ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI NGÔ ĐÌNH THỤC
Đức tin, Giáo hội, gia đình và quyền lực – Bi kịch của một Tổng giám mục giữa thế kỷ XX
Hoàng Phong Nhã
PHẦN II
NGÔ ĐÌNH THỤC VÀ GIA ĐÌNH HỌ NGÔ
CHƯƠNG V
NGÔ ĐÌNH THỤC VÀ SỰ TRỞ LẠI CỦA NGÔ ĐÌNH DIỆM
Khi vốn Giáo hội, gia đình và quốc tế trở thành vốn chính trị
I. Không phải “Thục đưa Diệm về” – mà là Thục đã giúp Diệm có một thứ vốn để trở về
Trong lịch sử chính trị Việt Nam giai đoạn 1945–1954, câu hỏi về sự trở lại của Ngô Đình Diệm thường được rút gọn thành những lời giải thích đơn tuyến: Bảo Đại bổ nhiệm vì cần một gương mặt mới; người Mỹ ủng hộ vì tìm kiếm một giải pháp phi cộng sản có trọng lượng; hoặc chính Diệm kiên trì chờ đợi và nắm bắt thời cơ. Mỗi cách lý giải ấy đều nắm được một phần thực tế, nhưng nếu dừng lại ở đó, ta sẽ bỏ qua một yếu tố nền tảng: môi trường vốn và mạng lưới đã giúp Diệm bước vào quỹ đạo vận động quốc tế và chính trị trước khi chức vụ Thủ tướng xuất hiện.
Ngô Đình Thục không phải người có thẩm quyền pháp lý hay chính trị để bổ nhiệm em trai làm Thủ tướng. Tuy nhiên, trước khi Diệm trở lại nắm quyền năm 1954, Thục đã sở hữu những nguồn lực mà một chính khách lưu vong không có chức vụ nhà nước rất cần: uy tín trong Giáo hội Công giáo, vị thế giám mục, mạng lưới tiếp xúc xuyên quốc gia, vốn xã hội của một gia đình có bề dày quan lại – Công giáo, và khả năng mở cửa vào các không gian giao tiếp quốc tế.
Trong khung phân tích của chương này, những nguồn lực ấy được gọi là vốn chính trị – xã hội (một thuật ngữ phân tích hiện đại được dùng để làm rõ cơ chế vận hành, không phải khái niệm do chính các nhân vật đương thời đặt ra). Vốn chính trị – xã hội không đồng nhất với quyền lực của bộ máy nhà nước, quân đội hay ngân khố, nhưng nó tạo ra khả năng tiếp cận, độ tin cậy ban đầu và điểm tựa để một nhà hoạt động chính trị có thể triển khai ảnh hưởng.
Luận đề của Chương V: Không thể nói chính xác rằng “Ngô Đình Thục đưa Ngô Đình Diệm về Việt Nam.” Đúng hơn, Ngô Đình Thục đã góp phần tạo dựng, duy trì và mở rộng cho Diệm một phần vốn chính trị – xã hội quan trọng trước năm 1954; còn quá trình chuyển hóa phần vốn ấy thành quyền lực nhà nước là kết quả của sự chủ động chính trị từ phía Diệm, đặt trong tương tác đa chiều với Ngô Đình Luyện, Bảo Đại, các lực lượng Việt Nam và các tác nhân quốc tế như Hoa Kỳ và Pháp.
II. Trước khi giúp Diệm, Thục đã có một vị thế riêng
Một sai lầm dễ gặp khi nhìn lại lịch sử từ kết quả là suy ngược rằng vị thế của Ngô Đình Thục chủ yếu bắt nguồn từ việc Ngô Đình Diệm trở thành Tổng thống. Trên thực tế, trình tự lịch sử diễn ra ngược lại: trước khi Diệm bước vào giai đoạn vận động quốc tế sôi động đầu thập niên 1950, Thục đã có một vị trí độc lập và đáng kể trong hàng giáo phẩm Công giáo.
Năm 1938, Ngô Đình Thục được bổ nhiệm làm Giám mục Đại diện Tông tòa Vĩnh Long. Đến năm 1950, ông đã trải qua hơn một thập niên giữ trọng trách mục vụ và điều hành giáo phận. Khi các viên chức ngoại giao Hoa Kỳ tiếp xúc với Thục vào tháng 6 năm 1950, hồ sơ không định danh ông chỉ đơn thuần như “anh trai của Ngô Đình Diệm”, mà ghi nhận ông trước hết với tư cách Giám mục Vĩnh Long.
Trong chuyến đi ấy, chính Thục là người xin thị thực quá cảnh Hoa Kỳ trên hành trình tới Roma, cùng đi có em trai là Ngô Đình Diệm. Tài liệu ngoại giao Mỹ cùng thời điểm mô tả Diệm như một nhân vật Công giáo Việt Nam có tiếng tăm và một nhà quốc gia chủ nghĩa đứng ngoài cả Việt Minh lẫn chính quyền Bảo Đại. Điểm xuất phát này cho thấy Thục đã mang theo một thứ vốn thể chế và xã hội riêng của Giáo hội trước khi hai anh em cùng xuất hiện trong các cuộc tiếp xúc quốc tế.
III. Gia đình họ Ngô cũng là một loại vốn
Vốn của Ngô Đình Thục không tách rời khỏi bối cảnh gia đình họ Ngô. Thân phụ của Thục và Diệm là Ngô Đình Khả từng giữ chức vụ cao cấp dưới triều Nguyễn; gia đình mang truyền thống Công giáo lâu đời đồng thời có mối liên hệ lịch sử với giới quan lại và không gian chính trị – xã hội ở Huế.
Đến giữa thế kỷ XX, các thành viên trong gia đình mỗi người hoạt động ở những lĩnh vực khác nhau:
- Ngô Đình Khả: Cựu quan lại cao cấp triều đình Huế.
- Ngô Đình Khôi: Từng giữ chức Tuần phủ / Tỉnh trưởng Quảng Nam trước biến cố năm 1945.
- Ngô Đình Thục: Giám mục Vĩnh Long, có mạng lưới trong Giáo hội và quan hệ quốc tế.
- Ngô Đình Nhu: Trí thức Công giáo, hoạt động nghiên cứu, báo chí và tổ chức chính trị – xã hội.
- Ngô Đình Luyện: Hoạt động ngoại giao, có mối liên hệ với Bảo Đại.
- Ngô Đình Cẩn: Xây dựng mạng lưới ảnh hưởng riêng tại miền Trung (Huế).
Nhận diện sự hiện diện của các thành viên này không đồng nghĩa với việc xem gia đình họ Ngô như một “tập đoàn quyền lực” được tổ chức chặt chẽ từ sớm. Tuy nhiên, nó cho thấy Diệm không xuất thân từ một khoảng trống xã hội. Gia đình đem lại một chuỗi tích lũy mang tính cấu trúc — từ nền tảng quan lại, truyền thống học vấn và căn cước Công giáo đến các mối quan hệ xã hội và giới tinh hoa — trong đó Thục giữ vai trò đặc biệt trong việc đưa nguồn lực ấy bước ra không gian Công giáo quốc tế.
IV. Vốn lớn nhất của Thục: Mạng lưới Giáo hội
Nếu phải chỉ ra nguồn lực nổi bật nhất của Ngô Đình Thục trước năm 1954, đó không phải là tiềm lực tài chính hay bộ máy hành chính, mà là mạng lưới của Giáo hội Công giáo. Ở thời điểm ấy, Giáo hội Công giáo là một thiết chế có tính xuyên quốc gia cao, với hệ thống liên lạc, đào tạo và giao lưu vượt ra ngoài biên giới một quốc gia thuộc địa.
Một giám mục Việt Nam không chỉ gắn bó với giáo dân trong giáo phận của mình, mà còn có thể tiếp xúc và trao đổi trong nhiều tầng nấc:
- Hàng giáo phẩm tại Đông Dương và các đại diện Tòa Thánh.
- Các cơ quan, học viện và trung tâm giáo hội tại Roma.
- Các giáo sĩ, tổ chức và cơ sở Công giáo tại Pháp, Hoa Kỳ và nhiều quốc gia khác.
- Giới trí thức, trường học, chủng viện và các phong trào xã hội Công giáo.
Đối với một chính khách lưu vong chưa nắm giữ bộ máy nhà nước, giá trị lớn nhất của mạng lưới này nằm ở khả năng tiếp cận và tính quen thuộc bước đầu. Khi đi cùng Thục, Diệm có cơ hội bước vào những vòng giao tiếp mà nếu chỉ dựa vào tư cách cá nhân của một chính khách Việt Nam lưu vong, ông sẽ mất nhiều thời gian và công sức hơn mới tiếp cận được.
V. Năm 1950 – Bước ngoặt của “vốn mạng lưới”
Chuyến đi của Ngô Đình Thục và Ngô Đình Diệm liên quan đến Hoa Kỳ và Roma năm 1950 là một lát cắt rõ nét cho thấy cách thức vận hành của vốn mạng lưới. Theo ghi nhận của Bộ Ngoại giao Mỹ tháng 6 năm 1950, Thục xin thị thực quá cảnh cùng Diệm đi theo; hồ sơ Mỹ lưu ý đến vị thế giáo phẩm của Thục cũng như danh tiếng của Diệm trong giới Công giáo Việt Nam.
Đến tháng 9 năm 1950, sau các cuộc tiếp xúc tại Mỹ, đánh giá của phía Mỹ cho thấy các quan chức Hoa Kỳ không chỉ nhìn Thục như một vị giám mục đơn thuần, mà còn xem ông — thông qua cộng đồng Công giáo — như một nhân tố có thể có ý nghĩa đối với tình hình chính trị Đông Dương. Tài liệu này thậm chí gợi ý việc cân nhắc các biện pháp nhằm củng cố mối liên hệ giữa Thục – Bảo Đại – Diệm.
Chi tiết ấy có ý nghĩa quan trọng về mặt tư liệu: mạng lưới của Thục không chỉ tồn tại trên giấy tờ hay trong phạm vi giáo phận, mà đã được một chủ thể ngoại giao lớn như Hoa Kỳ ghi nhận như một kênh có giá trị chính trị tiềm năng. Khi mối liên hệ huyết thống với Diệm đặt cạnh mạng lưới ấy, Diệm có thêm một điểm tựa tiếp cận mà không phải chính khách lưu vong nào cũng sở hữu.
VI. Một chi tiết đáng chú ý: Dấu ấn riêng của Thục trong tiếp xúc
Hồ sơ lưu trữ về chuyến đi năm 1950 cũng để lại một chi tiết tinh tế: dù Diệm bước vào các cuộc tiếp xúc ở Washington với những lời giới thiệu đáng kể, bản thân Thục lại tạo ấn tượng rõ nét trước các quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ. Tài liệu ngoại giao ghi nhận Thục phát biểu nhiều và nổi bật hơn trong cuộc trao đổi, đồng thời đánh giá ông có thể là một nhân tố quan trọng thông qua cộng đồng Công giáo.
Điều này cho thấy Thục không chỉ xuất hiện dưới danh nghĩa “anh trai của Diệm”. Ông có vị thế, ngôn ngữ giao tiếp và sức nặng riêng của một giám mục. Trong logic của mạng lưới xã hội, sức nặng riêng ấy tạo ra hiệu ứng lan tỏa: đối tác gặp Thục, biết đến Diệm, lắng nghe Diệm và mở cánh cửa tiếp xúc với Diệm. Đó là cách vốn mạng lưới vận hành thực tế — không ồn ào như sắc lệnh bổ nhiệm, nhưng âm thầm làm giảm rào cản ban đầu.
VII. Thục không chỉ “giới thiệu” Diệm – ông tạo môi trường để Diệm được nhìn thấy
Để một nhà chính trị có cơ hội trở thành người đứng đầu quốc gia, tư tưởng, lập trường hay ý chí tự thân là điều kiện cần, nhưng chưa đủ nếu thiếu không gian để tiếng nói ấy được lắng nghe và cân nhắc. Trước năm 1954, Diệm chưa có quyền lực nhà nước, nhưng ông không ở trạng thái hoàn toàn vô danh hay cô lập tuyệt đối.
Vai trò của Thục trong bối cảnh ấy rộng hơn khái niệm “người kết nối” thông thường. Một người kết nối có thể chỉ sắp xếp một cuộc gặp đơn lẻ; còn vị thế và mạng lưới của Thục góp phần đặt Diệm vào một hệ sinh thái quan hệ rộng hơn — nơi có các cuộc trò chuyện, sự giới thiệu và những đánh giá ban đầu. Nói cách khác, Thục góp phần giúp phần vốn chính trị – xã hội sẵn có của Diệm có cơ hội lưu thông trong không gian quốc tế và Công giáo.
VIII. Nhưng Diệm không phải người thụ động nhận vốn
Nhấn mạnh vai trò của Thục không có nghĩa là biến Diệm thành hệ quả hay sản phẩm thụ động của anh trai. Nghiên cứu của Edward Miller về giai đoạn 1945–1954 đặc biệt làm rõ tính chủ động (agency) của Diệm trong suốt một thập niên trước khi nắm quyền.
Miller chỉ ra rằng Diệm chủ động theo đuổi mục tiêu chính trị, tìm kiếm các liên minh trong nước và hình thành cùng Ngô Đình Nhu những quan niệm riêng về hiện đại hóa, trật tự và xây dựng quốc gia. Do đó, mối quan hệ giữa Thục và Diệm cần được hiểu theo hướng bổ sung chứ không triệt tiêu lẫn nhau:
- Thục góp phần tạo dựng và mở rộng một phần vốn mạng lưới, uy tín và khả năng tiếp cận.
- Diệm là người tiếp nhận, chọn lọc và chuyển hóa nguồn lực ấy thành hành động chính trị của chính mình.
Không có sự chủ động, lập trường và mạng lưới chính trị riêng của Diệm, vốn của Thục không thể tự động biến thành quyền lực nhà nước. Ngược lại, nếu thiếu không gian tiếp cận mà Thục và gia đình góp phần mở ra, hành trình vận động của Diệm có thể đã gặp nhiều trở ngại hơn.
IX. Năm 1951 – Diệm bắt đầu tự vận động với Bảo Đại
Tính chủ động chính trị của Diệm thể hiện rõ qua các tài liệu ngoại giao đầu năm 1951. Ngày 16 tháng 1 năm 1951, Ngoại trưởng Mỹ Dean Acheson gửi điện cho phái đoàn tại Sài Gòn, ghi nhận việc Diệm trở lại Hoa Kỳ sau thời gian ở Roma và Paris.
Đáng chú ý hơn, tài liệu cho biết khi ở Paris, Diệm đã chủ động gửi thông điệp tới Quốc trưởng Bảo Đại thông qua các kênh trung gian, bày tỏ sẵn sàng nhận chức Thủ tướng với những điều kiện rõ ràng: tăng cường thực quyền cho chính phủ trung ương và chấm dứt cách điều hành phân tán qua các chính quyền địa phương.
Bức điện này cho thấy Diệm tự xác định mục tiêu quyền lực, chức vụ mong muốn và điều kiện chính trị để tham gia. Mạng lưới có thể mở ra cánh cửa gặp gỡ, nhưng chương trình và điều kiện mặc cả chính trị là do chính Diệm đưa ra.
X. Từ vốn Công giáo đến danh tiếng quốc gia
Khi vận động trở thành lãnh đạo quốc gia, Diệm đứng trước một bài toán cấu trúc không đơn giản: ông vừa là một nhân vật Công giáo nổi tiếng, vừa muốn đại diện cho một quốc gia mà người Công giáo chỉ chiếm thiểu số trong dân số.
Tài liệu ngoại giao Mỹ tháng 1 năm 1951 phản ánh trực tiếp tình thế hai mặt này. Một mặt, phía Mỹ nhìn nhận Diệm là một nhân vật Việt Nam có uy tín đáng kể; mặt khác, họ lưu ý rằng Công giáo là thiểu số nhỏ và việc chính quyền mang dáng dấp bị chi phối hay gắn chặt với yếu tố Công giáo có thể tạo ra những phản ứng bất lợi về mặt chính trị trong nước.
Vì vậy, vốn Công giáo vừa là tài sản, vừa là giới hạn:
- Nó giúp mở rộng quan hệ quốc tế, tạo sự gắn kết nội bộ trong một bộ phận xã hội và tăng khả năng tiếp cận các vòng ảnh hưởng Công giáo.
- Nhưng nó cũng đặt ra yêu cầu buộc Diệm phải vượt qua hình ảnh “chính khách Công giáo” để khẳng định tính chính danh quốc gia rộng hơn.
Thục và Diệm cùng đứng trước thực tế ấy: một nguồn vốn có sức mạnh ở tầng này nhưng lại đòi hỏi sự thận trọng và cân bằng ở tầng khác.
XI. Thục mang đến cho Diệm “uy tín của người bảo chứng”
Trong giao tiếp chính trị, đặc biệt ở các môi trường quốc tế chưa am hiểu sâu sắc bối cảnh nội bộ Việt Nam, sự hiện diện của một nhân vật có vị thế xã hội và đạo đức nhất định thường mang lại một dạng uy tín liên đới (associative credibility).
Khi một giám mục có địa vị như Ngô Đình Thục xuất hiện cùng Diệm, điều đó không đồng nghĩa với một sự cam kết tuyệt đối về mọi quyết sách chính trị tương lai của Diệm. Thay vào đó, nó gửi đi một thông điệp ngầm hiểu: Diệm xuất thân từ một gia đình có truyền thống và gắn bó với một mạng lưới mà một nhân vật có vị trí như Thục sẵn sàng đồng hành.
Trong mối quan hệ ấy, hai dòng vốn gặp gỡ và hỗ trợ lẫn nhau:
- Vốn Giáo hội và quan hệ quốc tế của Thục giúp gia tăng khả năng tiếp cận và độ hiện diện của Diệm.
- Vị thế chính khách quốc gia chủ nghĩa của Diệm đem lại một điểm tựa chính trị cụ thể gắn với bài toán quyền lực tại Việt Nam.
XII. Không chỉ có Roma và Hoa Kỳ – còn có vốn gia đình
Bức tranh về nguồn lực của gia đình họ Ngô sẽ thiếu sót nếu chỉ nhìn vào Ngô Đình Thục mà bỏ qua vai trò của các anh em khác, tiêu biểu là Ngô Đình Luyện. Luyện có hoạt động trong lĩnh vực ngoại giao và duy trì mối liên hệ với Bảo Đại.
Đến năm 1954, khi Bảo Đại cân nhắc thay đổi nội các, chính Luyện là người trao đổi với phía Mỹ về dự định đưa Diệm lên làm Thủ tướng. Trong cuộc gặp ngày 19 tháng 5 năm 1954, Luyện truyền đạt thông tin rằng Bảo Đại muốn cải tổ chính phủ, đưa Diệm giữ chức Thủ tướng, hướng tới đường lối độc lập hơn và xây dựng một quân đội quốc gia Việt Nam thực chất.
Qua đó có thể thấy nguồn lực gia đình không dồn vào một điểm duy nhất, mà phân tán theo các hướng khác nhau: Thục gắn với không gian Giáo hội và quốc tế; Luyện gắn với kênh ngoại giao và tiếp xúc với Bảo Đại; Diệm mang lập trường và sự vận động chính trị trực tiếp; Nhu và Cẩn có những vai trò và mạng lưới riêng. Sự phân nhánh này lý giải vì sao không thể quy mọi chuyển động về một cá nhân hay một kênh duy nhất.
XIII. Thục và Luyện – hai cây cầu khác nhau
Nếu hình dung quá trình mở đường của gia đình họ Ngô như những nhịp cầu nối tới trung tâm quyền lực, thì Thục và Luyện đại diện cho hai hướng tiếp cận khác biệt:
- Ngô Đình Thục là nhịp cầu gắn với Giáo hội, cộng đồng Công giáo và các mối quan hệ quốc tế.
- Ngô Đình Luyện là nhịp cầu gắn với môi trường ngoại giao và sự tiếp xúc với Quốc trưởng Bảo Đại.
Diệm đứng ở điểm giao thoa của nhiều đường dây ấy, kết hợp với sự tự vận động của bản thân. Nhìn ở góc độ này, nhận định “Thục đưa Diệm về” tỏ ra quá hẹp so với thực tế đa tác nhân: Thục giúp mở rộng không gian tiếp cận Công giáo và quốc tế; Luyện tham gia truyền đạt và kết nối phía Bảo Đại; Diệm trực tiếp vận động và đặt điều kiện; còn quyết định bổ nhiệm chính thức thuộc về Bảo Đại.
XIV. Bảo Đại – người có quyền quyết định chính thức
Bước sang giữa năm 1954, vai trò quyết định về mặt thể chế – chính trị trong việc bổ nhiệm Thủ tướng nằm ở Quốc trưởng Bảo Đại. Tài liệu ngoại giao ngày 19 tháng 5 năm 1954 ghi nhận qua trao đổi với Ngô Đình Luyện việc Bảo Đại muốn thay đổi chính phủ và đưa Diệm lên cầm quyền; các hồ sơ cùng thời điểm cũng cho thấy Bảo Đại đã cân nhắc Diệm từ trước, đánh giá ông có uy tín nhất định (đặc biệt trong giới Công giáo), đồng thời ghi nhận những băn khoăn của giới chức Mỹ về năng lực điều hành của Diệm cũng như thái độ e ngại hoặc phản đối từ phía Pháp.
Đến ngày 13 tháng 6 năm 1954, phía Mỹ nhận được thông tin Bảo Đại đã chỉ thị cho Thủ tướng Bửu Lộc từ chức để thay thế bằng Ngô Đình Diệm.
Chuỗi diễn biến ấy cho thấy một trật tự nhân quả rõ ràng hơn:
- Thục góp phần tạo và mở rộng vốn mạng lưới, uy tín và khả năng tiếp cận.
- Diệm chủ động vận động, định hình lập trường và điều kiện chính trị.
- Luyện tham gia kết nối, trao đổi liên quan đến phía Bảo Đại.
- Bảo Đại đưa ra quyết định bổ nhiệm chính thức.
XV. Mỹ không tạo ra Diệm, nhưng Mỹ không đứng ngoài
Tương tự như trường hợp của Thục, vai trò của Hoa Kỳ trong giai đoạn trước và vào thời điểm giữa năm 1954 cũng cần được đặt đúng mức, tránh hai cực đoan đối lập: cho rằng Mỹ “dựng lên” Diệm từ đầu, hoặc cho rằng Mỹ hoàn toàn đứng ngoài cuộc.
Hồ sơ ngoại giao cho thấy Washington theo dõi Diệm từ trước năm 1954 — từ ghi nhận đề nghị của ông với Bảo Đại năm 1951 cho đến các đánh giá trực tiếp năm 1954. Trong phân tích tháng 5 năm 1954, quan chức Mỹ nhận thấy Diệm có một mức độ ủng hộ nhất định, nhất là trong cộng đồng Công giáo Việt Nam, và đề xuất tiếp xúc trực tiếp với ông tại Paris. Tuy nhiên, chính các tài liệu này cũng phản ánh sự dè dặt và thiếu thống nhất hoàn toàn, khi cả phía Mỹ lẫn phía Pháp đều có những nghi ngờ nhất định về khả năng quản trị và điều hành bộ máy của Diệm.
Hoa Kỳ do đó là một tác nhân quan trọng trong môi trường chính trị – chiến lược lúc bấy giờ, tác động đến bối cảnh cơ hội và giới hạn, chứ không phải là tác giả duy nhất viết sẵn kịch bản đưa Diệm lên nắm quyền.
XVI. Một điểm rất quan trọng: Thục tạo vốn, nhưng Diệm phải chuyển hóa vốn
Điểm mấu chốt về mặt lý thuyết của chương này nằm ở sự khác biệt giữa sở hữu vốn và chuyển hóa vốn thành quyền lực chính trị. Vốn xã hội hay vốn mạng lưới tự thân không thể thay thế cho hành động chính trị. Một người có thể có danh tiếng nhưng thiếu chiến lược sử dụng nó; có thể có nhiều cuộc gặp nhưng không có chương trình hành động; hoặc có quan hệ quốc tế nhưng không tạo được sự đồng thuận hay thế đứng chính trị đủ mạnh.
Diệm đã thực hiện phần việc mà không ai có thể làm thay: biến các nguồn lực, mối quan hệ và cơ hội tiếp cận thành một dự án giành và giữ quyền lực. Ông chủ động thương lượng, đưa ra yêu cầu về quyền hạn, duy trì sự tách biệt nhất định với các lực lượng mà ông không muốn lệ thuộc, và xây dựng hình ảnh một nhà lãnh đạo quốc gia chủ nghĩa chống cộng. Cách tiếp cận của Edward Miller càng củng cố nhận định rằng tính chủ động chính trị của Diệm là nhân tố then chốt.
Vì vậy, thay vì nói “Thục dựng Diệm”, cách diễn đạt sát với thực tế hơn là: Thục góp phần tạo vốn cho Diệm; Diệm biến vốn ấy thành quyền lực chính trị.
XVII. Phản chứng: Nếu chỉ có mạng lưới Giáo hội thì Diệm có thể trở thành Thủ tướng không?
Đặt câu hỏi phản chứng giúp kiểm tra giới hạn của luận điểm. Nếu chỉ dựa vào mạng lưới Giáo hội, ảnh hưởng của Thục hay nền tảng gia đình, liệu Diệm có thể trở thành Thủ tướng năm 1954 không?
Câu trả lời là không hẳn như vậy. Như đánh giá của người Mỹ năm 1951 đã chỉ ra, người Công giáo chỉ là một thiểu số trong xã hội Việt Nam. Một chính khách nếu chỉ mang dáng dấp của một nhà lãnh đạo Công giáo sẽ gặp giới hạn lớn khi vận động cho vị trí lãnh đạo quốc gia. Để trở thành Thủ tướng, Diệm cần một chương trình chính trị mang tính quốc gia chủ nghĩa đủ sức thuyết phục trong bối cảnh khủng hoảng chiến tranh và phi thực dân hóa, đồng thời phải đi qua sự tính toán của Bảo Đại cùng sự tác động đan xen của Pháp, Mỹ và các lực lượng chính trị – quân sự trong nước.
Sự trở lại của Diệm năm 1954 do đó là kết quả của sự hội tụ nhiều yếu tố, trong đó vốn Giáo hội và mạng lưới của Thục là một thành tố quan trọng chứ không phải điều kiện đủ duy nhất.
XVIII. “Vốn Thục” gồm những gì?
Để hệ thống hóa rõ ràng hơn những gì Ngô Đình Thục mang lại trong không gian quan hệ trước năm 1954, có thể khái quát thành năm dạng vốn chính:
- Vốn Giáo hội: Địa vị giám mục, uy tín và quan hệ trong hàng giáo phẩm, giáo sĩ và giáo dân.
- Vốn quốc tế: Các mối liên hệ tại Roma, châu Âu và trong các mạng lưới Công giáo xuyên quốc gia.
- Vốn xã hội: Khả năng giới thiệu, làm cầu nối, tạo sự tin cậy ban đầu và mở đường tiếp xúc.
- Vốn gia đình: Nền tảng của một gia đình có gốc gác quan lại, truyền thống Công giáo và các thành viên hoạt động ở nhiều lĩnh vực chính trị, hành chính, ngoại giao.
- Vốn biểu tượng: Hình ảnh một giám mục người Việt Nam, mang giá trị biểu tượng riêng đối với người Công giáo cũng như đối với các quan sát viên nước ngoài muốn tìm hiểu cấu trúc xã hội Việt Nam.
Những nguồn lực này không phải toàn bộ đều do Thục tự tạo ra từ con số không: một phần bắt nguồn từ di sản gia đình, một phần gắn với sự nghiệp giáo phẩm và quá trình tích lũy quan hệ của ông. Song Thục là người trực tiếp nắm giữ và vận hành chúng, tạo nên nguồn lực hỗ trợ thiết thực cho Diệm trong giai đoạn vận động trước khi nắm quyền.
XIX. Đây là nơi “gia đình” trở thành một nguồn lực chính trị
Quay trở lại mạch phân tích về gia đình họ Ngô, điểm đặc biệt của quan hệ huyết thống nằm ở mức độ tin cậy nội bộ mà các tổ chức chính trị thông thường khó có được một cách tự nhiên. Trong gia đình ấy:
- Thục có thể trao đổi với Diệm trên tư cách người anh ruột và vị giám mục.
- Luyện có thể tiếp cận và trao đổi với Bảo Đại trong phạm vi quan hệ của mình.
- Nhu gắn bó với Diệm như em trai và cộng sự chính trị – tư tưởng.
- Cẩn xây dựng cơ sở ảnh hưởng riêng ở miền Trung.
Những kênh liên lạc này phần lớn vận hành ngoài khuôn khổ bộ máy hành chính chính thức, tạo thành một mạng lưới ảnh hưởng phi chính thức dựa trên huyết thống. Chúng mang lại sự linh hoạt và độ gắn kết cao trong giai đoạn vận động giành quyền lực, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn rủi ro thể chế: khi người đứng đầu chính phủ nắm quyền lực nhà nước, các đường dây gia đình phi chính thức dễ va chạm với nguyên tắc minh bạch, trách nhiệm giải trình và ranh giới công – tư của thể chế. Vấn đề này sẽ trở thành trọng tâm của Chương VI.
XX. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc
Từ trường hợp của Ngô Đình Thục và Ngô Đình Diệm, có thể rút ra một nhận định có giá trị khái quát cho tư duy chiến lược và nghiên cứu thể chế theo tinh thần Hưng Quốc Học: quyền lực chính thức thường được chuẩn bị bởi các dạng vốn tiền – thể chế được tích lũy từ trước.
Một cá nhân có thể chưa giữ chức vụ nhà nước nhưng đã có uy tín xã hội; chưa nắm bộ máy nhưng đã có mạng lưới quan hệ; chưa có ngân khố nhưng đã có sự bảo trợ hoặc tín nhiệm từ các thiết chế. Khi thời điểm lịch sử mở ra cơ hội, các nguồn lực ấy có thể được chuyển hóa thành quyền lực nhà nước.
Do đó, khi phân tích quyền lực và sự hưng suy của một thể chế, không thể chỉ nhìn vào chức danh hay sắc lệnh bổ nhiệm, mà cần quan sát chuỗi tương tác giữa vốn xã hội, vốn tri thức, vốn đạo đức, vốn tổ chức, mạng lưới và quan hệ quốc tế. Một thể chế vững mạnh đòi hỏi hai điều song hành: biết huy động và phát huy các nguồn lực xã hội tích cực, đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát rõ ràng để nguồn lực phi chính thức hay quan hệ gia đình không lấn át kỷ cương nhà nước và trách nhiệm công quyền.
XXI. Kết luận – Thục tạo vốn, Diệm tạo quyền lực
Trở lại câu hỏi mở đầu của chương: Ngô Đình Thục có phải là người “đưa Ngô Đình Diệm về Việt Nam” không?
Nếu hiểu “đưa về” theo nghĩa quyết định việc bổ nhiệm làm Thủ tướng năm 1954, câu trả lời là không — thẩm quyền bổ nhiệm thuộc về Quốc trưởng Bảo Đại. Nhưng nếu nhìn rộng hơn vào quá trình chuẩn bị vị thế, mở rộng không gian tiếp cận và tạo vốn chính trị – xã hội trước khi nắm quyền, vai trò của Ngô Đình Thục là đáng kể.
Thục có vị thế giám mục, uy tín trong Giáo hội, mạng lưới Công giáo và quan hệ quốc tế, cùng nền tảng gia đình và khả năng mở cửa giao tiếp. Hồ sơ ngoại giao Mỹ năm 1950 cho thấy ảnh hưởng của Thục trong giới Công giáo được quan sát và cân nhắc như một yếu tố liên quan đến bối cảnh Đông Dương. Diệm đi cùng Thục vào không gian ấy, nhưng không dừng lại ở vị trí người được dẫn dắt: năm 1951 Diệm chủ động vận động và đặt điều kiện với Bảo Đại; Luyện tham gia kết nối phía Bảo Đại; môi trường quốc tế tạo ra cả cơ hội lẫn lực cản; và năm 1954 Bảo Đại quyết định trao chức vụ Thủ tướng.
Công thức tổng quát phù hợp nhất để khóa lại chương này là:
THỤC TẠO VỐN – MẠNG LƯỚI MỞ CỬA – DIỆM CHUYỂN HÓA THÀNH QUYỀN LỰC – BẢO ĐẠI TRAO QUYỀN.
Khi Diệm bước vào ghế Thủ tướng năm 1954 với lượng vốn chính trị – xã hội đã được tích lũy và chuyển hóa, một câu hỏi mới lập tức đặt ra cho giai đoạn tiếp theo: khi em trai trở thành người đứng đầu chính phủ, vị trí của Giám mục Ngô Đình Thục sẽ đặt ở đâu, và ranh giới giữa Giáo hội, gia đình và quyền lực nhà nước sẽ vận hành ra sao? Đó chính là điểm mở đầu cho Chương VI: Ngô Đình Thục và nền Đệ Nhất Cộng hòa – Giáo hội, gia đình và sự hình thành một vùng ảnh hưởng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG V
- U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1950, East Asia and the Pacific, Volume VI, Doc. 530 – Bản ghi nhớ cuộc gặp ngày 18/6/1950 giữa Edmund Gullion và Giám mục Ngô Đình Thục; xác nhận việc Thục xin thị thực quá cảnh Hoa Kỳ cùng Ngô Đình Diệm trên đường đi Roma và mô tả vị thế của hai anh em lúc bấy giờ.
- U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1950, East Asia and the Pacific, Volume VI, Doc. 564 – Điện ngày 28/9/1950 của Bộ Ngoại giao Mỹ; tư liệu quan trọng về nhận định của giới chức Mỹ đối với ảnh hưởng của Thục trong cộng đồng Công giáo và đề xuất củng cố mối liên hệ giữa Thục, Bảo Đại và Diệm.
- U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1951, Asia and the Pacific, Volume VI, Part 1, Doc. 175 – Điện ngày 16/1/1951 của Ngoại trưởng Mỹ Dean Acheson; ghi nhận việc Diệm trở lại Mỹ sau khi ở Roma và Paris, đồng thời là chứng cứ trực tiếp về việc Diệm chủ động gửi thông điệp tới Bảo Đại và nêu điều kiện để nhận chức Thủ tướng.
- U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1951, Asia and the Pacific, Volume VI, Part 1, Doc. 182 – Điện ngày 24/1/1951; cung cấp nhận định về uy tín của Diệm trong giới Công giáo cũng như những giới hạn chính trị khi dựa vào cộng đồng Công giáo thiểu số trong xã hội Việt Nam.
- U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Indochina, Volume XVI, Doc. 547 – Tài liệu ngày 18/5/1954 về việc Bảo Đại cân nhắc Diệm và đánh giá của phía Mỹ đối với mức độ ủng hộ cũng như những nghi ngại quanh khả năng điều hành của Diệm.
- U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Indochina, Volume XVI, Doc. 549 – Tài liệu ngày 19/5/1954 ghi nhận trao đổi với Ngô Đình Luyện về mong muốn thay đổi chính phủ và đưa Ngô Đình Diệm lên làm Thủ tướng của Bảo Đại.
- U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Indochina, Volume XIII, Part 2, Doc. 967 – Điện ngày 13/6/1954 xác nhận chỉ thị của Bảo Đại thay thế Thủ tướng Bửu Lộc bằng Ngô Đình Diệm.
- Edward Miller, “Vision, Power and Agency: The Ascent of Ngô Đình Diệm, 1945–54,” Journal of Southeast Asian Studies, Vol. 35, No. 3 (2004), pp. 433–458 – Nghiên cứu nền tảng giúp làm sáng tỏ tính chủ động chính trị của Diệm và Ngô Đình Nhu trong giai đoạn 1945–1954, tránh cách nhìn quy giản Diệm thành công cụ thụ động của Thục hay Hoa Kỳ.
- Joseph G. Morgan, The Vietnam Lobby: The American Friends of Vietnam, 1955–1975, University of North Carolina Press, 1997 – Tài liệu tham khảo bổ sung để tìm hiểu sâu hơn các mạng lưới vận động chính trị và quan hệ xuyên quốc gia gắn với Ngô Đình Diệm tại Hoa Kỳ.
- Nguồn tư liệu bổ sung cần đối chiếu: Các hồ sơ lưu trữ của Việt Nam, Pháp và Giáo hội Công giáo liên quan đến gia đình Ngô Đình (Ngô Đình Khả, Ngô Đình Khôi, Ngô Đình Thục, Ngô Đình Nhu, Ngô Đình Cẩn, Ngô Đình Luyện) giai đoạn trước năm 1954 cần tiếp tục được đối chiếu chéo với hồ sơ ngoại giao Anh – Mỹ để hoàn thiện độ chính xác của các kết luận khái quát.
GHI CHÚ PHƯƠNG PHÁP CHƯƠNG V
- Khái niệm “vốn chính trị – xã hội” được sử dụng làm công cụ phân tích học thuật để mô tả cơ chế tích lũy và tiếp cận, không gán cho nhân vật lịch sử như một thuật ngữ đương thời.
- Các mức độ chứng cứ được phân định rõ:
- Có chứng cứ rõ ràng: Ngô Đình Thục có địa vị giám mục, mạng lưới Giáo hội và quan hệ quốc tế trước 1954; Ngô Đình Diệm chủ động vận động và đưa ra điều kiện chính trị; Bảo Đại là người ra quyết định bổ nhiệm Thủ tướng năm 1954.
- Có cơ sở đáng kể: Diệm hưởng lợi về mặt tiếp cận và không gian quan hệ từ mạng lưới và bối cảnh gia đình – Giáo hội có sự tham gia của Thục và Luyện.
- Chưa đủ chứng cứ khẳng định tuyệt đối: Cho rằng Thục đã vạch sẵn kế hoạch đưa Diệm làm Thủ tướng ngay từ đầu.
- Không phù hợp với thực tế pháp lý – chính trị: Quy cho Thục là người quyết định việc bổ nhiệm Diệm năm 1954.
- Công thức cốt lõi được giữ vững: Thục tạo vốn – Mạng lưới mở cửa – Diệm chuyển hóa thành quyền lực – Bảo Đại trao quyền.


17:56
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 comments:
Đăng nhận xét