Knowledge

Knowledge
Success is the ability to go from one failure to another with no loss of enthusiasm. Thành công là khả năng đi từ thất bại này đến thất bại khác mà không mất đi nhiệt huyết (Winston Churchill ). Khi người giàu ăn cắp, người ta bảo anh ta nhầm lẫn, khi người nghèo ăn cắp, người ta bảo anh ta ăn cắp. Tục ngữ Iran. Tiền thì có nghĩa lý gì nếu nó không thể mua hạnh phúc? Agatha Christie. Lý tưởng của đời tôi là làm những việc rất nhỏ mọn với một trái tim thật rộng lớn. Maggy. Tính ghen ghét làm mất đi sức mạnh của con người. Tục ngữ Nga. Men are born to succeed, not to fail. Con người sinh ra để thành công, không phải để thất bại. Henry David Thoreau. Thomas Paine đã viết: Bất lương không phải là TIN hay KHÔNG TIN. Mà bất lương là khi xác nhận rằng mình tin vào một việc mà thực sự mình không tin .

Thứ Năm, 19 tháng 11, 2026

LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRƯỜNG CHINH

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRƯỜNG CHINH

Người xây dựng cách mạng, người sửa lại chính mình và bài toán tự sửa sai của một quốc gia.

HOÀNG PHONG NHà

LỜI MỞ ĐẦU

TRƯỜNG CHINH – MỘT ĐỜI ĐI QUA NHỮNG LẦN THAY ĐỔI CỦA LỊCH SỬ

Có những nhân vật lịch sử chỉ cần nhìn từ một phía là có thể hiểu được phần lớn cuộc đời họ. Trường Chinh không phải một trường hợp như vậy.

Nếu chỉ nhìn ông như một nhà lý luận cách mạng, ta sẽ bỏ qua những quyết định và trách nhiệm của một người từng đứng ở những vị trí cao nhất của bộ máy chính trị. Nếu chỉ nhìn ông qua cải cách ruộng đất, ta sẽ không hiểu được những gì xảy ra trước năm 1956, càng không hiểu được vì sao ông vẫn tiếp tục giữ những vị trí quan trọng sau cú ngã ấy. Nếu chỉ nhìn ông qua năm 1986, rất dễ biến cả một đời chính trị thành câu chuyện về một người “đổi mới”.

Lịch sử phức tạp hơn thế. Trường Chinh là Tổng Bí thư từ năm 1941 đến tháng 10 năm 1956; sau đó ông tiếp tục giữ nhiều vị trí quan trọng trong hệ thống, trở lại làm Tổng Bí thư vào tháng 7 năm 1986 và trình bày Báo cáo Chính trị tại Đại hội VI tháng 12 cùng năm. Chỉ riêng những mốc ấy đã cho thấy một nghịch lý đáng nghiên cứu: một người từng đứng ở trung tâm của hệ thống, từng góp phần xây dựng đường lối và tổ chức của hệ thống ấy, lại về cuối đời tham gia vào quá trình thay đổi một phần những cơ chế mà chính hệ thống đã vận hành trong nhiều thập niên. Nhưng từ đó không thể vội kết luận rằng Trường Chinh là một “nhà cải cách” ngay từ đầu. Đó chính là điều cuốn sách này muốn tránh.

1. Không bắt đầu bằng một bản án

Trường Chinh đã sống qua những thời kỳ mà tiêu chuẩn chính trị, mục tiêu quốc gia và cách hiểu về xã hội thay đổi rất mạnh. Trong một giai đoạn, nhiệm vụ trung tâm là giành độc lập và chính quyền. Sau đó là xây dựng một xã hội mới, rồi đến cải tạo quan hệ kinh tế và xã hội, tiếp theo là chiến tranh kéo dài. Sau năm 1975 là thống nhất đất nước, xây dựng một nhà nước thống nhất và tổ chức lại nền kinh tế trên phạm vi cả nước. Rồi khủng hoảng. Và cuối cùng là Đổi mới.

Không thể lấy tiêu chuẩn của năm 1986 để đọc nguyên xi năm 1953. Cũng không thể lấy những sai lầm của những năm 1950 để phủ định toàn bộ những thay đổi mà Trường Chinh đã tham gia vào năm 1986. Muốn hiểu một con người lịch sử, phải đặt ông vào thời điểm ông đang sống, thông tin ông đang có, quyền hạn ông đang giữ và những lựa chọn thực tế đang nằm trước mặt ông.

Đó cũng là lý do cuốn sách này không bắt đầu bằng câu hỏi: Trường Chinh là người tốt hay người xấu? Mà bắt đầu bằng một câu hỏi khó hơn: Ở từng thời điểm, Trường Chinh biết gì, có quyền gì, đã làm gì, và phải chịu trách nhiệm đến đâu?

2. Trường Chinh không đứng ngoài hệ thống

Đây là điểm phải xác lập ngay từ đầu. Trường Chinh không phải một nhà cải cách từ bên ngoài bước vào để thay đổi một hệ thống mà ông không tham gia xây dựng. Ông là một trong những người góp phần tạo dựng chính hệ thống ấy.

Năm 1941, ông được bầu làm Tổng Bí thư; năm 1945 ông phụ trách Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc; năm 1951 tiếp tục giữ chức Tổng Bí thư của Đảng Lao động Việt Nam. Sau năm 1956, ông không rời khỏi đời sống chính trị mà vẫn giữ cương vị Ủy viên Bộ Chính trị, đồng thời lần lượt đảm nhiệm các trọng trách như Phó Thủ tướng, Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước và sau cùng trở lại làm Tổng Bí thư năm 1986.

Vì vậy, câu chuyện Trường Chinh không thể chỉ là câu chuyện của một cá nhân. Nó đồng thời là câu chuyện về: con người – tổ chức – quyền lực – tư tưởng – cơ chế – hoàn cảnh lịch sử. Nếu chỉ quy tất cả cho một người, ta sẽ không hiểu được hệ thống; nhưng nếu chỉ nói “đó là trách nhiệm tập thể”, ta lại có nguy cơ xóa mất trách nhiệm của những người thực sự có quyền quyết định. Hai thái cực ấy đều làm nghèo lịch sử.

3. Năm 1956 không phải điểm kết thúc

Một trong những cách đọc phổ biến nhất về Trường Chinh là chia cuộc đời ông thành hai nửa: trước năm 1956 là người cộng sản cứng rắn gắn với cải cách ruộng đất; sau đó là người dần thay đổi và cuối cùng góp phần đưa đến Đổi mới. Cách chia ấy quá đơn giản.

Năm 1956 rất quan trọng. Hội nghị Trung ương lần thứ 10 mở rộng đã kiểm điểm cải cách ruộng đất, xác định những sai lầm nghiêm trọng và đặt nhiệm vụ sửa sai. Nghị quyết của Hội nghị cũng xác định rõ Trường Chinh có “trách nhiệm quan trọng” trong việc chỉ đạo chấp hành đường lối, chính sách của Trung ương về phát động quần chúng giảm tô và cải cách ruộng đất.

Nhưng lịch sử không dừng lại ở đó. Sau năm 1956, Trường Chinh vẫn ở trong hệ thống, trở lại những vị trí quyền lực khác, tiếp tục tham gia công tác lý luận, tư tưởng, Quốc hội và Nhà nước, sống qua những cuộc đấu tranh chính trị và tư tưởng khác, chứng kiến chiến tranh, tham gia xây dựng nhà nước sau năm 1975, đứng trước những khủng hoảng kinh tế và đến năm 1986 trở lại vị trí Tổng Bí thư. Như vậy, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là: Trường Chinh đã sai ở đâu năm 1956? Mà còn là: Sau năm 1956, ông đã học được gì từ sai lầm ấy – và ông đã không học được gì? Đó mới là cuộc đối thoại dài.

4. Một con người có thể tự sửa mình. Nhưng thể chế có tự sửa sai không?

Đây sẽ là một trong những trục chính của cuốn sách. Một người nhận ra mình sai và thay đổi là một chuyện; một tổ chức nhận ra mình sai và thay đổi là chuyện khác; một thể chế có khả năng phát hiện sai lầm trước khi khủng hoảng xảy ra lại là chuyện khác nữa.

Cải cách ruộng đất là một trường hợp đặc biệt để đặt câu hỏi này. Hệ thống đã nhận ra sai lầm và đã tiến hành sửa sai. Nhưng câu hỏi sâu hơn là: điều gì đã khiến sai lầm được phát hiện? Có phải do cơ chế phản biện bên trong? Có phải do cấp dưới có thể nói ngược cấp trên? Có phải do dữ liệu thực tế được đưa lên trung tâm một cách trung thực? Hay bởi hậu quả đã lớn đến mức không thể tiếp tục phủ nhận? Đó là sự khác biệt giữa một hệ thống biết sửa sai và một hệ thống buộc phải sửa sai. Hai điều này không giống nhau.

5. Từ cách mạng đến kiến quốc

Trường Chinh thuộc về một thế hệ mà tư duy chính trị được hình thành trong hoàn cảnh cách mạng. Trong cách mạng, việc xác định ai là đồng minh, ai là đối tượng, mục tiêu nào phải đạt, lực lượng nào cần huy động và kỷ luật nào phải tuân thủ có ý nghĩa đặc biệt.

Nhưng khi cách mạng chuyển sang kiến quốc, câu hỏi thay đổi. Một quốc gia không chỉ cần huy động. Nó cần sản xuất, phân phối, luật pháp, giáo dục, khoa học, thị trường, hành chính, tư pháp, kiểm soát quyền lực, phản biện, sửa sai và khả năng tiếp nhận những thông tin không thuận với người cầm quyền. Một bộ máy có thể rất mạnh trong việc huy động con người cho một mục tiêu chung nhưng lại gặp khó khăn khi phải tiếp nhận thông tin cho thấy chính mục tiêu, phương pháp hoặc cơ chế đang có vấn đề. Đây là ranh giới giữa tư duy cách mạng và tư duy kiến tạo quốc gia mà cuốn sách sẽ trở đi trở lại nhiều lần.

6. Nhân văn – Giai phẩm và câu hỏi về tiếng nói khác biệt

Nếu cải cách ruộng đất đặt ra câu hỏi về việc một đường lối xã hội được triển khai như thế nào, thì Nhân văn – Giai phẩm đặt ra một câu hỏi khác: Một hệ thống cách mạng đối xử với tiếng nói khác mình như thế nào?

Đây không phải câu hỏi đơn giản. Những người thuộc phong trào Nhân văn – Giai phẩm cũng không phải một tập thể đồng nhất: có người quan tâm đến tự do sáng tác, có người phê phán cơ chế quản lý văn nghệ, có người đặt vấn đề về dân chủ, có người có những quan điểm chính trị khác nhau. Không thể gom tất cả thành một nhãn duy nhất. Nhưng cũng không thể vì sự đa dạng ấy mà bỏ qua một sự kiện quan trọng hơn: khả năng phản biện của xã hội đã bị đặt dưới những giới hạn chính trị rất rõ.

Trường Chinh là một nhân vật phải được nghiên cứu trong vấn đề này, nhưng không được biến ông thành người chịu trách nhiệm duy nhất cho toàn bộ chiến dịch. Đây chính là nơi phương pháp của cuốn sách sẽ được kiểm nghiệm: có bằng chứng về hành động nào thì xác định hành động ấy; có trách nhiệm tập thể thì ghi nhận trách nhiệm tập thể; chưa có chứng cứ thì không suy diễn.

7. Đổi mới không phải câu chuyện của một khoảnh khắc

Năm 1986 thường được nhớ đến như một bước ngoặt. Điều đó đúng về ý nghĩa lịch sử, nhưng không nên biến nó thành một khoảnh khắc thần kỳ. Trước tháng 7 năm 1986, quá trình xem xét những bất cập của cơ chế kinh tế đã diễn ra; Hội nghị Trung ương tháng 5–6 năm 1986 đã phân tích những khuyết điểm, sai lầm trong chỉ đạo giá – lương – tiền và thảo luận dự thảo Báo cáo Chính trị trước khi Trường Chinh trở lại làm Tổng Bí thư vào tháng 7. Sau đó, tại Đại hội VI tháng 12 năm 1986, Trường Chinh trình bày Báo cáo Chính trị, trong đó thừa nhận những khuyết điểm và sai lầm của giai đoạn trước.

Điều này rất quan trọng. Nó có nghĩa Trường Chinh không phải người một mình tạo ra Đổi mới, nhưng cũng không thể nói ông chỉ là người đọc một văn kiện đã hoàn chỉnh do người khác viết. Ông là một nhân vật quan trọng trong một quá trình tập thể, và mức độ đóng góp của ông phải được xác định bằng tài liệu cụ thể.

8. Đổi mới kinh tế không đồng nghĩa với đổi mới chính trị

Đây là một ranh giới mà cuốn sách sẽ giữ rất chặt. Đại hội VI mở ra những thay đổi lớn trong tư duy kinh tế và quản lý, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc toàn bộ cấu trúc chính trị đã được thay đổi theo cùng một mức độ.

Vì vậy, khi nghiên cứu Trường Chinh năm 1986, phải tách ít nhất hai câu hỏi. Câu hỏi thứ nhất: ông và hệ thống đã thay đổi cách tổ chức nền kinh tế như thế nào? Câu hỏi thứ hai: ông và hệ thống đã thay đổi cách tổ chức quyền lực chính trị đến đâu? Hai câu hỏi này không thể nhập làm một. Nếu nhập chúng, ta sẽ hoặc phóng đại Đổi mới thành một cuộc thay đổi toàn diện, hoặc ngược lại, không nhìn thấy quy mô thật sự của những thay đổi kinh tế.

9. Vì sao cuốn sách này cần Hưng Quốc Học?

Hưng Quốc Học không được dùng để viết lại lịch sử theo ý muốn của người viết. Nó chỉ có thể làm một việc: đặt những câu hỏi mà lịch sử của Trường Chinh gợi ra đối với bài toán kiến tạo quốc gia.

Một trong những câu hỏi đó là: Một quốc gia mạnh cần một bộ máy mạnh đến đâu? Và câu hỏi đi kèm: Bộ máy ấy phải bị giới hạn bằng những cơ chế nào? Nếu nhà nước không đủ năng lực, quốc gia yếu; nhưng nếu quyền lực nhà nước không có giới hạn, chính năng lực ấy có thể trở thành rủi ro. Vì vậy, một nguyên tắc của Hưng Quốc Học được đặt ra: Nhà nước mạnh về năng lực, nhưng bị giới hạn về quyền lực.

Từ đó xuất hiện một câu hỏi khác: Dân Mạnh là gì? Không thể chỉ là người dân đồng thuận với một đường lối. Một xã hội mạnh phải có khả năng đặt câu hỏi: phải có người dám nói “Điều này có thể sai”, phải có người được phép nói “Cơ chế này đang tạo ra hậu quả khác với mục tiêu”. Và quan trọng nhất: hệ thống phải có khả năng nghe được lời cảnh báo ấy trước khi thực tế buộc cả xã hội phải trả giá. Đó chính là nơi Dân Chí gặp Quốc Trí. Dân Chí không phải mọi người cùng nghĩ một điều; Quốc Trí cũng không phải mọi người cùng nói một tiếng nói. Một quốc gia có Quốc Trí là quốc gia biết phân biệt: tiếng nói đúng – tiếng nói sai – và tiếng nói cảnh báo.

10. Cuốn sách này sẽ không trả lời thay lịch sử

Trường Chinh đã có những đóng góp; ông cũng có những trách nhiệm. Có những trách nhiệm cá nhân có thể xác định, có những trách nhiệm thuộc tập thể, có những vấn đề thuộc về cả một mô hình tư duy, và có những câu chuyện mà chứng cứ hiện có chưa đủ để kết luận. Chính những khoảng trống ấy cũng phải được giữ lại, bởi lịch sử không phải là một phiên tòa mà người viết đã biết trước bản án. Lịch sử là quá trình chúng ta đi tìm xem điều gì đã xảy ra, vì sao nó xảy ra, ai có quyền quyết định, ai biết điều gì, ai có thể phản đối, và tại sao một hệ thống lại lựa chọn con đường ấy.

Với Trường Chinh, câu hỏi ấy đặc biệt quan trọng. Bởi ông không chỉ đi qua lịch sử – ông là một trong những người đã góp phần tạo ra một phần lịch sử ấy. Và rồi, vào cuối đời chính trị của mình, ông lại tham gia vào quá trình sửa đổi một phần những gì chính hệ thống ấy đã tạo ra. Đó không phải là một câu chuyện đơn giản về đúng và sai; đó là câu chuyện về quyền lực, trách nhiệm, niềm tin, sai lầm, khả năng thay đổi và khả năng tự sửa sai.

Và vì thế, cuộc đối thoại với Trường Chinh không chỉ là cuộc đối thoại với một con người. Đó còn là cuộc đối thoại với một phương thức làm cách mạng, một cách tổ chức quyền lực, và một bài toán mà mọi quốc gia đều phải đối mặt:

Làm thế nào để một quốc gia đủ mạnh để hành động, nhưng cũng đủ tự do để nhận ra khi mình đang đi sai đường?


0 comments:

Đăng nhận xét