Knowledge

Knowledge
Success is the ability to go from one failure to another with no loss of enthusiasm. Thành công là khả năng đi từ thất bại này đến thất bại khác mà không mất đi nhiệt huyết (Winston Churchill ). Khi người giàu ăn cắp, người ta bảo anh ta nhầm lẫn, khi người nghèo ăn cắp, người ta bảo anh ta ăn cắp. Tục ngữ Iran. Tiền thì có nghĩa lý gì nếu nó không thể mua hạnh phúc? Agatha Christie. Lý tưởng của đời tôi là làm những việc rất nhỏ mọn với một trái tim thật rộng lớn. Maggy. Tính ghen ghét làm mất đi sức mạnh của con người. Tục ngữ Nga. Men are born to succeed, not to fail. Con người sinh ra để thành công, không phải để thất bại. Henry David Thoreau. Thomas Paine đã viết: Bất lương không phải là TIN hay KHÔNG TIN. Mà bất lương là khi xác nhận rằng mình tin vào một việc mà thực sự mình không tin .

Thứ Tư, 18 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 8 - ĐỐI THOẠI VỚI KINH TẾ VIỆT NAM - TỪ KINH TẾ KẾ HOẠCH ĐẾN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG


ĐỐI THOẠI VỚI KINH TẾ VIỆT NAM

Tăng trưởng – Doanh nghiệp – Người lao động – AI và câu hỏi về một nền kinh tế vì con người

Hoàng Phong Nhã 

PHẦN II

TỪ ĐỔI MỚI ĐẾN NỀN KINH TẾ HIỆN NAY

CHƯƠNG VIII

TỪ KINH TẾ KẾ HOẠCH ĐẾN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

1. Thay đổi mô hình kinh tế là thay đổi điều gì?

Năm 1986 đánh dấu bước ngoặt về đường lối phát triển kinh tế của Việt Nam. Nhưng để hiểu sâu hơn quá trình Đổi mới, cần trả lời một câu hỏi cụ thể: khi chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam đã thay đổi những gì trong cách sản xuất, phân phối, kinh doanh và quản lý nguồn lực?

Một nền kinh tế không chỉ là tập hợp nhà máy, ruộng đất, ngân hàng, đường sá và người lao động. Nó còn là hệ thống quy tắc xác định ai được quyết định sản xuất cái gì, ai sở hữu tài sản, ai chịu rủi ro, ai hưởng thành quả và cơ quan nào có quyền can thiệp khi các chủ thể kinh tế xung đột lợi ích.

Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc quyết định nhiều chỉ tiêu sản xuất, phân bổ đầu vào và tổ chức lưu thông hàng hóa. Trong nền kinh tế thị trường, các quyết định sản xuất và tiêu dùng được phân tán rộng hơn cho doanh nghiệp, hộ gia đình và người tiêu dùng; giá cả, cung cầu và cạnh tranh có vai trò lớn hơn trong việc điều phối nguồn lực.

Tuy nhiên, hai mô hình này không phải hai trạng thái tuyệt đối, hoàn toàn tách biệt. Nền kinh tế thị trường nào cũng có Nhà nước, còn các nền kinh tế kế hoạch hóa trong thực tế cũng có thể tồn tại những giao dịch và cơ chế thị trường không chính thức.

Điều cần nghiên cứu là quyền quyết định nằm ở đâu, thông tin được sử dụng như thế nào, động lực được tạo ra bằng cách nào và ai chịu trách nhiệm khi quyết định gây ra hậu quả.

Luận đề trung tâm của chương này là: Việt Nam không đơn thuần chuyển từ Nhà nước quản lý sang thị trường tự vận hành. Việt Nam chuyển dần từ cơ chế phân bổ nguồn lực chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính sang một hệ thống trong đó thị trường, nhiều thành phần kinh tế và hội nhập quốc tế giữ vai trò lớn hơn, trong khi Nhà nước vẫn duy trì vai trò định hướng và quản lý. Thành công của quá trình chuyển đổi phụ thuộc không chỉ vào việc mở rộng thị trường, mà còn vào chất lượng thể chế, cạnh tranh, năng lực doanh nghiệp và khả năng bảo vệ lợi ích công.

2. Sáu thay đổi lớn trong quá trình chuyển đổi

Quá trình chuyển đổi kinh tế Việt Nam có thể được xem xét qua sáu phương diện có quan hệ với nhau.

2.1. Từ chỉ tiêu hành chính sang tín hiệu thị trường

Trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung, cơ quan quản lý có thể giao chỉ tiêu sản xuất, quyết định phân bổ vật tư và quy định giá đối với nhiều loại hàng hóa.

Trong cơ chế thị trường, doanh nghiệp phải quan tâm nhiều hơn đến nhu cầu khách hàng, giá đầu vào, chi phí sản xuất, đối thủ cạnh tranh và khả năng tiêu thụ. Giá cả trở thành một tín hiệu quan trọng giúp các chủ thể nhận biết tình trạng khan hiếm tương đối và điều chỉnh quyết định.

Sự thay đổi này có thể làm tăng tính linh hoạt. Một doanh nghiệp có thể mở rộng sản phẩm đang có nhu cầu, ngừng sản xuất mặt hàng không hiệu quả hoặc tìm nhà cung cấp mới mà không phải chờ một quy trình phân bổ hành chính cho từng quyết định.

Nhưng giá thị trường không phải nguồn thông tin hoàn hảo. Giá có thể bị bóp méo bởi độc quyền, thiếu minh bạch, trợ cấp không phù hợp hoặc tác động môi trường chưa được tính đầy đủ. Trong những trường hợp đó, Nhà nước vẫn cần xây dựng quy tắc cạnh tranh, bảo vệ người tiêu dùng và xử lý các thất bại thị trường.

Bài học không phải là thay mọi quyết định công bằng quyết định tư. Bài học là để quyết định được đưa ra ở cấp phù hợp, nơi có đủ thông tin và động lực, trong một khuôn khổ trách nhiệm rõ ràng.

2.2. Từ một khu vực kinh tế chủ đạo sang nền kinh tế nhiều thành phần

Đổi mới mở rộng vai trò của hộ gia đình, kinh tế tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và các hình thức tổ chức sản xuất khác bên cạnh khu vực nhà nước.

Sự thay đổi này có ý nghĩa vì các chủ thể khác nhau thường có nguồn lực, kỹ năng, thông tin và cách tiếp cận thị trường khác nhau. Khi có cơ hội hoạt động trong một khuôn khổ pháp luật phù hợp, họ có thể bổ sung cho nhau trong quá trình tạo ra giá trị.

Khu vực tư nhân có thể phát hiện nhu cầu mới, thử nghiệm mô hình kinh doanh và tạo việc làm. Doanh nghiệp FDI có thể mang lại vốn, mạng lưới khách hàng, công nghệ và kinh nghiệm quản trị. Doanh nghiệp nhà nước có thể đảm nhiệm một số nhiệm vụ chiến lược hoặc cung cấp dịch vụ trong những lĩnh vực có đặc điểm đặc biệt.

Tuy nhiên, sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế không tự động bảo đảm cạnh tranh công bằng.

Nếu một số doanh nghiệp được tiếp cận đất đai, vốn, giấy phép hoặc hợp đồng công thuận lợi hơn nhờ vị thế sở hữu, doanh nghiệp khác có thể không cạnh tranh trên cùng một mặt bằng. Nếu doanh nghiệp tư nhân được quyền tồn tại nhưng gặp nhiều rào cản trong việc mở rộng quy mô, khu vực tư nhân có thể đông về số lượng mà chưa mạnh về năng lực.

Do đó, thước đo quan trọng không chỉ là có bao nhiêu thành phần kinh tế, mà còn là mức độ tự chủ, khả năng gia nhập thị trường, cơ hội cạnh tranh và trách nhiệm của từng loại hình doanh nghiệp.

2.3. Từ quyền quyết định tập trung sang mở rộng quyền chủ động của cơ sở sản xuất

Trong nền kinh tế thị trường, người trực tiếp sản xuất thường có nhiều quyền quyết định hơn về đầu vào, lao động, công nghệ, giá bán và phương án kinh doanh.

Quyền chủ động có thể tạo động lực nâng năng suất vì người quyết định có thể trực tiếp hưởng lợi từ việc tiết kiệm chi phí, cải thiện chất lượng hoặc phát hiện cơ hội mới.

Tuy nhiên, quyền chủ động chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng những điều kiện thích hợp. Một doanh nghiệp khó đưa ra quyết định dài hạn nếu quyền sử dụng tài sản thiếu ổn định, hợp đồng khó thực thi hoặc chính sách thay đổi khó dự đoán. Một hộ kinh doanh khó mở rộng nếu không thể tiếp cận tín dụng, công nghệ và thị trường.

Bởi vậy, chuyển đổi mô hình kinh tế không chỉ là cho phép chủ thể tự quyết định. Nó còn đòi hỏi xây dựng một môi trường trong đó quyết định có thể được thực hiện, kết quả có thể được bảo vệ bằng pháp luật và rủi ro có thể được quản lý.

2.4. Từ phân phối hành chính sang trao đổi qua thị trường

Trong cơ chế thị trường, hàng hóa và dịch vụ được trao đổi ngày càng rộng thông qua mua bán, hợp đồng và các quan hệ kinh tế tự nguyện trong khuôn khổ pháp luật.

Cơ chế này cho phép người tiêu dùng lựa chọn, doanh nghiệp tìm khách hàng và các nguồn lực dịch chuyển đến những hoạt động có nhu cầu.

Nhưng giao dịch thị trường chỉ thực sự có hiệu quả khi các bên có thông tin tương đối đầy đủ, có quyền lựa chọn thực chất và có cơ chế xử lý tranh chấp đáng tin cậy.

Nếu người mua không có thông tin về chất lượng, người bán có thể lợi dụng sự bất cân xứng thông tin. Nếu một bên có quyền lực thị trường quá lớn, giao dịch trên danh nghĩa tự nguyện vẫn có thể tạo ra kết quả bất lợi cho bên yếu hơn. Nếu quyền tài sản và hợp đồng không được bảo vệ nhất quán, chi phí giao dịch tăng lên.

Do đó, nền kinh tế thị trường cần nhiều hơn sự hiện diện của mua bán. Nó cần luật lệ, cạnh tranh, thông tin và cơ chế thực thi hợp đồng.

2.5. Từ nền kinh tế tương đối khép kín sang hội nhập quốc tế sâu rộng

Mở cửa thương mại và đầu tư giúp Việt Nam tiếp cận thị trường rộng hơn, thu hút vốn, nhập khẩu công nghệ và tham gia vào các chuỗi cung ứng quốc tế.

Hội nhập tạo ra cơ hội chuyên môn hóa và mở rộng quy mô sản xuất. Một doanh nghiệp trong nước có thể phục vụ khách hàng ở nhiều quốc gia thay vì chỉ dựa vào thị trường nội địa. Người lao động có thể tham gia vào các ngành sản xuất và dịch vụ gắn với mạng lưới quốc tế.

Nhưng hội nhập cũng làm nền kinh tế nhạy cảm hơn trước những biến động bên ngoài. Khi nhu cầu tại các thị trường xuất khẩu giảm, đơn hàng trong nước có thể suy giảm. Khi công nghệ thay đổi, doanh nghiệp có năng lực thấp có nguy cơ mất vị trí trong chuỗi cung ứng. Khi một số ngành phụ thuộc nhiều vào đầu vào nhập khẩu, cú sốc về vận tải hoặc thương mại có thể làm chi phí tăng nhanh.

Vì vậy, mở cửa là điều kiện tạo cơ hội, không phải bảo đảm cho thành công. Năng lực nội địa quyết định mức độ Việt Nam tận dụng cơ hội và giữ lại giá trị.

2.6. Từ quản lý trực tiếp sang yêu cầu quản trị thị trường

Khi các quyết định kinh tế được phân tán rộng hơn, Nhà nước phải thực hiện những chức năng khác và phức tạp hơn.

Thay vì trực tiếp quyết định mọi hoạt động sản xuất, Nhà nước cần xây dựng luật lệ rõ ràng, bảo vệ cạnh tranh, cung cấp hạ tầng, ổn định kinh tế vĩ mô, giám sát rủi ro tài chính, bảo vệ người tiêu dùng và hỗ trợ những nhóm dễ bị tổn thương.

Điều này không nhất thiết làm vai trò Nhà nước nhỏ đi trong mọi lĩnh vực. Nó thay đổi trọng tâm từ kiểm soát chi tiết sang xây dựng điều kiện để nền kinh tế vận hành hiệu quả và có trách nhiệm.

Một Nhà nước có năng lực không cần quyết định thay doanh nghiệp về mọi sản phẩm. Nhưng Nhà nước cần đủ năng lực để bảo đảm doanh nghiệp tuân thủ luật pháp, không lạm dụng vị thế thị trường, không chuyển chi phí ô nhiễm sang xã hội và không dựa vào đặc quyền để loại bỏ đối thủ.

3. Quyền sở hữu và quyền sử dụng: Vì sao đây là vấn đề trung tâm?

Một nền kinh tế thị trường cần làm rõ ai có quyền sở hữu tài sản, ai được quyền sử dụng, ai có thể chuyển nhượng quyền lợi và những quyền đó được bảo vệ như thế nào.

Quyền tài sản có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư. Nếu doanh nghiệp tin rằng tài sản và hợp đồng của mình được bảo vệ theo quy tắc ổn định, họ có thêm cơ sở để đầu tư dài hạn, phát triển công nghệ và mở rộng sản xuất.

Ngược lại, nếu quyền lợi khó dự đoán hoặc tranh chấp kéo dài, doanh nghiệp có thể giảm đầu tư dài hạn, chuyển nguồn lực sang hoạt động ngắn hạn hoặc tìm cách giảm rủi ro bằng những phương thức không tạo ra nhiều giá trị mới.

Trong trường hợp Việt Nam, vấn đề đất đai cần được xem xét riêng. Chế độ sở hữu toàn dân về đất đai và cơ chế Nhà nước đại diện chủ sở hữu, thống nhất quản lý không đồng nhất với mô hình sở hữu tư nhân về đất đai. Nhưng điều đó không có nghĩa quyền sử dụng đất không có ý nghĩa kinh tế.

Quyền sử dụng đất, khả năng chuyển nhượng theo quy định, tính minh bạch trong quy hoạch, thủ tục giao đất và cho thuê đất, cơ chế định giá và giải quyết tranh chấp đều ảnh hưởng đến quyết định đầu tư.

Nếu thủ tục không rõ ràng hoặc thời gian xử lý khó dự đoán, doanh nghiệp có thể phải chịu chi phí cơ hội lớn. Nếu giá đất và việc tiếp cận đất đai chịu ảnh hưởng mạnh bởi những quyết định thiếu minh bạch, nguồn lực có thể bị phân bổ không theo năng lực tạo ra giá trị cao nhất.

Tuy nhiên, cũng không thể kết luận rằng mọi vấn đề đất đai đều bắt nguồn từ chế độ sở hữu. Quy hoạch, thực thi pháp luật, thông tin, năng lực quản lý và cơ chế giải quyết tranh chấp đều có vai trò.

Câu hỏi nghiên cứu cần đặt ra là: hệ thống quyền tài sản hiện hành có đủ rõ ràng, ổn định và minh bạch để hỗ trợ đầu tư dài hạn, đồng thời bảo đảm lợi ích công và quyền lợi hợp pháp của người dân hay không?

4. Doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân: Không thể chỉ phân biệt bằng tên gọi

Trong quá trình chuyển đổi, Việt Nam duy trì khu vực doanh nghiệp nhà nước trong khi mở rộng khu vực tư nhân và thu hút doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Cách tiếp cận này tạo nên cấu trúc kinh tế nhiều thành phần. Nhưng nó cũng đặt ra câu hỏi về cách đánh giá hiệu quả và thiết kế quan hệ giữa các loại hình doanh nghiệp.

Một doanh nghiệp nhà nước có thể hoạt động trong lĩnh vực thiết yếu, hạ tầng hoặc ngành có ý nghĩa chiến lược. Nếu doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ công ích, việc đánh giá phải xem xét cả kết quả kinh doanh lẫn chất lượng dịch vụ công được giao. Chi phí của nhiệm vụ công cần được xác định rõ để tránh nhầm lẫn giữa nghĩa vụ xã hội và hiệu quả thương mại.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong thị trường cạnh tranh, cần đánh giá năng suất, chất lượng, hiệu quả sử dụng vốn và mức độ tuân thủ quy tắc cạnh tranh.

Doanh nghiệp tư nhân cũng không mặc nhiên hiệu quả chỉ vì thuộc sở hữu tư nhân. Một doanh nghiệp tư nhân có thể quản trị kém, sử dụng vốn sai mục đích, gây ô nhiễm hoặc tìm kiếm lợi nhuận bằng cách vận động đặc quyền thay vì nâng năng suất.

Vì thế, tiêu chí đánh giá phải dựa trên nhiệm vụ, kết quả và trách nhiệm, không chỉ dựa vào hình thức sở hữu.

OECD trong Báo cáo khảo sát kinh tế Việt Nam năm 2025 nêu những vấn đề liên quan đến mức độ cạnh tranh, sự khác biệt về điều kiện hoạt động giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân, cũng như nhu cầu cải thiện quản trị doanh nghiệp nhà nước. Đây là cơ sở để nghiên cứu cách phân bổ nguồn lực và mức độ bình đẳng trong cạnh tranh. Tuy nhiên, các kết luận cụ thể cần được xem xét theo ngành và theo dữ liệu, không nên khái quát rằng mọi doanh nghiệp nhà nước đều kém hiệu quả hoặc mọi doanh nghiệp tư nhân đều chịu bất lợi như nhau.

Một nguyên tắc có thể áp dụng là: nhiệm vụ công phải được xác định rõ; chi phí công phải minh bạch; doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về kết quả; và những thị trường có cạnh tranh cần có quy tắc đủ công bằng để các chủ thể có thể cạnh tranh bằng năng lực.

5. Thị trường không tự động tạo ra cạnh tranh

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất kinh tế thị trường với nền kinh tế có nhiều giao dịch mua bán.

Nhưng một thị trường có thể tồn tại mà cạnh tranh rất yếu. Nếu một doanh nghiệp kiểm soát phần lớn nguồn cung, khách hàng có ít lựa chọn. Nếu giấy phép và điều kiện gia nhập quá phức tạp, doanh nghiệp mới khó tham gia. Nếu thông tin thị trường tập trung vào một số chủ thể, người mới có thể khó tìm khách hàng hoặc nguồn vốn.

Trong các trường hợp đó, giá cả vẫn được hình thành thông qua giao dịch, nhưng kết quả có thể bị chi phối bởi quyền lực thị trường thay vì cạnh tranh bình đẳng.

Cạnh tranh có ý nghĩa vì nó tạo sức ép để doanh nghiệp cải thiện chất lượng, giảm chi phí, đổi mới và phục vụ khách hàng tốt hơn. Tuy nhiên, cạnh tranh cũng cần luật lệ. Nếu các doanh nghiệp có thể thông đồng, lạm dụng vị thế thống lĩnh hoặc sử dụng thủ đoạn loại bỏ đối thủ, thị trường có thể trở nên kém hiệu quả.

Bởi vậy, xây dựng kinh tế thị trường không chỉ là giảm sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước. Nó còn là xây dựng năng lực thực thi luật cạnh tranh, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, minh bạch hóa mua sắm công và giảm những rào cản không cần thiết đối với doanh nghiệp mới.

Một nền kinh tế có nhiều doanh nghiệp nhỏ nhưng ít doanh nghiệp có thể lớn lên không nhất thiết là một nền kinh tế cạnh tranh mạnh. Cần nghiên cứu xem các doanh nghiệp có thể gia nhập, phát triển, đổi mới và rút lui trong một môi trường dự đoán được hay không.

6. Thị trường cần Nhà nước, nhưng Nhà nước cũng cần giới hạn

Thị trường có thể điều phối nhiều quyết định phân tán hiệu quả hơn một hệ thống mệnh lệnh chi tiết. Nhưng thị trường không tự giải quyết mọi vấn đề.

Doanh nghiệp có thể không đầu tư đủ vào nghiên cứu cơ bản vì lợi ích khó thu hồi hoàn toàn. Một nhà máy có thể gây ô nhiễm nhưng không phải tự chịu toàn bộ chi phí môi trường. Người tiêu dùng có thể thiếu thông tin để đánh giá sản phẩm. Các ngân hàng có thể đánh giá thấp rủi ro trong giai đoạn tín dụng tăng nhanh. Những khu vực nghèo có thể không thu hút đủ đầu tư tư nhân để cung cấp các dịch vụ thiết yếu.

Trong những trường hợp đó, Nhà nước có vai trò điều tiết, cung cấp hàng hóa công, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và xử lý những thất bại thị trường.

Tuy nhiên, sự can thiệp của Nhà nước cũng có thể thất bại. Cơ quan quản lý có thể thiếu thông tin, thiết kế chính sách không phù hợp, thực thi không nhất quán hoặc chịu ảnh hưởng từ những nhóm lợi ích. Một chính sách nhằm hỗ trợ ngành sản xuất có thể trở thành trợ cấp kéo dài cho doanh nghiệp không có khả năng nâng năng suất. Một quy định nhằm bảo vệ người tiêu dùng có thể vô tình tạo ra rào cản lớn đối với doanh nghiệp nhỏ.

Do đó, không thể đánh giá chính sách chỉ bằng mục tiêu công bố. Cần xem xét chi phí, lợi ích, đối tượng hưởng lợi, rủi ro và cơ chế chấm dứt khi chính sách không đạt mục tiêu.

Nguyên tắc phù hợp là: Nhà nước cần đủ mạnh để bảo đảm luật pháp và cung cấp dịch vụ công, nhưng quyền lực kinh tế của Nhà nước phải được thực hiện trong khuôn khổ minh bạch, có trách nhiệm giải trình và có khả năng kiểm tra.

7. Chuyển đổi kinh tế không có nghĩa là mọi thành phần đều được hưởng lợi như nhau

Quá trình chuyển đổi tạo ra những cơ hội mới, nhưng các chủ thể không có cùng năng lực để tận dụng cơ hội ấy.

Một doanh nghiệp có vốn, công nghệ, nhân lực và quan hệ khách hàng quốc tế có thể nhanh chóng mở rộng khi thị trường được mở cửa. Một doanh nghiệp nhỏ thiếu vốn và kỹ năng quản trị có thể gặp khó khăn trước đối thủ mới. Người lao động có kỹ năng phù hợp có thể chuyển sang công việc năng suất cao hơn, trong khi người làm công việc dễ bị thay thế có thể chịu sức ép về thu nhập và việc làm.

Những khác biệt này không chứng minh rằng mở cửa thị trường là sai. Chúng cho thấy cơ hội thị trường không tự động được phân phối đồng đều.

Nếu muốn chuyển đổi tạo ra lợi ích rộng hơn, cần đầu tư vào kỹ năng, hạ tầng, dịch vụ công và khả năng tiếp cận nguồn lực. Cũng cần thiết kế các cơ chế giúp người lao động và doanh nghiệp thích ứng với sự thay đổi, thay vì chỉ yêu cầu họ tự chịu mọi chi phí.

Chính sách hỗ trợ phải tránh biến thành bảo hộ vô thời hạn. Một chương trình đào tạo nghề cần được đánh giá bằng khả năng giúp người học có việc làm tốt hơn. Một chương trình tín dụng cho SME cần được đánh giá bằng hiệu quả sử dụng vốn và năng lực phát triển doanh nghiệp. Một chính sách hỗ trợ ngành cần có tiêu chí rõ ràng về năng suất, đổi mới và thời hạn.

Mục tiêu không phải giữ nguyên mọi hoạt động kinh tế hiện hữu. Mục tiêu là giúp các chủ thể có cơ hội thực tế để chuyển đổi và nâng cao năng lực.

8. Bốn phép thử cho nền kinh tế thị trường Việt Nam

Để tránh tranh luận chỉ dựa trên định nghĩa, có thể dùng bốn phép thử thực tế.

Phép thử thứ nhất: Quyết định kinh tế có được đưa ra ở nơi có đủ thông tin không?

Nếu doanh nghiệp và hộ gia đình có quyền chủ động nhưng phải đối mặt với những quy định khó dự đoán, quyền chủ động có thể bị hạn chế trong thực tế.

Cần khảo sát thời gian, chi phí và mức độ chắc chắn của thủ tục; khả năng tiếp cận thông tin; và mức độ phân cấp trách nhiệm giữa các cơ quan.

Phép thử thứ hai: Các doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng năng lực không?

Cần xem xét khả năng gia nhập thị trường, tiếp cận vốn, đất đai, hợp đồng công và công nghệ. Nếu điều kiện hoạt động khác nhau đáng kể theo vị thế sở hữu hoặc quan hệ hành chính, cạnh tranh có thể bị suy yếu.

Phép thử thứ ba: Nguồn lực có đi đến những hoạt động tạo ra giá trị cao hơn không?

Cần nghiên cứu hiệu quả đầu tư, năng suất lao động, khả năng rút lui của doanh nghiệp không hiệu quả và khả năng mở rộng của doanh nghiệp có năng suất cao.

Một nền kinh tế không nhất thiết sử dụng nguồn lực hiệu quả chỉ vì đầu tư nhiều hoặc có nhiều dự án. Vấn đề là kết quả thu được so với chi phí và rủi ro đã bỏ ra.

Phép thử thứ tư: Thành quả kinh tế có cải thiện năng lực của người dân không?

Cần xem xét tiền lương thực tế, chất lượng việc làm, khả năng học nghề, tiếp cận y tế và giáo dục, mức độ bảo vệ xã hội và khả năng chống chịu trước cú sốc.

Nếu nền kinh tế mở rộng nhưng một bộ phận lớn người lao động không thể nâng kỹ năng hoặc không có cơ hội chuyển sang việc làm tốt hơn, quá trình chuyển đổi chưa phát huy đầy đủ tiềm năng phát triển con người.

Bốn phép thử này không tạo ra một điểm số duy nhất. Chúng cung cấp một khung đánh giá để xác định vấn đề cụ thể, tìm bằng chứng và thiết kế cải cách.

9. Áp dụng khung nghiên cứu: Danh nghĩa – Kỳ vọng – Thực thi – Thực tế – Khoảng cách – Nguyên nhân – Tổn thất – Bài học

Danh nghĩa

Việt Nam xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó nhiều thành phần kinh tế cùng hoạt động, Nhà nước giữ vai trò quản lý và định hướng, còn thị trường có vai trò ngày càng lớn trong phân bổ nguồn lực.

Kỳ vọng

Việc mở rộng thị trường được kỳ vọng tạo động lực sản xuất, cải thiện hiệu quả phân bổ nguồn lực, mở rộng quyền chủ động của doanh nghiệp và hộ gia đình, thu hút đầu tư và tăng khả năng hội nhập quốc tế.

Thực thi

Quá trình chuyển đổi diễn ra qua nhiều giai đoạn: cải cách nông nghiệp, mở rộng hoạt động kinh doanh tư nhân, thay đổi cơ chế giá và tài chính, cải cách doanh nghiệp nhà nước, phát triển hệ thống pháp luật kinh doanh và mở cửa thương mại – đầu tư.

Các thay đổi không diễn ra đồng thời hoặc hoàn toàn đồng nhất giữa các ngành, địa phương và loại hình doanh nghiệp.

Thực tế

Việt Nam đã chuyển từ nền kinh tế tương đối khép kín và kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế có mức độ thị trường hóa và hội nhập quốc tế cao hơn. Quá trình này đi cùng tăng trưởng dài hạn, giảm nghèo và mở rộng xuất khẩu.

Đồng thời, những vấn đề về cạnh tranh, năng suất, chất lượng doanh nghiệp, bảo vệ xã hội và hiệu quả phân bổ nguồn lực vẫn cần được nghiên cứu và cải thiện.

Khoảng cách

Khoảng cách cần đo không chỉ là sự khác nhau giữa mô hình được tuyên bố và mô hình trên thực tế. Nó còn là khoảng cách giữa quyền kinh doanh trên pháp luật với khả năng kinh doanh thực tế; giữa mở cửa thị trường với năng lực cạnh tranh; và giữa tăng trưởng tổng thể với mức cải thiện đời sống của từng nhóm.

Nguyên nhân

Những yếu tố cần kiểm tra gồm chất lượng luật lệ, năng lực thực thi, khả năng tiếp cận vốn và đất đai, cấu trúc thị trường, mức độ cạnh tranh, chất lượng nhân lực và khả năng phối hợp chính sách.

Không nên mặc định rằng mọi hạn chế đều do Nhà nước can thiệp quá nhiều, hoặc ngược lại, đều do thị trường chưa được tự do hóa đủ. Mỗi vấn đề cần được phân tích theo cơ chế cụ thể.

Tổn thất

Nếu nguồn lực bị phân bổ kém hiệu quả, xã hội có thể mất cơ hội đầu tư vào những hoạt động năng suất cao hơn. Nếu cạnh tranh bị hạn chế, người tiêu dùng có thể phải trả giá cao hơn hoặc nhận chất lượng thấp hơn. Nếu doanh nghiệp không thể tiếp cận cơ hội công bằng, năng lực sản xuất trong nước có thể không phát triển như kỳ vọng.

Đây là những dạng tổn thất cần được đo lường theo từng trường hợp, không phải kết luận rằng chúng xảy ra với cùng mức độ ở mọi lĩnh vực.

Bài học

Xây dựng kinh tế thị trường đòi hỏi đồng thời mở rộng quyền chủ động, bảo đảm cạnh tranh, thực thi hợp đồng, minh bạch hóa quản lý và nâng cao năng lực Nhà nước.

Mục tiêu không phải chọn giữa Nhà nước và thị trường, mà là thiết kế quan hệ giữa hai bên sao cho nguồn lực được sử dụng hiệu quả, quyền lực được kiểm soát và thành quả kinh tế phục vụ phát triển con người.

10. Đối thoại với khung Hưng Quốc: Quốc Sách phải đi cùng Quốc Trí và Quốc Đức

Trong khung Hưng Quốc, Quốc Sách là khả năng xây dựng chiến lược phát triển dài hạn. Nhưng một chiến lược chỉ có giá trị khi được thiết kế dựa trên thông tin thực tế và có khả năng điều chỉnh khi điều kiện thay đổi.

Quốc Trí là năng lực hiểu và sử dụng tri thức. Một nền kinh tế không thể nâng năng suất bền vững nếu doanh nghiệp thiếu kỹ năng quản trị, người lao động thiếu cơ hội học tập và cơ quan quản lý không sử dụng dữ liệu để đánh giá chính sách.

Quốc Đức liên quan đến niềm tin và tính chính đáng của các quy tắc. Nếu người dân và doanh nghiệp tin rằng hợp đồng được tôn trọng, quy định được thực thi nhất quán và quyền lực không tùy tiện, họ có thêm động lực đầu tư dài hạn và hợp tác.

Quốc Tài không chỉ là lượng vốn được huy động. Nó còn là khả năng chuyển vốn thành năng lực sản xuất, công nghệ, doanh nghiệp và thu nhập. Quốc Cường không chỉ là khả năng tự cung tự cấp, mà còn là khả năng chống chịu, lựa chọn và đàm phán trong một nền kinh tế có quan hệ quốc tế sâu rộng.

Nhìn từ góc độ ấy, kinh tế thị trường không phải một mục tiêu chỉ cần đạt được bằng việc ban hành luật hoặc tăng số lượng doanh nghiệp. Nó là một hệ thống cần liên tục được cải thiện bằng thể chế, tri thức, cạnh tranh và trách nhiệm.

Một quốc gia mạnh không nhất thiết là quốc gia mà Nhà nước trực tiếp quyết định nhiều nhất. Đó có thể là quốc gia mà Nhà nước biết việc gì cần làm, việc gì nên để các chủ thể tự quyết định, và làm thế nào để những quyết định khác nhau cùng hướng tới lợi ích xã hội trong một khuôn khổ pháp luật đáng tin cậy.

11. Kết luận: Thị trường là cơ chế, không phải đích đến cuối cùng

Quá trình chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường đã làm thay đổi sâu sắc cách Việt Nam tổ chức sản xuất, trao đổi và hội nhập quốc tế.

Thị trường mở rộng không gian cho doanh nghiệp và hộ gia đình, tạo động lực cạnh tranh và giúp nền kinh tế phản ứng linh hoạt hơn trước nhu cầu. Hội nhập mang lại cơ hội tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường. Những thay đổi ấy góp phần quan trọng vào các thành tựu phát triển của Việt Nam trong nhiều thập niên.

Nhưng thị trường không tự động bảo đảm cạnh tranh công bằng, phân bổ nguồn lực hiệu quả hoặc bảo vệ người dân trước mọi rủi ro. Những kết quả ấy phụ thuộc vào chất lượng thể chế, năng lực quản trị, cơ chế giám sát và khả năng tiếp cận cơ hội của các chủ thể kinh tế.

Bởi vậy, câu hỏi không chỉ là Việt Nam đã chuyển sang kinh tế thị trường đến đâu. Câu hỏi quan trọng hơn là thị trường đang vận hành như thế nào, ai có thể tham gia, ai có thể mở rộng, những rào cản nào làm suy yếu cạnh tranh và Nhà nước đang thực hiện trách nhiệm của mình hiệu quả đến đâu.

Một nền kinh tế thị trường phát triển cần có doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng năng lực, người lao động có thể nâng kỹ năng và thu nhập, người tiêu dùng có lựa chọn, nguồn lực công được sử dụng có trách nhiệm và luật pháp đủ đáng tin cậy để hỗ trợ đầu tư dài hạn.

Từ đó, câu hỏi tiếp theo xuất hiện: khi Nhà nước vẫn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế, vai trò ấy đã thay đổi như thế nào qua các giai đoạn Đổi mới? Nhà nước đã chuyển từ người trực tiếp phân bổ nhiều nguồn lực sang người kiến tạo luật chơi, điều phối phát triển và quản lý những rủi ro của thị trường đến đâu?

Đó là nội dung của Chương IX: Nhà nước thay đổi vai trò như thế nào?


Tài liệu tham khảo

  1. OECD (2025). OECD Economic Surveys: Viet Nam 2025. OECD Publishing, Paris. Phân tích các vấn đề về cạnh tranh, doanh nghiệp nhà nước, năng suất, hội nhập và cải cách cơ cấu.
    https://doi.org/10.1787/fb37254b-en
  2. World Bank (2003). Auffret, Philippe. Trade Reform in Vietnam: Opportunities with Emerging Challenges. Policy Research Working Paper 3076. Phân tích quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường và các thách thức của cải cách thương mại.
    https://documents1.worldbank.org/curated/en/724241468781156356/pdf/multi0page.pdf
  3. World Bank (2016). Vietnam 2035: Toward Prosperity, Creativity, Equity, and Democracy. Báo cáo về thể chế, khu vực tư nhân, năng lực cạnh tranh và định hướng phát triển dài hạn.
    https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/996421479825859229
  4. Dang, Le Ngoc; Nguyen, Dinh Dung; Taghizadeh-Hesary, Farhad (2020). State-Owned Enterprise Reform in Viet Nam: Progress and Challenges. Asian Development Bank Institute.
    https://www.adb.org/sites/default/files/publication/562061/adbi-wp1071.pdf
  5. World Trade Organization. Viet Nam: Accession Information. Hồ sơ về tiến trình gia nhập WTO, các mốc đàm phán và việc Việt Nam trở thành thành viên ngày 11-1-2007.
    https://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/a1_vietnam_e.htm
  6. World Bank (2019). “Reflecting on Vietnam’s success and challenges.” Phân tích về thành tựu và thách thức của quá trình chuyển đổi kể từ Đổi mới.
    https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/reflecting-vietnams-success-and-challenges

Lưu ý về phạm vi chứng cứ

Chương này phân tích những thay đổi thể chế và cơ chế kinh tế theo hướng tổng hợp. Các nhận định về hiệu quả, cạnh tranh và phân bổ nguồn lực cần được kiểm chứng bằng dữ liệu theo từng ngành, từng loại hình doanh nghiệp và từng giai đoạn. Việc thị trường hóa diễn ra cùng với tăng trưởng không đủ để chứng minh mọi cải cách đều có hiệu quả như nhau; cần phân biệt kết quả tổng thể với tác động riêng của từng chính sách.

0 comments:

Đăng nhận xét