CHƯƠNG.3 - ĐỐI THOẠI VỚI ĐẢNG ĐẠI VIỆT - DÂN TỘC TRÊN HẾT: SỨC MẠNH VÀ MẶT TỐI CỦA MỘT NGUYÊN LÝ

CHƯƠNG III

DÂN TỘC TRÊN HẾT: SỨC MẠNH VÀ MẶT TỐI CỦA MỘT NGUYÊN LÝ

1. Dân tộc trên hết — nhưng “trên hết” nghĩa là gì?

Đây có lẽ là câu hỏi khó nhất khi đọc Dân tộc Sinh tồn.

Nếu đặt dân tộc vào trung tâm của tư tưởng chính trị, điều đó trước hết có thể được hiểu như một phản ứng trước hoàn cảnh một dân tộc không làm chủ được vận mệnh của mình. Khi chủ quyền bị tước đoạt, câu hỏi “làm thế nào để dân tộc tồn tại?” không còn là một câu hỏi triết học thuần túy. Nó trở thành câu hỏi chính trị.

Nhưng từ đây xuất hiện một vấn đề khác: Dân tộc là ai?

Dân tộc có phải là hàng triệu con người cụ thể đang sống trong đó? Hay dân tộc được đồng nhất với một tổ chức chính trị nhân danh dân tộc? Nếu hai điều ấy không giống nhau, thì ai có quyền nói rằng mình đang nói thay cho dân tộc?

Đây chính là ranh giới mà mọi học thuyết đặt “dân tộc” ở vị trí tối cao đều phải giải quyết.

Trong các văn bản được lưu truyền dưới tên Trương Tử Anh, Dân tộc Sinh tồn được trình bày như một nỗ lực xây dựng một học thuyết chính trị xuất phát từ thực tế đời sống con người và từ những điều kiện tồn tại của dân tộc, thay vì đơn giản tiếp nhận một học thuyết ngoại lai.

Điều đáng chú ý là Đại Việt không chỉ cần một khẩu hiệu yêu nước. Họ cần một học thuyết có khả năng tổ chức hành động. Đây là điểm mạnh đầu tiên của tư tưởng này.

Ở đây xuất hiện điểm nguy hiểm nhất. Vì  một khi một học thuyết cho rằng sự tồn tại của dân tộc là mục tiêu tối cao, mọi quyền lực được nhân danh mục tiêu ấy đều có nguy cơ tự cho mình một thứ chính danh đặc biệt:

Tôi hành động vì dân tộc. Tôi hy sinh cá nhân vì dân tộc. Tôi kỷ luật con người vì dân tộc. Tôi hạn chế một quyền nào đó vì sự tồn tại của dân tộc.

Câu hỏi không còn là “có yêu nước hay không?” mà nó trở thành ai quyết định thế nào là lợi ích của dân tộc, và quyền lực ấy bị giới hạn bởi điều gì?

2. Đại Việt và sự khác biệt với Tam Dân

Một cách để hiểu Dân tộc Sinh tồn là đặt nó cạnh một hệ tư tưởng có ảnh hưởng lớn tới phong trào quốc gia Việt Nam đầu thế kỷ XX: Tam Dân chủ nghĩa của Tôn Dật Tiên.

Tam Dân đặt ba khái niệm cạnh nhau: Dân tộc – Dân quyền – Dân sinh. Ở đây có một cấu trúc rất đáng chú ý.

Dân tộc trả lời câu hỏi: Ta là ai và làm thế nào để thoát khỏi sự thống trị của ngoại bang?

Dân quyền trả lời: Quyền lực thuộc về ai và được tổ chức như thế nào?

Dân sinh trả lời: Đời sống của người dân phải được cải thiện ra sao?

Dân tộc, vì thế, không đứng một mình.

Trong diễn giải của những người Đại Việt về sau, Trương Tử Anh chủ trương xây dựng một học thuyết riêng thay vì đơn thuần tiếp nhận Tam Dân. Nguyễn Ngọc Huy về sau trình bày Dân tộc Sinh tồn như một hệ thống tư tưởng quốc gia chủ nghĩa có nguồn gốc Việt Nam. Nhưng đó là diễn giải hậu kỳ, cần phân biệt với chính những văn bản đầu tiên của Trương Tử Anh. Đây là điểm mà chúng ta cần đặc biệt chú ý.

Không nên nói “Trương Tử Anh phủ nhận Tam Dân nên Đại Việt chống dân chủ.”Nói như thế là một bước nhảy quá lớn.

Điều cần làm là lần lượt kiểm chứng Trương Tử Anh phê phán điều gì? Ông thay thế nó bằng điều gì? Và cơ chế chính trị mà Đại Việt đề xuất thực sự vận hành như thế nào? Chỉ khi trả lời được ba câu hỏi ấy, chúng ta mới có thể đánh giá đúng ranh giới tư tưởng.

3. Khi dân tộc trở thành một chủ thể chính trị

Dân tộc Sinh tồn có một điểm rất đáng chú ý: nó không nhìn dân tộc đơn thuần như một cộng đồng văn hóa, nó  phải trở thành một chủ thể có khả năng hành động.

Đây là sự chuyển đổi rất quan trọng Dân tộc bị trị → dân tộc thức tỉnh → dân tộc tổ chức → dân tộc hành động → dân tộc tự quyết.

Ở đây, Đại Việt đã nhìn thấy một vấn đề mà nhiều phong trào yêu nước từng gặp. Lòng yêu nước tự nó chưa đủ.

Một dân tộc có thể yêu nước nhưng vẫn yếu.

Có thể có hàng triệu người cùng mong muốn độc lập nhưng không có tổ chức, nhưng không có chiến lược. Có chiến lược nhưng không có năng lực quản trị. Có chính quyền nhưng không có cơ chế bảo đảm quyền lực phục vụ quốc gia. Vì thế, từ tình cảm dân tộc đến năng lực quốc gia là một khoảng cách rất lớn. Đây là một trong những đóng góp đáng chú ý nhất của câu hỏi Đại Việt.

Nhưng cũng chính ở đây, chúng ta phải đặt một câu hỏi ngược:

Nếu dân tộc phải trở thành một chủ thể thống nhất để hành động, liệu sự thống nhất ấy có biến thành yêu cầu mọi người phải nghĩ giống nhau?

Nếu trả lời là có, thì “hợp quần” có thể biến thành “đồng phục tư tưởng”. Nếu trả lời là không, thì phải có một nguyên tắc khác: Một dân tộc có thể thống nhất về mục tiêu mà vẫn đa nguyên về tư tưởng.

Đây là điểm mà Hưng Quốc cần đi xa hơn Dân tộc Sinh tồn.

4. Mặt tối: khi sức mạnh dân tộc được đặt cao hơn quyền của con người

Các nghiên cứu của François Guillemot đặt Dân tộc Sinh tồn trong bối cảnh rộng hơn của chủ nghĩa quốc gia cách mạng những năm 1930–1940, đồng thời nghiên cứu những giao thoa của Đại Việt với các dòng tư tưởng quốc gia cực đoan và các mô hình chính trị đương thời ở châu Âu và châu Á. 1

Nhưng ở đây cần tránh một sự đơn giản hóa nguy hiểm không thể chỉ vì có ảnh hưởng tư tưởng mà đồng nhất toàn bộ Đại Việt với phát xít.

Đó là một kết luận cần được chứng minh cụ thể qua từng văn bản, từng nhân vật và từng giai đoạn. Đáng nghiên cứu hơn là một phong trào giải phóng dân tộc lại có thể bị hấp dẫn bởi những mô hình chính trị đề cao kỷ luật, tổ chức, sức mạnh và quyền lực tập trung?

Câu trả lời nằm một phần trong hoàn cảnh lịch sử.

Một dân tộc đang bị trị rất dễ nhìn thấy sự yếu đuối của xã hội; sự chia rẽ của các lực lượng chính trị; sự bất lực của những thiết chế cũ; sức mạnh của các nhà nước có tổ chức cao; khả năng huy động quần chúng của những chế độ độc đoán.

Từ đó có thể nảy sinh một ảo tưởng muốn dân tộc mạnh thì phải có một quyền lực thật mạnh. Nhưng hai mệnh đề này không đồng nhất. Dân tộc mạnh và nhà nước mạnh không phải là một. Nhà nước mạnh và chính đảng mạnh lại càng không phải là một.

Và chính đảng mạnh không đồng nghĩa với nhân dân mạnh. Đây là nơi Hưng Quốc cần đặt một đường ranh rất rõ.

5. Ai có quyền nhân danh dân tộc?

Đây là câu hỏi mà tôi cho rằng phải trở thành trục trung tâm của chương này. Nếu dân tộc là tối cao, thì người nhân danh dân tộc có thể có quyền lực rất lớn.

Nhưng quyền lực ấy từ đâu mà có? Từ lịch sử? Từ cách mạng? Từ chiến đấu? Từ khả năng tổ chức? Từ sự ủng hộ của nhân dân?

Hay từ chính một đảng tự xác định mình là đại diện của dân tộc? Nếu không trả lời câu hỏi này, “dân tộc trên hết” có thể chuyển hóa thành:

tổ chức trên hết → lãnh đạo trên hết → quyền lực trên hết.

Đó chính là quá trình mà một nguyên lý giải phóng có thể bị biến đổi khi bước vào cấu trúc quyền lực. Không nhất thiết Trương Tử Anh đã đi đến toàn bộ chuỗi logic ấy.

Nhưng một học thuyết phải được đánh giá không chỉ bởi ý định ban đầu mà còn bởi những cơ chế quyền lực mà nó cho phép hình thành. Đây là một nguyên tắc quan trọng của Hưng Quốc Học.

6. Dân tộc không thể đứng trên con người

Dân tộc là một thực thể lịch sử, nhưng dân tộc không tồn tại ngoài con người. Không có “dân tộc” trừu tượng nào ăn, học, làm việc, chịu tù đày, mất tài sản, mất tự do hay hy sinh.

Những người cụ thể mới chịu tất cả những điều ấy.

Vì vậy, nếu nói “Dân tộc là mục tiêu tối cao” thì phải hỏi tiếp Dân tộc ấy được cấu thành bởi những con người nào? Nếu mỗi cá nhân chỉ được xem như một tế bào của cơ thể dân tộc, cá nhân rất dễ mất tư cách chủ thể.

Nhưng nếu mỗi cá nhân hoàn toàn tách khỏi cộng đồng, dân tộc cũng không thể tồn tại.

Hưng Quốc vì thế cần một công thức khác Dân tộc bảo vệ con người; con người làm nên dân tộc. Hai vế ấy phải đồng thời tồn tại. Không thể lấy dân tộc để phủ nhận con người. Cũng không thể lấy cá nhân để phủ nhận cộng đồng.

7. Đối thoại với Trương Tử Anh

Hưng Quốc:

— Thưa ông, ông đặt vấn đề sinh tồn của dân tộc. Tôi đồng ý rằng một dân tộc mất chủ quyền thì trước hết phải tìm cách đứng dậy.

Nhưng tôi muốn hỏi một câu khó hơn.

Nếu dân tộc là trên hết, thì quyền của một con người đứng ở đâu?

Trương Tử Anh:

— Nếu dân tộc không tồn tại, cá nhân cũng khó có thể có một đời sống độc lập.

Hưng Quốc:

— Đúng.

Nhưng chiều ngược lại cũng đúng.

Nếu để bảo vệ dân tộc mà chúng ta biến con người thành công cụ, thì cuối cùng ta bảo vệ một cái tên mà làm tổn thương chính những con người tạo nên cái tên ấy.

Vậy nên câu hỏi của thế kỷ XXI không còn chỉ là:

“Làm thế nào để dân tộc tồn tại?”

Mà phải là:

“Làm thế nào để dân tộc tồn tại mà con người được sống như những chủ thể tự do, có phẩm giá và có quyền tham gia quyết định vận mệnh chung?”

Đó chính là chỗ Hưng Quốc tiếp tục cuộc đối thoại.

Không phủ nhận Sinh tồn.

Nhưng vượt qua giới hạn của Sinh tồn.

8. Quy luật vận hành

Có thể rút ra một quy luật:

Một dân tộc yếu cần sức mạnh để tồn tại. Nhưng một dân tộc muốn phát triển lâu dài cần cả sức mạnh lẫn giới hạn của sức mạnh.

Sức mạnh tạo ra khả năng hành động. Giới hạn tạo ra khả năng tự sửa sai. Sức mạnh giúp nhà nước làm được việc. Giới hạn ngăn nhà nước trở thành quyền lực không bị kiểm soát.

Tổ chức tạo nên năng lực. Tự do tạo nên sáng kiến. Kỷ luật tạo nên sức mạnh tập thể.Phản biện giúp tập thể tránh đi sai đường quá lâu.

Đây không phải hai phía phải lựa chọn một. Một quốc gia trưởng thành phải biết thiết kế chúng để cùng tồn tại.

9. Bài học Hưng Quốc

Dân tộc Sinh tồn đặt ra một câu hỏi có giá trị lịch sử một dân tộc muốn tồn tại phải tự tổ chức sức mạnh của mình như thế nào?

Hưng Quốc tiếp nhận câu hỏi ấy nhưng đặt thêm bốn câu hỏi:

Sức mạnh thuộc về ai? Được sử dụng vào việc gì? Bị giới hạn bởi điều gì? Và ai có quyền sửa chữa khi nó đi sai?

Từ đây, khái niệm Dân Mạnh được xác lập rõ hơn.

Dân mạnh không phải là dân phục tùng giỏi.

Dân mạnh là dân biết suy nghĩ; biết đặt chất vấni; biết tự chịu trách nhiệm; biết hợp tác; biết phản biện; biết bảo vệ quyền của mình; và biết đặt lợi ích quốc gia trong quan hệ với quyền lợi của con người.

Vì vậy:

Dân tộc không phải là cái cớ để quyền lực đứng trên con người. Dân tộc là cộng đồng mà quyền lực phải phục vụ.

Đó là một bước chuyển rất quan trọng từ Dân tộc Sinh tồn → Dân tộc Tự cường → Dân Mạnh → Quốc gia Hưng thịnh.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo của Chương III

Tư liệu gốc và tư liệu nội bộ phong trào

Trương Tử Anh, Chủ nghĩa Dân tộc Sinh tồn — văn bản nền tảng cần tiếp tục đối chiếu các dị bản và nguồn lưu trữ.

Tuyên ngôn Đại Việt Quốc Dân Đảng (1939) — cần đối chiếu với các bản in/ấn bản khác nhau trước khi dùng như chứng cứ nguyên bản.

Nguyễn Ngọc Huy – Hùng Nguyên, Dân-tộc sinh-tồn – Chủ-nghĩa Quốc-gia Khoa-Học, Sài Gòn, 1964. Đây là nguồn quan trọng để nghiên cứu sự hệ thống hóa Dân tộc Sinh tồn về sau, nhưng phải phân biệt với văn bản nguyên thủy của Trương Tử Anh.

Nghiên cứu học thuật

François Guillemot, Dai Viêt, indépendance et révolution au Viêt-Nam: l'échec de la troisième voie, 1938–1955, Paris: Les Indes savantes, 2012, 738 tr. Đây là một công trình chuyên khảo lớn, phát triển từ luận án tiến sĩ tại École pratique des hautes études và có thư mục nghiên cứu rất rộng. �

BnF Catalogue

François Guillemot, các nghiên cứu về chủ nghĩa quốc gia cách mạng Đại Việt, đặc biệt những công trình phân tích quan hệ giữa Dân tộc Sinh tồn, chủ nghĩa quốc gia và các trào lưu chính trị cực hữu trong thập niên 1930–1945. Các luận điểm này phải được trình bày như diễn giải của học giả, không biến thành kết luận có sẵn của Hưng Quốc. �

BnF Catalogue +1

K. W. Taylor (ed.), Voices from the Second Republic of South Vietnam (1967–1975), Cornell University Press, 2015. Đặc biệt Chương VIII: “The Tan Dai Viet Party and its Contribution to Building Democracy in the Second Republic of Vietnam”, của Ma Xai, tr. 147–152. �

Google Books +1

François Guillemot, Histoire du Viêt Nam contemporain: De 1858 à nos jours, La Découverte, 2025 — dùng để đặt Đại Việt trong toàn bộ tiến trình quốc gia chủ nghĩa, cách mạng, chiến tranh và hình thành nhà nước Việt Nam hiện đại. �

Éditions La Découverte

Nguồn lưu trữ cần khai thác tiếp

Archives diplomatiques françaises, các hồ sơ Đông Dương và Việt Nam giai đoạn 1944–1955, đặc biệt fonds 120QO; hệ thống lưu trữ Pháp xác nhận các hồ sơ này và chỉ dẫn liên hệ với Archives nationales d'outre-mer, Service historique de la Défense và Archives nationales du Việt Nam. �

archivesdiplomatiques.diplomatie.gouv.fr

Read more »

CHƯƠNG. 2 - ĐỐI THOẠI VỚI ĐẢNG ĐẠI VIỆT - DÂN TỘC SINH TỒN: MỘT NỖ LỰC TÌM ĐƯỜNG RIÊNG

CHƯƠNG II

DÂN TỘC SINH TỒN: MỘT NỖ LỰC TÌM ĐƯỜNG RIÊNG

Một tư tưởng chính trị chỉ đáng được gọi là tư tưởng khi nó trả lời được một câu hỏi khó con người là gì, xã hội vận hành theo quy luật nào, và muốn thay đổi xã hội thì phải bắt đầu từ đâu? Trương Tử Anh không bắt đầu bằng một mô hình nhà nước. Ông bắt đầu từ con người, từ đó đi đến dân tộc, rồi đi đến sức mạnh, rồi đi đến kiến thiết quốc gia. Đó là cấu trúc sâu của Dân tộc Sinh tồn.

Nhưng chính vì muốn giải thích chính trị bằng một quan niệm về con người và những quy luật được cho là chi phối đời sống, học thuyết này cũng bước vào vùng nguy hiểm nhất của mọi lý thuyết chính trị khi một nhận định về bản chất con người được nâng lên thành nguyên tắc để tổ chức quyền lực. Đây là nơi cần tìm hiểu kỹ.

1. Tìm một con đường không vay mượn

Một trong những điểm đáng chú ý trong văn bản Chủ Nghĩa Dân Tộc Sinh Tồn là lời phê phán các chủ nghĩa chính trị đương thời. Tài liệu hiện lưu hành dẫn lại một ghi chú được quy cho Trương Tử Anh từ năm 1936 “Các chủ nghĩa đã xuất hiện trên thế giới đều không thích hợp với dân tộc ta…”

Trong phần nhận xét chung, văn bản lần lượt bàn về dân chủ và các học thuyết chính trị khác, với lập luận rằng một chế độ có thể thích hợp với quốc gia này nhưng không nhất thiết thích hợp với quốc gia khác. Đây là một ý tưởng đáng chú ý.

Không phải vì nó hoàn toàn mới, mà vì nó chạm vào một vấn đề rất thật của các dân tộc thuộc địa có thể học người khác đến đâu mà không đánh mất mình?

Việt Nam khi ấy đứng giữa nhiều dòng tư tưởng.

Có dân chủ tự do phương Tây, Tam Dân của Tôn Dật Tiên, chủ nghĩa cộng sản, các trào lưu dân tộc chủ nghĩa châu Á, chủ nghĩa phát xít và các hình thức độc tài đang nổi lên ở châu Âu.

Trong hoàn cảnh ấy, Trương Tử Anh không muốn chọn một học thuyết rồi áp nguyên xi vào Việt Nam. Ông muốn tìm một nguyên lý mà ông cho là phù hợp với điều kiện của người Việt. Đó là tham vọng lớn, và cũng là điểm đầu tiên khiến ta có thể đối thoại với ông từ hôm nay tự chủ về chính trị phải bắt đầu từ tự chủ về tư duy.

Một quốc gia không thể mạnh nếu chỉ giỏi nhập khẩu mô hình, nhưng tự chủ tư duy cũng không có nghĩa là phủ nhận kinh nghiệm của nhân loại. Đó là ranh giới rất quan trọng.

2. Từ “quy luật tự nhiên” đến chính trị

Văn bản Dân tộc Sinh tồn dành một phần đáng kể để lập luận rằng đời sống con người chịu sự chi phối của những quy luật tự nhiên; muốn xây dựng một xã hội tốt đẹp, con người phải nhận thức đúng những quy luật ấy thay vì chỉ dựa vào ước vọng. Văn bản đồng thời nhấn mạnh rằng một học thuyết chính trị phải nhằm phụng sự con người và dựa trên những nhận xét về đời sống thực tế. Đây là một ý tưởng có sức hấp dẫn.

Chính trị không thể chỉ được xây dựng từ điều con người muốn, nó phải tính đến điều con người là, nhưng ngay lập tức xuất hiện một câu hỏi: Ai xác định đâu là “quy luật tự nhiên”? Đây không phải câu hỏi nhỏ.

Nếu nói con người có những khuynh hướng nhất định, ta còn có thể tranh luận bằng tâm lý học, sinh học, lịch sử và kinh nghiệm xã hội.

Nhưng nếu từ đó kết luận rằng một mô hình quyền lực nào đó là “tự nhiên”, thì lý thuyết đã bước sang một tầng khác. Lịch sử cho thấy nhiều chế độ từng tự nhận mình phù hợp với “quy luật tự nhiên”. Không phải tất cả đều đúng.

Vì vậy, Hưng Quốc phải giữ một nguyên tắc không được biến một giả thuyết về con người thành giấy phép cho quyền lực. Con người có bản năng, nhưng con người cũng có lý trí. Có lòng trắc ẩn, khả năng hợp tác, học hỏi, tự sửa mình, và quan trọng nhất, con người có thể tạo ra những thể chế nhằm kiềm chế chính những khuynh hướng có thể gây hại cho cộng đồng. Nếu không nhìn thấy mặt này của con người, một lý thuyết sinh tồn rất dễ trở thành lý thuyết về cạnh tranh và sức mạnh.

3. Cuộc đấu tranh để tồn tại

Trong một nghiên cứu của François Guillemot về chủ nghĩa dân tộc cách mạng Việt Nam, Dân tộc Sinh tồn được mô tả như một học thuyết đặt dân tộc ở vị trí trung tâm và dựa trên một quan niệm mang màu sắc tân Darwin: muốn tồn tại, con người phải đấu tranh; lịch sử của dân tộc Việt Nam cũng được nhìn qua lăng kính đấu tranh để tồn tại. Guillemot đồng thời đặt học thuyết này trong bối cảnh các tư tưởng châu Âu và châu Á của thập niên 1930.

Ở đây ta gặp một sức mạnh và một giới hạn cùng lúc, sức mạnh là nó buộc một dân tộc yếu phải thức tỉnh. Không ai cứu một dân tộc mãi mãi. Không thể xây dựng độc lập bằng tâm lý chờ đợi. Một dân tộc muốn tồn tại phải có năng lực tự vệ, tự tổ chức và tự quyết.

Nhưng giới hạn xuất hiện khi “đấu tranh để tồn tại” trở thành cách giải thích gần như toàn bộ đời sống. Nếu mọi quan hệ đều được nhìn qua cạnh tranh, kẻ mạnh và kẻ yếu, thắng và thua, thì còn chỗ nào cho: hợp tác, pháp luật, lòng tin, đạo đức và sự khoan dung? Một quốc gia không thể tồn tại lâu dài chỉ bằng ý chí chiến đấu. Nó còn phải biết sống cùng nhau. Đây là điều cần bổ sung vào bài toán sinh tồn.

4. Dân tộc không phải một cơ thể chỉ cần sức mạnh

Đại Việt đặt dân tộc vào trung tâm, điều đó tạo nên một nguồn năng lượng chính trị rất lớn. Nhưng “dân tộc” không phải một con người duy nhất. Dân tộc được tạo thành từ hàng triệu con người khác nhau. Có người giàu, người nghèo, người thành thị, người nông thôn, người theo tôn giáo này, người theo tôn giáo khác, người Bắc, Trung, Nam, người trong nước, có người ở ngoài nước, người đồng ý, có người phản đối. Nếu nói “dân tộc” mà quên những con người cụ thể tạo nên dân tộc, khái niệm ấy rất dễ trở nên trừu tượng.

Vì vậy, Hưng Quốc phải đặt thêm một mệnh đề dân tộc mạnh trước hết phải được cấu thành bởi những con người mạnh. Không phải mạnh vì phục tùng, mà mạnh vì tự tin, tự chủ, có tri thức, có trách nhiệm và có khả năng suy nghĩ độc lập. Đây chính là nơi khái niệm Dân Mạnh bắt đầu gặp Dân tộc Sinh tồn.

5. Đại Việt đã nhìn thấy một vấn đề mà Việt Nam vẫn chưa giải quyết xong

Một trong những câu hỏi sâu nhất của Đại Việt là tại sao một dân tộc đông người nhưng vẫn có thể yếu?Câu trả lời không thể chỉ nằm ở số lượng. Một triệu người không biết hợp tác có thể yếu hơn một trăm nghìn người được tổ chức tốt. Một đất nước giàu tài nguyên vẫn có thể nghèo nếu thiếu tri thức và thể chế. Một xã hội có nhiều người tài vẫn có thể trì trệ nếu không biết trọng dụng họ. Một nhà nước có nhiều quyền lực vẫn có thể bất lực nếu bộ máy thiếu năng lực.

Vấn đề cuối cùng không phải có bao nhiêu người, mà là những con người ấy tạo ra được bao nhiêu năng lực chung? Đây là điểm Dân tộc Sinh tồn có thể được đọc lại bằng ngôn ngữ của thế kỷ XXI. Sinh tồn của dân tộc chính là năng lực tạo ra sức mạnh chung, nhưng sức mạnh chung không nhất thiết phải được tạo bằng một trung tâm quyền lực duy nhất.

Nó có thể được tạo bởi nhà nước, doanh nghiệp, trường học, viện nghiên cứu, xã hội dân sự, gia đình, cộng đồng và từng cá nhân. Một quốc gia trưởng thành không cần mọi sức mạnh đều tập trung vào một nơi. Nó cần biết liên kết những nguồn sức mạnh khác nhau mà không làm chúng triệt tiêu lẫn nhau.

6. Tư tưởng phải trở thành kim chỉ nam cho hành động

Một đoạn trong văn bản năm 1939 nói rõ hơn mục đích của học thuyết: cần một chủ nghĩa làm tiêu chuẩn cho lý thuyết của Đảng, tạo sức hút để đảng viên cố kết với nhau và làm “kim chỉ nam” cho công cuộc kiến thiết về sau. Đây là một điểm rất quan trọng.

Bởi Trương Tử Anh không xây dựng học thuyết để tranh luận trong giảng đường. Ông muốn nó đi vào hành động. Từ đây có thể thấy cấu trúc tư tưởng → tổ chức → con người → hành động → kiến thiết. Đây chính là phần “Hành động” trong tên cuốn sách.

Nhưng cũng từ đây phát sinh câu hỏi khó nhất điều gì xảy ra khi tư tưởng đi vào quyền lực? Trong sách vở, mọi thứ có thể rất rõ. Trong thực tế, con người có lợi ích, tham vọng, sợ hãi, sai lầm, cạnh tranh, phe nhóm, quyền lực.

Một học thuyết tốt không tự động tạo ra một tổ chức tốt. Một tổ chức tốt cũng không tự động tạo ra một nhà nước tốt. Khoảng cách giữa tư tưởng và thực tiễn chính là nơi lịch sử bắt đầu thử thách Đại Việt.

7. Đối thoại: Trương Tử Anh, ông muốn một dân tộc như thế nào?

Hưng Quốc: Thưa ông, nếu phải rút toàn bộ tư tưởng của ông về một câu hỏi, tôi nghĩ đó là làm thế nào để dân tộc Việt Nam không bị khuất phục?

Trương Tử Anh: Muốn không bị khuất phục, trước hết phải có sức mạnh.

Hưng Quốc: Sức mạnh của ai?

Trương Tử Anh: Của toàn dân tộc.

Hưng Quốc: Vậy tôi xin hỏi thêm một câu.

Nếu dân tộc là nguồn sức mạnh, làm sao để mỗi người dân thực sự trở thành một nguồn sức mạnh chứ không chỉ là một đơn vị phải huy động? Đây là chỗ tôi muốn đi tiếp từ tư tưởng của ông. Dân tộc không thể mạnh nếu người dân yếu. Người dân không thể mạnh nếu họ không được học. Không thể mạnh nếu họ không được suy nghĩ. Không thể mạnh nếu họ sợ đặt câu hỏi. Không thể mạnh nếu tài năng không được trọng dụng, và không thể mạnh lâu dài nếu quyền lực không bị kiểm soát.

Trương Tử Anh im lặng.

Cuộc đối thoại đến đây chưa thể kết thúc. Vì câu hỏi ấy không chỉ dành cho Đại Việt. Nó dành cho mọi lực lượng từng nhân danh dân tộc.

8. Điều Hưng Quốc tiếp nhận — và điều phải vượt qua

Từ Dân tộc Sinh tồn, Hưng Quốc có thể tiếp nhận một tinh thần đừng chờ người khác cứu mình;  coi dân tộc là một khái niệm trừu tượng;  vay mượn tư tưởng mà không suy xét; tách tư tưởng khỏi hành động; đừng nói về quốc gia mà không tạo ra năng lực quốc gia.

Nhưng phải vượt qua một giới hạn không đồng nhất sức mạnh dân tộc với sức mạnh của một tổ chức. Dân tộc lớn hơn một đảng. Quốc gia lớn hơn một chính phủ. Nhân dân lớn hơn một bộ máy, và tương lai của Việt Nam không thể được khóa vào một học thuyết duy nhất.

Đây chính là điểm Hưng Quốc cần giữ vững. Tinh thần tự cường có thể kế thừa. Ý chí kiến quốc có thể kế thừa. Nhưng quyền lực phải luôn được đặt dưới giới hạn.

9. Bài học Hưng Quốc

Dân tộc Sinh tồn bắt đầu từ một trực giác đúng về sự sống còn Dân tộc yếu thì dễ bị người khác quyết định số phận. Nhưng thế kỷ XXI đòi hỏi một bước tiến mới Dân tộc mạnh không phải chỉ vì có một tổ chức mạnh, mà vì tạo ra được hàng triệu con người có năng lực tự chủ và hợp tác.

Đó là sự chuyển đổi từ sức mạnh tập trung → sức mạnh xã hội; phục tùng → trách nhiệm; huy động → hợp tác; sinh tồn → phát triển; độc lập → tự chủ; quốc gia mạnh → quốc gia có năng lực tự đổi mới.

Và đây có lẽ là điều quan trọng nhất mà cuộc đối thoại với Đại Việt có thể gửi lại cho hôm nay:

Một dân tộc không thật sự mạnh khi mọi người đều nghe một tiếng nói, mà mạnh khi nhiều tiếng nói khác nhau vẫn có thể cùng dựng nên một tương lai chung. Đó là nơi Dân tộc Sinh tồn gặp Dân Mạnh Hưng Quốc.

Không phải ở sự lặp lại, mà ở sự tiếp nối. Không phải trở về với quá khứ , mà biến kinh nghiệm của quá khứ thành năng lực của tương lai.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính 

1. Trương Tử Anh, Chủ nghĩa Dân tộc Sinh tồn

Đây là nguồn gốc quan trọng nhất để trả lời câu hỏi: “Dân tộc trên hết” thực sự được hiểu như thế nào trong văn bản của Trương Tử Anh?

Cần ưu tiên bản văn được lưu truyền dưới tên Trương Tử Anh, đối chiếu các dị bản nếu có. Đặc biệt cần kiểm tra những đoạn nói về:

con người và quy luật tự nhiên;

sự tồn tại của dân tộc;

dân chủ và các học thuyết chính trị đương thời;

vai trò của tổ chức chính trị;

quan hệ giữa cá nhân, tập thể và dân tộc.

2. Nguyễn Ngọc Huy – Hùng Nguyên, Dân-tộc sinh-tồn – Chủ-nghĩa Quốc-gia Khoa-Học (Sài Gòn, 1964).

Đây là tài liệu rất quan trọng để biết những người kế thừa Đại Việt sau này đã hệ thống hóa và diễn giải học thuyết của Trương Tử Anh ra sao. Nhưng phải phân biệt rõ: đây là diễn giải hậu kỳ, không đồng nhất với văn bản nguyên thủy của Trương Tử Anh.

3. Nguyễn Mạnh Hùng – Nguyễn Ngọc Huy, các cuộc phỏng vấn/hồi thuật về Đại Việt và Dân tộc Sinh tồn.

Có giá trị để phục dựng ký ức của một số nhân vật trong phong trào. Tuy nhiên, đây là hồi ức và diễn giải sau sự kiện, cần đối chiếu với tài liệu đương thời.

4. François Guillemot, Dai Viêt, indépendance et révolution au Viêt-Nam: l'échec de la troisième voie, 1938–1955 (Paris: Les Indes savantes, 2012).

Đây nên là nguồn nghiên cứu học thuật trung tâm của phần này. Công trình dài 738 trang, dựa trên luận án tiến sĩ và có thư mục rất rộng. �

BnF Catalogue

Guillemot đặc biệt hữu ích vì ông không chỉ nghiên cứu Đại Việt như một phong trào chống cộng, mà đặt nó trong vấn đề rộng hơn: quốc gia chủ nghĩa cách mạng Việt Nam đã tìm một “con đường thứ ba” giữa chủ nghĩa cộng sản và những mô hình chính trị khác như thế nào.

5. François Guillemot, “La tentation ‘fasciste’ des luttes anticoloniales Dai Viet: Nationalisme et anticommunisme dans le Viêt-Nam des années 1932–1945,” Vingtième Siècle. Revue d'histoire, no. 104 (2009), pp. 45–66.

Đây là tài liệu đặc biệt cần cho phần “mặt tối” của Chương III. Guillemot nghiên cứu sự hấp dẫn của các mô hình phát xít châu Âu và chủ nghĩa quân phiệt Nhật đối với một bộ phận những người quốc gia Việt Nam trong thập niên 1930–1940. �

ResearchGate

Điểm quan trọng: không được dùng bài này để kết luận giản đơn “Đại Việt = phát xít”. Chính câu hỏi học thuật cần đặt ra là: những yếu tố nào được tiếp nhận, những yếu tố nào được Việt hóa, và đâu là ranh giới giữa chủ nghĩa quốc gia cách mạng với chủ nghĩa phát xít?

6. François Guillemot, “The Lessons of Yên Bái, or the ‘Fascist’ Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945,” Journal of Vietnamese Studies, 14(3), 2019, pp. 43–78.

Đây là bài nghiên cứu rất phù hợp với phương pháp của chúng ta. Guillemot đặt Đại Việt trong bối cảnh hậu thất bại Yên Bái, khi những người quốc gia tìm cách xây dựng một học thuyết và một tổ chức đủ sức tập hợp lực lượng chống thuộc địa. �

University of California Press +1

7. K. W. Taylor (ed.), Voices from the Second Republic of South Vietnam (1967–1975), Cornell University Press, 2015.

Tài liệu này đặc biệt hữu ích cho phần hậu vận của Đại Việt, bởi chương 8 nghiên cứu trực tiếp Tân Đại Việt và đóng góp của đảng này vào việc xây dựng dân chủ tại Việt Nam Cộng hòa thời Đệ Nhị Cộng hòa. �

De Gruyter Brill +1

Điều này rất quan trọng đối với luận điểm của sách: một tổ chức có thể thay đổi theo thời gian; không thể lấy toàn bộ tư tưởng và hành động của Đại Việt thập niên 1930 để mô tả tất cả các tổ chức mang tên Đại Việt về sau.

8. François Guillemot, Histoire du Viêt Nam contemporain

Công trình tổng quan mới của Guillemot giúp đặt Đại Việt vào toàn cảnh lịch sử Việt Nam hiện đại: VNQDĐ, khủng hoảng thuộc địa, sự hình thành các khuynh hướng quốc gia, Đại Việt, Việt Minh, Nhật Bản và biến cố 1945. �

Éditions La Découverte

Nhóm tài liệu cần đối chiếu thêm

Để Chương III không trở thành một chương “bênh” hay “kết tội” Đại Việt, tôi đề nghị chúng ta đối chiếu thêm:

Hồ sơ thuộc địa Pháp về các tổ chức quốc gia Việt Nam giai đoạn 1930–1945.

Tài liệu tình báo và ngoại giao Mỹ về Đại Việt trước và sau 1945.

Tài liệu của VNQDĐ, vì Đại Việt xuất hiện trong môi trường chính trị quốc gia chủ nghĩa đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của thất bại Yên Bái.

Các văn bản của Việt Minh/Đảng Cộng sản Đông Dương về Đại Việt, nhưng phải xem đây là nguồn của đối thủ chính trị, không phải nguồn trung lập.

Tư tưởng Tam Dân của Tôn Dật Tiên, để kiểm tra chính xác Đại Việt đã tiếp thu, phủ nhận hay thay thế những thành tố nào.

Các tác phẩm kinh điển về chủ nghĩa quốc gia, dân chủ, phát xít và chủ nghĩa toàn trị, nhằm tránh dùng các khái niệm ấy theo nghĩa tùy tiện.

Một nguyên tắc tôi đề nghị khóa cho toàn bộ sách

Từ Chương III trở đi, mỗi khi gặp nhận định như “Đại Việt chịu ảnh hưởng phát xít”, “Đại Việt chống dân chủ”, “Dân tộc Sinh tồn đặt dân tộc lên trên cá nhân”, chúng ta sẽ chia thành ba tầng:

Văn bản nói gì → lịch sử cho thấy gì → học giả diễn giải thế nào.

Sau đó mới đến:

Hưng Quốc đặt lại vấn đề gì?

Như vậy, cuốn sách sẽ không biến thành biện hộ cho Đại Việt, nhưng cũng không biến thành bản cáo trạng Đại Việt. Nó sẽ thực sự là một cuộc đối thoại lịch sử.

Read more »

CHƯƠNG I - ĐỐI THOẠI SINH THỨC HÀNH ĐỘNG VỚI ĐẢNG ĐẠI VIỆT - TRƯƠNG TỬ ANH VÀ CÂU HỎI SINH TỒN

ĐỐI THOẠI SINH THỨC HÀNH ĐỘNG VỚI ĐẢNG ĐẠI VIỆT

Dân tộc Sinh tồn – Tự cường – Hành động – Kiến quốc

CHƯƠNG I

TRƯƠNG TỬ ANH VÀ CÂU HỎI SINH TỒN

Có những tư tưởng ra đời từ sách vở, tư tưởng ra đời từ một nỗi lo. Dân tộc Sinh tồn thuộc về loại thứ hai.

Cuối thập niên 1930, Việt Nam chưa có quyền tự quyết. Một dân tộc sống trong tình trạng bị trị phải đối diện với câu hỏi căn bản nhất: nếu không đủ sức tự bảo vệ mình, liệu có thể giữ được tư cách của một dân tộc hay không?

Trương Tử Anh trả lời bằng một chữ: sinh tồn.

Năm 1939, ông cùng những người đồng chí thành lập Đại Việt Quốc Dân Đảng. Từ đó, “Dân tộc Sinh tồn” trở thành hạt nhân tư tưởng của một phong trào dân tộc chủ nghĩa muốn tìm một con đường riêng cho Việt Nam.

Nhưng chữ “sinh tồn” ở đây không nên đọc như một bản năng sinh học giản đơn. Nó là một câu hỏi về sức sống của cộng đồng dân tộc. Một dân tộc có thể mất lãnh thổ.

Có thể mất chính quyền, bị áp đặt một nền cai trị từ bên ngoài. Nhưng điều nguy hiểm nhất là mất khả năng tự ý thức về chính mình và mất ý chí tự quyết. Bởi khi ấy, sự tồn tại về hình thức chưa chắc còn là sự tồn tại về tinh thần.

Đây là điểm khiến tư tưởng của Trương Tử Anh đáng được đọc lại.

1. Sinh tồn không phải là sống sót

Trong cách trình bày của Đại Việt, đời sống con người không dừng ở tồn tại cá nhân. Con người phải hợp quần để tạo nên sức mạnh; sự hợp quần ở phạm vi dân tộc trở thành một nền tảng của tư tưởng Dân tộc Sinh tồn.

Nhưng ở đây xuất hiện một chuyển động tư tưởng đáng chú ý:

từ cá nhân đến cộng đồng, từ cộng đồng đến dân tộc, từ dân tộc đến quốc gia. Càng đi lên, trách nhiệm càng lớn. Một người có thể lo cho sự sống của mình. Một gia đình có thể bảo vệ mái nhà., nhưng một dân tộc muốn tồn tại phải tạo ra được năng lực chung.

Năng lực ấy không tự nhiên xuất hiện, nó cần ý thức, tổ chức, tri thức và  kỷ luật. Cần những con người dám nhận trách nhiệm trước vận mệnh chung. Đó là bước chuyển từ sinh tồn tự phát sang sinh tồn có ý thức, và chính tại đây, tư tưởng bắt đầu trở thành chính trị.

2. Trương Tử Anh không muốn chỉ có một phong trào yêu nước

Một cuộc đấu tranh giành độc lập có thể bắt đầu từ lòng yêu nước, nhưng lòng yêu nước tự nó chưa tạo thành một quốc gia.

Muốn biến khát vọng thành sức mạnh, phải có tổ chức. Muốn tổ chức tồn tại, phải có kỷ luật. Muốn kỷ luật không biến thành sự phục tùng mù quáng, phải có một quan niệm về mục đích. Vì vậy, Đại Việt không chỉ đặt vấn đề chống ngoại lực. Nó muốn xây dựng một lực lượng chính trị có khả năng tổ chức dân tộc.

Trong một cuộc phỏng vấn Nguyễn Ngọc Huy do Nguyễn Mạnh Hùng thực hiện, Huy phân biệt Đại Việt với Việt Nam Quốc Dân Đảng trước hết ở nền tảng tư tưởng: Đại Việt lấy Dân tộc Sinh tồn thay cho Tam Dân của Tôn Dật Tiên, đồng thời đặt dân tộc ở vị trí trung tâm của hệ thống ấy.

Chi tiết này quan trọng. Bởi nó cho thấy Đại Việt không chỉ muốn thêm một tổ chức vào đời sống chính trị Việt Nam.

Họ muốn trả lời một câu hỏi căn bản hơn nếu không lấy một học thuyết ngoại nhập làm nền tảng, người Việt sẽ xây dựng quan niệm chính trị của mình từ đâu?Đó là tham vọng lớn và cũng là trách nhiệm lớn.

3. Dân tộc được đặt ở đâu trong đời sống con người?

Đặt dân tộc ở trung tâm có sức mạnh rất lớn.

Nó tạo nên sự đoàn kết, nó đánh thức lòng tự trọng và biến những con người riêng lẻ thành một cộng đồng có chung vận mệnh. Trong một thời kỳ đất nước bị trị, điều đó càng có sức lay động.

Nhưng một tư tưởng càng đặt một giá trị lên cao thì càng phải trả lời một câu hỏi khác giá trị ấy có giới hạn hay không? Nếu dân tộc là tối cao, quyền của cá nhân đứng ở đâu? Nếu lợi ích quốc gia là tối thượng, ai xác định lợi ích quốc gia? Nếu một tổ chức tự nhận mình đại diện cho dân tộc, ai có quyền chất vấn tổ chức ấy? Nếu đoàn kết trở thành nguyên tắc tuyệt đối, bất đồng còn được xem là một phần của đời sống quốc gia hay trở thành sự phá hoại?

Đây không phải những câu hỏi dùng để phủ nhận Đại Việt.

Trái lại, đó là những câu hỏi cần thiết để đưa tư tưởng dân tộc đi đến tận cùng của nó. Một dân tộc mạnh không phải là một cộng đồng trong đó mọi người nghĩ giống nhau, mà là cộng đồng có khả năng khác nhau mà vẫn cùng xây dựng một tương lai chung. Đây là điểm mà tư tưởng dân tộc của thế kỷ XX cần được đối thoại với tư tưởng công dân của thế kỷ XXI.

4. Sinh tồn cần sức mạnh, nhưng sức mạnh cần mục đích

Một dân tộc yếu khó bảo vệ độc lập. Điều ấy tưởng như hiển nhiên, nhưng sức mạnh tự nó chưa phải là mục tiêu. Một nhà nước, quân đội, đảng và một nền kinh tế có thể mạnh, nhưng câu hỏi quyết định vẫn là sức mạnh ấy được dùng để làm gì và phục vụ ai?

Đây là nơi cuộc đối thoại với đảng Đại Việt phải vượt khỏi hoàn cảnh của những năm 1930–1940.

Trong thời kỳ mất nước, ưu tiên hàng đầu có thể là giành lại chủ quyền. Khi kiến quốc, mục tiêu phải rộng hơn. Sức mạnh quốc gia phải tạo ra an ninh mà không bóp nghẹt tự do; kỷ luật mà không hủy diệt phẩm giá;đoàn kết mà không triệt tiêu khác biệt; nhà nước mạnh mà không đặt quyền lực lên trên pháp luật. Đó là một bước phát triển của tư tưởng tự cường.

Không phải chỉ làm cho quốc gia mạnh hơn, mà làm cho sức mạnh quốc gia trở nên có ích cho con người.

5. Điều đáng học ở Trương Tử Anh

Có lẽ giá trị lớn nhất của Trương Tử Anh không nằm ở việc chúng ta phải chấp nhận toàn bộ lời giải của ông.

Giá trị trước hết nằm ở tầm vóc của câu hỏi. Ông không bằng lòng với một dân tộc chỉ chịu đựng, mà muốn người Việt trở thành một lực lượng lịch sử. Đó là chí khí cần được ghi nhận.

Một dân tộc bị đặt dưới quyền người khác mà vẫn nghĩ đến ngày tự mình quyết định vận mệnh của mình — đó là một hành động của ý chí.

Nhưng ý chí chỉ là điểm khởi đầu, sau ý chí phải có trí tuệ, sau trí tuệ phải có tổ chức, sau tổ chức phải có năng lực, sau năng lực phải có thể chế, và sau tất cả, phải có một đời sống quốc gia khiến người dân có thể ngẩng đầu nhìn tương lai.

Đó là nơi chúng ta cần đi xa hơn Trương Tử Anh, không phải vì hậu thế thông minh hơn tiền nhân, mà vì mỗi thế hệ phải trả lời những câu hỏi mà thế hệ trước chưa thể trả lời hết.

6. Phản đề: Khi dân tộc trở thành tuyệt đối

Đây là ranh giới không thể né tránh. Tư tưởng dân tộc có thể giải phóng con người khỏi thân phận thuộc địa. Nhưng nếu dân tộc được đặt thành giá trị tuyệt đối mà không có giới hạn pháp lý và đạo lý, nó cũng có thể trở thành lý do để quyền lực đòi hỏi sự phục tùng. Đó là nghịch lý mà lịch sử chính trị thế kỷ XX đã nhiều lần chứng kiến.

Vì vậy, Hưng Quốc không tiếp nhận chủ nghĩa dân tộc như một tín điều. Hưng Quốc tiếp nhận ý thức dân tộc như một nền tảng của cộng đồng chính trị, nhưng đặt nó trong một trật tự rộng hơn dân tộc có chủ quyền.

Con người có phẩm giá, nhân dân là chủ thể quyền lực nhà nước. Nhà nước bị ràng buộc bởi Hiến pháp và pháp luật. Ba tầng ấy phải cùng tồn tại. Thiếu dân tộc, quốc gia mất nền tảng. Thiếu con người, quốc gia mất mục đích. Thiếu pháp quyền, quyền lực có thể quay lại thống trị chính những người mà nó nhân danh bảo vệ. Đây là một trong những bài học quan trọng nhất khi đọc lại Đại Việt.

7. Từ Dân tộc Sinh tồn đến Dân mạnh Hưng quốc

Trương Tử Anh đặt câu hỏi:

Làm sao dân tộc tồn tại?

Hưng Quốc tiếp tục:

Làm sao dân tộc trở nên mạnh?

Nhưng “mạnh” ở đây không chỉ là mạnh về quân sự.

Một dân tộc mạnh là dân tộc:

biết suy nghĩ, học hỏi, đặt câu hỏi,và biết tranh luận, làm việc, sáng tạo, hợp tác, tự sửa mình, và biết đứng bằng đôi chân của chính mình.

Đó là Dân Mạnh.

Từ đây, “sinh tồn” không còn là điểm cuối.

Nó trở thành điểm xuất phát.

Một dân tộc đã thoát khỏi nguy cơ mất nước phải chuyển sang một cuộc đấu tranh khác: không để mình nghèo nàn về trí tuệ, yếu kém về thể chế, tụt hậu về khoa học, thất thoát nhân tài và lệ thuộc về năng lực phát triển.

Sinh tồn bảo vệ sự sống. Hưng quốc nâng tầm sự sống ấy thành một đời sống có phẩm giá, tự chủ và triển vọng.

8. Lời gửi tới người đi trước

Đọc Trương Tử Anh hôm nay, chúng ta không cần cúi đầu cũng không cần quay lưng. Ta có thể đứng thẳng trước lịch sử. Nói với người đi trước rằng, chúng tôi nghe thấy tiếng gọi tự cường của các ông, hiểu vì sao các ông lo cho sự tồn vong của dân tộc, trân trọng những người đã dám nghĩ về một Việt Nam tự chủ trong một thời đại đầy biến động.

Nhưng chúng tôi cũng phải đi tiếp, những gì các ông chưa hoàn thành trở thành trách nhiệm của những người đến sau. Các ông hỏi làm sao để Việt Nam tồn tại. Chúng tôi phải hỏi làm sao để Việt Nam vươn lên. Các ông nói về sức mạnh dân tộc. Chúng tôi phải xây dựng sức mạnh của từng con người trong dân tộc. Các ông tìm một con đường cứu nước. Chúng tôi phải kiến tạo một quốc gia mà người Việt có thể tự hào vì được sống trong đó.

Đó không phải là phủ nhận di sản, mà là tiếp nối di sản bằng một trách nhiệm lớn hơn. Sinh tồn cho ta quyền được tồn tại. Tự cường cho ta khả năng đứng vững. Hưng quốc đòi hỏi ta đủ trí tuệ để dựng nên tương lai, và cuộc đối thoại với Đại Việt bắt đầu từ đây.

Hoàng phong nhã 

Hồ sơ nghiên cứu của chương này sẽ tiếp tục được mở rộng bằng văn bản gốc về Dân tộc Sinh tồn, trước tác của Trương Tử Anh, hồi ức của những người từng ở trong Đại Việt và nghiên cứu của François Guillemot. Công trình của Guillemot là nghiên cứu chuyên khảo 738 trang, dựa trên luận án tiến sĩ tại EPHE, nên sẽ là một trụ cột học thuật của phần này.

catalogue.bnf.fr

Read more »

LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI SINH THỨC HÀNH ĐỘNG VỚI ĐẢNG ĐẠI VIỆT

ĐỐI THOẠI SINH THỨC HÀNH ĐỘNG VỚI ĐẢNG ĐẠI VIỆT

Dân tộc Sinh tồn – Tự cường – Hành động – Kiến quốc

LỜI MỞ ĐẦU

ĐỐI THOẠI VỚI MỘT CHÍ KHÍ CHƯA TẮT

Mỗi thời đại đặt một câu hỏi lên vai dân tộc.

Có thời đại hỏi: làm sao giữ nước?

Có thời đại hỏi: làm sao dựng nước?

Và có thời đại phải hỏi cả hai: làm sao để một dân tộc vừa giữ được mình, vừa đủ sức vươn lên giữa một thế giới luôn biến đổi?

Đại Việt xuất hiện trong một thời điểm như thế.

Cuối thập niên 1930, Việt Nam sống dưới chế độ thuộc địa. Độc lập dân tộc chưa thành hiện thực; những con đường cứu nước cũ đã bộc lộ giới hạn; chủ nghĩa cộng sản đang trở thành một lực lượng cách mạng lớn; các trào lưu dân tộc chủ nghĩa trên thế giới cùng lúc đặt ra những mô hình và lựa chọn mới.

Trong hoàn cảnh ấy, Trương Tử Anh và những người đồng chí đã đặt vấn đề Dân tộc Sinh tồn ở trung tâm tư tưởng chính trị của mình. Đại Việt Quốc Dân Đảng được thành lập năm 1939.

Điều đáng để hậu thế đối thoại không chỉ là tên một đảng.

Đó là một nỗ lực của người Việt nhằm tìm con đường để dân tộc tự đứng lên bằng chính sức mình.

Ta có thể không đồng ý với tất cả những gì Đại Việt đã nghĩ.

Ta cũng không thể bỏ qua những giới hạn, những lựa chọn gây tranh luận, những thất bại và những hệ quả lịch sử của họ.

Nhưng một dân tộc trưởng thành không sợ nhìn lại những người đã từng nghĩ về vận mệnh đất nước trước mình.

Bởi đối thoại không phải là phục tùng.

Đối thoại là lắng nghe điều đáng nghe, kiểm chứng điều cần kiểm chứng, chất vấn điều chưa thuyết phục, và đi tiếp từ nơi người trước đã dừng lại.

Đó cũng là cách chúng ta phải đọc lịch sử.

Không thần tượng hóa.

Không kết án bằng định kiến.

Không lấy thắng bại làm thước đo duy nhất của tư tưởng.

Một tư tưởng có thể thất bại trong một hoàn cảnh mà vẫn để lại một câu hỏi có giá trị cho thế hệ sau.

Một tổ chức có thể có những đóng góp đáng ghi nhận nhưng vẫn chứa đựng những giới hạn cần vượt qua.

Lịch sử vì thế không phải một phiên tòa chỉ có hai phía.

Lịch sử là kho kinh nghiệm của dân tộc.

Điều Đại Việt đặt ra trước hết là câu hỏi về sinh tồn.

Nhưng sinh tồn không chỉ có nghĩa là không bị tiêu diệt.

Đằng sau nó là một câu hỏi lớn hơn:

Một dân tộc muốn tồn tại thì phải có sức mạnh nào?

Sức mạnh của con người.

Sức mạnh của tri thức.

Sức mạnh của tổ chức.

Sức mạnh của kinh tế.

Sức mạnh của văn hóa.

Sức mạnh của ý chí.

Và trên hết, sức mạnh của một dân tộc biết mình muốn trở thành gì.

Từ đây, chữ “Sinh thức” trong tên sách mang một ý nghĩa rộng hơn.

Sinh là tồn tại.

Thức là tỉnh thức.

Hành là biến nhận thức thành việc làm.

Động là tạo ra chuyển biến.

Một dân tộc chỉ sinh tồn thì mới vượt qua được hiểm nguy.

Một dân tộc biết thức tỉnh mới có thể tự quyết vận mệnh.

Một dân tộc biết hành động mới tạo ra sức mạnh.

Và một dân tộc biết kiến tạo mới có thể bước vào tương lai bằng tư thế của một quốc gia trưởng thành.

Đại Việt vì thế là một cuộc đối thoại đặc biệt đối với Hưng Quốc Học.

Bởi Hưng Quốc không muốn bắt đầu từ con số không.

Trước chúng ta đã có những người suy nghĩ về độc lập.

Có người suy nghĩ về dân tộc.

Có người suy nghĩ về tự cường.

Có người suy nghĩ về tổ chức.

Có người hy sinh cả đời cho một lý tưởng mà họ tin là con đường cứu nước.

Điều chúng ta có trách nhiệm làm hôm nay không phải là phủ nhận họ để chứng minh mình mới mẻ.

Mà là tiếp nhận di sản của họ bằng một trí tuệ đủ tỉnh táo để phân biệt cái đáng giữ với cái phải vượt qua.

Đó mới là cách một dân tộc tiến bộ.

Nhưng thời đại đã đổi khác.

Ngày trước, câu hỏi sinh tồn có thể là làm sao giành lại độc lập.

Ngày nay, một quốc gia độc lập còn phải đối mặt với những cuộc cạnh tranh khốc liệt hơn:

tri thức,

công nghệ,

vốn,

nhân tài,

thể chế,

năng suất,

văn hóa,

niềm tin xã hội,

và khả năng sáng tạo.

Một quốc gia có chủ quyền nhưng người dân không có năng lực làm chủ tương lai thì nền độc lập ấy vẫn chưa hoàn tất.

Một quốc gia có nhà nước mạnh nhưng pháp quyền yếu thì sức mạnh ấy có thể trở thành gánh nặng.

Một dân tộc có lòng tự hào nhưng thiếu tri thức sẽ khó tạo ra sức mạnh.

Một xã hội có nhiều người tài nhưng không biết trọng dụng nhân tài sẽ tự làm nghèo chính mình.

Vì vậy, câu hỏi của chúng ta hôm nay không còn chỉ là:

Làm thế nào để dân tộc sinh tồn?

Mà phải đi xa hơn:

Làm thế nào để dân tộc trở nên mạnh?

Và xa hơn nữa:

Làm thế nào để sức mạnh ấy phục vụ con người, bảo vệ tự do, tạo ra thịnh vượng và làm cho quốc gia có khả năng tự đổi mới?

Đó là bước chuyển từ Sinh tồn sang Hưng quốc.

Cuốn sách này vì vậy không tìm một “Đại Việt mới”.

Nó tìm một bài học mới từ Đại Việt.

Ta sẽ trở lại với những văn bản gốc, những con người cụ thể, những quyết định lịch sử và những tranh luận của thời đại ấy.

Ta sẽ nghe Đại Việt nói bằng chính tiếng nói của họ.

Rồi đặt tiếng nói ấy trước lịch sử.

Sau đó đặt lịch sử trước câu hỏi của hôm nay.

Không phải để xét xử người đã khuất.

Mà để người đang sống hiểu rõ hơn trách nhiệm của mình.

Một dân tộc không thể lớn lên nếu chỉ biết ca ngợi quá khứ.

Cũng không thể trưởng thành nếu chỉ biết phủ nhận quá khứ.

Trưởng thành là dám nhìn thẳng vào cả ánh sáng lẫn bóng tối của lịch sử.

Đại Việt từng đứng trước câu hỏi:

Làm sao để dân tộc Việt Nam không mất?

Thế hệ chúng ta phải trả lời một câu hỏi lớn hơn:

Làm sao để Việt Nam không chỉ tồn tại, mà trở thành một quốc gia mạnh, tự chủ, văn minh, sáng tạo và đáng sống?

Đó là câu hỏi của Hưng Quốc.

Và đó cũng là lý do chúng ta bắt đầu cuộc đối thoại này.

Không phải để trở về.

Mà để đi tới.

Không phải để lặp lại một con đường cũ.

Mà để tiếp tục một chí hướng còn dang dở: làm cho dân tộc Việt Nam đủ mạnh để tự quyết định tương lai của mình.

Đó là hoài bão của cuộc đối thoại.

Và cũng là lời gửi gắm của những trang sách này.

Hoàng phong nhã 

Read more »