CHƯƠNG 19 - ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN - NHỮNG ĐIỀU HOÀNG VĂN HOAN NÓI ĐÚNG — VÀ NHỮNG ĐIỀU CẦN KIỂM CHỨNG

ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN

CHƯƠNG XIX

NHỮNG ĐIỀU HOÀNG VĂN HOAN NÓI ĐÚNG — VÀ NHỮNG ĐIỀU CẦN KIỂM CHỨNG

Đọc một người trong lịch sử bằng chứng cứ, không bằng lòng tin

Có một nguy cơ lớn khi đọc Hoàng Văn Hoan.

Nếu đã coi ông là người đào thoát sang Trung Quốc, người đọc dễ có khuynh hướng phủ nhận mọi điều ông nói. Ngược lại, nếu nhìn ông như một cựu Ủy viên Bộ Chính trị, từng gần gũi Hồ Chí Minh và giữ chức Đại sứ Việt Nam tại Bắc Kinh, người đọc lại có thể xem hồi ký của ông như một kho bí mật từ bên trong mà lịch sử phải tin.

Cả hai cách tiếp cận đều không thỏa đáng.

Hoàng Văn Hoan có lợi thế của một người từng tham gia nhiều sự kiện quan trọng. Nhưng ông cũng có giới hạn của một chính trị gia đã rời khỏi hệ thống quyền lực Việt Nam, trở thành nhân vật lưu vong và viết hồi ký trong môi trường chính trị Trung Quốc.

Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là:

Có nên tin Hoàng Văn Hoan hay không?

Mà là:

Trong những điều Hoàng Văn Hoan kể lại, phần nào được chứng cứ độc lập xác nhận, phần nào là cách giải thích của ông, phần nào là nhận định chính trị và phần nào vẫn chỉ là cáo buộc chưa được kiểm chứng?

Đây là phép thử quan trọng nhất đối với Giọt nước trong biển cả.

Chương này tập trung vào những luận điểm lớn trong lời kể của Hoàng Văn Hoan về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc, quan hệ Việt Nam – Liên Xô, chiến tranh Campuchia, vấn đề người Hoa và vai trò của Lê Duẩn. Mục đích không phải chấm điểm một con người, mà là xác định giá trị và giới hạn của nguồn sử liệu.

I. Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc thực sự đã chuyển từ đồng minh sang đối đầu

Đây là một trong những nhận định có cơ sở sự kiện rõ ràng nhất trong lời kể của Hoàng Văn Hoan.

Từ giữa thập niên 1970, quan hệ Việt Nam – Trung Quốc xấu đi nhanh chóng. Những bất đồng về biên giới, vấn đề người Hoa tại Việt Nam, cuộc xung đột ở Campuchia và quan hệ ngày càng sâu giữa Việt Nam với Liên Xô cùng tạo nên một cuộc khủng hoảng chiến lược.

Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Việt Nam – Liên Xô được ký ngày 3 tháng 11 năm 1978. Cũng trong năm đó, Việt Nam gia nhập Hội đồng Tương trợ Kinh tế (COMECON). Những dấu mốc này diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh Trung – Xô ngày càng gay gắt.

Các tài liệu ngoại giao và tình báo Mỹ đương thời cho thấy Washington nhìn nhận Đông Dương như một khu vực cạnh tranh ảnh hưởng giữa Trung Quốc và Liên Xô. Việt Nam và Lào có quan hệ ngày càng gần với Moscow, trong khi Bắc Kinh tiếp tục hậu thuẫn chính quyền Khmer Đỏ tại Campuchia.

Những tài liệu ấy giúp xác nhận rằng quan hệ Việt – Trung đã thay đổi căn bản. Tuy nhiên, chúng cũng cần được đọc đúng tính chất: tài liệu ngoại giao phản ánh nhận định của các nhà ngoại giao; tài liệu tình báo phản ánh đánh giá của cơ quan tình báo tại một thời điểm nhất định. Chúng không tự động trở thành hồ sơ đầy đủ về động cơ của tất cả các bên.

Phán định: Hoàng Văn Hoan có cơ sở khi nói quan hệ Việt – Trung đã chuyển từ hợp tác sang đối đầu nghiêm trọng.

Nhưng từ sự thật ấy đến kết luận rằng Lê Duẩn cố tình phản bội Trung Quốc là một bước diễn giải khác. Quan hệ giữa các quốc gia thay đổi không nhất thiết vì một cá nhân phản bội một quốc gia khác. Nó có thể xuất phát từ xung đột lợi ích, lựa chọn chiến lược, thay đổi cán cân quyền lực và những quyết định của nhiều cấp lãnh đạo.

II. Việt Nam nghiêng về Liên Xô: đúng về xu hướng, chưa đủ để kết luận mất chủ quyền

Hoàng Văn Hoan có cơ sở khi nhận định Việt Nam ngày càng dựa vào Liên Xô trong thập niên 1970.

Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác ngày 3 tháng 11 năm 1978 là một dấu mốc quan trọng. Việc Việt Nam gia nhập COMECON, cùng với sự gia tăng viện trợ kinh tế và quân sự từ Liên Xô, cho thấy quan hệ hai nước đã được nâng lên một cấp độ chiến lược.

Trong bối cảnh đất nước vừa thống nhất, kinh tế bị tàn phá sau chiến tranh, quan hệ với Trung Quốc suy giảm và nguy cơ xung đột khu vực gia tăng, Liên Xô trở thành một nguồn hỗ trợ đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam.

Nhưng cần phân biệt ba vấn đề:

• Việt Nam tăng cường quan hệ với Liên Xô.
• Việt Nam phụ thuộc vào Liên Xô trong một số lĩnh vực kinh tế, quân sự và ngoại giao.
• Việt Nam mất hoàn toàn khả năng tự quyết và trở thành công cụ của Liên Xô.

Hai nhận định đầu có cơ sở để nghiên cứu bằng các văn kiện và số liệu cụ thể. Nhận định thứ ba là một kết luận mạnh hơn nhiều, không thể suy ra chỉ từ viện trợ, hiệp ước hay sự gần gũi về ý thức hệ.

Một quốc gia có thể phụ thuộc vào một cường quốc về vũ khí, năng lượng hoặc tín dụng, nhưng vẫn có những lợi ích và quyết định riêng. Muốn đánh giá mức độ tự chủ của Việt Nam, phải khảo sát từng lĩnh vực: quân sự, ngoại giao, kinh tế, thương mại và những quyết định chiến lược cụ thể.

Phán định: Hoàng Văn Hoan đúng khi chỉ ra xu hướng Việt Nam nghiêng sâu hơn về Liên Xô. Nhưng “nghiêng về Liên Xô” không đồng nghĩa với “hoàn toàn mất chủ quyền quyết định”.

Đây là ranh giới cần giữ khi đánh giá mọi quan hệ giữa một quốc gia nhỏ và một cường quốc lớn.

III. Hiệp ước Việt – Xô: Hà Nội và Bắc Kinh nhìn từ hai lợi ích khác nhau

Đối với Bắc Kinh, Hiệp ước Việt – Xô không phải một văn kiện song phương thông thường.

Trong bối cảnh cạnh tranh Trung – Xô, việc Việt Nam ký hiệp ước với Liên Xô ngay trước khi tiến quân vào Campuchia làm gia tăng lo ngại của Trung Quốc về sự mở rộng ảnh hưởng của Việt Nam và Liên Xô tại Đông Dương.

Nhưng ý nghĩa của hiệp ước đối với Bắc Kinh không chứng minh Việt Nam ký văn kiện ấy chỉ nhằm chống Trung Quốc.

Hà Nội có những lý do riêng: nhu cầu tái thiết đất nước, tìm kiếm nguồn viện trợ, củng cố an ninh và ứng phó với tình hình khu vực. Trong các cuộc tiếp xúc ngoại giao với phía Mỹ cuối năm 1978, đại diện Việt Nam cũng giải thích hiệp ước theo hướng phục vụ hòa bình, tái thiết và tự vệ.

Như vậy, cần đặt cạnh nhau hai cách nhìn:

• Hà Nội: Hiệp ước là một công cụ hợp tác, tái thiết và bảo đảm an ninh.
• Bắc Kinh: Hiệp ước làm gia tăng nguy cơ Việt Nam gắn với Liên Xô và hình thành một cấu trúc chiến lược bất lợi cho Trung Quốc tại Đông Dương.

Hai cách nhìn phản ánh lợi ích và nhận thức của hai chính phủ. Nhiệm vụ của người nghiên cứu là kiểm tra nội dung thực tế của hiệp ước, những cam kết hai bên đưa ra và cách các cam kết ấy được thực hiện.

Không thể chỉ dựa vào cách Bắc Kinh nhìn nhận để xác định động cơ của Hà Nội. Cũng không thể chỉ dựa vào lời giải thích của Hà Nội để phủ nhận những tác động chiến lược mà hiệp ước tạo ra đối với Trung Quốc.

IV. Việt Nam đưa quân vào Campuchia: sự kiện rõ ràng, động cơ cần phân tích

Về sự kiện cơ bản, không có tranh luận: cuối tháng 12 năm 1978, quân đội Việt Nam tiến vào Campuchia và đến đầu tháng 1 năm 1979 đã lật đổ chính quyền Khmer Đỏ tại Phnom Penh.

Hoàng Văn Hoan phản đối hành động này. Ông nhìn nó như một cuộc xâm lược và là bằng chứng về tham vọng khu vực của Hà Nội.

Nhưng cần phân biệt sự kiện quân sự với cách diễn giải về mục tiêu chính trị.

Trước khi Việt Nam tiến quân, đã có những cuộc giao tranh giữa Việt Nam và Khmer Đỏ từ năm 1975. Chiến sự biên giới leo thang mạnh trong năm 1977 và 1978, gây tổn thất lớn cho Việt Nam. Chính quyền Khmer Đỏ cũng tiến hành những cuộc tấn công vào các khu vực dân cư Việt Nam.

Những dữ kiện ấy cho thấy Việt Nam có những lý do an ninh thực tế để đối phó với Khmer Đỏ.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi mục tiêu của Hà Nội tại Campuchia chỉ giới hạn ở tự vệ. Việt Nam còn có lợi ích chiến lược trong việc xây dựng một chính quyền thân thiện tại Phnom Penh, ngăn chặn nguy cơ tấn công từ phía Tây Nam và tạo ra một cấu trúc an ninh khu vực thuận lợi hơn.

Một số đánh giá tình báo Mỹ đương thời cho rằng Hà Nội có thể muốn thiết lập tại Campuchia một quan hệ đặc biệt tương tự quan hệ với Lào. Đây là nhận định cần được đối chiếu với các quyết định, văn kiện và hoạt động thực tế, chứ không phải bằng chứng trực tiếp về mọi ý định của lãnh đạo Việt Nam.

Cần nhìn nhận đồng thời hai mặt:

• Khmer Đỏ đã tiến hành những hành động quân sự nghiêm trọng chống Việt Nam.
• Việt Nam có lợi ích an ninh và chiến lược tại Campuchia.

Hai điều có thể cùng tồn tại.

Phán định: Hoàng Văn Hoan có cơ sở khi đặt câu hỏi về mục tiêu lâu dài của Việt Nam tại Campuchia. Nhưng không thể chỉ dựa vào lời ông để kết luận động cơ duy nhất của Hà Nội là tham vọng bá quyền. Ngược lại, cũng không thể dùng lý do tự vệ để miễn trừ mọi quyết định và hậu quả của cuộc chiến.

V. Trung Quốc hậu thuẫn Khmer Đỏ: không thể chỉ kể một phía của cuộc chiến

Khi phê phán việc Việt Nam đưa quân vào Campuchia, Hoàng Văn Hoan thường nhấn mạnh lập trường của Bắc Kinh. Nhưng muốn hiểu đầy đủ cuộc xung đột, phải đặt cạnh một dữ kiện quan trọng: Trung Quốc đã hỗ trợ chính quyền Khmer Đỏ.

Các đánh giá tình báo Mỹ năm 1978 xác định Trung Quốc là nguồn hỗ trợ quân sự và kinh tế chủ yếu cho Campuchia, đồng thời ghi nhận sự hiện diện của các cố vấn Trung Quốc tại nước này.

Điều đó khiến lịch sử không thể được kể theo một chuỗi đơn giản:

Việt Nam đưa quân vào Campuchia, Trung Quốc phản ứng.

Trước cuộc tiến công của Việt Nam đã tồn tại một cuộc chiến Việt Nam – Khmer Đỏ. Bắc Kinh hậu thuẫn Phnom Penh, trong khi Moscow hỗ trợ Hà Nội. Campuchia trở thành một mặt trận quan trọng trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng giữa hai cường quốc cộng sản.

Vì vậy, khi đánh giá quan điểm của Hoàng Văn Hoan về Campuchia, phải đặt vấn đề trong toàn bộ cấu trúc quan hệ:

Hà Nội – Phnom Penh – Bắc Kinh, và rộng hơn là Việt Nam – Trung Quốc – Liên Xô.

Không thể chỉ kể một cạnh của tam giác rồi coi đó là toàn bộ lịch sử.

VI. Khủng hoảng người Hoa: có thật, nhưng trách nhiệm và nguyên nhân phải được phân định

Đây là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất mà Hoàng Văn Hoan nêu ra sau khi đến Bắc Kinh.

Từ năm 1978 đến 1979, một lượng rất lớn người Hoa rời Việt Nam. Nghiên cứu của Ramses Amer ước tính trong giai đoạn từ tháng 5 năm 1975 đến tháng 9 năm 1979 có khoảng 430.000–466.000 người Hoa rời Việt Nam bằng đường biển hoặc sang Trung Quốc. Theo nghiên cứu này, phần lớn dòng di cư tập trung trong giai đoạn 1978–1979.

Đây là một cuộc khủng hoảng dân cư có quy mô lớn, không thể phủ nhận.

Nhưng khi xác định nguyên nhân và trách nhiệm, không thể chỉ dựa vào con số tổng hợp.

Cộng đồng người Hoa tại Việt Nam không phải một khối đồng nhất. Họ khác nhau về quốc tịch, thế hệ định cư, nghề nghiệp, quan hệ gia đình, điều kiện kinh tế và mức độ gắn bó với Trung Quốc. Một người Hoa làm thương mại ở Chợ Lớn, một công nhân ở miền Bắc và một gia đình đã sinh sống tại Việt Nam qua nhiều thế hệ không nhất thiết chịu tác động giống nhau từ cùng một chính sách.

Các nghiên cứu về giai đoạn này cho thấy chính sách cải tạo kinh tế xã hội chủ nghĩa tại miền Nam, đặc biệt từ cuối tháng 3 năm 1978, đã tác động mạnh đến khu vực thương mại tư nhân, nơi có sự hiện diện đáng kể của người Hoa. Sự suy giảm quan hệ Việt – Trung và những căng thẳng về quốc tịch, an ninh, biên giới cũng góp phần làm tình hình nghiêm trọng hơn.

Một số tài liệu Mỹ đương thời ghi nhận các biện pháp hạn chế, quốc hữu hóa, tịch thu tài sản và sức ép khiến người Hoa rời Việt Nam. Một bản ghi nhớ CIA tháng 1 năm 1980 đánh giá người Hoa là nhóm chịu tác động đặc biệt từ những chính sách này. Tuy nhiên, đây vẫn là đánh giá của một cơ quan tình báo nước ngoài, cần được đối chiếu với hồ sơ Việt Nam, tài liệu Trung Quốc và nghiên cứu độc lập.

Đáng chú ý, Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive lưu giữ một thông tri của Ban Bí thư Trung ương Đảng Việt Nam về việc đối xử với người Hoa, đề ngày 1 tháng 3 năm 1979. Văn bản này là một đầu mối quan trọng để nghiên cứu cách Trung ương xử lý vấn đề người Hoa trong bối cảnh khủng hoảng. Tuy nhiên, muốn xác định nội dung và ý nghĩa của nó, phải đọc toàn văn, xác minh xuất xứ, phạm vi lưu hành và đối chiếu với việc thực hiện tại các địa phương.

Cần đặt ra những câu hỏi cụ thể:

• Chính sách nào được ban hành ở cấp Trung ương?
• Chính sách nào do chính quyền địa phương triển khai?
• Những biện pháp nào mang tính kinh tế, những biện pháp nào mang tính an ninh hoặc dân tộc?
• Có sự khác biệt nào giữa người Hoa có quốc tịch Việt Nam và người mang quốc tịch Trung Quốc?
• Mức độ cưỡng chế, tịch thu tài sản và sức ép rời đi khác nhau ra sao theo địa phương và thời điểm?
• Vai trò của căng thẳng Việt – Trung và những chính sách từ phía Trung Quốc trong quá trình di cư là gì?

Cũng cần chú ý rằng chính sách xuất cảnh của Việt Nam không phải một đường thẳng duy nhất. Có những thời điểm dòng người rời đi tăng mạnh, nhưng cũng có những thời điểm chính quyền tìm cách kiểm soát và hạn chế xuất cảnh. Các nghiên cứu về người Hoa và tài liệu Mỹ tháng 9 năm 1979 ghi nhận sự thay đổi đáng kể của dòng di cư sau tháng 6 năm đó.

Phán định: Hoàng Văn Hoan có cơ sở khi nói cộng đồng người Hoa đã chịu sức ép nghiêm trọng và cuộc di cư diễn ra trên quy mô lớn. Nhưng nếu ông quy toàn bộ quá trình cho một chính sách duy nhất, với cùng một mục tiêu và động cơ từ đầu đến cuối, thì đó là cách khái quát cần được kiểm chứng.

Không nên phủ nhận những tổn thất của người Hoa. Nhưng cũng không nên giản lược một cuộc khủng hoảng phức tạp thành một lời buộc tội duy nhất.

VII. Trung Quốc giúp Việt Nam, nhưng không phải không có lợi ích riêng

Hoàng Văn Hoan thường nhấn mạnh vai trò của Trung Quốc trong việc hỗ trợ cách mạng Việt Nam.

Đây là một sự thật lịch sử quan trọng. Trung Quốc đã cung cấp viện trợ vật chất, quân sự, đào tạo và hỗ trợ hậu cần cho Việt Nam trong nhiều giai đoạn của cuộc đấu tranh chống Pháp và chống Mỹ.

Nhưng từ sự thật ấy đến kết luận Trung Quốc không có lợi ích riêng là một bước suy luận không có cơ sở.

Trong quan hệ quốc tế, viện trợ có thể vừa mang ý nghĩa giúp đỡ, vừa phục vụ lợi ích chiến lược của bên viện trợ. Hai động cơ ấy không nhất thiết loại trừ nhau.

Trung Quốc có những lợi ích riêng tại Đông Dương: hạn chế ảnh hưởng Liên Xô, ngăn Việt Nam mở rộng ảnh hưởng tại Campuchia và duy trì một cán cân quyền lực khu vực thuận lợi cho Bắc Kinh.

Điều đó không làm cho viện trợ trước đây trở thành giả tạo. Nó chỉ cho thấy quan hệ đồng minh không đồng nghĩa với sự trùng khớp tuyệt đối về lợi ích.

Một quốc gia có thể giúp đỡ quốc gia khác trong một giai đoạn, nhưng vẫn có những mục tiêu riêng. Khi lợi ích không còn tương thích, quan hệ có thể chuyển từ hợp tác sang cạnh tranh, thậm chí đối đầu.

Đây là bài học quan trọng đối với Việt Nam: không nên phủ nhận công lao của đồng minh cũ, nhưng cũng không được đồng nhất tình cảm lịch sử với lợi ích quốc gia hiện tại.

VIII. Vai trò của Lê Duẩn: trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm tập thể

Hoàng Văn Hoan có cơ sở khi cho rằng đường lối đối ngoại của Việt Nam đã thay đổi mạnh trong thập niên 1970.

Sau khi Hồ Chí Minh qua đời năm 1969, vai trò của Lê Duẩn ngày càng nổi bật. Trong những năm sau đó, quan hệ Việt Nam – Liên Xô được tăng cường, quan hệ với Trung Quốc xấu đi và đến năm 1978 Việt Nam ký hiệp ước với Liên Xô, đồng thời tiến hành chiến tranh tại Campuchia.

Những thay đổi này có thể xác định qua văn kiện và diễn biến lịch sử.

Nhưng Hoàng Văn Hoan đi xa hơn khi gắn phần lớn sự thay đổi ấy với cá nhân Lê Duẩn.

Ở đây cần đặt lại câu hỏi: đó là quyết định riêng của Lê Duẩn hay quyết định của tập thể lãnh đạo?

Trong hệ thống chính trị Việt Nam lúc bấy giờ, Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương và các cơ quan nhà nước đều có những vai trò khác nhau trong việc hình thành và thực hiện chính sách. Mức độ tham gia và trách nhiệm của từng người có thể không giống nhau, nhưng không thể mặc nhiên quy toàn bộ quyết định của một hệ thống cho một cá nhân.

Điều này không nhằm giảm nhẹ trách nhiệm của người đứng đầu. Chức vụ càng cao, trách nhiệm chính trị càng lớn. Nhưng muốn xác định trách nhiệm lịch sử, phải xem xét ai đề xuất, ai quyết định, ai phản đối, ai thực hiện, ai biết hậu quả và ai có khả năng thay đổi quyết định.

Đó là cách tiếp cận cần thiết khi nghiên cứu Lê Duẩn, cũng như khi nghiên cứu Hoàng Văn Hoan và những nhân vật khác trong cùng thời kỳ.

IX. “Lê Duẩn phản bội Hồ Chí Minh”: một cáo buộc phải được chứng minh bằng văn kiện

Đây là một trong những luận đề quan trọng của Hoàng Văn Hoan.

Nhưng chữ “phản bội” không phải một mô tả trung tính. Đó là một kết luận chính trị và đạo đức, đòi hỏi phải xác định rõ đối tượng bị phản bội, nội dung cam kết và hành động bị xem là phản bội.

Muốn đánh giá luận đề ấy, cần trả lời ít nhất bốn câu hỏi:

1. Hồ Chí Minh để lại những quan điểm và định hướng đối ngoại nào, được thể hiện trong văn kiện, phát biểu và hành động cụ thể nào?
2. Lê Duẩn và tập thể lãnh đạo sau năm 1969 đã thay đổi những nội dung nào?
3. Những thay đổi ấy có phải sự phủ nhận nguyên tắc độc lập, tự chủ của Hồ Chí Minh, hay là sự điều chỉnh trước hoàn cảnh quốc tế mới?
4. Có chứng cứ nào cho thấy người ra quyết định biết rằng lựa chọn của mình đi ngược lại một nguyên tắc đã được Hồ Chí Minh xác lập, nhưng vẫn cố tình thực hiện vì lợi ích cá nhân hoặc phe nhóm?

Đây là vấn đề không thể giải quyết bằng một câu trích dẫn hoặc một đoạn hồi ký.

Hồ Chí Minh từng cố gắng duy trì quan hệ với cả Trung Quốc và Liên Xô trong bối cảnh phong trào cộng sản quốc tế chia rẽ. Nhưng sau năm 1969, hoàn cảnh đã thay đổi: quan hệ Trung – Xô tiếp tục xấu đi, Việt Nam thống nhất, quan hệ với Campuchia chuyển thành chiến tranh và nhu cầu tái thiết đất nước đặt ra những lựa chọn mới.

Không thể lấy một chính sách trong thập niên 1960 làm chuẩn tuyệt đối để phán xét mọi quyết định trong thập niên 1970 mà không xem xét sự thay đổi của hoàn cảnh.

Có thể tranh luận rằng Lê Duẩn đã lựa chọn sai, đi quá xa hoặc làm suy giảm tính tự chủ chiến lược của Việt Nam. Nhưng muốn gọi đó là sự phản bội Hồ Chí Minh, phải chứng minh rõ nội dung bị phủ nhận và trách nhiệm của người đưa ra quyết định.

X. Hồi ký Hoàng Văn Hoan: nguồn sơ cấp quan trọng nhưng có giới hạn

Không nên vì Hoàng Văn Hoan sống lưu vong tại Trung Quốc mà loại bỏ Giọt nước trong biển cả khỏi nghiên cứu lịch sử.

Ông từng tham gia nhiều sự kiện, giữ những chức vụ cao và có quan hệ trực tiếp với các nhân vật quan trọng. Vì vậy, hồi ký có thể cung cấp thông tin quý giá về những cuộc gặp, hoạt động ngoại giao, quan hệ cá nhân và một số quyết định trong nội bộ lãnh đạo.

Các nghiên cứu học thuật về quan hệ Trung – Việt và lịch sử cách mạng Việt Nam đã sử dụng hồi ký của ông như một nguồn tham khảo. Điều đó cho thấy giới nghiên cứu nghiêm túc không loại bỏ Hoàng Văn Hoan chỉ vì vị trí chính trị của ông sau năm 1979.

Tuy nhiên, một người từng ở bên trong hệ thống không có nghĩa là biết toàn bộ hệ thống.

Một Ủy viên Bộ Chính trị có thể biết quyết định cuối cùng nhưng không nhất thiết biết đầy đủ những cuộc trao đổi trước đó. Một đại sứ có thể hiểu rõ quan hệ với nước sở tại nhưng không mặc nhiên biết toàn bộ tính toán của Bộ Chính trị trong nước. Một người trực tiếp dự họp có thể nhớ chính xác lời nói, nhưng nhiều năm sau vẫn có thể diễn giải sai động cơ của người khác.

Đặc biệt, hồi ký của Hoàng Văn Hoan được viết sau khi ông đã rời Việt Nam và sống tại Bắc Kinh. Trong lời nói đầu, ông cho biết đã được các cơ quan nghiên cứu tại Trung Quốc cung cấp tài liệu tham khảo, bao gồm tài liệu tiếng Việt, tài liệu của Quốc dân đảng Trung Quốc và những tư liệu liên quan đến hoạt động của Hồ Chí Minh tại Liễu Châu, Côn Minh, Hội nghị Fontainebleau và đàm phán Paris.

Thông tin này không làm giảm giá trị hồi ký. Nhưng nó đặt ra yêu cầu xác minh nguồn gốc tài liệu:

• Tài liệu do cơ quan nào cung cấp?
• Có bản gốc hay chỉ có bản sao?
• Người cung cấp đã tuyển chọn theo tiêu chí nào?
• Có tài liệu khác phản ánh cùng sự kiện nhưng đưa ra cách giải thích trái ngược không?
• Hoàng Văn Hoan đã sử dụng tài liệu đầy đủ hay chỉ chọn những phần phù hợp với lập luận của mình?

Một nghiên cứu đăng trên The China Quarterly cũng đã lưu ý đến một chi tiết niên đại trong hồi ký liên quan đến bữa tiệc Mao Trạch Đông tổ chức khi Hồ Chí Minh đến Bắc Kinh. Đối chiếu lịch sử hoạt động của Mao cho thấy chi tiết ấy không phù hợp với thời điểm được mô tả.

Một sai lệch như vậy không đủ để bác bỏ toàn bộ hồi ký. Nhưng nó nhắc chúng ta rằng người trực tiếp tham gia sự kiện vẫn có thể nhớ sai, nhất là khi viết lại sau nhiều năm.

Do đó, cần phân biệt ba loại nội dung:

• Lời chứng trực tiếp: những gì Hoàng Văn Hoan tham dự hoặc tận mắt chứng kiến.
• Thông tin gián tiếp: những gì ông biết qua báo cáo, người khác hoặc tài liệu được cung cấp.
• Diễn giải hồi cố: những nhận định về động cơ, âm mưu, trách nhiệm và ý nghĩa lịch sử được đưa ra khi ông đã ở vị trí chính trị khác.

Ba loại nội dung này không có cùng giá trị chứng minh.

XI. Những cáo buộc chưa đủ chứng cứ

Trong các phát biểu và tác phẩm sau này, Hoàng Văn Hoan đưa ra một số cáo buộc rất nghiêm trọng về đường lối và hoạt động của lãnh đạo Việt Nam.

Một ví dụ là cáo buộc Trung ương Đảng sau năm 1982 chủ trương tăng sản xuất thuốc phiện để lấy ngoại tệ.

Đây là mệnh đề cụ thể, có tính chất buộc tội và cần được kiểm chứng bằng hồ sơ độc lập. Không thể xem nó là sự kiện lịch sử chỉ vì được một cựu lãnh đạo cấp cao nêu ra.

Cần tìm văn kiện, báo cáo sản xuất, tài liệu kinh tế, hồ sơ cơ quan liên quan và những chứng cứ độc lập khác. Nếu không tìm được, phải giữ nguyên trạng thái chưa xác định.

Cách viết đúng không phải là:

“Hoàng Văn Hoan bịa đặt.”

Nếu chưa có chứng cứ chứng minh ông bịa đặt, không thể kết luận như vậy.

Nhưng cũng không thể viết:

“Hoàng Văn Hoan đã tố cáo nên chắc chắn có thật.”

Cách diễn đạt có trách nhiệm là:

“Hoàng Văn Hoan đưa ra cáo buộc này; trong phạm vi nguồn tư liệu đã kiểm tra, chưa tìm thấy chứng cứ độc lập đủ để xác nhận.”

Đây không phải sự né tránh. Đó là kỷ luật cần có của một công trình lịch sử.

XII. Những điều Hoàng Văn Hoan nói có cơ sở mạnh, những điều cần phân tích và những điều chưa xác định

Sau khi đối chiếu các luận điểm chính, có thể tạm chia thành ba nhóm.

1. Những sự kiện có cơ sở độc lập mạnh

• Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc xấu đi nghiêm trọng trước năm 1979.
• Việt Nam tăng cường quan hệ chiến lược với Liên Xô trong thập niên 1970.
• Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Việt – Xô được ký ngày 3 tháng 11 năm 1978.
• Việt Nam gia nhập COMECON năm 1978.
• Việt Nam đưa quân vào Campuchia cuối tháng 12 năm 1978.
• Trung Quốc hậu thuẫn chính quyền Khmer Đỏ.
• Cuộc khủng hoảng người Hoa và làn sóng di cư cuối thập niên 1970 diễn ra trên quy mô rất lớn.
• Hoàng Văn Hoan không còn là Ủy viên Bộ Chính trị sau Đại hội IV năm 1976.
• Ông rời Việt Nam và sang Trung Quốc năm 1979.

Những sự kiện này không cần dựa riêng vào hồi ký của Hoàng Văn Hoan.

2. Những vấn đề cần phân tích, không thể chỉ ghi nhận sự kiện

• Việt Nam phụ thuộc Liên Xô đến mức nào trong từng lĩnh vực?
• Hiệp ước Việt – Xô có mục tiêu chủ yếu là tự vệ, tái thiết hay đối phó Trung Quốc?
• Việt Nam tiến vào Campuchia vì những mục tiêu an ninh, nhân đạo và chiến lược nào?
• Trung Quốc đã hỗ trợ Khmer Đỏ đến mức nào và vì những lợi ích gì?
• Chính sách đối với người Hoa là sự kết hợp của chính sách kinh tế, an ninh, dân tộc và đối ngoại ra sao?
• Quan hệ Việt – Trung tan vỡ chủ yếu do những quyết định nào của Hà Nội và Bắc Kinh?
• Vai trò cá nhân của Lê Duẩn trong những quyết định lớn đến đâu, và trách nhiệm của tập thể lãnh đạo được phân bổ như thế nào?

3. Những điều hiện vẫn chưa đủ chứng cứ để kết luận

• Động cơ cá nhân của Lê Duẩn trong từng quyết định cụ thể.
• Những âm mưu nội bộ mà Hoàng Văn Hoan không trực tiếp tham dự hoặc không có tài liệu chứng minh.
• Việc Bắc Kinh trực tiếp chỉ đạo các quyết định của Hà Nội.
• Những cáo buộc cụ thể chỉ xuất hiện trong hồi ký nhưng chưa được nguồn độc lập xác nhận.
• Mức độ chính xác của những lời kể về các cuộc trao đổi kín mà không có biên bản hoặc nhân chứng đối chiếu.

Việc phân loại này không nhằm đóng hồ sơ. Nó giúp xác định phần nào đã có thể kết luận, phần nào cần nghiên cứu thêm và phần nào phải để ngỏ.

XIII. Phán định lịch sử tạm thời

Hoàng Văn Hoan không phải một người bịa đặt toàn bộ lịch sử để biện minh cho cuộc đào thoát.

Nhiều điều ông nói có nền tảng sự kiện rõ ràng: quan hệ Việt – Trung thực sự tan vỡ; Việt Nam tăng cường quan hệ với Liên Xô; Hiệp ước Việt – Xô được ký năm 1978; Việt Nam đưa quân vào Campuchia; Trung Quốc hỗ trợ Khmer Đỏ; cuộc khủng hoảng người Hoa diễn ra trên quy mô lớn; và bản thân ông đã mất vị trí trong Bộ Chính trị trước khi sang Trung Quốc.

Nhưng từ những sự kiện đó, Hoàng Văn Hoan thường đi thêm nhiều bước:

Từ sự kiện đến nguyên nhân.

Từ nguyên nhân đến động cơ.

Từ động cơ đến trách nhiệm cá nhân.

Từ trách nhiệm cá nhân đến những kết luận chính trị rộng lớn như phản bội, bè phái hoặc phục vụ lợi ích ngoại bang.

Chính những bước chuyển ấy cần được kiểm chứng nghiêm ngặt nhất.

Một người có thể đúng về sự kiện nhưng sai về nguyên nhân. Có thể nhớ đúng một cuộc họp nhưng diễn giải sai động cơ của người tham dự. Có thể phê phán chính quyền bằng những lý do chính đáng nhưng đồng thời trở thành tiếng nói có lợi cho một cường quốc khác.

Những khả năng ấy có thể cùng tồn tại trong một con người.

Vì vậy, Giọt nước trong biển cả cần được đặt ở vị trí thích hợp: một nguồn sơ cấp quan trọng, có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử cách mạng Việt Nam và quan hệ Việt – Trung, nhưng không phải phán quyết cuối cùng về lịch sử ấy.

XIV. Quy luật vận hành Hưng Quốc: Quốc Trí bắt đầu từ năng lực kiểm chứng

Có một bài học lớn từ việc đọc Hoàng Văn Hoan.

Một dân tộc yếu về tri thức độc lập dễ bị dẫn dắt bởi câu chuyện của người thắng hoặc người thua.

Người thắng nói: lịch sử là như thế này.

Người thua nói: lịch sử thật sự là như thế kia.

Nếu xã hội không có năng lực nghiên cứu, không có hệ thống lưu trữ và không có môi trường tranh luận tự do, người dân chỉ còn cách lựa chọn một trong những câu chuyện có sẵn.

Hưng Quốc đòi hỏi một năng lực khác:

• Không chọn người kể thay cho việc kiểm chứng câu chuyện.
• Không vì Hoàng Văn Hoan chống Hà Nội mà mặc nhiên tin ông.
• Không vì Hà Nội phản bác Hoàng Văn Hoan mà mặc nhiên bác bỏ ông.
• Không vì Bắc Kinh xuất bản hồi ký mà coi toàn bộ nội dung là tuyên truyền.
• Cũng không vì một tài liệu Mỹ đưa ra nhận định nào đó mà xem nó là sự thật cuối cùng.

Mỗi nguồn tư liệu có vị trí và giới hạn riêng. Một văn kiện chính thức có thể phản ánh lập trường của nhà nước ban hành nó. Một hồi ký có thể chứa đựng ký ức quý giá nhưng cũng chịu ảnh hưởng của thời gian và vị trí chính trị của tác giả. Một tài liệu tình báo có thể cung cấp thông tin mà công chúng không dễ tiếp cận, nhưng vẫn là sản phẩm của một cơ quan có mục tiêu và giới hạn nhận thức riêng.

Sự thật lịch sử thường chỉ dần hiện ra khi nhiều nguồn, kể cả những nguồn đối nghịch nhau, được đặt cạnh nhau và kiểm tra bằng cùng một tiêu chuẩn.

Đó là Quốc Trí.

Không phải biết thật nhiều, mà là biết mình biết gì, biết mình chưa biết gì và biết cách kiểm chứng điều mình tưởng rằng đã biết.

XV. Kết luận: Không đọc Hoàng Văn Hoan bằng một nhãn

Hoàng Văn Hoan là một nhà cách mạng Việt Nam, một người cộng sản quốc tế, một nhà ngoại giao, một cựu Ủy viên Bộ Chính trị, một chính trị gia có quan hệ sâu sắc với Trung Quốc, một người đào thoát và một nhân vật lưu vong.

Ông đồng thời là một nhân chứng lịch sử và một chủ thể chính trị có lợi ích riêng trong việc kể lại quá khứ.

Không một nhãn gọi nào đủ để chứa toàn bộ con người ấy. Và cũng không một cuốn hồi ký nào đủ để chứa toàn bộ lịch sử Việt Nam.

Điều có giá trị nhất mà Hoàng Văn Hoan để lại không phải là quyền yêu cầu chúng ta tin ông. Đó là một khối tư liệu và những lời kể buộc người nghiên cứu phải đặt lại nhiều câu hỏi về lịch sử cách mạng Việt Nam, quan hệ Việt – Trung và những quyết định của giới lãnh đạo sau năm 1969.

Nhưng đặt lại câu hỏi không có nghĩa đã có câu trả lời.

Đó là ranh giới giữa nghiên cứu lịch sử và niềm tin chính trị.

Từ đây, công trình cần chuyển sang một vấn đề sâu hơn: Hoàng Văn Hoan đã sử dụng hình ảnh Hồ Chí Minh như thế nào để phê phán Lê Duẩn? Liệu có thể dùng chính văn kiện, lời nói và hành động của Hồ Chí Minh để kiểm chứng luận đề rằng Lê Duẩn đã phản bội đường lối của người tiền nhiệm?

Câu hỏi ấy không thể giải quyết bằng cách chọn Hoàng Văn Hoan hay chọn Lê Duẩn. Phải trở về với tư liệu lịch sử, xác định Hồ Chí Minh thực sự chủ trương điều gì, những nguyên tắc nào được thể hiện nhất quán trong hành động của ông và những thay đổi nào đã diễn ra sau năm 1969.

Đó sẽ là nội dung của Chương XX.

Hoànng Phong Nhã 

Lịch sử là gốc rễ, văn hóa là linh hồn, tri thức là sức mạnh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH VÀ HỒ SƠ CẦN ĐỐI CHIẾU

1. Hồi ký và tư liệu của Hoàng Văn Hoan

1. Hoàng Văn Hoan, Giọt nước trong biển cả.
2. Hoàng Văn Hoan, A Drop in the Ocean: Hoang Van Hoan’s Revolutionary Reminiscences, Foreign Languages Press, Beijing, 1988. Cần đối chiếu ấn bản, số trang và bản dịch với bản tiếng Việt trước khi trích dẫn.

2. Tài liệu ngoại giao và tình báo

3. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1977–1980, Vol. XXII, các tài liệu liên quan đến xung đột Việt Nam – Campuchia và cạnh tranh Trung – Xô.
4. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1977–1980, Vol. XIII, các tài liệu liên quan đến quan hệ Trung Quốc – Việt Nam và Hiệp ước Việt – Xô.

Cần xác định đúng số tài liệu, ngày lập, tác giả, người nhận và bối cảnh hình thành trước khi sử dụng từng nhận định.

3. Nghiên cứu về người Hoa và cuộc di cư cuối thập niên 1970

5. Ramses Amer, các nghiên cứu về chính sách của Việt Nam đối với người Hoa và cuộc di cư cuối thập niên 1970. Cần xác định chính xác tên công trình, năm xuất bản, phương pháp ước tính và phạm vi số liệu trước khi đưa vào thư mục chính thức.
6. Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, tài liệu về thông tri của Ban Bí thư Trung ương Đảng Việt Nam liên quan đến việc đối xử với người Hoa, ngày 1 tháng 3 năm 1979. Cần kiểm tra bản gốc, xuất xứ, toàn văn và phạm vi lưu hành.

4. Nghiên cứu học thuật và báo chí đương thời

7. Các nghiên cứu học thuật về hồi ký A Drop in the Ocean, quan hệ Trung – Việt và hoạt động của Hoàng Văn Hoan. Cần ghi rõ tên tác giả, tên bài, tạp chí, tập, số, năm và trang.
8. The Washington Post, các bài viết tháng 8 năm 1979 về cuộc đào thoát của Hoàng Văn Hoan và phản ứng của Hà Nội.
9. TIME, các bài viết tháng 8 năm 1979 về những phát biểu của Hoàng Văn Hoan tại Bắc Kinh.

Nguyên tắc sử dụng: Không trích một tài liệu chỉ bằng tên cơ quan hoặc tên trang web. Mỗi luận điểm quan trọng cần có thông tin nhận diện tài liệu đủ để người đọc tìm lại và kiểm tra. Những nguồn chưa xác định được số trang, số tài liệu hoặc xuất xứ phải được ghi là đầu mối nghiên cứu, không trình bày như chứng cứ đã hoàn tất.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HOÀNG VĂN HOAN