Knowledge

Knowledge
Success is the ability to go from one failure to another with no loss of enthusiasm. Thành công là khả năng đi từ thất bại này đến thất bại khác mà không mất đi nhiệt huyết (Winston Churchill ). Khi người giàu ăn cắp, người ta bảo anh ta nhầm lẫn, khi người nghèo ăn cắp, người ta bảo anh ta ăn cắp. Tục ngữ Iran. Tiền thì có nghĩa lý gì nếu nó không thể mua hạnh phúc? Agatha Christie. Lý tưởng của đời tôi là làm những việc rất nhỏ mọn với một trái tim thật rộng lớn. Maggy. Tính ghen ghét làm mất đi sức mạnh của con người. Tục ngữ Nga. Men are born to succeed, not to fail. Con người sinh ra để thành công, không phải để thất bại. Henry David Thoreau. Thomas Paine đã viết: Bất lương không phải là TIN hay KHÔNG TIN. Mà bất lương là khi xác nhận rằng mình tin vào một việc mà thực sự mình không tin .

Thứ Hai, 16 tháng 11, 2026

​CHƯƠNG 4 ​- ĐỐI THOẠI VỚI JIANG XUEQIN (GIANG HỌC CẦN )

 

ĐỐI THOẠI VỚI JIANG XUEQIN

​Lịch sử, địa chính trị, quyền lực, chiến tranh và nghệ thuật dự báo tương lai

Hoàng Phong Nhã 

PHẦN I — JIANG XUEQIN: CON NGƯỜI VÀ HÀNH TRÌNH TƯ TƯỞNG

CHƯƠNG 4

VÌ SAO JIANG XUEQIN ĐẶT CÂU HỎI VỀ KHẢ NĂNG DỰ BÁO LỊCH SỬ?

Khi nghiên cứu quá khứ trở thành một cách kiểm tra nhận thức về tương lai

1. Một câu hỏi khác thường trong cách học lịch sử

Trong cách dạy lịch sử truyền thống, người học thường được yêu cầu trả lời những câu hỏi về quá khứ: sự kiện nào đã xảy ra, ai là người lãnh đạo, nguyên nhân nào dẫn đến chiến tranh, một triều đại hình thành và sụp đổ ra sao.

Những câu hỏi ấy cần thiết. Nhưng Jiang Xueqin muốn đặt thêm một câu hỏi khác:

Nếu chúng ta thực sự hiểu lịch sử, liệu chúng ta có thể sử dụng sự hiểu biết ấy để dự báo những gì sẽ xảy ra tiếp theo hay không?

Đây không đơn thuần là mong muốn biết trước tương lai. Nó liên quan đến một vấn đề sâu hơn trong phương pháp nghiên cứu: một lý thuyết giải thích thế giới có thể được kiểm tra bằng khả năng dự báo những sự kiện chưa xảy ra hay không?

Một nhà sử học có thể giải thích rất thuyết phục vì sao một đế chế từng suy yếu. Nhưng nếu người ấy không thể chỉ ra những dấu hiệu tương tự đang xuất hiện ở một cường quốc hiện đại, cũng không thể đưa ra giả thuyết về những hệ quả có thể xảy ra, thì lý thuyết lịch sử ấy vẫn chủ yếu nằm trong phạm vi giải thích quá khứ.

Jiang muốn đưa nghiên cứu lịch sử đi xa hơn.

Trong cuộc trao đổi với The Stoa, ông nói rằng Predictive History nhằm xây dựng những khung phân tích từ việc nghiên cứu quá khứ, sau đó áp dụng chúng vào tương lai để xem các mô hình dự báo có đứng vững trước thực tế hay không.

Điều này tạo ra một hướng tiếp cận đáng chú ý: thay vì chỉ kể lại lịch sử, người nghiên cứu phải đưa ra những nhận định có thể bị thực tế bác bỏ.

Tuy nhiên, chính ở đây xuất hiện một câu hỏi khó: liệu một dự báo đúng có chứng minh được mô hình lịch sử là đúng, hay chỉ cho thấy người dự báo đã tình cờ lựa chọn đúng trong một tình huống cụ thể?

Muốn trả lời, trước hết phải hiểu vì sao Jiang muốn biến dự báo thành một phần của nghiên cứu lịch sử.

2. Lịch sử thường giải thích quá khứ nhưng ít chịu trách nhiệm trước tương lai

Một trong những phê bình của Jiang đối với cách trình bày lịch sử truyền thống là các sự kiện thường được đặt trong những câu chuyện riêng biệt.

Người học nghiên cứu một cuộc cách mạng, một cuộc chiến tranh, một sự sụp đổ kinh tế hoặc sự hình thành của một đế chế. Nhưng những sự kiện ấy đôi khi được trình bày như những chương riêng, thiếu một mô hình chung giúp giải thích vì sao chúng xảy ra và có liên hệ gì với nhau.

Trong một cuộc phỏng vấn được lưu trữ trên Jiang Lens, Jiang cho rằng cách kể lịch sử thông thường có thể rất hấp dẫn nhưng thiếu sự kết nối giữa các phần. Ông muốn xây dựng một câu chuyện có tính hệ thống hơn về việc nhân loại đã đi đến hiện tại như thế nào và có thể đang tiến về đâu.

Đây là một nhận xét đáng suy nghĩ.

Một người có thể biết rất nhiều sự kiện lịch sử nhưng vẫn không hiểu được những quan hệ nhân quả phía sau chúng. Họ biết Đế quốc La Mã từng mở rộng lãnh thổ, biết Tây Ban Nha từng trở thành cường quốc hàng hải, biết Anh từng xây dựng một đế chế rộng lớn và Hoa Kỳ từng vươn lên vị trí siêu cường.

Nhưng nếu chỉ ghi nhớ những mốc ấy, chúng ta chưa trả lời được những câu hỏi quan trọng:

Vì sao một quốc gia có thể tích lũy quyền lực trong một giai đoạn nhưng lại suy yếu trong giai đoạn khác?

Vì sao sức mạnh quân sự không phải lúc nào cũng bảo đảm chiến thắng?

Vì sao một nền kinh tế phát triển có thể đồng thời tạo ra những mâu thuẫn xã hội?

Vì sao những thiết chế từng giúp một quốc gia thành công lại có thể trở thành lực cản khi hoàn cảnh thay đổi?

Đó là những câu hỏi cần được nghiên cứu bằng cách kết nối nhiều giai đoạn lịch sử.

Nhưng phải phân biệt hai việc: xây dựng một câu chuyện lịch sử có tính liên kết và chứng minh rằng những quy luật được rút ra từ câu chuyện ấy thực sự tồn tại.

Một câu chuyện có thể mạch lạc mà vẫn sai. Người nghiên cứu có thể lựa chọn những sự kiện phù hợp với giả thuyết, bỏ qua những trường hợp trái ngược và tạo ra một chuỗi giải thích nghe rất hợp lý sau khi mọi việc đã xảy ra.

Vì vậy, Jiang muốn đưa ra một yêu cầu cao hơn: nếu mô hình giải thích lịch sử thực sự có giá trị, nó phải tạo ra những dự báo có thể kiểm tra.

3. Dự báo là phép thử đối với mô hình giải thích lịch sử

Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất trong ý tưởng Predictive History.

Một mô hình lịch sử thường chứa những giả định về cách con người, tổ chức và quốc gia hành động. Chẳng hạn, một mô hình có thể cho rằng:

  • Các cường quốc thường tìm cách mở rộng ảnh hưởng khi có đủ nguồn lực.
  • Một quốc gia có thể gặp khó khăn khi sức mạnh quân sự vượt quá khả năng tài chính.
  • Mâu thuẫn giữa các nhóm tinh hoa có thể làm suy yếu khả năng quản trị.
  • Những quyết định nhằm bảo vệ an ninh của một quốc gia có thể khiến đối thủ cảm thấy bị đe dọa.
  • Khủng hoảng kinh tế và khủng hoảng chính trị có thể tác động lẫn nhau.

Nếu người nghiên cứu tin rằng những giả định ấy có giá trị, họ phải xem xét liệu chúng có thể giúp dự báo những diễn biến trong tương lai hay không.

Ví dụ, nếu cho rằng một cường quốc đang mở rộng quá mức, người nghiên cứu không nên chỉ tuyên bố rằng quốc gia ấy sẽ suy tàn. Họ cần xác định những dấu hiệu cụ thể: chi phí duy trì hiện diện quân sự tăng lên, gánh nặng nợ công, sự suy giảm năng lực cạnh tranh, mâu thuẫn giữa các đồng minh, hoặc những khó khăn trong việc chuyển hóa sức mạnh kinh tế thành ảnh hưởng chính trị.

Sau đó, cần đưa ra dự báo có thời hạn và tiêu chí đánh giá.

Nếu những dấu hiệu ấy không xuất hiện, hoặc quốc gia vẫn duy trì được sức mạnh trong điều kiện được dự báo là bất lợi, mô hình phải được xem xét lại.

Jiang đã trình bày ý tưởng này trong các cuộc phỏng vấn công khai: xây dựng mô hình từ lịch sử, áp dụng vào hiện tại, đưa ra dự báo và sử dụng kết quả để kiểm tra, điều chỉnh cách hiểu của mình.

Đây là một điểm đáng ghi nhận. Dự báo không chỉ là sản phẩm cuối cùng của phân tích, mà còn có thể trở thành công cụ kiểm tra chất lượng của chính phân tích đó.

Tuy nhiên, phải thận trọng với một suy luận thường gặp:

Dự báo đúng không đồng nghĩa toàn bộ lý thuyết đứng sau dự báo đã được chứng minh.

Một dự báo có thể đúng vì nhiều nguyên nhân. Người dự báo có thể nhận diện đúng cơ chế. Nhưng cũng có thể họ biết một thông tin quan trọng mà người khác chưa biết, lựa chọn một khả năng có xác suất cao, hoặc gặp may.

Ngược lại, một dự báo sai không nhất thiết chứng minh mọi phần của mô hình đều vô giá trị. Nó có thể sai vì dữ liệu đầu vào thiếu, giả định không phù hợp, biến cố bất ngờ xuất hiện hoặc người nghiên cứu đánh giá sai thời gian.

Vì vậy, phải đánh giá cả quá trình lập luận, không chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng.

4. Con người có lặp lại hành vi trong những hoàn cảnh khác nhau?

Một giả định quan trọng trong cách tiếp cận của Jiang là lịch sử có những mô hình hành vi lặp lại.

Điều này không có nghĩa lịch sử lặp lại nguyên vẹn. Một cuộc chiến tranh hiện đại không giống một cuộc chiến tranh thời cổ đại. Một cuộc khủng hoảng tài chính trong nền kinh tế toàn cầu hóa không thể được đồng nhất với khủng hoảng trong một xã hội nông nghiệp.

Nhưng những động lực cơ bản của con người và tổ chức có thể xuất hiện trong nhiều thời kỳ.

Quyền lực có xu hướng tự bảo vệ. Những nhóm lợi ích thường tìm cách duy trì vị trí của mình. Các nhà lãnh đạo phải tính đến phản ứng của đối thủ. Những tổ chức thành công có thể trở nên tự mãn. Một quốc gia có thể đánh giá quá cao sức mạnh của mình và đánh giá thấp khả năng chống trả của đối phương.

Những động lực này không bị giới hạn trong một thời đại cụ thể.

Chẳng hạn, khi nghiên cứu các cuộc chiến tranh, người ta có thể nhận diện một số vấn đề lặp lại: đánh giá sai ý chí của đối thủ, tin rằng chiến tranh sẽ kết thúc nhanh chóng, không tính đầy đủ chi phí hậu cần, hoặc không dự liệu được phản ứng của những lực lượng bên ngoài.

Những sai lầm ấy có thể xuất hiện ở các thời kỳ rất khác nhau.

Tuy nhiên, việc nhận ra sự tương đồng chưa đủ để kết luận hai sự kiện sẽ có kết quả giống nhau.

Một quốc gia trong thế kỷ XXI có thể sở hữu vũ khí hạt nhân, công nghệ vệ tinh, hệ thống tài chính toàn cầu và khả năng truyền thông tức thời. Những yếu tố ấy làm thay đổi điều kiện chiến lược so với các thế kỷ trước.

Do đó, phải phân biệt:

Quy luật hành vi có thể lặp lại, nhưng điều kiện lịch sử không bao giờ hoàn toàn giống nhau.

Người nghiên cứu cần tìm ra yếu tố nào có tính bền vững, yếu tố nào đã thay đổi và sự thay đổi ấy ảnh hưởng ra sao đến kết quả.

Nếu không làm được điều đó, so sánh lịch sử dễ biến thành việc tìm những hình ảnh giống nhau để củng cố một kết luận đã có sẵn.

5. Từ việc hiểu quốc gia như một chủ thể đến cách nhìn của tâm lý học và lý thuyết trò chơi

Trong một cuộc phỏng vấn với Russia Today được lưu trữ trên Jiang Lens, Jiang mô tả cách tiếp cận của mình là kết hợp tâm lý học với lý thuyết trò chơi.

Ông cho rằng có thể nhìn các quốc gia như những chủ thể có lịch sử, thế giới quan, động cơ và cách lập luận riêng. Khi hiểu được cách một quốc gia đã hành xử trong quá khứ, người nghiên cứu có thể xây dựng giả thuyết về cách quốc gia ấy sẽ hành động trong tương lai.

Đây là một cách tiếp cận đáng chú ý, bởi chính sách đối ngoại không chỉ là phản ứng trước những dữ kiện khách quan. Nó còn phụ thuộc vào cách giới lãnh đạo diễn giải các dữ kiện ấy.

Hai quốc gia có thể đối diện với cùng một tình huống nhưng đưa ra những quyết định khác nhau vì họ có lịch sử, nhận thức về an ninh và mục tiêu chính trị khác nhau.

Một quốc gia từng trải qua chiến tranh xâm lược có thể đặc biệt nhạy cảm với vấn đề biên giới. Một quốc gia từng xây dựng ảnh hưởng bằng thương mại có thể ưu tiên những công cụ kinh tế. Một chính quyền coi sự tồn tại của mình phụ thuộc vào uy tín dân tộc có thể khó chấp nhận những nhượng bộ mà một chính quyền khác xem là hợp lý.

Nhưng ở đây có một giới hạn quan trọng.

Không thể xem một quốc gia như một cá nhân có tâm lý thống nhất.

Bên trong mỗi quốc gia tồn tại nhiều lực lượng: lãnh đạo chính trị, quân đội, cơ quan ngoại giao, doanh nghiệp, truyền thông, các nhóm xã hội và công chúng. Những lực lượng ấy có thể có lợi ích khác nhau, thậm chí mâu thuẫn với nhau.

Một quyết định được công bố nhân danh quốc gia có thể là kết quả của sự thỏa hiệp giữa nhiều nhóm quyền lực.

Vì vậy, nếu muốn hiểu một quốc gia như một chủ thể chiến lược, phải nghiên cứu cả cấu trúc nội bộ của nó.

Nếu chỉ gán cho một đất nước một tính cách cố định, chẳng hạn hiếu chiến, thực dụng, kiên nhẫn hoặc bành trướng, người nghiên cứu có thể rơi vào định kiến văn hóa và bỏ qua những thay đổi chính trị bên trong.

6. Tại sao con người muốn dự báo tương lai?

Đằng sau Predictive History là một nhu cầu rất căn bản: con người muốn giảm bớt sự bất định.

Một chính phủ muốn biết nguy cơ chiến tranh để chuẩn bị quốc phòng. Một doanh nghiệp muốn dự báo thị trường để quyết định đầu tư. Một gia đình muốn biết những thay đổi kinh tế để lựa chọn nghề nghiệp và kế hoạch tài chính.

Trong tất cả những trường hợp ấy, dự báo không phải mục đích tự thân. Nó phục vụ cho quyết định.

Nếu biết một cuộc khủng hoảng có khả năng xảy ra, chúng ta có thể chuẩn bị nguồn lực. Nếu nhận diện được một xu hướng công nghệ, chúng ta có thể đầu tư vào giáo dục và nghiên cứu. Nếu hiểu được nguy cơ xung đột, chúng ta có thể xây dựng cơ chế đối thoại và phòng ngừa.

Vì vậy, câu hỏi về khả năng dự báo lịch sử không chỉ có ý nghĩa học thuật. Nó còn liên quan đến năng lực quản trị và sự sống còn của các tổ chức, quốc gia.

Nhưng nhu cầu muốn biết trước tương lai cũng có mặt trái.

Con người thường thích những lời khẳng định chắc chắn. Một dự báo rõ ràng, có kịch bản hấp dẫn và người giải thích tự tin dễ thu hút sự chú ý hơn một phân tích thận trọng với nhiều điều kiện và xác suất.

Đó là môi trường thuận lợi cho sự xuất hiện của những người tự nhận có khả năng nhìn thấy tương lai.

Một nhà phân tích có thể trở nên nổi tiếng không phải vì phương pháp của họ chính xác, mà vì họ biết cách trình bày một câu chuyện khiến công chúng cảm thấy đã tìm được lời giải cho những biến động phức tạp.

Jiang cũng không nằm ngoài yêu cầu phải được kiểm chứng này.

Sự nổi tiếng của Predictive History không thể thay thế việc đánh giá phương pháp. Người xem cần hỏi: dự báo được đưa ra khi nào, có cụ thể hay không, điều kiện nào khiến nó được xem là đúng, và những dự báo nào đã không xảy ra?

Một phương pháp chỉ có thể tạo dựng niềm tin lâu dài nếu nó công khai cả những trường hợp thất bại.

7. Dự báo khoa học khác với tiên đoán

Cần phân biệt rõ ba hình thức thường bị đánh đồng.

Thứ nhất, tiên đoán.

Đây là lời khẳng định về một sự kiện tương lai, nhưng không nhất thiết đi kèm dữ liệu, mô hình hoặc tiêu chuẩn kiểm chứng rõ ràng.

Một người có thể nói rằng một đế chế sẽ sụp đổ, một cuộc chiến sẽ xảy ra hoặc một nền kinh tế sẽ khủng hoảng. Nhưng nếu không xác định thời hạn và điều kiện, lời nói ấy rất khó được đánh giá.

Thứ hai, dự báo có cơ sở phân tích.

Đây là nhận định dựa trên dữ liệu, xu hướng, kinh nghiệm lịch sử hoặc một mô hình giải thích. Nó có thể đưa ra nhiều kịch bản, xác suất và điều kiện.

Ví dụ, thay vì khẳng định một cuộc xung đột chắc chắn xảy ra, người phân tích có thể cho rằng nguy cơ xung đột tăng lên nếu một số điều kiện đồng thời xuất hiện: đàm phán thất bại, lực lượng quân sự được triển khai, các bên không còn cơ chế kiểm soát khủng hoảng và chi phí chính trị của việc nhượng bộ trở nên quá cao.

Thứ ba, dự báo khoa học có thể kiểm nghiệm.

Ở cấp độ này, người nghiên cứu phải làm rõ mô hình, dữ liệu, giả định và tiêu chuẩn đánh giá. Dự báo cần được ghi nhận trước khi sự kiện xảy ra. Kết quả phải có khả năng cho thấy mô hình đúng, sai hoặc cần điều chỉnh.

Không phải mọi lĩnh vực đều có thể dự báo với độ chính xác như nhau. Dự báo thời tiết vài ngày tới, dự báo tăng trưởng kinh tế trong một năm và dự báo sự sụp đổ của một đế chế trong vài thập niên là những nhiệm vụ rất khác nhau.

Mức độ bất định, chất lượng dữ liệu và số lượng biến số không giống nhau.

Vì vậy, không thể chỉ sử dụng từ “dự báo” để tạo cảm giác rằng mọi nhận định đều có cùng giá trị khoa học.

Đối với Predictive History, câu hỏi quan trọng không phải là Jiang có đưa ra dự báo hay không, mà là ông đã xây dựng và kiểm tra chúng bằng phương pháp nào.

8. Vấn đề phản chứng: Điều gì có thể chứng minh một dự báo sai?

Một phương pháp nghiên cứu chỉ có giá trị khi nó chấp nhận khả năng bị thực tế bác bỏ.

Giả sử một người đưa ra nhận định:

“Trong tương lai, một cường quốc sẽ suy yếu.”

Nếu không có thời hạn, không có tiêu chí đo lường và không xác định thế nào là suy yếu, nhận định này gần như không thể bị bác bỏ.

Nếu quốc gia ấy gặp khó khăn kinh tế, người dự báo có thể tuyên bố mình đúng. Nếu quốc gia ấy tiếp tục phát triển, họ có thể nói sự suy yếu chỉ đang bị trì hoãn. Nếu quốc gia ấy thay đổi chính sách, họ có thể cho rằng đó là dấu hiệu của khủng hoảng nội bộ.

Một dự báo như vậy có thể được diễn giải theo mọi hướng.

Để tránh tình trạng ấy, cần xác định trước những tiêu chí cụ thể.

Chẳng hạn:

  • Dự báo nói đến suy giảm tăng trưởng kinh tế, suy yếu quân sự hay mất ảnh hưởng quốc tế?
  • Sự kiện phải xảy ra trong khoảng thời gian nào?
  • Mức độ thay đổi bao nhiêu mới được xem là đáng kể?
  • Nếu chỉ một phần nhận định đúng thì đánh giá ra sao?
  • Những điều kiện nào có thể làm dự báo mất hiệu lực?

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu các dự báo địa chính trị.

Một nhận định rằng Hoa Kỳ sẽ tiến hành chiến tranh với Iran không thể được đánh giá chỉ bằng việc có một cuộc tấn công quân sự hay không. Phải xác định “chiến tranh” được dùng theo nghĩa nào, mức độ can dự ra sao, thời điểm nào và mục tiêu nào được đặt ra.

Tương tự, dự báo rằng một cường quốc sẽ thất bại phải có tiêu chí về thất bại. Một chiến dịch quân sự không đạt mục tiêu ban đầu chưa chắc đồng nghĩa với thất bại chiến lược toàn diện. Ngược lại, một chiến thắng quân sự trước mắt cũng chưa chắc bảo đảm thành công lâu dài.

Nếu không định nghĩa từ đầu, người dự báo có thể thay đổi tiêu chuẩn sau khi sự kiện xảy ra.

Đó là điều một nghiên cứu nghiêm túc phải tránh.

9. Nguy cơ nhìn thấy quy luật ở nơi chỉ có sự trùng hợp

Một trong những khó khăn lớn của nghiên cứu lịch sử là con người có xu hướng tìm kiếm những mô hình có ý nghĩa.

Khi hai đế chế cùng trải qua khủng hoảng tài chính, xung đột nội bộ và chiến tranh bên ngoài, người nghiên cứu có thể cho rằng chúng đang đi theo cùng một quy luật suy tàn.

Nhưng sự tương đồng ấy có thể chỉ là bề mặt.

Một đế chế có thể suy yếu vì cấu trúc thuế khóa không còn phù hợp. Một đế chế khác có thể suy yếu vì công nghệ quân sự thay đổi. Một quốc gia khác nữa có thể cải cách thành công và vượt qua khủng hoảng.

Nếu chỉ chọn những trường hợp có kết quả giống nhau, người nghiên cứu sẽ dễ bỏ qua những trường hợp phản chứng.

Đây là nguy cơ chọn lọc dữ liệu.

Ví dụ, khi nghiên cứu sự sụp đổ của các cường quốc, người ta thường chú ý đến những trường hợp đã thất bại. Nhưng nếu muốn tìm ra quy luật thực sự, phải nghiên cứu cả những quốc gia từng đối diện với nguy cơ tương tự nhưng đã phục hồi.

Tại sao có nước vượt qua khủng hoảng, trong khi nước khác sụp đổ?

Yếu tố nào tạo ra khác biệt?

Thể chế có vai trò gì? Năng lực lãnh đạo có quan trọng không? Khả năng đổi mới công nghệ và huy động nguồn lực có thể thay đổi kết quả đến mức nào?

Một mô hình chỉ nghiên cứu những trường hợp thất bại sẽ khó giải thích vì sao có những quốc gia không đi theo con đường ấy.

Do đó, Predictive History phải được đánh giá không chỉ qua khả năng tìm thấy sự lặp lại, mà còn qua khả năng giải thích những trường hợp không lặp lại.

10. Dự báo có thể làm thay đổi chính tương lai được dự báo

Một vấn đề phức tạp khác là dự báo đôi khi tác động ngược trở lại đối tượng được dự báo.

Trong kinh tế, nếu nhiều người tin rằng một ngân hàng sắp mất khả năng thanh toán, họ có thể đồng loạt rút tiền và khiến ngân hàng thực sự rơi vào khủng hoảng.

Ngược lại, nếu một cảnh báo về nguy cơ chiến tranh khiến các bên tăng cường đối thoại và chuẩn bị phòng ngừa, cuộc chiến có thể không xảy ra.

Như vậy, dự báo không phải lúc nào cũng đứng ngoài diễn biến lịch sử.

Nó có thể trở thành một yếu tố tác động đến lịch sử.

Trong chính trị, điều này đặc biệt quan trọng. Một dự báo về sự suy yếu của chính quyền có thể khiến đối thủ hành động quyết liệt hơn. Một dự báo về chiến tranh có thể làm thay đổi quyết định triển khai quân sự. Một cảnh báo về khủng hoảng có thể khiến nhà nước điều chỉnh chính sách.

Có hai khả năng trái ngược:

  • Dự báo đúng có thể góp phần khiến sự kiện xảy ra.
  • Dự báo đúng về nguy cơ có thể giúp con người ngăn chặn sự kiện ấy, khiến dự báo không trở thành hiện thực.

Đây là một nghịch lý của dự báo xã hội.

Nếu một nhà phân tích cảnh báo nguy cơ chiến tranh và các bên nhờ đó đạt được thỏa thuận hòa bình, có nên kết luận dự báo sai không?

Không thể trả lời chỉ bằng việc nhìn vào kết quả cuối cùng. Phải xem dự báo ban đầu nói về nguy cơ, xác suất hay khẳng định chắc chắn. Phải phân biệt giữa dự báo một xu hướng và dự báo một sự kiện tất yếu.

Điều này càng cho thấy dự báo lịch sử không thể được đánh giá bằng một cách đơn giản.

11. Đối thoại Hưng Quốc: Biết trước tương lai có đủ để làm chủ tương lai?

Học giả Hưng Quốc:

Ông muốn nghiên cứu lịch sử để dự báo tương lai. Tôi cho rằng đây là một hướng tiếp cận đáng chú ý. Nhưng tôi muốn hỏi: nếu dự báo đúng một cuộc khủng hoảng, điều đó có nghĩa chúng ta đã làm chủ được khủng hoảng hay chưa?

Jiang Xueqin – tái dựng lập luận từ các bài giảng và phỏng vấn công khai:

Không. Dự báo giúp con người hiểu những gì có thể xảy ra. Nó tạo cơ sở để chuẩn bị và lựa chọn hành động. Nếu không hiểu những động lực đang vận hành, chúng ta có thể bị bất ngờ trước những biến động lớn.

Học giả Hưng Quốc:

Tôi đồng ý. Nhưng giữa hiểu biết và năng lực hành động vẫn có một khoảng cách.

Một quốc gia có thể biết nguy cơ phụ thuộc năng lượng từ bên ngoài nhưng không có công nghệ để tự chủ.

Một xã hội có thể nhận diện nguy cơ phân hóa giàu nghèo nhưng không có thiết chế đủ năng lực điều chỉnh.

Một chính quyền có thể biết rằng bộ máy hành chính đang trì trệ nhưng không muốn thay đổi những lợi ích đã hình thành bên trong bộ máy ấy.

Trong những trường hợp này, vấn đề không phải thiếu dự báo. Vấn đề là thiếu năng lực chuyển hóa nhận thức thành hành động.

Jiang Xueqin – tái dựng lập luận:

Nếu hiểu được cấu trúc quyền lực và những động lực đang chi phối hành vi, con người có thể đưa ra lựa chọn tốt hơn.

Học giả Hưng Quốc:

Đúng. Nhưng chúng ta cần phân biệt ba cấp độ.

Thứ nhất, nhận biết: hiểu điều gì đang xảy ra và vì sao nó xảy ra.

Thứ hai, dự báo: xác định những khả năng có thể xuất hiện nếu các điều kiện hiện tại tiếp tục vận động.

Thứ ba, kiến tạo: xây dựng năng lực và thiết chế để tác động đến kết quả, thay vì chỉ chờ đợi tương lai đến với mình.

Hưng Quốc Học đặt trọng tâm vào cấp độ thứ ba.

Một dân tộc không thể chỉ nghiên cứu xem các cường quốc sẽ làm gì. Dân tộc ấy phải xây dựng năng lực để có thể bảo vệ lợi ích của mình trong nhiều kịch bản khác nhau.

Không thể chỉ dự báo rằng công nghệ sẽ thay đổi nền kinh tế. Phải đào tạo nhân lực, phát triển khoa học, xây dựng doanh nghiệp và tạo ra môi trường đổi mới.

Không thể chỉ dự báo rằng khủng hoảng thể chế có thể xảy ra. Phải thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và sửa chữa sai lầm.

Không thể chỉ dự báo chiến tranh. Phải có năng lực quốc phòng, ngoại giao, kinh tế và sự đồng thuận xã hội để bảo vệ đất nước.

Dự báo giúp chúng ta chuẩn bị trước tương lai. Năng lực quốc gia quyết định chúng ta có thể lựa chọn tương lai nào.

Học giả Hưng Quốc:

Tôi muốn đặt thêm một câu hỏi: nếu mô hình của ông dự báo rằng một quốc gia chắc chắn sẽ suy tàn, liệu những người dân trong quốc gia ấy nên chấp nhận số phận đó?

Jiang Xueqin – tái dựng lập luận:

Dự báo là nhận định về những xu hướng và khả năng, không nhất thiết là lời khẳng định rằng mọi việc đã được định đoạt.

Học giả Hưng Quốc:

Đây chính là điểm Hưng Quốc Học muốn nhấn mạnh.

Lịch sử có thể tạo ra những giới hạn, nhưng con người vẫn có khả năng lựa chọn trong những giới hạn ấy.

Một quốc gia có thể đang đối diện với nhiều bất lợi, nhưng cải cách thể chế, phát triển giáo dục, nâng cao năng lực sản xuất và xây dựng niềm tin xã hội có thể thay đổi quỹ đạo phát triển.

Không nên biến quy luật lịch sử thành một bản án.

Nếu con người tin rằng tương lai đã được định đoạt, họ có thể mất đi ý chí hành động. Nhưng nếu hiểu những nguy cơ như những điều kiện cần được xử lý, tri thức lịch sử có thể trở thành sức mạnh giải phóng.

Đó là ranh giới giữa dự báo và định mệnh.

12. Bảng phân biệt dữ kiện, diễn giải và vấn đề chưa kết luận

Nội dungDữ kiện có thể xác địnhDiễn giải và giới hạn
Mục tiêu Predictive HistoryJiang mô tả ba nhiệm vụ: kết nối quá khứ, giải thích hiện tại và dự báo tương laiĐây là tuyên bố về mục tiêu phương pháp, chưa tự chứng minh hiệu quả
Dự báo để kiểm tra mô hìnhJiang nói các dự báo có thể giúp kiểm tra và điều chỉnh khung phân tích lịch sửCần xem xét toàn bộ hồ sơ dự báo, không chỉ các trường hợp nổi bật
Lịch sử có mô hình lặp lạiJiang sử dụng các mẫu hình lịch sử và lý thuyết trò chơi trong phân tíchPhải phân biệt tương đồng bề mặt với cơ chế nhân quả thực sự
Quốc gia như chủ thể chiến lượcJiang mô tả quốc gia qua lịch sử, thế giới quan, động cơ và cách lập luậnCần tính đến mâu thuẫn nội bộ và sự đa dạng của các chủ thể trong quốc gia
Khả năng phản chứngNhững cuộc phỏng vấn công khai cho thấy ông xem dự báo là cách kiểm tra mô hìnhCần tiêu chí cụ thể về thời hạn, điều kiện và cách chấm kết quả
Dự báo tác động đến thực tếĐây là vấn đề phương pháp luận phổ biến trong khoa học xã hộiCần phân biệt dự báo xu hướng, dự báo xác suất và khẳng định sự kiện chắc chắn
Quan hệ giữa dự báo và kiến tạoPredictive History tập trung vào nhận diện xu hướng và dự báoHưng Quốc Học mở rộng sang năng lực hành động và thay đổi điều kiện tương lai

13. Kết luận chương: Tương lai không phải một bản sao của quá khứ

Jiang Xueqin đặt câu hỏi về khả năng dự báo lịch sử vì ông không muốn lịch sử chỉ dừng lại ở việc giải thích những gì đã xảy ra.

Ông muốn xây dựng những mô hình có khả năng kết nối quá khứ, giải thích hiện tại và đưa ra những giả thuyết về tương lai. Quan trọng hơn, ông muốn sử dụng các dự báo để kiểm tra xem cách hiểu lịch sử của mình có đứng vững hay không.

Đây là một ý tưởng đáng nghiên cứu. Nó đặt ra yêu cầu rằng người nghiên cứu không chỉ kể một câu chuyện hợp lý sau khi sự kiện đã xảy ra, mà phải chấp nhận đưa ra những nhận định có thể được kiểm chứng trong tương lai.

Tuy nhiên, ý tưởng ấy cũng đối diện với những giới hạn lớn.

Lịch sử không lặp lại nguyên vẹn. Các quốc gia không phải những cá nhân có tâm lý thống nhất. Những mô hình có thể giải thích quá khứ chưa chắc dự báo được tương lai. Dự báo đúng không tự động chứng minh toàn bộ lý thuyết, và dự báo sai phải được ghi nhận thay vì giải thích né tránh.

Muốn đánh giá Predictive History một cách nghiêm túc, chúng ta phải khảo sát phương pháp xây dựng mô hình, chất lượng dữ liệu, các giả định, thời hạn dự báo và kết quả thực tế. Không thể lấy sự nổi tiếng làm bằng chứng, cũng không thể lấy một vài dự báo đúng làm kết luận cuối cùng.

Đối với Hưng Quốc Học, chương này mở ra một phân biệt căn bản:

  • Lịch sử giúp chúng ta hiểu những điều kiện đã tạo nên hiện tại.
  • Dự báo giúp chúng ta nhận diện những khả năng có thể xảy ra.
  • Kiến tạo giúp chúng ta thay đổi năng lực và điều kiện để tác động đến kết quả.

Một dân tộc chỉ biết nhìn lại quá khứ có thể bị mắc kẹt trong ký ức. Một dân tộc chỉ biết dự báo có thể trở thành người quan sát thụ động trước biến động. Một dân tộc biết học từ quá khứ, nhận diện tương lai và xây dựng năng lực hành động mới có thể từng bước làm chủ vận mệnh của mình.

Lịch sử không phải bản án định đoạt tương lai. Lịch sử là nguồn tri thức để con người hiểu những giới hạn, nhận diện những cơ hội và lựa chọn con đường phát triển.


TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 4

  1. Jiang Xueqin, “Understanding Power Empowers”, cuộc trao đổi với The Stoa, ngày 2/10/2025. Bản ghi được lưu trữ trên Jiang Lens. Nguồn này ghi nhận cách Jiang mô tả ba mục tiêu của Predictive History: kết nối quá khứ, giải thích hiện tại và dự báo tương lai.
    https://jianglens.com/interviews/interview-vslrlvctwra/transcript/
  2. Jiang Xueqin, cuộc phỏng vấn với Russia Today, bản ghi được lưu trữ trên Jiang Lens. Nội dung đề cập cách tiếp cận kết hợp tâm lý học với lý thuyết trò chơi, xem quốc gia như những chủ thể có lịch sử, thế giới quan, động cơ và cách lập luận riêng.
    https://jianglens.com/interviews/interview-qsxkdk4mzgk/transcript/
  3. Jiang Xueqin, cuộc phỏng vấn về Predictive History và sự suy giảm của phương Tây, bản ghi được lưu trữ trên Jiang Lens. Nội dung trình bày quan điểm rằng mô hình giải thích lịch sử có thể được mở rộng thành mô hình dự báo, qua đó kiểm tra cách hiểu của người nghiên cứu.
    https://jianglens.com/interviews/interview-0wnkev-18y0/transcript/
  4. Jiang Xueqin, cuộc phỏng vấn The Pokepreet Podcast, bản ghi được lưu trữ trên Jiang Lens. Nội dung thảo luận về việc xây dựng mô hình từ lịch sử, đưa ra dự báo và điều chỉnh mô hình khi kết quả không phù hợp.
    https://jianglens.com/interviews/interview-dkagddve8sm/transcript/
  5. Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery, 1959. Tác phẩm quan trọng về khả năng kiểm nghiệm và phản chứng trong khoa học.
  6. Philip E. Tetlock và Dan Gardner, Superforecasting: The Art and Science of Prediction, Crown, 2015. Nghiên cứu về dự báo, xác suất, hiệu chỉnh nhận định và đánh giá năng lực dự báo.
  7. Thomas C. Schelling, The Strategy of Conflict, Harvard University Press, 1960. Công trình nền tảng về tương tác chiến lược và lý thuyết trò chơi.
  8. Isaac Asimov, Foundation, Gnome Press, 1951. Tác phẩm văn học giả tưởng đặt ra ý tưởng Psychohistory, có ảnh hưởng đến cách Jiang giới thiệu khát vọng dự báo những xu hướng lớn của xã hội.

Ghi chú phương pháp: Các nội dung trình bày về quan điểm của Jiang được dựa trên những cuộc phỏng vấn và bài giảng công khai, trong đó một số nguồn là bản ghi do cộng đồng lưu trữ, không phải ấn bản học thuật đã được thẩm định. Những nhận định về phản chứng, sai lệch chọn mẫu, quan hệ giữa dự báo và hành động là phần phân tích phương pháp luận của người viết. Các đoạn đối thoại với Hưng Quốc là tái dựng tư tưởng, không phải phát ngôn nguyên văn của Jiang Xueqin.

0 comments:

Đăng nhận xét