Knowledge

Knowledge
Success is the ability to go from one failure to another with no loss of enthusiasm. Thành công là khả năng đi từ thất bại này đến thất bại khác mà không mất đi nhiệt huyết (Winston Churchill ). Khi người giàu ăn cắp, người ta bảo anh ta nhầm lẫn, khi người nghèo ăn cắp, người ta bảo anh ta ăn cắp. Tục ngữ Iran. Tiền thì có nghĩa lý gì nếu nó không thể mua hạnh phúc? Agatha Christie. Lý tưởng của đời tôi là làm những việc rất nhỏ mọn với một trái tim thật rộng lớn. Maggy. Tính ghen ghét làm mất đi sức mạnh của con người. Tục ngữ Nga. Men are born to succeed, not to fail. Con người sinh ra để thành công, không phải để thất bại. Henry David Thoreau. Thomas Paine đã viết: Bất lương không phải là TIN hay KHÔNG TIN. Mà bất lương là khi xác nhận rằng mình tin vào một việc mà thực sự mình không tin .

Thứ Năm, 12 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 2 - ​ĐỐI THOẠI VỚI GLENN DIESEN

 

​ĐỐI THOẠI VỚI GLENN DIESEN

​Trật tự thế giới đa cực – Địa chính trị – Chủ quyền quốc gia và Vận mệnh các dân tộc .

(Thuộc hệ thống Đối thoại Hưng Quốc Học)

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG II

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG VÀ NỀN TẢNG HỌC THUẬT

Từ kinh tế học, quan hệ quốc tế đến địa chính trị Nga và trật tự Đại Á-Âu

1. Một nền tảng học thuật không bắt đầu từ địa chính trị

Muốn hiểu tư tưởng của Glenn Diesen, trước hết cần nhìn vào con đường học vấn và quá trình hình thành chuyên môn của ông.

Điểm đáng chú ý là Diesen không khởi đầu sự nghiệp học thuật bằng một chương trình đào tạo chuyên sâu về chính trị quốc tế. Nền tảng ban đầu của ông thuộc lĩnh vực thương mại và kinh doanh, sau đó mới chuyển sang quan hệ quốc tế, nghiên cứu an ninh và chính trị Nga.

Theo hồ sơ công khai của Đại học Đông Nam Na Uy (University of South-Eastern Norway – USN), Diesen theo học tại Đại học Wollongong, Australia, và nhận bằng Cử nhân Thương mại năm 2001. Tiếp đó, ông hoàn thành chương trình Thạc sĩ Kinh doanh tại Đại học Sydney năm 2004.

Năm 2006, ông theo học tiếng Nga và lịch sử tại Đại học Quốc gia Saint Petersburg. Sau đó, ông hoàn thành bằng Thạc sĩ Quan hệ quốc tế tại Đại học Macquarie năm 2009.

Giai đoạn 2010–2014, ông thực hiện nghiên cứu tiến sĩ về chính trị và quan hệ quốc tế tại Đại học Macquarie và Vrije Universiteit Amsterdam.

Luận án tiến sĩ của ông mang tên:

Inter-democratic Security Institutions and the Security Dilemma: EU and NATO Relations with Russia after the Collapse of the Soviet Union.

Có thể dịch là:

Các thiết chế an ninh giữa những nền dân chủ và thế lưỡng nan an ninh: Quan hệ EU và NATO với Nga sau khi Liên Xô tan rã.

Đây là một chi tiết có ý nghĩa đặc biệt.

Đề tài tiến sĩ đã đặt ra một vấn đề mà sau này trở thành trục tư tưởng quan trọng trong nhiều công trình của Diesen: liệu những thiết chế được thành lập với mục tiêu bảo vệ an ninh và mở rộng hợp tác có thể đồng thời tạo ra cảm giác bất an cho những quốc gia nằm ngoài cấu trúc ấy hay không?

Nói cách khác, một tổ chức có thể được thành viên xem là công cụ bảo vệ hòa bình nhưng lại được quốc gia bên ngoài nhìn nhận như một sự mở rộng quyền lực chiến lược.

Đây chính là điểm xuất phát để hiểu cách Diesen tiếp cận quan hệ Nga – phương Tây.

2. Từ kinh tế học đến quan hệ quốc tế: Một sự chuyển dịch đáng chú ý

Nền tảng thương mại và kinh doanh của Diesen không phải chi tiết bên lề.

Nó giúp giải thích vì sao trong nghiên cứu sau này, ông thường nhìn quan hệ quốc tế không chỉ qua quân đội, ngoại giao và lãnh thổ, mà còn qua thương mại, đầu tư, công nghệ, năng lượng và sự phụ thuộc kinh tế.

Trong cách tiếp cận truyền thống, quyền lực quốc gia thường được đo bằng sức mạnh quân sự, khả năng huy động nguồn lực và vị trí địa chiến lược.

Nhưng trong thế giới hiện đại, quyền lực còn được thể hiện qua khả năng kiểm soát những điều kiện kinh tế mà các quốc gia khác cần để tồn tại và phát triển.

Một quốc gia có thể không cần sử dụng vũ lực để tạo sức ép lên quốc gia khác. Họ có thể sử dụng thị trường, hệ thống thanh toán, nguồn cung năng lượng, công nghệ, tài chính và những mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng.

Sự phụ thuộc kinh tế vì vậy có thể trở thành một vấn đề an ninh.

Đây là một trong những hướng nghiên cứu nổi bật của Glenn Diesen về sau: địa kinh tế và sự cân bằng phụ thuộc.

Từ góc độ Hưng Quốc Học, hướng nghiên cứu này có giá trị thực tiễn rất lớn.

Một quốc gia có thể tuyên bố độc lập về chính trị nhưng vẫn bị hạn chế khả năng quyết định bởi sự phụ thuộc quá mức vào bên ngoài về công nghệ, vốn, thị trường, nguyên liệu và các nền tảng sản xuất.

Độc lập trên danh nghĩa không nhất thiết đồng nghĩa với tự chủ trong thực tế.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai vấn đề.

Thứ nhất, phụ thuộc kinh tế không phải lúc nào cũng tiêu cực. Thương mại quốc tế và sự phân công lao động có thể đem lại lợi ích lớn cho tất cả các bên.

Thứ hai, điều đáng quan tâm là cấu trúc của sự phụ thuộc: bên nào có nhiều lựa chọn thay thế hơn, bên nào có khả năng gây gián đoạn, bên nào chịu thiệt hại lớn hơn khi quan hệ bị cắt đứt.

Đó là sự khác biệt giữa phụ thuộc lẫn nhau và phụ thuộc bất cân xứng.

Diesen sẽ phát triển vấn đề này thành một trong những luận điểm quan trọng của mình.

3. Saint Petersburg và việc tiếp cận lịch sử, ngôn ngữ Nga

Năm 2006, Diesen theo học tiếng Nga và lịch sử tại Đại học Quốc gia Saint Petersburg.

Không nên xem đây chỉ là một chi tiết về ngôn ngữ.

Nghiên cứu một quốc gia thông qua ngôn ngữ của chính quốc gia ấy có thể mở ra khả năng tiếp cận những nguồn tư liệu mà người chỉ dựa vào tài liệu dịch thuật khó có được.

Trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, ngôn ngữ có ý nghĩa quan trọng vì các khái niệm chính trị không phải lúc nào cũng tương đương hoàn toàn giữa những nền văn hóa khác nhau.

Một khái niệm về an ninh, chủ quyền, văn minh, lịch sử hay bản sắc dân tộc có thể mang những sắc thái khác nhau tùy theo truyền thống tư tưởng và hoàn cảnh lịch sử.

Đối với nước Nga, việc nghiên cứu lịch sử và ngôn ngữ còn giúp tiếp cận những vấn đề như:

  • Ký ức về sự sụp đổ của Liên Xô.
  • Cảm nhận về vị thế quốc tế của Nga sau Chiến tranh Lạnh.
  • Quan niệm về an ninh ở không gian hậu Xô viết.
  • Vai trò của châu Âu trong bản sắc chính trị Nga.
  • Những tranh luận giữa xu hướng thân phương Tây và xu hướng Á-Âu trong tư tưởng Nga.

Đây là những vấn đề có ảnh hưởng lâu dài đến cách Nga nhìn nhận vị trí của mình trong thế giới.

Tuy nhiên, tiếp cận sâu một nền văn hóa không đồng nghĩa với việc đại diện cho nền văn hóa ấy.

Hiểu tiếng Nga không tự động bảo đảm rằng mọi diễn giải về chính sách của Điện Kremlin đều chính xác. Hiểu lịch sử Nga cũng không đồng nghĩa với việc phải chấp nhận cách nhà nước Nga diễn giải lịch sử của chính mình.

Một nhà nghiên cứu phải duy trì khoảng cách phân tích cần thiết giữa đối tượng nghiên cứu và lập trường cá nhân.

Đây là một tiêu chuẩn quan trọng khi chúng ta đánh giá những công trình của Glenn Diesen.

4. Luận án tiến sĩ: An ninh giữa các nền dân chủ và thế lưỡng nan an ninh

Luận án tiến sĩ của Diesen là chìa khóa để hiểu sự hình thành tư tưởng địa chính trị của ông.

Tên luận án đã đặt hai vấn đề cạnh nhau: các thiết chế an ninh giữa những nền dân chủ và thế lưỡng nan an ninh.

Thông thường, khi các quốc gia có chung một hệ thống chính trị và cùng tham gia một tổ chức quốc tế, người ta kỳ vọng quan hệ giữa họ sẽ ổn định hơn.

Các thiết chế như NATO và Liên minh châu Âu được xây dựng trên những mục tiêu hợp tác, hội nhập và bảo đảm an ninh.

Nhưng câu hỏi xuất hiện khi một thiết chế mở rộng phạm vi ảnh hưởng đến những khu vực có lợi ích chiến lược đan xen với các cường quốc bên ngoài.

Một quốc gia có thể xem việc gia nhập một liên minh là quyền lựa chọn chính đáng của mình. Một cường quốc ở bên ngoài lại có thể xem quá trình mở rộng ấy là sự thay đổi bất lợi trong môi trường an ninh.

Hai cách nhìn đó có thể cùng tồn tại.

Đây là bản chất của thế lưỡng nan an ninh: những hành động mà một bên thực hiện để gia tăng an ninh cho mình có thể khiến bên kia cảm thấy bị đe dọa, từ đó dẫn đến những hành động đối phó và một vòng xoáy bất an ninh.

Trong quan hệ Nga – NATO, vấn đề này đặc biệt phức tạp.

Sau khi Liên Xô tan rã, các quốc gia Đông Âu và một số nước thuộc không gian hậu Xô viết có những tính toán riêng về an ninh. Nhiều nước mong muốn gia nhập các thiết chế phương Tây để củng cố vị thế và giảm nguy cơ bị chi phối bởi Nga.

Trong khi đó, Nga nhìn nhận sự mở rộng của NATO theo hướng bất lợi đối với môi trường an ninh của mình.

Không thể hiểu đầy đủ vấn đề nếu chỉ nhìn từ một phía.

Diesen dành sự chú ý lớn cho khoảng cách giữa cách phương Tây giải thích mục tiêu của các thiết chế an ninh và cách Nga cảm nhận những hệ quả chiến lược của chúng.

Đây là một hướng tiếp cận thuộc truyền thống hiện thực trong quan hệ quốc tế.

Nhưng cũng cần đặt ra một câu hỏi phản biện:

Nếu một quốc gia có quyền tìm kiếm an ninh bằng cách tham gia liên minh, thì một cường quốc láng giềng có quyền đến đâu trong việc ngăn cản lựa chọn ấy?

Và nếu mọi cường quốc đều có quyền phủ quyết những lựa chọn chiến lược của các quốc gia nhỏ vì lý do an ninh của mình, thì chủ quyền bình đẳng còn ý nghĩa gì?

Luận án của Diesen mở ra một vấn đề quan trọng, nhưng không thể chỉ dùng thế lưỡng nan an ninh để giải quyết toàn bộ câu hỏi về trách nhiệm chính trị và pháp lý.

5. Từ nghiên cứu học thuật đến môi trường chính sách Nga – phương Tây

Quá trình làm việc của Diesen cho thấy ông từng hoạt động trong nhiều môi trường học thuật khác nhau.

Theo hồ sơ của Đại học Đông Nam Na Uy, ông giảng dạy và nghiên cứu tại Đại học Macquarie từ năm 2011 đến năm 2017, đồng thời có thời gian làm nghiên cứu viên liên kết tại Đại học Western Sydney.

Giai đoạn 2017–2020, ông làm việc tại Higher School of Economics ở Moscow, ban đầu với vai trò học giả thỉnh giảng, sau đó là giáo sư.

Từ tháng 4 năm 2020, ông làm việc tại Đại học Đông Nam Na Uy và giữ chức giáo sư.

Ông cũng tham gia hoạt động biên tập tại tạp chí Russia in Global Affairs.

Những môi trường này giúp Diesen có cơ hội tiếp xúc với các dòng tranh luận khác nhau về quan hệ Nga – phương Tây.

Nhưng cần phân biệt rõ ba yếu tố:

Một là nơi làm việc.

Hai là mạng lưới học thuật và quan hệ nghề nghiệp.

Ba là lập trường chính trị và kết luận nghiên cứu của cá nhân.

Việc từng làm việc tại một trường đại học ở Moscow không tự động chứng minh một học giả chịu sự chỉ đạo của chính quyền Nga.

Ngược lại, việc có chức danh giáo sư tại một trường đại học phương Tây cũng không bảo đảm mọi nhận định của người đó đều khách quan.

Trong nghiên cứu chính trị quốc tế, uy tín học thuật phải được đánh giá bằng chất lượng phương pháp, bằng chứng, khả năng phản biện và tính nhất quán của lập luận, chứ không chỉ bằng danh tiếng của cơ sở đào tạo hay nơi công tác.

6. Sự hình thành một hướng nghiên cứu riêng: Nga trong không gian Đại Á-Âu

Sau giai đoạn nghiên cứu quan hệ Nga – phương Tây, Diesen mở rộng mối quan tâm sang chiến lược địa kinh tế của Nga và ý tưởng Đại Á-Âu.

Đây là một bước chuyển quan trọng.

Nếu luận án tiến sĩ tập trung vào câu hỏi tại sao các thiết chế an ninh giữa phương Tây và Nga có thể tạo ra thế lưỡng nan an ninh, thì các nghiên cứu tiếp theo mở rộng câu hỏi sang một vấn đề khác:

Nga có thể xây dựng vị thế quốc tế của mình như thế nào trong một thế giới mà phương Tây không còn là trung tâm kinh tế và chính trị duy nhất?

Trong công trình Russia’s Geoeconomic Strategy for Greater Eurasia (2017), Diesen nghiên cứu cách Nga tìm kiếm một không gian hợp tác kinh tế và chiến lược rộng hơn tại lục địa Á-Âu.

Trong những công trình tiếp theo, đặc biệt là Europe as the Western Peninsula of Greater Eurasia (2021), ông phát triển cách nhìn về châu Âu như một phần của không gian Á-Âu rộng lớn, thay vì chỉ xem châu Âu là một trung tâm quyền lực độc lập tách biệt khỏi phần còn lại của lục địa.

Đằng sau cách nhìn đó là một giả định chiến lược: tương lai của Nga không nhất thiết phải gắn chặt với cấu trúc quan hệ do phương Tây dẫn dắt.

Nga có thể mở rộng quan hệ với Trung Quốc, Ấn Độ, Trung Á và những nền kinh tế khác để giảm sự phụ thuộc vào phương Tây.

Đây là một hướng nghiên cứu có giá trị vì nó giúp giải thích sự dịch chuyển địa kinh tế trong thế kỷ XXI.

Tuy nhiên, ý tưởng Đại Á-Âu cũng cần được xem xét từ nhiều phía.

Một không gian kinh tế rộng lớn không tự động tạo ra sự bình đẳng giữa các thành viên. Nga có thể muốn giảm sự phụ thuộc vào phương Tây nhưng đồng thời lại đối diện nguy cơ phụ thuộc bất cân xứng vào Trung Quốc.

Các nước Trung Á có thể muốn khai thác vị trí địa chiến lược của mình nhưng cũng phải đối diện cạnh tranh ảnh hưởng từ nhiều cường quốc.

Châu Âu có thể có lợi ích kinh tế trong hợp tác với Nga và châu Á, nhưng những lựa chọn ấy còn chịu tác động của an ninh, thể chế, lịch sử và các cam kết chính trị.

Vì vậy, Đại Á-Âu cần được nghiên cứu không chỉ như một ý tưởng địa lý hay chiến lược, mà còn như một cấu trúc quyền lực đang hình thành và có những mâu thuẫn nội tại.

7. Những yếu tố cấu thành tư duy của Glenn Diesen

Từ con đường học vấn và các công trình ban đầu, có thể nhận diện một số yếu tố quan trọng trong nền tảng tư tưởng của Diesen.

Thứ nhất, ông có nền tảng kinh tế và kinh doanh, giúp ông chú ý đến quan hệ giữa thương mại, sự phụ thuộc và quyền lực.

Thứ hai, ông được đào tạo chuyên sâu về quan hệ quốc tế và nghiên cứu an ninh, đặc biệt là thế lưỡng nan an ninh trong quan hệ giữa các cường quốc.

Thứ ba, ông dành nhiều sự quan tâm cho lịch sử, ngôn ngữ và chính sách đối ngoại Nga.

Thứ tư, ông nghiên cứu quá trình chuyển dịch quyền lực toàn cầu, nhất là sự nổi lên của không gian Á-Âu.

Thứ năm, ông thường đặt vấn đề về sự bất cân xứng trong cấu trúc quyền lực quốc tế và những giới hạn của trật tự do phương Tây dẫn dắt.

Những yếu tố ấy tạo thành một hướng nghiên cứu có tính liên kết.

Tuy nhiên, không nên đơn giản hóa Diesen thành một học giả chỉ nghiên cứu Nga. Các công trình của ông còn đề cập đến chủ nghĩa bảo thủ, văn minh phương Tây, chủ quyền công nghệ, cạnh tranh cường quốc và sự biến đổi của các thiết chế quốc tế.

Cũng không nên đồng nhất mọi công trình của ông với một trường phái duy nhất. Việc sử dụng những khái niệm thuộc chủ nghĩa hiện thực không có nghĩa toàn bộ tư tưởng của ông chỉ có thể được giải thích bằng một nhãn phân loại.

Muốn đánh giá chính xác, phải khảo sát từng công trình, từng luận điểm và từng hệ thống bằng chứng.

8. Đối thoại Hưng Quốc: Hiểu một quốc gia không có nghĩa là đồng tình với quốc gia ấy

Đến đây, chúng ta có thể đặt ra câu hỏi đầu tiên từ Hưng Quốc Học.

Một học giả dành nhiều năm nghiên cứu lịch sử, chính trị và chiến lược của một cường quốc có thể đạt được sự hiểu biết sâu sắc về cách quốc gia đó nhìn nhận thế giới.

Nhưng sự hiểu biết ấy có thể chuyển thành thiên lệch nếu nhà nghiên cứu quá tập trung vào những nỗi lo an ninh, ký ức lịch sử và lợi ích chiến lược của một phía.

Điều này không chỉ xảy ra với những người nghiên cứu Nga.

Một học giả nghiên cứu Hoa Kỳ có thể quá quen với cách nhìn của Washington. Một học giả nghiên cứu Trung Quốc có thể quá chú trọng đến những yêu cầu phát triển và an ninh của Bắc Kinh. Một học giả nghiên cứu châu Âu có thể mặc nhiên xem những thiết chế phương Tây là chuẩn mực phổ quát.

Vấn đề không nằm ở việc nghiên cứu một quốc gia quá sâu.

Vấn đề nằm ở khả năng giữ được khoảng cách phê phán đối với chính đối tượng nghiên cứu.

Hưng Quốc Học đặt ra ba tiêu chuẩn:

Một là, hiểu động cơ của một quốc gia nhưng không mặc nhiên chấp nhận hành động của quốc gia đó.

Hai là, ghi nhận quyền lợi an ninh của cường quốc nhưng không cho phép quyền lợi ấy phủ nhận quyền tự quyết của các dân tộc khác.

Ba là, đánh giá mọi quốc gia bằng cùng một tiêu chuẩn về chủ quyền, luật pháp quốc tế, trách nhiệm và phẩm giá con người.

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu Glenn Diesen.

Chúng ta phải có khả năng nhìn thấy những vấn đề mà ông đặt ra đối với phương Tây, đồng thời cũng phải có khả năng đặt những câu hỏi tương tự đối với Nga.

Nếu mở rộng phê phán đối với bá quyền phương Tây nhưng không xem xét nguy cơ bá quyền từ những trung tâm quyền lực khác, thì tư duy đa cực sẽ không còn là một lý thuyết giải phóng các dân tộc.

Nó có thể chỉ trở thành một cách phân phối lại quyền lực giữa các cường quốc.

9. Kết luận: Nền tảng học thuật và giới hạn cần kiểm chứng

Quá trình hình thành tư tưởng của Glenn Diesen cho thấy một sự phát triển tương đối rõ ràng: từ kinh tế và kinh doanh đến quan hệ quốc tế; từ nghiên cứu các thiết chế an ninh châu Âu đến quan hệ Nga – phương Tây; từ thế lưỡng nan an ninh đến địa kinh tế và chiến lược Đại Á-Âu.

Đây là một nền tảng liên ngành có giá trị nghiên cứu.

Đóng góp đáng chú ý của Diesen là đưa những vấn đề về phụ thuộc kinh tế, quyền lực địa kinh tế, an ninh và cấu trúc quyền lực toàn cầu vào cùng một cuộc tranh luận.

Nhưng nền tảng học thuật không thay thế cho việc kiểm chứng kết luận.

Một luận án tiến sĩ có thể đặt ra câu hỏi đúng nhưng chưa chắc đã giải thích đầy đủ mọi biến cố lịch sử.

Một lý thuyết có thể phát hiện được sự bất cân xứng trong quan hệ quốc tế nhưng vẫn cần chứng minh bằng dữ liệu rằng sự bất cân xứng ấy đã tác động như thế nào trong từng trường hợp cụ thể.

Một cách nhìn có thể giúp hiểu Nga nhưng vẫn phải được kiểm nghiệm bằng tiếng nói và lợi ích của các quốc gia nằm trong không gian ảnh hưởng của Nga.

Vì thế, chúng ta chưa thể đưa ra kết luận cuối cùng về giá trị toàn bộ tư tưởng của Glenn Diesen chỉ từ hồ sơ học vấn và quá trình công tác.

Điều có thể xác định ở giai đoạn này là ông đã xây dựng một hướng nghiên cứu tập trung vào mối liên hệ giữa quyền lực, an ninh, địa kinh tế và sự chuyển dịch trật tự thế giới.

Đây chính là nền tảng để bước sang chương tiếp theo.

Cuộc đối thoại sẽ không dừng ở câu hỏi Glenn Diesen được đào tạo ở đâu, đã nghiên cứu những gì và làm việc tại những cơ sở nào.

Câu hỏi quan trọng hơn là:

Ông sử dụng trường phái tư tưởng nào để giải thích thế giới, những giả định nào nằm phía sau các luận điểm của ông và phương pháp ấy có đủ sức giải thích những mâu thuẫn của quan hệ quốc tế hiện đại hay không?

Đó sẽ là nội dung của chương III.

0 comments:

Đăng nhận xét