quyết định trước ai sẽ thay đổi, thay đổi theo hướng nào và bằng phương thức nào.

Một xã hội có thể nhận ra cùng một căn bệnh nhưng lựa chọn những phương thuốc khác nhau. Một triều đại suy yếu có thể được cải tổ từ bên trong, thay đổi người cầm quyền, thay đổi thể chế, phân phối lại quyền lực, tập quyền hơn hoặc thậm chí sụp đổ trước khi bất kỳ phương án nào hoàn tất.

Điều có thể nói chắc chắn hơn về cuối Trần là khoảng cách giữa những vấn đề quốc gia phải giải quyết và khả năng của trật tự hiện hữu trong việc giải quyết chúng ngày càng lớn.

Chính khoảng cách ấy tạo ra không gian cho Hồ Quý Ly.

Nhưng nó cũng khiến cải cách trở nên nguy hiểm.

Một trật tự cũ có thể đã mất khả năng tự sửa chữa. Tuy nhiên, người muốn thay thế nó chưa chắc đã có đủ năng lực xây dựng một trật tự mới.

Đây là điểm cần phân biệt: sự cần thiết của cải cách không đồng nghĩa với tính đúng đắn của mọi phương thức cải cách.

9.3. HỒ QUÝ LY ĐÃ CẢI CÁCH TRƯỚC KHI LÀM VUA

Một chi tiết có ý nghĩa phương pháp rất lớn là một số cải cách quan trọng đã được tiến hành khi Hồ Quý Ly vẫn còn là đại thần nhà Trần.

Năm 1396, tiền giấy được phát hành. Năm 1397, chính sách hạn điền được đặt ra. Những thay đổi về hành chính, hộ tịch, thuế khóa, giáo dục và quân sự tiếp tục được triển khai trong những năm sau đó.

Điều này quan trọng vì nó làm yếu đi cách giải thích cho rằng toàn bộ chương trình cải cách chỉ được tạo ra sau năm 1400 nhằm hợp thức hóa một triều đại mới.

Nhưng từ đó cũng không thể đi đến kết luận ngược lại rằng Hồ Quý Ly hoàn toàn không có động cơ quyền lực.

Một chính trị gia có thể đồng thời tin vào một chương trình cải cách và muốn củng cố quyền lực của mình. Hai động cơ ấy không loại trừ nhau.

Đây là nguyên tắc cần giữ khi đọc lịch sử chính trị: đừng biến một nhân vật thành người tốt chỉ vì ông có ý tưởng tốt, nhưng cũng đừng biến mọi ý tưởng của ông thành vô giá trị chỉ vì ông có tham vọng quyền lực.

Con người lịch sử thường phức tạp hơn những nhãn đạo đức mà hậu thế đặt lên họ.

Điều cần nghiên cứu không chỉ là Hồ Quý Ly muốn gì, mà còn là quyền lực đã giúp ông thực hiện những điều ấy như thế nào, ai được hưởng lợi, ai phải chịu thiệt và xã hội có cơ hội tham gia vào quá trình thay đổi đến đâu.

9.4. ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý: HỒ QUÝ LY NHÌN CẢI CÁCH NHƯ MỘT HỆ THỐNG

Giá trị đáng chú ý của chương trình Hồ Quý Ly không nằm ở một chính sách đơn lẻ.

Tiền tệ liên quan đến tài chính nhà nước. Tài chính liên quan đến thuế khóa. Thuế khóa liên quan đến hộ tịch và khả năng thống kê dân cư. Ruộng đất liên quan đến nguồn thu và quyền lực của các tầng lớp sở hữu. Giáo dục liên quan đến việc hình thành đội ngũ phục vụ nhà nước. Quân sự liên quan đến dân số, tài chính, công nghệ, hậu cần và tổ chức.

Nói cách khác, chương trình cải cách của Hồ Quý Ly cho thấy một xu hướng nhìn nhận các vấn đề quốc gia trong mối liên hệ với nhau.

Đây là điểm khiến ông có tầm vóc đáng nghiên cứu.

Nhưng cũng chính ở đây xuất hiện nghịch lý.

Cải cách càng nhiều lĩnh vực thì càng nhiều lợi ích bị tác động. Cải cách càng nhanh thì càng dễ vượt quá khả năng hấp thụ của bộ máy và xã hội. Cải cách càng tập trung vào trung ương thì càng có nguy cơ tạo ra phản ứng từ những lực lượng bị mất quyền lợi.

Một chương trình cải cách có thể đúng ở mục tiêu nhưng sai ở trình tự. Có thể hợp lý về thiết kế nhưng thiếu nguồn lực thực hiện. Có thể giải quyết được một vấn đề nhưng đồng thời tạo ra những vấn đề mới.

Do đó, câu hỏi về cải cách không thể dừng ở:

Ý tưởng có đúng không?

Nó phải tiếp tục:

Ai thực hiện?

Bằng nguồn lực nào?

Theo trình tự nào?

Ai chịu chi phí?

Ai được lợi?

Ai có trách nhiệm bảo vệ chính sách?

Và điều gì xảy ra nếu thực tế chứng minh một giả định ban đầu là sai?

Một nhà cải cách không chỉ cần khả năng nhìn thấy vấn đề. Ông còn cần khả năng thiết kế một quá trình thay đổi mà xã hội có thể tiếp nhận và tiếp tục duy trì.

9.5. TIỀN GIẤY: Ý TƯỞNG TÁO BẠO VÀ BÀI TOÁN NIỀM TIN

Phát hành tiền giấy là một trong những thử nghiệm nổi bật nhất của Hồ Quý Ly.

Nhưng nói rằng tiền giấy thất bại vì nó quá hiện đại hoặc đi trước thời đại đều chưa đủ.

Tiền giấy vốn không phải một phát minh hoàn toàn xa lạ ở Đông Á. Vấn đề nằm ở điều kiện để nó trở thành tiền có giá trị ổn định trong một xã hội cụ thể.

Nghiên cứu của Lâm Minh Châu về cải cách tiền tệ Hồ Quý Ly nhấn mạnh cần đặt chính sách này trong điều kiện kinh tế, xã hội và pháp lý đương thời. Việc phát hành tiền giấy trong khi những điều kiện bảo đảm giá trị và khả năng chấp nhận của hệ thống tiền tệ chưa đầy đủ đã tạo ra những giới hạn nghiêm trọng.

Điều đó dẫn đến ba tầng cần phân biệt:

Thứ nhất, ý tưởng sử dụng tiền giấy.

Thứ hai, thiết kế hệ thống tiền tệ và cơ chế bảo đảm giá trị.

Thứ ba, khả năng thực thi và tạo niềm tin vào đồng tiền.

Một chính quyền có thể ra lệnh rằng một tờ giấy có giá trị nhất định. Nhưng giá trị kinh tế của đồng tiền còn phụ thuộc vào việc xã hội có tin rằng nó sẽ tiếp tục được chấp nhận hay không.

Tiền không chỉ là một vật mang mệnh giá. Nó còn là một quan hệ tin cậy giữa người dân, thị trường và nhà nước.

Bởi vậy, thất bại của tiền giấy Hồ Quý Ly không chứng minh rằng ý tưởng tiền giấy là sai. Nó cho thấy một nguyên lý rộng hơn: một công cụ kinh tế chỉ phát huy tác dụng khi được đặt trong một hệ thống tài khóa, pháp lý, quản trị và thị trường đủ sức nâng đỡ nó.

Đây là một án lệ rất sớm về khoảng cách giữa ý tưởng và điều kiện để ý tưởng hoạt động.

9.6. HẠN ĐIỀN VÀ HẠN NÔ: CẢI CÁCH KINH TẾ ĐỒNG THỜI LÀ CẢI CÁCH QUYỀN LỰC

Ruộng đất trong xã hội nông nghiệp không đơn thuần là tài sản. Nó là nguồn thu, địa vị, quyền lực và khả năng huy động nhân lực.

Bởi vậy, chính sách hạn điền không thể chỉ được đọc như một biện pháp kinh tế.

Nó tác động đến quan hệ sở hữu và qua đó tác động đến cấu trúc quyền lực. Các nghiên cứu về biến đổi quan hệ sở hữu dưới thời Hồ Quý Ly cũng nhấn mạnh tác động của chính sách hạn điền đối với những hình thức sở hữu ruộng đất đương thời.

Điều này giải thích tại sao cải cách kinh tế có thể nhanh chóng trở thành xung đột chính trị.

Tuy nhiên, cần tránh áp đặt những khái niệm hiện đại lên thế kỷ XIV. Hạn điền không phải cải cách ruộng đất theo nghĩa thế kỷ XX, cũng không thể mặc nhiên được diễn giải như một dự án bình đẳng sở hữu theo nghĩa hiện đại.

Câu hỏi phù hợp hơn là:

Quyền sở hữu ruộng đất được phân bố như thế nào trước cải cách, và chính sách mới làm thay đổi quan hệ ấy ra sao?

Đối với hạn nô cũng vậy.

Việc hạn chế số lượng gia nô mà một số tầng lớp được phép sở hữu là một sự can thiệp đáng kể vào quan hệ xã hội. Nhưng không nên gọi ngay đó là giải phóng con người theo nghĩa hiện đại.

Trong một số trường hợp, sự kiểm soát đối với con người có thể chuyển từ một chủ thể tư nhân sang nhà nước mà chưa đồng nghĩa với việc con người đã có đầy đủ quyền tự do mới.

Bài học phương pháp ở đây rất rõ:

Đừng đánh đồng việc làm suy yếu một đặc quyền với việc thiết lập đầy đủ một quyền tự do.

Cải cách chỉ thực sự tiến bộ khi nó không chỉ thay đổi người nắm quyền kiểm soát mà còn cải thiện địa vị và quyền lợi thực tế của con người.

9.7. HỘ TỊCH, THUẾ KHÓA VÀ GIÁO DỤC: NHÀ NƯỚC BẮT ĐẦU NHÌN THẤY XÃ HỘI

Một nhà nước muốn thu thuế, tuyển quân, phân bổ nghĩa vụ và tổ chức quản trị phải biết mình đang quản lý bao nhiêu người, bao nhiêu ruộng đất và bao nhiêu nguồn lực.

Các cải cách hành chính cuối Trần – Hồ cho thấy xu hướng tăng cường khả năng quản lý từ trung ương xuống địa phương. Những chức vụ địa phương được gắn với việc quản lý hộ tịch, thuế khóa và kiện tụng.

Có thể dùng ở đây một khái niệm của Hưng Quốc Học:

Nhà nước phải nhìn thấy xã hội.

Nhưng nhìn thấy không có nghĩa nhà Hồ đã sở hữu một nền hành chính hiện đại. Nó chỉ có nghĩa nhà nước ngày càng biến dân cư, ruộng đất, nghĩa vụ và nguồn lực thành những đối tượng có thể thống kê và quản lý.

Đây là điều kiện quan trọng của quản trị.

Tuy nhiên, nó đồng thời chứa một nghịch lý: nhà nước càng biết nhiều thì càng có khả năng can thiệp nhiều.

Thông tin có thể phục vụ quản trị, nhưng cũng có thể phục vụ kiểm soát.

Vì thế, một nhà nước tiến bộ không chỉ cần khả năng biết, mà còn cần những giới hạn đối với quyền lực được tạo ra từ sự biết ấy.

Giáo dục cũng nằm trong logic này.

Cải cách bộ máy mà không có những con người đủ khả năng vận hành bộ máy mới sẽ tạo ra khoảng cách giữa quy định và thực tế.

Nhưng ngược lại, chỉ thay đổi con người mà không thay đổi cơ chế thì những người tốt vẫn có thể bị hệ thống cũ kéo trở lại những hành vi cũ.

Con người và thể chế vì vậy không phải hai biến độc lập. Chúng tác động qua lại và cùng quyết định chất lượng quản trị.

9.8. CHỮ NÔM VÀ TÂY ĐÔ: TỰ CHỦ KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI KHÉP KÍN

Việc khuyến khích chữ Nôm dưới thời Hồ cần được đặt trong một bối cảnh rộng hơn thay vì giản lược thành một hành động chống Trung Hoa.

Chữ viết liên quan đến giáo dục, truyền bá tri thức, hành chính và khả năng diễn đạt kinh nghiệm của chính cộng đồng.

Từ góc nhìn Hưng Quốc, điều đáng chú ý là một quốc gia muốn tự cường phải có khả năng tiếp nhận tri thức bên ngoài mà vẫn giữ được khả năng tự suy nghĩ và tự diễn đạt.

Đó là tự chủ tri thức, không phải cô lập tri thức.

Tây Đô cũng cần được nhìn theo nhiều tầng.

Thành được xây dựng từ cuối thế kỷ XIV, trở thành trung tâm chính trị của nhà Hồ và có ý nghĩa về quân sự, địa lý và biểu tượng quyền lực.

Một trung tâm chính trị mới có thể giúp nhà cải cách phá vỡ sự lệ thuộc vào mạng lưới quyền lực cũ. Nhưng một kinh đô mới không tự tạo ra chính danh.

Thành trì có thể bảo vệ một chính quyền trước quân địch; nó không thể một mình khiến xã hội tin rằng chính quyền ấy là trật tự mà họ muốn bảo vệ.

Đây là một phân biệt quan trọng:

Cơ sở vật chất của quyền lực không đồng nhất với nền tảng xã hội của quyền lực.

Một chính quyền có thể xây thành, lập quân, ban hành luật lệ và tập trung nguồn lực. Nhưng nếu không tạo dựng được niềm tin và sự đồng thuận đủ rộng, những thành tựu vật chất ấy vẫn có thể thiếu một nền móng chính trị bền vững.

9.9. NHÀ NƯỚC MẠNH KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI NHÀ NƯỚC CÓ NHIỀU QUYỀN LỰC

Hồ Quý Ly giúp chúng ta đặt lại một câu hỏi mà các chương sau của Hưng Quốc Học sẽ còn trở lại nhiều lần:

Nhà nước mạnh là gì?

Nếu hiểu sức mạnh nhà nước đơn giản là khả năng ban hành mệnh lệnh và cưỡng chế, Hồ Quý Ly là một trường hợp đáng chú ý. Ông đã tập trung quyền lực và tiến hành nhiều thay đổi với tốc độ lớn.

Nhưng sức mạnh nhà nước còn có một tầng khác: khả năng biến quyết định thành kết quả ổn định, phối hợp các lực lượng xã hội, duy trì trật tự và bảo đảm rằng chính sách vẫn hoạt động khi hoàn cảnh thay đổi.

Vì vậy:

Quyền ra lệnh không đồng nghĩa với khả năng thực hiện.

Khả năng cưỡng chế không đồng nghĩa với hiệu lực quản trị.

Tập trung quyền lực không đồng nghĩa với xây dựng được năng lực quốc gia.

Đây chính là nghịch lý của nhà Hồ.

Một chính quyền có thể đủ mạnh để áp đặt một thay đổi nhưng chưa đủ mạnh để làm cho thay đổi ấy trở thành một phần bền vững của trật tự xã hội.

Sự khác biệt giữa hai loại sức mạnh này có ý nghĩa vượt xa thế kỷ XIV.

Một quốc gia không thể chỉ đo sức mạnh bằng việc chính quyền có thể làm được những gì mà còn phải đo bằng việc xã hội có thể vận hành, phát triển và tự điều chỉnh như thế nào.

9.10. CHÍNH DANH VÀ LIÊN MINH XÃ HỘI: ĐIỂM YẾU CHÍNH TRỊ CỦA CẢI CÁCH

Hồ Quý Ly không chỉ tiến hành cải cách. Ông còn thay đổi triều đại.

Năm 1400, ông lên ngôi và lập nhà Hồ. Vì thế, mọi cải cách của ông đều diễn ra trong một môi trường mà vấn đề chính danh không thể tách khỏi vấn đề hiệu quả.

Nhưng nói nhà Hồ mất lòng dân là một cách diễn đạt quá rộng.

Không có một dân duy nhất phản ứng với nhà Hồ theo cùng một cách.

Có quý tộc mất quyền lợi. Có quan lại có lợi ích mới. Có địa phương có quan hệ khác nhau với trung ương. Có người bị tác động bởi hạn điền, hạn nô, thuế khóa hoặc tuyển quân.

Chính trị của một triều đại vì thế phải được nghiên cứu thông qua các nhóm lợi ích và quan hệ quyền lực cụ thể, chứ không thể quy về một trạng thái tâm lý chung của toàn dân.

James A. Anderson khi nghiên cứu cuộc xâm lược của nhà Minh cũng đặt sự nổi lên của nhà Hồ trong bối cảnh cạnh tranh khu vực, chia rẽ chính trị và sự thay đổi của các trung tâm quyền lực trong Đại Việt.

Từ đây xuất hiện một vấn đề căn bản:

Một nhà cải cách có thể nhìn đúng một căn bệnh nhưng vẫn thất bại vì xã hội không chấp nhận người đang cầm phương thuốc.

Điều đó không chứng minh phương thuốc đúng.

Nhưng cũng không chứng minh căn bệnh không tồn tại.

Muốn cải cách tồn tại lâu dài, nhà cải cách cần nhiều hơn quyền lực cưỡng chế.

Họ cần những nhóm xã hội có lý do để bảo vệ trật tự mới, cần những người thực thi hiểu được mục tiêu cải cách, và cần một cơ chế để phản đối chính sách mà không đồng nghĩa với việc phá hủy toàn bộ trật tự.

Đó là liên minh xã hội của cải cách.

Một cải cách chỉ dựa vào quyền lực của người khởi xướng sẽ rất dễ mất đi khi người ấy mất quyền lực.

9.11. CHI PHÍ CỦA SỰ TRÌ TRỆ: KHÔNG CẢI CÁCH CŨNG LÀ MỘT QUYẾT ĐỊNH

Đây là bài học quan trọng cần bổ sung vào cách đọc Hồ Quý Ly.

Lịch sử thường tính rất kỹ chi phí của cải cách: tiền giấy có vấn đề, hạn điền gây xáo trộn lợi ích, thay đổi hành chính tạo phản ứng, tập trung quyền lực tạo xung đột.

Nhưng lịch sử thường ít tính chi phí của việc không cải cách.

Nếu một hệ thống ruộng đất đang tạo ra bất ổn, chi phí của việc giữ nguyên nó là bao nhiêu?

Nếu tài chính nhà nước suy yếu, trì hoãn xử lý sẽ dẫn tới điều gì?

Nếu bộ máy không còn đủ khả năng quản trị, việc tiếp tục duy trì nó có phải thực sự là ổn định hay chỉ là trì hoãn khủng hoảng?

Đây là một sai lầm phổ biến trong tư duy chính trị: coi hiện trạng là trạng thái không có chi phí.

Thực tế, không cải cách cũng là một quyết định, và quyết định ấy cũng có hậu quả.

Một chính sách sai có thể gây thiệt hại. Nhưng trì hoãn một thay đổi cần thiết cũng có thể làm chi phí tương lai lớn hơn.

Vì vậy, một xã hội trưởng thành phải đánh giá đồng thời hai loại rủi ro:

Rủi ro của thay đổi và rủi ro của không thay đổi.

Hồ Quý Ly trở nên đặc biệt quan trọng chính vì ông đặt ra vấn đề thứ hai trong một thời đại mà trật tự cũ đã bắt đầu bộc lộ những giới hạn của nó.

Nhưng nhận ra chi phí của trì trệ không có nghĩa là chấp nhận mọi phương thức cải cách. Cũng như sợ cải cách không thể là lý do để bảo vệ hiện trạng vô thời hạn.

9.12. CÁI BẪY CỦA NHÀ CẢI CÁCH: QUÁ YẾU ĐỂ THAY ĐỔI, QUÁ MẠNH ĐỂ LẮNG NGHE

Từ Hồ Quý Ly có thể rút ra một nghịch lý chính trị sâu hơn.

Một nhà cải cách muốn thay đổi trật tự cũ phải có đủ quyền lực để vượt qua những lợi ích đang bảo vệ hiện trạng. Nếu quyền lực quá yếu, cải cách sẽ bị chặn ngay từ đầu.

Nhưng nếu quyền lực tập trung quá mức, một vấn đề mới xuất hiện.

Phản biện suy yếu. Những người xung quanh ít dám nói điều bất lợi. Nhà cải cách khó nhận ra sai lầm. Xã hội có thể nhìn cải cách như dự án của một nhóm quyền lực hơn là một sự thay đổi mà mình cùng tham gia.

Đó là nghịch lý quyền lực của nhà cải cách.

Cải cách cần quyền lực để phá vỡ cái cũ, nhưng cải cách muốn sống lâu lại cần những cơ chế khiến quyền lực của chính nhà cải cách cũng có thể bị chất vấn.

Ở đây, bài học không phải là tìm một lãnh tụ mạnh hơn Hồ Quý Ly.

Bài học là tìm một cấu trúc có thể đồng thời bảo đảm bốn yêu cầu:

Quyết định đủ nhanh.

Thực thi đủ nghiêm.

Phản biện đủ thật.

Điều chỉnh đủ linh hoạt.

Một quốc gia không thể dựa lâu dài vào phẩm chất đặc biệt của một cá nhân.

Nếu người đứng đầu không thể bị chất vấn, nếu chính sách không thể được kiểm nghiệm và nếu sai lầm không thể được sửa chữa, thì quyền lực càng lớn, rủi ro hệ thống càng lớn.

9.13. NHÀ HỒ THẤT BẠI TRƯỚC NHÀ MINH: KHÔNG CÓ MỘT NGUYÊN NHÂN DUY NHẤT

Cuộc sụp đổ của nhà Hồ năm 1407 cần được giải thích bằng nhiều tầng nguyên nhân.

Không thể nói nhà Hồ thất bại chỉ vì Hồ Quý Ly tiếm ngôi. Cũng không thể nói chỉ vì quân Minh quá mạnh.

Nhà Minh có quy mô dân số, nguồn lực và sức mạnh quân sự vượt trội. Nhưng cuộc chiến còn liên quan đến chính trị nội bộ Đại Việt, quan hệ giữa các nhóm quyền lực, khả năng huy động sự trung thành, địa lý, hậu cần, chiến lược và bối cảnh khu vực.

Anderson đặt cuộc xâm lược trong mối liên hệ giữa cải cách của Hồ Quý Ly, cạnh tranh khu vực và sự phản ứng của nhà Minh.

Các nghiên cứu về cuộc chinh phục Đại Việt của nhà Minh cũng cho thấy chiến tranh đầu thế kỷ XV không thể tách khỏi những vấn đề về địa lý, môi trường, cộng đồng địa phương, công nghệ quân sự và cách nhà Minh tổ chức quyền lực tại Đại Việt.

Do đó, nhà Hồ thất bại là một sự kiện; còn vì sao nhà Hồ thất bại là một vấn đề giải thích.

Hai thứ không được nhập làm một.

Một triều đại có thể thất bại vì đối thủ quá mạnh. Nhưng khả năng chống đỡ của nó lại phụ thuộc vào chính trị nội bộ, mức độ chính danh, tổ chức, hậu cần và khả năng huy động xã hội.

Một quân đội có thể có vũ khí và thành lũy. Nhưng để chiến đấu lâu dài, nó còn cần hậu cần, thông tin, tinh thần, sự phối hợp và một xã hội sẵn sàng hỗ trợ.

Một chính quyền có thể ra lệnh kháng chiến. Nhưng mệnh lệnh chỉ trở thành sức mạnh khi những người nhận lệnh có lý do để tin tưởng và tham gia.

Đây là lý do không thể dùng một nguyên nhân để thay thế cho toàn bộ lịch sử.

9.14. KHÔNG ĐỦ THỜI GIAN: ĐÚNG NHƯNG CHƯA ĐỦ

Có lý khi cho rằng nhà Hồ không có đủ thời gian để những cải cách sâu rộng phát huy kết quả.

Một cải cách tiền tệ cần thời gian để tạo niềm tin. Một chính sách ruộng đất cần thời gian để ổn định quan hệ sở hữu. Một hệ thống giáo dục cần nhiều năm mới tạo ra một thế hệ con người mới. Một bộ máy hành chính mới cũng cần thời gian để hình thành thói quen và năng lực thực thi.

Nhưng không đủ thời gian vẫn chưa phải lời giải cuối cùng.

Cần hỏi tại sao thời gian ấy ngắn đến vậy.

Một phần do hoàn cảnh quốc tế và cuộc xâm lược của nhà Minh. Một phần khác liên quan đến cách nhà Hồ xử lý quyền lực, chính danh và các quan hệ xã hội trong nước.

Ở đây, hoàn cảnh và quyết định chính trị đan xen.

Vì vậy, cách đánh giá công bằng nhất không phải là miễn trách nhiệm cho Hồ Quý Ly vì ông không có đủ thời gian, cũng không phải quy mọi thất bại cho những quyết định của ông.

Đúng hơn:

Thời gian ngắn là một điều kiện làm tăng nguy cơ thất bại; nhưng cách một chính quyền sử dụng thời gian ấy vẫn là một biến số chính trị.

Một nhà cải cách không thể lựa chọn hoàn cảnh lịch sử. Nhưng ông phải chịu trách nhiệm về những quyết định nằm trong phạm vi quyền lực của mình.

9.15. NGUYỄN GIA KIỂNG VÀ HỒ QUÝ LY: TỪ PHÁN XÉT NHÂN VẬT ĐẾN NGHIÊN CỨU CƠ CHẾ

Nguyễn Gia Kiểng có một đóng góp quan trọng khi đặt lại cách người Việt nhìn Hồ Quý Ly và Mạc Đăng Dung. Ông chống lại khuynh hướng dùng những nhãn đạo đức đơn giản để phán xét những nhân vật lịch sử phức tạp, đồng thời đặt câu hỏi về sự nhất quán của các tiêu chuẩn mà hậu thế sử dụng để phân biệt anh hùng và phản quốc.

Đây là một điểm đáng đối thoại.

Nhưng Hưng Quốc Học phải đi thêm một bước.

Không chỉ hỏi:

Hồ Quý Ly có bị lịch sử phán xét bất công không?

Mà hỏi:

Một chương trình cải cách cần những điều kiện nào để tồn tại?

Không chỉ hỏi:

Ông có phải nhà cải cách không?

Mà hỏi:

Điều gì khiến một số cải cách có thể chuyển hóa thành thể chế, trong khi những cải cách khác biến mất cùng người khởi xướng?

Không chỉ hỏi:

Ai đúng, ai sai?

Mà hỏi:

Cơ chế nào khiến cái đúng không trở thành cái bền vững?

Đây chính là bước chuyển từ phán xét nhân vật sang nghiên cứu cơ chế.

Và đó cũng là bước chuyển từ tinh thần tự vấn của Tổ quốc ăn năn sang Hưng Quốc Học.

Điều cần đối thoại với Nguyễn Gia Kiểng không phải chỉ là cách ông nhìn một nhân vật lịch sử, mà còn là phương pháp ông sử dụng để giải thích sự thành bại của quốc gia.

Một lịch sử trưởng thành phải đủ khả năng nhìn thấy cả trách nhiệm của người cầm quyền lẫn trách nhiệm của những cấu trúc đã tạo điều kiện cho quyền lực hình thành và vận hành.

9.16. ÁN LỆ HƯNG QUỐC: TỪ HỒ QUÝ LY ĐẾN QUỐC GIA CÓ KHẢ NĂNG TỰ CẢI CÁCH

Từ trường hợp Hồ Quý Ly, có thể xây dựng một khung phân tích cải cách gồm những câu hỏi nối tiếp nhau.

Thứ nhất, chẩn đoán: Nhà cải cách có nhìn đúng vấn đề hay không?

Thứ hai, thiết kế: Vấn đề được chuyển thành chính sách cụ thể có khả thi không?

Thứ ba, chính danh và liên minh: Người thực hiện thay đổi có đủ cơ sở chính trị để tập hợp những nhóm xã hội cần thiết hay không?

Thứ tư, trình tự và khả năng hấp thụ: Các chính sách có được triển khai theo thứ tự mà bộ máy, kinh tế và xã hội có thể tiếp nhận hay không?

Thứ năm, thực thi và đo lường: Mệnh lệnh có trở thành kết quả thực tế không? Chính quyền có biết khi nào chính sách đang thất bại không?

Thứ sáu, khả năng sống còn: Cải cách có tiếp tục tồn tại khi người khởi xướng rời khỏi quyền lực hay không?

Đây không phải một bảng điểm để chấm Hồ Quý Ly bằng tiêu chuẩn của thế kỷ XXI. Nó là một khung phân tích được rút ra từ lịch sử.

Bởi một cải cách đáng kể không chỉ là cải cách được thực hiện quyết liệt.

Cải cách bền vững là cải cách có thể tồn tại sau người khởi xướng, được các thế hệ sau tiếp tục điều chỉnh và trở thành một phần của khả năng vận hành bình thường của quốc gia.

Đây là nơi khái niệm quốc gia có khả năng tự cải cách xuất hiện.

Một cá nhân phi thường có thể nhìn thấy điều mà một hệ thống trì trệ không muốn nhìn thấy. Nhưng nếu sự thay đổi chỉ phụ thuộc vào cá nhân ấy, khi cá nhân thất bại thì cải cách cũng có thể thất bại theo.

Một quốc gia trưởng thành hơn khi khả năng cải cách được phân bố trong xã hội và được thể chế hóa.

Người nghiên cứu có thể chỉ ra vấn đề.

Người phản biện có thể chất vấn chính sách.

Người thực thi có thể thử nghiệm.

Dữ liệu có thể chứng minh kết quả.

Cơ quan giám sát có thể phát hiện sai phạm.

Và chính sách có thể được sửa khi thực tế bác bỏ giả định ban đầu.

Khi đó, cải cách không còn là đặc quyền của một nhà cải cách.

Nó trở thành một thuộc tính của quốc gia.

9.17. HAI CĂN BỆNH CỦA CẢI CÁCH: TRÌ TRỆ VÀ GIÁO ĐIỀU

Hồ Quý Ly cho phép chúng ta nhìn thấy hai căn bệnh tưởng như đối lập nhưng đều có thể làm một quốc gia suy yếu.

Căn bệnh thứ nhất là bảo thủ trước thay đổi.

Nó coi sự tồn tại lâu dài của một trật tự như bằng chứng rằng trật tự ấy đúng. Nó đánh giá cao sự ổn định hiện tại nhưng xem nhẹ chi phí tích tụ của những vấn đề chưa được giải quyết.

Căn bệnh thứ hai là cải cách biến thành giáo điều.

Khi nhà cải cách tin rằng mình đã nắm chân lý, phản biện dễ bị xem là cản trở. Thất bại dễ được giải thích bằng lỗi của người khác. Tốc độ thay đổi được coi là bằng chứng của quyết tâm, còn việc chất vấn chính sách bị xem như chống đối.

Hai căn bệnh này khác nhau nhưng có chung một điểm: đều làm suy yếu khả năng học hỏi từ thực tế.

Bảo thủ không chịu học vì sợ thay đổi.

Giáo điều không chịu học vì tin rằng mình đã đúng.

Một quốc gia Hưng Quốc cần một trạng thái khác: đủ dũng khí để thay đổi khi hiện trạng không còn phù hợp, nhưng cũng đủ khiêm nhường để thay đổi chính sách khi bằng chứng cho thấy nó không đạt mục tiêu.

Cải cách không phải là cuộc thi về tốc độ.

Cũng không phải là sự khẳng định quyền uy của người cải cách.

Cải cách là quá trình tìm ra phương thức tốt hơn để giải quyết những vấn đề thực tế của quốc gia.

Và phương thức ấy phải luôn có khả năng được kiểm nghiệm, phản biện và điều chỉnh.

9.18. KẾT LUẬN: HỒ QUÝ LY KHÔNG CẦN ĐƯỢC MINH OAN, MÀ CẦN ĐƯỢC HIỂU ĐÚNG

Hồ Quý Ly không cần một bản án mới để thay thế bản án cũ.

Ông là người thay đổi triều đại bằng một con đường gây tranh luận sâu sắc về chính danh. Ông tập trung quyền lực và tiến hành những cải cách rộng lớn trong một thời gian ngắn. Nhà Hồ không xây dựng được một trật tự đủ bền để tồn tại trước cuộc xâm lược của nhà Minh.

Những sự kiện ấy phải được nhìn thẳng.

Nhưng cũng phải nhìn thẳng vào điều khác.

Hồ Quý Ly là một trong những nhân vật hiếm hoi trong lịch sử Việt Nam dám đặt vấn đề với một trật tự đang khủng hoảng và biến nhận thức ấy thành một chương trình thay đổi trên nhiều lĩnh vực.

Tiền tệ, ruộng đất, hộ tịch, hành chính, giáo dục, quân sự, chữ viết và không gian chính trị đều nằm trong phạm vi cải cách của ông.

Điều đó không biến ông thành một thiên tài không có sai lầm.

Nhưng thất bại của nhà Hồ cũng không đủ để biến mọi ý tưởng của Hồ Quý Ly thành vô nghĩa.

Điều lịch sử cần ở đây không phải một sự minh oan, mà là một cách hiểu chính xác hơn về mối quan hệ giữa cải cách, quyền lực, chính danh, xã hội và khả năng thực thi.

Đồng thời, không thể đổ toàn bộ trách nhiệm lên một nhà cải cách rồi quên mất chi phí của sự trì trệ.

Một xã hội không thể tự cho mình vô tội chỉ vì những người muốn thay đổi đã thất bại. Nếu những vấn đề của trật tự cũ đã trở nên nghiêm trọng mà các nhóm bảo vệ hiện trạng vẫn không muốn thay đổi, thì sự trì hoãn ấy cũng là một lựa chọn chính trị và cũng có giá của nó.

Nhưng từ đó cũng không được rơi vào cực đoan ngược lại.

Dám thay đổi không đồng nghĩa với luôn đúng.

Một cải cách tốt cần nghiên cứu, thiết kế, thực thi, phản biện và khả năng tiếp nhận sự thật từ kết quả thực tế.

Bởi vậy, bài học sâu nhất của Hồ Quý Ly không phải là:

Hãy tìm một Hồ Quý Ly mới.

Mà là:

Hãy xây dựng một quốc gia không phải chờ một Hồ Quý Ly mới mới có thể cải cách.

Đó là sự chuyển đổi quan trọng từ nhà cải cách sang quốc gia có khả năng tự cải cách.

Một cá nhân có thể mở đầu một cuộc thay đổi. Nhưng chỉ khi xã hội có khả năng biến những bài học của cá nhân thành tri thức chung, biến tri thức thành thể chế, biến thể chế thành thói quen và tiếp tục điều chỉnh chúng trước những hoàn cảnh mới, cải cách mới vượt qua được số phận của người khởi xướng.

Hồ Quý Ly đã thử cải cách một quốc gia bằng sức mạnh của một nhà cải cách.

Bài học Hưng Quốc đi xa hơn thế: một quốc gia mạnh phải có khả năng tự nhận ra vấn đề, tự tạo ra người giải quyết vấn đề, tự kiểm nghiệm giải pháp và tự thay đổi khi giải pháp không còn phù hợp.

Khi ấy, cải cách không còn là hành động phi thường của một con người.

Nó trở thành khả năng bình thường của một quốc gia.

Và đó mới là điểm mà lịch sử Hồ Quý Ly có thể nối trực tiếp với Hưng Quốc Học.

---

QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI – BÀI HỌC HƯNG QUỐC

Từ Hồ Quý Ly có thể rút ra một quy luật:

Một quốc gia không suy yếu chỉ vì thiếu người muốn cải cách; quốc gia còn có thể suy yếu vì không biết biến ý tưởng cải cách thành năng lực tự đổi mới của toàn xã hội.

Một nhà cải cách có thể nhìn thấy vấn đề, tập trung quyền lực và tạo ra những thay đổi lớn. Nhưng nếu cải cách không có chính danh, không có liên minh xã hội, không có cơ chế phản biện và không có khả năng tự điều chỉnh, thành quả rất dễ mất đi cùng người khởi xướng.

Ngược lại, một quốc gia có khả năng tự cải cách không cần chờ đến khi khủng hoảng xuất hiện mới thay đổi. Nó có thể phát hiện vấn đề từ sớm, kiểm nghiệm những giải pháp khác nhau và sửa chữa sai lầm trước khi chúng trở thành tai họa.

Bài học Hưng Quốc vì vậy không nằm ở việc tìm kiếm một nhà lãnh đạo có quyền lực vô hạn.

Nó nằm ở việc xây dựng một trật tự trong đó quyền lực đủ mạnh để hành động nhưng không mạnh đến mức không thể bị chất vấn; chính sách đủ quyết đoán để tạo thay đổi nhưng không trở thành giáo điều; xã hội đủ tự do để phản biện nhưng cũng đủ trách nhiệm để cùng xây dựng.

Sức mạnh quốc gia không nằm ở khả năng một người có thể thay đổi tất cả, mà nằm ở khả năng cả quốc gia có thể liên tục sửa chữa chính mình.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO TRỌNG YẾU

I. Sử liệu

1. Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập II, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Tập I, NXB Giáo dục, Hà Nội.
3. Minh thực lục – Quan hệ Trung Quốc – Việt Nam thế kỷ XIV–XVII, NXB Hà Nội.

II. Nghiên cứu về Hồ Quý Ly và cải cách

1. Lương Minh Cừ, “Một số tư tưởng và chính sách cải cách của Hồ Quý Ly”, Tạp chí Triết học, 2006.
2. Lâm Minh Châu, “Góp phần tìm hiểu cải cách tiền tệ của Hồ Quý Ly từ góc nhìn Nhân học kinh tế”, Tạp chí Dân tộc học, số 6, 2013.
3. Ngô Vũ Hải Hằng, “Biến đổi quan hệ sở hữu ruộng đất dưới tác động của chính sách cải cách kinh tế của Hồ Quý Ly và Lê Thánh Tông”, Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam, số 9, 2021.
4. Trần Thuận, “Some points about Ho Quy Ly’s socio-economic reform policies”, VNUHCM Journal of Social Sciences and Humanities.
5. Đại học Quốc gia Hà Nội, các nghiên cứu về tư tưởng và chính sách cải cách của Hồ Quý Ly.
6. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Những cải cách của Hồ Quý Ly cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV”.

III. Nghiên cứu quốc tế

1. James A. Anderson, “The Ming Invasion of Vietnam, 1407–1427”, trong East Asia in the World: Twelve Events That Shaped the Modern International Order, Cambridge University Press, 2020, pp. 97–107.
2. John K. Whitmore, Vietnam, Hồ Quý Ly, and the Ming (1371–1421), Yale Center for International and Area Studies.
3. Các nghiên cứu về cuộc chinh phục Đại Việt của nhà Minh, địa lý, môi trường và công nghệ quân sự Đông Á thế kỷ XV.

IV. Đối thoại tư tưởng

1. Nguyễn Gia Kiểng, Tổ quốc ăn năn, các phần viết về Hồ Quý Ly và Mạc Đăng Dung.
2. Nguyễn Gia Kiểng, các bài viết liên quan đến lịch sử, nhà nước, quyền lực và con đường phát triển Việt Nam.

---

GHI CHÚ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Khi sử dụng chương này, cần giữ rõ bốn tầng phân tích:

1. Sự kiện lịch sử

Hồ Quý Ly tiến hành một loạt cải cách trước và sau năm 1400. Nhà Hồ tồn tại từ năm 1400 đến năm 1407 và thất bại trước cuộc xâm lược của nhà Minh.

2. Diễn giải lịch sử

Những cải cách ấy nhằm xử lý các vấn đề kinh tế, xã hội, hành chính, quân sự và quyền lực của một trật tự đang khủng hoảng.

3. Giả thuyết nhân quả

Một phần thất bại của nhà Hồ có thể được giải thích bởi khoảng cách giữa tốc độ cải cách với khả năng tạo dựng chính danh, liên minh xã hội, thực thi và ổn định thể chế. Tuy nhiên, cần tiếp tục phân tích tác động của tương quan lực lượng quốc tế và năng lực quân sự của nhà Minh, không quy toàn bộ thất bại cho một nguyên nhân nội bộ.

4. Luận đề Hưng Quốc

Bài học quan trọng nhất không phải là tìm một nhà cải cách phi thường, mà là xây dựng một quốc gia có khả năng tự cải cách — nơi cải cách có thể được khởi xướng, kiểm nghiệm, phản biện, điều chỉnh và tiếp tục sau khi người khởi xướng không còn nắm quyền.

Read more »

CHƯƠNG 4 - ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

ĐỐI THOẠI VỚI TẬP HỢP DÂN CHỦ ĐA NGUYÊN

Từ tư tưởng Thông Luận đến con đường dân chủ đa nguyên cho Việt Nam

Hoàng Phong Nhã 

PHẦN I – SỰ RA ĐỜI CỦA MỘT TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ

CHƯƠNG 4

NGUYỄN GIA KIỂNG: CON ĐƯỜNG TỪ SUY TƯ CÁ NHÂN ĐẾN HOẠT ĐỘNG CHÍNH TRỊ

Những trải nghiệm qua nhiều thể chế, một hành trình tìm kiếm tự do và câu hỏi về tương lai của dân tộc

1. Muốn hiểu một tư tưởng, trước hết phải hiểu con đường hình thành nó

Có những người bước vào chính trị từ một chức vụ. Có người bước vào chính trị từ một biến cố. Cũng có người bắt đầu bằng những câu hỏi về xã hội, rồi dần dần biến những suy tư ấy thành một dự án hành động.

Nguyễn Gia Kiểng thuộc trường hợp thứ ba, nhưng hành trình của ông còn có những khúc quanh đặc biệt.

Ông sinh ra ở miền Bắc trong chiến tranh, trải qua nạn đói năm 1945 khi còn nhỏ, theo gia đình di cư vào Nam sau Hiệp định Genève, sang Pháp du học năm 1961, trở về miền Nam năm 1973, làm việc trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa, trải qua trại cải tạo sau năm 1975, rồi làm chuyên viên cho chính quyền mới trước khi sang Pháp lần thứ hai vào cuối năm 1982.

Một đời người đi qua nhiều môi trường chính trị như vậy khó có thể không hình thành những suy nghĩ khác nhau về quốc gia, quyền lực và thân phận con người.

Nhưng cần đặt ra một nguyên tắc ngay từ đầu: trải nghiệm cá nhân có thể giải thích vì sao một người hình thành một quan điểm, chứ không tự động chứng minh quan điểm ấy đúng.

Chúng ta không viết chương này để ca ngợi Nguyễn Gia Kiểng như một người có sẵn mọi câu trả lời. Cũng không viết để quy kết ông chỉ bằng những lựa chọn chính trị trong quá khứ.

Điều cần tìm hiểu là quá trình hình thành tư duy của ông: những trải nghiệm nào đã tác động đến nhận thức; những tư tưởng nào ông tiếp nhận; những điều gì ông phản biện; và từ đâu một người từng làm chuyên viên kinh tế, kỹ thuật lại dành phần lớn cuộc đời sau này cho hoạt động tư tưởng và chính trị.

2. Tuổi thơ ở Thái Bình: Chiến tranh, nạn đói và ký ức về tình người

Nguyễn Gia Kiểng sinh năm 1942 tại tỉnh Thái Bình, miền Bắc Việt Nam.

Theo tiểu sử được dự án Memory of Nations biên soạn từ lời kể của ông, tuổi thơ của ông gắn với chiến tranh và những biến động gia đình. Cha ông mất tích trong chiến tranh; khi còn nhỏ, ông từng theo mẹ đi nhiều nơi tìm kiếm cha. Sau đó, gia đình đoàn tụ và có thời gian sinh sống tại Hà Nội. Sau Hiệp định Genève năm 1954, gia đình di cư vào miền Nam. <Cite refs={["turn678581view1"]}/>

Một ký ức đặc biệt mà ông kể lại là nạn đói năm 1945.

Khi ấy ông mới khoảng ba tuổi. Gia đình không thuộc diện giàu có nhưng tương đối khá giả so với nhiều người trong vùng. Mẹ ông đã vận động, gom góp gạo từ những người có điều kiện để nấu cháo cứu đói. Bà còn cưu mang những trẻ em mồ côi vì nạn đói.

Trong hồi ức của ông, hình ảnh những người đói khổ đến nhận từng bát cháo dưới ánh lửa buổi tối đã để lại dấu ấn sâu sắc.

Memory of Nations ghi lại rằng ông xem việc làm của mẹ là một ảnh hưởng quan trọng đối với quan niệm sống sau này: điều có ý nghĩa không chỉ là thành công hay giàu có, mà còn là tình thương và sự quan tâm dành cho đồng loại. <Cite refs={["turn678581view1"]}/>

Đây là một chi tiết đáng chú ý, nhưng cũng cần thận trọng khi diễn giải.

Không thể từ một ký ức tuổi thơ mà suy ra toàn bộ học thuyết chính trị của một con người. Tuy nhiên, nó giúp chúng ta nhận diện một lớp trải nghiệm có thể đã ảnh hưởng đến cách ông nhìn nhận xã hội: sự bất hạnh của con người không chỉ là chuyện riêng của từng cá nhân; nó còn liên quan đến trách nhiệm của cộng đồng.

Một đứa trẻ chứng kiến nạn đói có thể mang theo câu hỏi về sự sống, lòng nhân ái và trách nhiệm xã hội suốt đời.

Sau này, khi Nguyễn Gia Kiểng nói về hòa giải dân tộc, ông thường đặt trọng tâm vào việc người Việt phải nhìn nhau như những con người cùng một cộng đồng, thay vì tiếp tục xem nhau là kẻ thù.

Có thể thấy giữa ký ức về người mẹ cứu đói và quan niệm chính trị về hòa giải có một sự tương đồng về giá trị nhân bản. Nhưng mối liên hệ ấy nên được xem là một hướng diễn giải, không phải một quan hệ nhân quả đã được chứng minh.

3. Di cư vào Nam: Một trải nghiệm sớm về sự chia cắt đất nước

Sau Hiệp định Genève năm 1954, gia đình Nguyễn Gia Kiểng di cư vào miền Nam.

Đây là một biến cố có ý nghĩa trong lịch sử cá nhân của ông, bởi ông đã trải nghiệm sự chia cắt đất nước không chỉ qua sách vở mà qua chính cuộc sống gia đình.

Một đứa trẻ sinh ra ở miền Bắc, lớn lên trong chiến tranh, rồi chuyển vào miền Nam sau một hiệp định quốc tế có thể cảm nhận rất rõ sự thay đổi về môi trường sống, xã hội và chính trị.

Tuy nhiên, không nên mặc nhiên cho rằng mọi người di cư vào Nam năm 1954 đều có cùng lý do hoặc cùng quan điểm chính trị. Những cuộc di cư sau Hiệp định Genève bao gồm nhiều hoàn cảnh khác nhau, từ lựa chọn tôn giáo, gia đình, an ninh đến những tính toán về tương lai.

Điều đáng chú ý trong trường hợp Nguyễn Gia Kiểng là ông đã tiếp tục học tập và trưởng thành trong môi trường miền Nam, trước khi sang Pháp du học.

Như vậy, trước khi bước vào đời sống chính trị, ông đã trải qua hai không gian xã hội khác nhau của Việt Nam.

Đó có thể là một trong những điều kiện giúp ông sớm nhận thức rằng một quốc gia không chỉ có một cách sống, một ký ức hay một cách giải thích lịch sử.

Nhưng câu hỏi sâu hơn vẫn còn đó: Một dân tộc bị chia cắt bởi chiến tranh và ý thức hệ có thể tìm được một nền tảng chung nào để cùng tồn tại?

Câu hỏi ấy sẽ trở lại nhiều lần trong tư tưởng của ông.

4. Paris năm 1961: Từ một thanh niên Việt Nam đến môi trường tư tưởng quốc tế

Năm 1961, ở tuổi 19, Nguyễn Gia Kiểng sang Pháp du học bằng học bổng sau khi đậu tú tài.

Theo lời kể trong cuộc phỏng vấn với BBC, ông học tập tại Pháp khoảng sáu năm, sau đó ở lại làm việc thêm khoảng sáu năm để tích lũy kinh nghiệm trước khi trở về Việt Nam năm 1973. Ông nhấn mạnh rằng việc học không chỉ nhằm lấy bằng cấp, mà còn để tiếp xúc với người phương Tây và hiểu cách họ làm việc. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Các tư liệu tiểu sử của ông ghi nhận ông theo học tại École Centrale de Paris, một trường kỹ thuật có uy tín của Pháp.

Đây là giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt.

Đầu thập niên 1960, châu Âu đang trải qua những cuộc tranh luận mạnh mẽ về chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa tư bản, tự do cá nhân, dân chủ, chủ nghĩa thực dân và tương lai của các quốc gia đang phát triển.

Đối với một sinh viên Việt Nam, Paris không chỉ là nơi học kỹ thuật. Đó còn là môi trường để tiếp xúc với những truyền thống tư tưởng chính trị khác nhau.

Một người có thể học kỹ thuật trong giảng đường, nhưng ngoài giảng đường lại chứng kiến các cuộc tranh luận về quyền lực, tự do và trách nhiệm công dân.

Một người có thể được đào tạo để giải quyết những bài toán kỹ thuật, nhưng khi quan sát xã hội, bắt đầu nhận ra rằng năng lực tổ chức quốc gia cũng là một vấn đề cần tri thức và phương pháp.

Trong hồi ức được Memory of Nations ghi lại, Nguyễn Gia Kiểng kể rằng ông và những người bạn sinh viên đã tổ chức những buổi học tập, thu thập tài liệu về các chế độ chính trị trên thế giới và thảo luận mô hình xã hội nào phù hợp với Việt Nam. <Cite refs={["turn678581view1"]}/>

Điều này cho thấy hoạt động tư tưởng của ông không đợi đến sau năm 1975 mới bắt đầu.

Những câu hỏi về thể chế, dân chủ và tương lai Việt Nam đã xuất hiện từ thời ông còn là sinh viên tại Pháp.

5. Hoạt động sinh viên: Ủng hộ thể chế cộng hòa không có nghĩa ủng hộ mọi chính quyền

Một chi tiết đáng chú ý trong tiểu sử Nguyễn Gia Kiểng là hoạt động của ông trong cộng đồng sinh viên Việt Nam tại Pháp.

Theo Memory of Nations, ông cùng các bạn tham gia thành lập một tổ chức sinh viên và đến năm 1965 giữ chức chủ tịch. Nhóm của ông tổ chức các buổi nghiên cứu, trao đổi về những mô hình chính trị khác nhau và đi đến quan điểm ủng hộ khả năng xây dựng một quốc gia dân chủ tại miền Nam. <Cite refs={["turn678581view1"]}/>

Nhưng điều đáng chú ý hơn nằm ở một nghịch lý mà chính ông kể lại.

Ông cho biết mình ủng hộ thể chế cộng hòa ở miền Nam, nhưng đồng thời từng tham gia biểu tình phản đối chính quyền Ngô Đình Diệm.

Nói cách khác, ông phân biệt giữa việc bảo vệ một nguyên tắc thể chế và việc ủng hộ một chính quyền cụ thể.

Đây là một phân biệt quan trọng trong tư duy chính trị.

Một người có thể ủng hộ chế độ cộng hòa nhưng phản đối một tổng thống.

Một người có thể bảo vệ nền dân chủ nhưng phê bình chính phủ được bầu lên.

Một người có thể ủng hộ nhà nước pháp quyền nhưng không đồng tình với một đạo luật cụ thể.

Nếu không phân biệt nhà nước, thể chế, chính phủ và người cầm quyền, chính trị dễ trở thành sự trung thành tuyệt đối với một cá nhân hoặc một nhóm quyền lực.

Trong một nền dân chủ, chính quyền có thể thay đổi mà không làm mất đi nền tảng của quốc gia.

Đây là một trong những nguyên tắc đáng chú ý có thể nhận diện từ hoạt động sinh viên của Nguyễn Gia Kiểng.

Tuy nhiên, cũng cần đặt câu hỏi ngược lại: Việc ủng hộ một thể chế cộng hòa có đồng nghĩa với việc đã hiểu đầy đủ những điều kiện cần thiết để thể chế ấy vận hành hay chưa?

Một nền cộng hòa không tự động trở thành một nền dân chủ. Nó còn cần bầu cử có cạnh tranh, quyền đối lập, pháp trị, tự do báo chí, cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.

Đó là những vấn đề mà một người hoạt động chính trị phải tiếp tục nghiên cứu, thay vì dừng lại ở sự lựa chọn danh xưng thể chế.

6. Trở về Việt Nam năm 1973: Từ người quan sát đến người trực tiếp tham gia

Sau khoảng mười hai năm ở Pháp, Nguyễn Gia Kiểng trở về miền Nam năm 1973.

Theo lời kể của ông với BBC, sau khi tốt nghiệp, ông ở lại Pháp làm việc để tích lũy kinh nghiệm. Khi trở về Việt Nam, ông làm việc trong lĩnh vực ngân hàng, tham gia quản lý một quỹ đầu tư, rồi chuyển sang Bộ Kinh tế Việt Nam Cộng hòa. Ông đảm nhiệm chức vụ phụ tá Bộ trưởng Kinh tế cho đến ngày 30 tháng 4 năm 1975. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Memory of Nations cũng ghi nhận ông từng làm chuyên viên kỹ thuật và kinh tế cho chính quyền Việt Nam Cộng hòa, sau đó trở thành phụ tá tổng trưởng Bộ Kinh tế. <Cite refs={["turn678581view1"]}/>

Đây là một bước chuyển quan trọng.

Trước đó, ông quan sát và nghiên cứu các mô hình xã hội từ môi trường học tập và hoạt động sinh viên.

Khi trở về, ông trực tiếp tham gia vào công việc kinh tế và quản lý nhà nước.

Sự khác biệt giữa nghiên cứu và thực hành thường rất lớn.

Trong lý thuyết, một chính sách có thể được thiết kế theo những nguyên tắc hợp lý. Nhưng khi đưa vào thực tế, nó phải đối diện với nguồn lực hạn chế, lợi ích khác nhau, bộ máy hành chính, áp lực chiến tranh và những điều kiện chính trị cụ thể.

Một chuyên gia kinh tế có thể đưa ra phương án tốt, nhưng không phải lúc nào cũng có đủ quyền lực hoặc điều kiện để thực hiện phương án ấy.

Một người làm trong bộ máy nhà nước có thể nhìn thấy những vấn đề mà người đứng ngoài khó nhận ra, nhưng cũng có thể bị giới hạn bởi chính cơ chế mà mình đang phục vụ.

Chúng ta chưa có đủ hồ sơ độc lập để đánh giá toàn diện những đóng góp cụ thể của Nguyễn Gia Kiểng trong thời gian làm việc tại Bộ Kinh tế.

Vì vậy, không nên phóng đại vai trò của ông trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa, cũng không nên xem chức vụ phụ tá Bộ trưởng là bằng chứng tự thân cho năng lực quản trị hay thành tựu chính sách.

Điều có thể xác định là ông đã có trải nghiệm thực tế trong một bộ máy nhà nước, trước khi biến cố 1975 làm thay đổi hoàn toàn con đường nghề nghiệp và chính trị của mình.

7. Ngày 30 tháng 4 năm 1975: Khi người làm chính sách trở thành người chịu tác động của chính sách

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, chính quyền Việt Nam Cộng hòa chấm dứt tồn tại.

Đối với Nguyễn Gia Kiểng, đây không chỉ là sự kết thúc của một chế độ chính trị mà còn là một biến cố trực tiếp đối với cuộc đời.

Ông đang giữ chức phụ tá Bộ trưởng Kinh tế. Sau khi chính quyền miền Nam sụp đổ, ông phải đối diện với việc bị yêu cầu trình diện và đi học tập cải tạo.

Trong cuộc phỏng vấn với BBC, ông kể rằng ban đầu ông không trình diện mà tìm cách trốn khỏi Việt Nam, nhưng bị bắt trở lại. Ông cho biết mình bị giam giữ hơn ba năm. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Đây là một chi tiết cần được giữ đúng theo lời kể của nhân vật.

Cần phân biệt giữa việc ông bị bắt, bị giam giữ và những diễn giải về nguyên nhân, mức độ trách nhiệm hay chính sách đối với từng cá nhân. Muốn đánh giá đầy đủ phải có thêm hồ sơ lưu trữ, tài liệu hành chính và lời kể từ những người có liên quan.

Nhưng về mặt tiểu sử, đây là một bước ngoặt lớn.

Một người từng làm việc trong bộ máy nhà nước, từng tin vào khả năng đóng góp chuyên môn cho đất nước, nay trở thành người bị giam giữ bởi chính quyền mới.

Trải nghiệm ấy có thể tạo ra sự thay đổi sâu sắc trong cách nhìn về quyền lực.

Khi còn ở ngoài hệ thống, người ta có thể nói về quyền lực như một vấn đề lý thuyết.

Khi chính mình trở thành đối tượng của quyền lực, những câu hỏi về luật pháp, trách nhiệm và giới hạn quyền lực trở nên cụ thể hơn nhiều.

Một chính quyền có quyền xử lý bộ máy cũ sau chiến tranh đến đâu?

Trách nhiệm của một người có thể được xác định chỉ bằng chức vụ trước đây hay phải căn cứ vào hành vi cụ thể?

Một người từng phục vụ chính quyền thất bại có còn quyền đóng góp cho đất nước hay không?

Những câu hỏi này không chỉ liên quan đến trường hợp Nguyễn Gia Kiểng. Chúng là vấn đề căn bản của mọi xã hội trải qua thay đổi chế độ.

8. Từ trại cải tạo trở lại đời sống chuyên môn: Một lựa chọn cần được hiểu đúng

Theo lời kể của Nguyễn Gia Kiểng, sau khi được trả tự do năm 1979, ông được sử dụng làm chuyên viên cho chính quyền mới.

Ông giải thích rằng mình có kiến thức về điện toán và từng phụ trách một số lĩnh vực kỹ thuật tại Bộ Kinh tế trước năm 1975. Khi chính quyền mới nhận thấy những thiết bị máy tính IBM và năng lực chuyên môn của ông có thể cần thiết, ông được đưa trở lại làm việc. <Cite refs={["turn678581view0","turn678581view1"]}/>

Trong cuộc phỏng vấn với BBC, ông kể lại một câu chuyện liên quan đến việc cứu một nhà máy có nguy cơ bị đóng cửa.

Khi một người từng giữ chức vụ trong chính quyền cách mạng muốn đóng cửa cơ sở đó, ông phản đối vì cho rằng nhà máy vẫn có khả năng khắc phục khó khăn. Ông ví trách nhiệm của một kỹ sư trước một nhà máy đang gặp vấn đề giống như trách nhiệm của bác sĩ trước một bệnh nhân: nếu còn khả năng cứu chữa thì phải tìm cách cứu chữa. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Câu chuyện này được thuật lại từ chính nhân vật, chưa phải một sự kiện đã được kiểm chứng bằng hồ sơ độc lập. Nhưng nó giúp chúng ta hiểu cách ông muốn giải thích lựa chọn của mình.

Ông phân biệt giữa hợp tác với một chính quyền và đóng góp cho đất nước.

Theo cách diễn giải của ông, việc tiếp tục làm chuyên môn không có nghĩa là chấp nhận toàn bộ hệ tư tưởng hay phương thức quản lý của chính quyền mới. Ông cho rằng mình đang sử dụng khả năng nghề nghiệp để phục vụ xã hội, trong hoàn cảnh bản thân không có nhiều lựa chọn chính trị. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Đây là một vấn đề đáng suy nghĩ.

Một người có thể không đồng tình với chế độ nhưng vẫn làm việc trong bộ máy nhà nước để phục vụ những nhu cầu thiết yếu của xã hội hay không?

Một bác sĩ có nên từ chối chữa bệnh cho người thuộc một chính quyền mà mình phản đối?

Một kỹ sư có nên từ chối sửa chữa nhà máy chỉ vì nhà máy thuộc sở hữu nhà nước?

Một chuyên gia có thể đóng góp cho đất nước mà không đồng nghĩa với việc tán thành mọi chính sách của chính quyền hay không?

Câu trả lời không phải lúc nào cũng đơn giản. Nó còn phụ thuộc vào tính chất công việc, mức độ tham gia vào quyết định chính trị và những giới hạn đạo đức mà cá nhân đặt ra cho mình.

Nhưng trường hợp này cho thấy một phân biệt quan trọng: đất nước, nhà nước, chính quyền và chế độ chính trị không phải lúc nào cũng đồng nhất.

Một người có thể trung thành với đất nước nhưng bất đồng với chính quyền.

Một công chức có thể phục vụ người dân mà không nhất thiết phải tán thành mọi quyết định của người cầm quyền.

Đây là một quan niệm có ý nghĩa đối với việc xây dựng nền công vụ chuyên nghiệp trong một quốc gia hiện đại.

9. Một nghịch lý của quyền lực: Cần chuyên môn nhưng không hoàn toàn tin cậy người có chuyên môn

Trong hồi ức của mình, Nguyễn Gia Kiểng kể rằng sau khi được trở lại làm việc, ông vẫn bị theo dõi và chịu sự nghi kỵ vì từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Ông cho rằng chính quyền mới cần năng lực chuyên môn của ông trong một số lĩnh vực, nhưng không dễ dàng chấp nhận ông như một người có thể được tin cậy về chính trị. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Nếu đặt câu chuyện này trong bối cảnh rộng hơn, chúng ta thấy một vấn đề có tính thể chế.

Một nhà nước muốn phát triển cần nhân tài, chuyên gia và những người có năng lực giải quyết công việc.

Nhưng nếu việc tuyển dụng, sử dụng và thăng tiến trong bộ máy phụ thuộc quá nhiều vào sự trung thành chính trị, nhà nước có nguy cơ tự thu hẹp nguồn nhân lực của mình.

Người có năng lực có thể bị loại bỏ không phải vì thiếu chuyên môn mà vì lý lịch hoặc quan điểm.

Ngược lại, người được tin cậy về chính trị nhưng thiếu năng lực có thể được trao những vị trí vượt quá khả năng.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều bộ máy hành chính trở nên kém hiệu quả.

Tuy nhiên, cũng không nên suy diễn rằng mọi nghi ngại về nhân sự sau chiến tranh đều vô lý. Một chính quyền mới phải đối diện với những vấn đề an ninh, lòng trung thành và nguy cơ chống đối trong bối cảnh vừa kết thúc một cuộc chiến.

Vấn đề nằm ở chỗ: làm thế nào để phân biệt yêu cầu an ninh chính đáng với sự nghi kỵ kéo dài, và làm thế nào để trách nhiệm cá nhân được đánh giá bằng chứng cứ thay vì chỉ bằng lý lịch chính trị?

Đó là câu hỏi có giá trị vượt ra ngoài trường hợp Việt Nam.

Một nhà nước mạnh không phải là nhà nước chỉ sử dụng những người giống mình về tư tưởng. Một nhà nước mạnh phải có khả năng sử dụng người giỏi, kể cả người có quan điểm khác biệt, trong khuôn khổ pháp luật và trách nhiệm công vụ.

10. Cuối năm 1982: Rời Việt Nam lần thứ hai

Sau một thời gian làm chuyên viên dưới chính quyền mới, Nguyễn Gia Kiểng sang Pháp vào cuối năm 1982.

Theo lời ông kể với BBC, việc ra đi có sự can thiệp của chính phủ Pháp. Sau khi sang Pháp, ông tiếp tục hành nghề kỹ sư và sau này nghỉ hưu. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Đây là lần thứ hai ông đến Pháp, nhưng hoàn cảnh đã hoàn toàn khác.

Năm 1961, ông sang Pháp với tư cách một thanh niên nhận học bổng, mang theo niềm tin và những kỳ vọng về tương lai.

Năm 1982, ông trở lại sau khi đã trải qua chiến tranh, thay đổi chế độ, giam giữ và một giai đoạn làm việc trong hệ thống chính trị mới.

Lần thứ nhất, ông đi để học tập và tích lũy kinh nghiệm.

Lần thứ hai, ông đi sau một chuỗi biến cố chính trị và cá nhân.

Có lẽ chính sự khác biệt giữa hai lần ra đi ấy đã tạo nên một điểm nhìn đặc biệt.

Ông không còn là người chỉ so sánh Việt Nam với phương Tây qua những điều quan sát được trong trường học và môi trường nghề nghiệp.

Ông đã trực tiếp trải nghiệm sự thay đổi của quyền lực đối với số phận một con người.

Ông từng làm việc trong một chính quyền, rồi bị giam giữ sau khi chính quyền ấy thất bại. Sau đó, ông lại làm chuyên môn cho chính quyền mới, nhưng theo lời ông, không thể thoát khỏi sự nghi kỵ chính trị.

Những trải nghiệm đó có thể giúp giải thích vì sao về sau ông đặc biệt quan tâm đến hòa giải dân tộc, giới hạn quyền lực và việc xây dựng một thể chế trong đó người khác chính kiến vẫn có thể cùng tồn tại.

Nhưng cần nhấn mạnh: đó là cách lý giải quá trình hình thành tư tưởng, không phải bằng chứng rằng mọi quan điểm chính trị sau này của ông đều xuất phát duy nhất từ những biến cố ấy.

11. Từ nghề nghiệp kỹ thuật đến hoạt động tư tưởng: Một lựa chọn không dễ dàng

Sau khi định cư tại Pháp, Nguyễn Gia Kiểng tiếp tục làm việc trong lĩnh vực kỹ thuật. Song song với nghề nghiệp, ông tham gia những cuộc trao đổi và hoạt động chính trị của người Việt.

Đến đây, có một câu hỏi đáng đặt ra: Vì sao một người đã có chuyên môn, có công việc và có điều kiện ổn định cuộc sống ở Pháp lại tiếp tục dành thời gian cho một hoạt động chính trị kéo dài nhiều thập niên?

Có thể có nhiều động lực.

Một là ký ức về đất nước và những biến cố mà ông đã trải qua.

Hai là niềm tin rằng Việt Nam cần thay đổi cách tổ chức quyền lực, chứ không chỉ thay đổi một chính quyền.

Ba là ý thức về trách nhiệm của người có tri thức đối với xã hội.

Bốn là mong muốn tìm kiếm một con đường chính trị không tái diễn chiến tranh và bạo lực.

Trong cuộc phỏng vấn với BBC, ông nhiều lần nhấn mạnh sự phân biệt giữa đất nước và chế độ, đồng thời cho rằng người Việt cần tìm một giải pháp chung thay vì tiếp tục đối đầu. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Nhưng hoạt động chính trị từ nước ngoài cũng đặt ra những thách thức riêng.

Người hoạt động có thể tự do viết và phát biểu, nhưng khoảng cách địa lý khiến họ khó tiếp xúc thường xuyên với đời sống trong nước.

Họ có thể xây dựng lý thuyết, nhưng không dễ kiểm nghiệm lý thuyết bằng việc trực tiếp tham gia quản trị.

Họ có thể có một chương trình chính trị, nhưng chưa chắc đã có đủ lực lượng và điều kiện để thực hiện.

Một người có thể có tư tưởng đúng đắn nhưng vẫn thiếu năng lực tổ chức.

Một tổ chức có thể có chương trình tốt nhưng không tạo được sự tin cậy trong xã hội.

Đó là những vấn đề mà hoạt động chính trị của Nguyễn Gia Kiểng và nhóm Thông Luận cần được kiểm nghiệm ở các chương tiếp theo.

12. “Tổ Quốc Ăn Năn”: Từ tự phê bình cá nhân đến một cách đặt lại vấn đề quốc gia

Một tác phẩm quan trọng thể hiện rõ tư duy của Nguyễn Gia Kiểng là Tổ Quốc Ăn Năn.

Đây không chỉ là một cuốn sách bàn về lịch sử hay văn hóa Việt Nam. Tác phẩm đặt ra một câu hỏi gây tranh luận: Người Việt cần nhìn lại chính mình như thế nào để có thể thoát khỏi những hạn chế đã kéo dài trong đời sống quốc gia?

Trong phần mở đầu, ông hồi tưởng rằng khi sang Pháp năm 1961, ông từng mang theo niềm tự hào lớn về văn hóa và lịch sử Việt Nam. Qua thời gian học tập, làm việc và tiếp xúc với xã hội phương Tây, ông dần thay đổi cách nhìn. Ông cho rằng Việt Nam cần nhìn nhận những điểm yếu của mình thay vì chỉ dựa vào niềm tự hào quá khứ. <Cite refs={["turn790351search5","turn790351search9"]}/>

Đây là một luận điểm có sức gợi mở.

Một dân tộc có thể tự hào về lịch sử nhưng không nên dùng quá khứ để che khuất những vấn đề của hiện tại.

Một xã hội có thể có truyền thống lâu đời nhưng vẫn cần tự hỏi vì sao năng lực khoa học, công nghệ, tổ chức và quản trị chưa đạt được những thành tựu tương xứng.

Một người yêu nước không nhất thiết phải bảo vệ mọi tập quán, quan niệm hay thiết chế được truyền lại.

Đôi khi, lòng yêu nước đòi hỏi phải dám nhìn nhận những điều không dễ chịu về chính cộng đồng của mình.

Tuy nhiên, cách tiếp cận của Nguyễn Gia Kiểng cũng cần được phản biện.

Khi giải thích sự khác biệt giữa Việt Nam và phương Tây, không thể chỉ quy nguyên nhân cho văn hóa hoặc tâm lý dân tộc.

Sự phát triển của các quốc gia còn chịu ảnh hưởng của địa lý, lịch sử, chiến tranh, cấu trúc kinh tế, thể chế, giáo dục, khoa học, quan hệ quốc tế và nhiều yếu tố khác.

Nếu nhấn mạnh quá mức những khuyết điểm văn hóa, người nghiên cứu có thể rơi vào một cách giải thích giản lược, thậm chí biến những đặc điểm lịch sử có thể thay đổi thành bản chất cố định của một dân tộc.

Văn hóa có thể ảnh hưởng đến thể chế, nhưng thể chế cũng có khả năng thay đổi văn hóa.

Một xã hội có thể hình thành thói quen phục tùng khi quyền lực không bị kiểm soát. Nhưng khi có luật pháp công bằng, quyền tự do và cơ chế phản biện, những thói quen ấy có thể dần thay đổi.

Đây là điểm cần tiếp tục khảo sát khi nghiên cứu học thuyết chính trị của Nguyễn Gia Kiểng ở Phần III.

13. Hòa giải dân tộc: Từ một trải nghiệm cá nhân đến một lựa chọn chính trị

Một trong những chủ đề nổi bật trong tư tưởng Nguyễn Gia Kiểng là hòa giải dân tộc.

Trong cuộc phỏng vấn với BBC, ông giải thích rằng sau một cuộc nội chiến, một dân tộc đứng trước hai lựa chọn: tìm cách hòa giải để tiếp tục sống chung hoặc không chấp nhận hòa giải và để sự chia rẽ kéo dài. Ông xem hòa giải là điều kiện để người Việt có thể cùng xây dựng tương lai. <Cite refs={["turn678581view0"]}/>

Đây là một quan điểm cần được đặt trong bối cảnh cuộc đời ông.

Ông từng sống trong một gia đình chịu ảnh hưởng của chiến tranh, từng di cư sau Hiệp định Genève, từng phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng hòa, rồi trải qua giam giữ sau năm 1975 và làm việc dưới chính quyền mới.

Ông có lý do cá nhân để hiểu rằng sự đối đầu chính trị có thể ảnh hưởng đến số phận của một con người và gia đình như thế nào.

Nhưng hòa giải dân tộc không thể chỉ dựa vào thiện chí của một cá nhân hay lời kêu gọi của một tổ chức.

Nó phải giải quyết những vấn đề khó hơn:

• Sự thật lịch sử có được nhìn nhận đầy đủ hay không?
• Những người chịu tổn thất có được lắng nghe hay không?
• Trách nhiệm cá nhân có được phân biệt với trách nhiệm tập thể hay không?
• Những người từng bị đối xử bất công có cơ hội tiếp cận công lý hay không?
• Người có quan điểm khác biệt có được bảo đảm quyền công dân bình đẳng hay không?
• Hòa giải có đi cùng với những thiết chế ngăn ngừa việc lặp lại sai lầm trong tương lai hay không?

Nếu không giải quyết những câu hỏi này, hòa giải có thể trở thành một lời kêu gọi đạo đức nhưng thiếu nền tảng chính trị và pháp lý.

Điều đáng ghi nhận là Nguyễn Gia Kiểng đặt hòa giải vào dự án chính trị từ khá sớm, thay vì xem nó chỉ là vấn đề sẽ giải quyết sau khi một lực lượng giành được quyền lực.

Đó là một điểm cần được xem xét nghiêm túc.

Nhưng cũng phải kiểm nghiệm xem quan niệm hòa giải của ông đã được cụ thể hóa thành chương trình, nguyên tắc và cơ chế nào; nó có đủ chỗ cho sự thật, công lý, trách nhiệm và những tiếng nói bất đồng hay không.

14. Nguyễn Gia Kiểng: Nhân vật tư tưởng, người tổ chức và giới hạn của vai trò cá nhân

Đến cuối năm 1982, Nguyễn Gia Kiểng bắt đầu một giai đoạn hoạt động chính trị mới tại Pháp.

Ông không chỉ viết về Việt Nam mà còn tham gia xây dựng một nhóm thảo luận, phát triển diễn đàn tư tưởng và tiến tới hình thành một tổ chức chính trị.

Vai trò của ông trong quá trình này là đáng kể.

Ông có trải nghiệm qua nhiều môi trường chính trị, có nền tảng kỹ thuật và kinh tế, có khả năng viết và diễn giải các vấn đề xã hội, đồng thời có sự kiên trì trong hoạt động tư tưởng.

Nhưng lịch sử của Tập Hợp không thể được viết như lịch sử riêng của Nguyễn Gia Kiểng.

Một tổ chức được hình thành từ nhiều người, nhiều cuộc thảo luận và những quyết định tập thể. Những thành viên khác có thể đóng góp ý tưởng, phản biện, xây dựng văn kiện, tổ chức hoạt động và duy trì diễn đàn.

Nếu chỉ tập trung vào người sáng lập, chúng ta sẽ bỏ qua câu hỏi quan trọng: Những người cùng tham gia đã có vai trò như thế nào?

Ngược lại, nếu bỏ qua vai trò cá nhân Nguyễn Gia Kiểng, chúng ta cũng khó hiểu được sự hình thành và phát triển của nhóm Thông Luận.

Cần phân biệt ba tầng:

Thứ nhất, Nguyễn Gia Kiểng với tư cách một cá nhân. Những quan điểm trong sách, bài viết và phát biểu của ông là sản phẩm tư duy cá nhân, cần được đánh giá bằng lập luận và bằng chứng.

Thứ hai, Nguyễn Gia Kiểng với tư cách người tham gia xây dựng tổ chức. Vai trò này cần được khảo cứu qua quá trình hình thành, điều hành, phân công và quan hệ với các thành viên.

Thứ ba, Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên với tư cách một tổ chức chính trị. Tổ chức phải chịu trách nhiệm về văn kiện, quyết định, phương thức hoạt động và kết quả thực tế của mình, không thể chỉ được đánh giá qua ý tưởng của một cá nhân.

Đây là một phân biệt quan trọng cho toàn bộ công trình.

Một tổ chức dân chủ không thể tồn tại lâu dài nếu mọi giá trị và quyết định đều phụ thuộc vào một người.

Một người sáng lập có thể tạo ra động lực ban đầu, nhưng tổ chức chỉ trưởng thành khi có khả năng tiếp nhận phản biện, đào tạo người kế nhiệm và hoạt động bằng những nguyên tắc vượt lên trên cá nhân.

Chính vì vậy, vai trò của Nguyễn Gia Kiểng vừa cần được ghi nhận, vừa cần được đặt trong một quá trình kiểm nghiệm nghiêm túc.

15. Phản đề: Trải nghiệm phong phú có đủ tạo nên một nhà tư tưởng chính trị?

Nguyễn Gia Kiểng có một tiểu sử nhiều biến động và đã trải nghiệm nhiều môi trường chính trị.

Nhưng liệu điều đó có đủ để tạo nên một nhà tư tưởng chính trị?

Không nhất thiết.

Trải nghiệm có thể đem lại sự nhạy cảm với những vấn đề xã hội, nhưng cũng có thể khiến con người bị giới hạn trong góc nhìn cá nhân.

Một người từng chịu bất công có thể hiểu sâu sắc giá trị của tự do, nhưng chưa chắc đã hiểu đầy đủ cách xây dựng một hệ thống tư pháp độc lập.

Một người từng sống trong xã hội phương Tây có thể nhận ra ưu điểm của dân chủ, nhưng chưa chắc đã hiểu hết những khuyết điểm của các nền dân chủ ấy.

Một người từng làm việc trong bộ máy nhà nước có thể hiểu khó khăn của quản trị, nhưng chưa chắc đã có kinh nghiệm điều hành một quốc gia.

Một người có khả năng viết và lập luận có thể tạo ảnh hưởng tư tưởng, nhưng chưa chắc đã có năng lực xây dựng một tổ chức lớn.

Vì vậy, cần đánh giá Nguyễn Gia Kiểng trên nhiều tiêu chuẩn:

• Tính nhất quán trong tư tưởng.
• Khả năng sử dụng dữ kiện và bằng chứng.
• Sự am hiểu các học thuyết chính trị khác nhau.
• Khả năng tiếp nhận phản biện.
• Năng lực chuyển hóa tư tưởng thành chương trình cụ thể.
• Khả năng xây dựng tổ chức có cơ chế dân chủ.
• Mức độ tương thích giữa nguyên tắc được tuyên bố và hành động thực tế.

Đây không phải những tiêu chuẩn nhằm hạ thấp một nhân vật. Trái lại, đó là cách đánh giá công bằng hơn.

Một tư tưởng chính trị càng có tham vọng ảnh hưởng đến tương lai quốc gia thì càng cần được kiểm nghiệm nghiêm túc.

Không nên vì kính trọng người sáng lập mà miễn trừ tư tưởng của ông khỏi phản biện.

Cũng không nên vì bất đồng với một số quan điểm mà phủ nhận toàn bộ những đóng góp có giá trị.

16. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc

Từ hành trình của Nguyễn Gia Kiểng, có thể rút ra một số bài học rộng hơn về sự hình thành tư tưởng và năng lực kiến tạo quốc gia.

Thứ nhất, trải nghiệm nhiều môi trường có thể mở rộng tầm nhìn, nhưng phải được chuyển hóa bằng tư duy phản biện.

Sống ở nhiều quốc gia không tự động làm một người hiểu sâu về thế giới. Điều quan trọng là khả năng so sánh, tìm nguyên nhân và phân biệt điều có thể học hỏi với điều không thể sao chép.

Thứ hai, yêu nước không đồng nghĩa với trung thành tuyệt đối với một chính quyền.

Một người có thể bảo vệ đất nước nhưng phê bình chính phủ. Có thể phục vụ nhân dân mà không tán thành mọi chính sách của nhà nước. Đây là nền tảng của một nền công vụ chuyên nghiệp và một xã hội có khả năng phản biện.

Thứ ba, chuyên môn cần được tôn trọng vượt lên trên lý lịch chính trị.

Một quốc gia muốn phát triển phải biết sử dụng nhân tài. Nếu sự trung thành chính trị thay thế năng lực chuyên môn, bộ máy nhà nước sẽ tự làm suy yếu mình.

Thứ tư, quyền lực phải có giới hạn để không biến khác biệt thành sự đối đầu không thể hóa giải.

Một người có thể thay đổi vị trí trong xã hội chỉ vì một biến cố chính trị. Vì vậy, mọi công dân cần được bảo vệ bằng pháp luật, không chỉ bằng thiện chí của người cầm quyền.

Thứ năm, hòa giải phải đi cùng với sự thật và công lý.

Không thể yêu cầu người bị tổn thương quên đi quá khứ mà không có sự nhìn nhận trách nhiệm. Nhưng cũng không thể để ký ức đau thương trở thành lý do duy trì sự thù địch vô hạn.

Thứ sáu, tư tưởng cá nhân chỉ có thể trở thành sức mạnh xã hội khi được đặt trong một cơ chế tập thể.

Một nhà tư tưởng có thể khởi xướng một hướng đi, nhưng tổ chức phải có khả năng phản biện, bổ sung và tiếp tục phát triển mà không lệ thuộc hoàn toàn vào người sáng lập.

Đó là bài học quan trọng đối với mọi phong trào chính trị muốn xây dựng một quốc gia dân chủ.

17. Chuyển tiếp: Từ Nguyễn Gia Kiểng đến sự ra đời của Thông Luận

Đến cuối năm 1982, Nguyễn Gia Kiểng đã trở lại Pháp và bắt đầu một giai đoạn mới.

Nhưng hoạt động chính trị không thể chỉ dựa vào suy tư của một cá nhân.

Muốn một ý tưởng trở thành tư tưởng có ảnh hưởng, nó phải được diễn đạt, công bố, tranh luận và tiếp nhận.

Muốn một nhóm nhỏ trở thành một không gian chính trị rộng hơn, nó cần phương tiện kết nối với những người chưa từng tham gia các cuộc gặp ban đầu.

Đó là lúc vai trò của truyền thông trở nên quan trọng.

Năm 1988, nguyệt san Thông Luận ra đời, mở ra một không gian để những vấn đề về dân chủ, thể chế, văn hóa chính trị, hòa giải và tương lai Việt Nam được trình bày và tranh luận.

Nhưng Thông Luận là gì?

Một tờ báo của một nhóm trí thức, một diễn đàn tư tưởng, một cơ quan truyền thông của một tổ chức chính trị, hay một không gian có đời sống tranh luận rộng hơn những người sáng lập?

Những người viết cho Thông Luận có cùng quan điểm hay không?

Tờ báo đã lựa chọn chủ đề, nhân vật và phương pháp tranh luận như thế nào?

Những bài viết nào tạo ảnh hưởng đáng kể? Có những quan điểm nào được tiếp nhận, phản bác hoặc thay đổi qua thời gian?

Và quan trọng nhất: Thông Luận đã góp phần như thế nào vào quá trình chuyển từ một nhóm thảo luận nhỏ thành một dự án chính trị có tổ chức?

Để trả lời, chương tiếp theo sẽ không chỉ kể lại ngày ra đời của một ấn phẩm. Chúng ta sẽ khảo sát Thông Luận như một diễn đàn tư tưởng, một kho tư liệu chính trị và một phương tiện kết nối những người Việt cùng quan tâm đến tương lai đất nước.

CHƯƠNG 5 – THÔNG LUẬN RA ĐỜI: MỘT DIỄN ĐÀN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ.

---

Ghi chú tư liệu và những điểm cần tiếp tục kiểm chứng

1. Tuổi thơ và gia đình: Các chi tiết về cha mất tích, hành trình tìm cha, nạn đói năm 1945 và hoạt động cứu đói của người mẹ hiện dựa chủ yếu vào lời kể được Memory of Nations biên tập. Cần tìm thêm hồi ký, tư liệu gia đình hoặc lời kể độc lập nếu có.
2. Hoạt động sinh viên tại Pháp: Cần xác minh tên chính thức của tổ chức sinh viên, thời điểm thành lập, chức vụ chủ tịch năm 1965, danh sách thành viên và các hoạt động chính trị được nhắc đến trong hồi ức.
3. Quá trình học tập và nghề nghiệp: Cần đối chiếu hồ sơ học tập tại École Centrale de Paris, thời gian tốt nghiệp, nơi làm việc tại Pháp và các chức vụ cụ thể tại Bộ Kinh tế Việt Nam Cộng hòa.
4. Giai đoạn sau năm 1975: Những chi tiết về việc tìm cách rời Việt Nam, bị bắt, thời gian giam giữ, được trả tự do năm 1979 và việc làm chuyên viên điện toán hiện chủ yếu dựa trên lời kể của Nguyễn Gia Kiểng. Cần tìm hồ sơ lưu trữ hoặc nguồn độc lập để xác minh.
5. Hoạt động chuyên môn dưới chính quyền mới: Cần xác định cơ quan, chức danh, thời gian làm việc và phạm vi công việc. Câu chuyện về nhà máy được thuật lại trong phỏng vấn BBC cần được xem là hồi ức cá nhân, chưa phải sự kiện được kiểm chứng độc lập.
6. Tư tưởng chính trị: Cần khảo sát các tác phẩm, bài viết và văn kiện theo trình tự thời gian để xác định sự phát triển tư tưởng của Nguyễn Gia Kiểng, tránh lấy những quan điểm xuất hiện về sau rồi gán ngược cho giai đoạn đầu.
7. Vai trò trong tổ chức: Cần tìm thêm tiếng nói của những thành viên sáng lập, người từng cộng tác, người rời tổ chức và những người có quan điểm bất đồng. Lịch sử tổ chức không thể chỉ dựa trên hồi ức của người đứng đầu.

Nguồn tham khảo chính của chương:

• BBC Tiếng Việt, Nguyễn Gia Kiểng: Vì sao tôi trở về và lại ra đi?, phỏng vấn ngày 4/2/2019, được đăng lại trên trang Thông Luận. Đây là nguồn phỏng vấn trực tiếp, hữu ích để ghi nhận lời kể của nhân vật, nhưng không thay thế việc kiểm chứng độc lập.
• Memory of Nations, hồ sơ Nguyễn Gia Kiểng, phỏng vấn ghi âm tại Paris ngày 26/7/2004 và phần tiểu sử do cộng tác viên biên soạn. Chính trang này lưu ý rằng nội dung tiểu sử là bản thuật lại dựa trên ký ức nhân chứng, không phải một công trình lịch sử độc lập.
• Nguyễn Gia Kiểng, Tổ Quốc Ăn Năn, đặc biệt phần mở đầu và những đoạn hồi tưởng về quá trình du học, tiếp xúc với xã hội phương Tây và sự thay đổi nhận thức.
• Nguyễn Quốc Vinh, bài nghiên cứu về ký ức phản biện và lịch sử hậu chiến trong cộng đồng người Việt hải ngoại, Journal of Viet Nam Hoc, tập 4, số 2, tháng 7/2023. Bài viết có đề cập đến Nguyễn Gia Kiểng và tác phẩm Tổ Quốc Ăn Năn, cung cấp một góc nhìn học thuật bên ngoài tổ chức.

Read more »