CHƯƠNG 9 - VIỆT HIẾN 2050- QUYỀN THAM GIA VÀ QUYỀN PHÁT TRIỂN

 VIỆT HIẾN 2050

NỀN TẢNG TỰ QUẢN CỦA CỘNG ĐỒNG VIỆT NAM TOÀN CẦU

CHƯƠNG 9

QUYỀN THAM GIA VÀ QUYỀN PHÁT TRIỂN

1. TỪ “CÓ QUYỀN” ĐẾN “CÓ NĂNG LỰC”

Một cộng đồng có thể trao cho con người rất nhiều quyền trên giấy.

Quyền được nói. Quyền được lập hội. Quyền được phản biện. Quyền được bầu chọn. Quyền được đề xuất. Quyền được tham gia.

Nhưng nếu một người không có tri thức, không có thông tin, không có cơ hội học tập, không có khả năng tiếp cận mạng lưới, không có cơ hội thử sức và không có con đường để trưởng thành, thì những quyền ấy rất dễ trở thành những quyền hình thức.

Bởi vậy, Việt Hiến phải đi thêm một bước không chỉ trao cho con người quyền được tham gia; phải mở cho con người con đường để trở nên có năng lực tham gia.

Đây là điểm nối giữa quyền con người và năng lực con người.

Một cộng đồng văn minh không chỉ hỏi anh có được quyền nói hay không mà còn phải hỏi anh có thông tin để nói không, anh có cơ hội học để hiểu vấn đề không, anh có được tiếp cận cơ hội phát triển không, anh có thể biến ý tưởng thành hành động không, anh có cơ hội thử sức và trưởng thành không?”

Vì thế, quyền tham gia và quyền phát triển không phải hai khái niệm tách biệt. Quyền tạo ra không gian. Cơ hội tạo ra khả năng. Năng lực biến khả năng thành hành động.Hành động tạo ra thành tựu.Thành tựu tạo ra trách nhiệm. Đó là một trong những vòng tuần hoàn căn bản của một cộng đồng mạnh.

2. THAM GIA KHÔNG PHẢI LÀ ĐƯỢC QUẢN LÝ

Một cộng đồng yếu thường nhìn con người như đối tượng để quản lý. Một cộng đồng trưởng thành nhìn con người như chủ thể có khả năng cùng xây dựng cộng đồng.

Khác biệt này rất lớn. Nếu một người chỉ được nghe thông báo; đóng góp tiền; tham dự sự kiện; chấp hành quyết định của người khác; thì họ đang có mặt trong cộng đồng.

Nhưng nếu họ có thể đề xuất sáng kiến; tham gia thảo luận; phản biện; tham gia tổ chức; bỏ phiếu khi có quyền; ứng cử; đảm nhận trách nhiệm; giám sát; kiểm tra; khiếu nại; đóng góp chuyên môn; xây dựng dự án;thì họ mới thực sự tham gia vào đời sống cộng đồng.

Do đó thành viên không phải là người được cộng đồng quản lý,mà là người cùng tạo ra cộng đồng. Nhưng điều đó cũng không có nghĩa mọi người phải tham gia mọi việc.

Một nguyên tắc tự do phải được bảo vệ quyền tham gia bao gồm cả quyền không tham gia.

Không ai phải tham gia một tổ chức chỉ vì mình là người Việt, phải đảm nhận chức vụ cộng đồng, đóng góp tiền nếu không có nghĩa vụ hợp pháp hoặc cam kết tự nguyện, phải bỏ phiếu theo ý kiến của đa số. Không ai mất phẩm giá vì không hoạt động cộng đồng. Một cộng đồng tự nguyện chỉ thực sự tự do khi con người có cả quyền bước vào và quyền bước ra.

3. NHỮNG TẦNG KHÁC NHAU CỦA QUYỀN THAM GIA

“Tham gia” không phải một quyền duy nhất. Việt Hiến cần phân biệt các tầng tham gia khác nhau.

Tầng thứ nhất — Quyền được biết

Con người cần có thông tin phù hợp về những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích cộng đồng của họ.

Không có thông tin thì không thể có sự tham gia có ý nghĩa.

Tầng thứ hai — Quyền được tham vấn

Thành viên có thể đưa ra ý kiến trước khi một quyết định quan trọng được thực hiện.

Tầng thứ ba — Quyền đề xuất

Mỗi thành viên có thể đưa sáng kiến, dự án, giải pháp hoặc đề nghị thay đổi.

Tầng thứ tư — Quyền tham gia quyết định

Ở những vấn đề mà quy chế cộng đồng trao quyền, thành viên có thể tham gia biểu quyết hoặc các cơ chế quyết định phù hợp.

Tầng thứ năm — Quyền đảm nhận trách nhiệm

Người có năng lực có thể ứng cử, được lựa chọn hoặc được giao nhiệm vụ cộng đồng.

Tầng thứ sáu — Quyền giám sát

Người tham gia không chỉ có quyền chọn người lãnh đạo mà còn có quyền hỏi người đó đã làm gì? Tiền được sử dụng thế nào? Quyết định dựa trên căn cứ nào? Kết quả ở đâu? Ai chịu trách nhiệm? Đây là điểm rất quan trọng. Tham gia mà không có giám sát dễ biến thành ủy quyền vô thời hạn.

4. QUYỀN THAM GIA KHÔNG PHẢI QUYỀN LỰC VÔ HẠN

Có một sai lầm khác cần tránh. Khi nói “mọi người đều có quyền tham gia”, không thể suy ra rằng, ai cũng có quyền quyết định mọi việc. Một cộng đồng có hàng triệu người không thể vận hành bằng cách đưa mọi vấn đề ra cho toàn bộ cộng đồng biểu quyết. Quản trị hiệu quả đòi hỏi phân công.

Vì vậy cần phân biệt quyền tham gia với quyền quyết định. Một thành viên có thể có quyền được biết nhưng không có quyền quyết định một vấn đề chuyên môn. Một chuyên gia có thể có quyền tư vấn sâu nhưng không vì thế có quyền áp đặt. Một người được bầu có thể có quyền quyết định trong phạm vi nhiệm kỳ nhưng không có quyền quyết định mọi thứ. Một người quản lý tài chính có quyền thực hiện nghiệp vụ nhưng không có quyền coi tài sản cộng đồng là tài sản riêng. Một hội đồng có quyền hành động trong phạm vi được trao nhưng không đứng trên Việt Hiến.

Do đó quyền tham gia phải đi cùng với giới hạn thẩm quyền, và thẩm quyền càng lớn, trách nhiệm giải trình càng cao.

5. QUYỀN PHÁT TRIỂN LÀ GÌ?

“Quyền phát triển” trong Việt Hiến không có nghĩa cộng đồng phải bảo đảm rằng mỗi người chắc chắn sẽ giàu có, có việc làm hoặc đạt được thành công. Điều đó vừa không thực tế vừa có thể tạo ra một thứ chủ nghĩa bảo hộ mới.

Việt Hiến phải phân biệt: Quyền được tạo cơ hội với Quyền được bảo đảm kết quả.

Cộng đồng có thể tạo cơ hội học tập; đào tạo; kết nối chuyên gia; cố vấn; thông tin; mạng lưới nghề nghiệp; cơ hội kinh doanh; sân chơi sáng tạo; dự án cộng đồng; chương trình nghiên cứu; hỗ trợ khởi nghiệp; cơ hội lãnh đạo; kết nối vốn và thị trường.

Nhưng cộng đồng không thể hứa anh tham gia thì nhất định thành công. Bởi thành công còn phụ thuộc vào năng lực + nỗ lực + lựa chọn + thị trường + thời điểm + rủi ro + hoàn cảnh.

Vì vậy, nguyên tắc đúng phải là cộng đồng có trách nhiệm mở cơ hội công bằng; cá nhân có trách nhiệm biến cơ hội thành năng lực và thành quả.

6. VÒNG ĐỜI CỦA CƠ HỘI

Một cộng đồng phát triển con người không thể dừng ở việc “trao cơ hội”. Cơ hội phải được chuyển hóa. Ta có thể mô hình hóa:

CƠ HỘI → NĂNG LỰC → THỰC HÀNH → THÀNH TÍCH → TRÁCH NHIỆM → ĐÓNG GÓP → CƠ HỘI MỚI

Một sinh viên được kết nối với một chuyên gia.

↓

Được hướng dẫn.

↓

Tham gia một dự án.

↓

Có kinh nghiệm.

↓

Có thành tích.

↓

Được giao trách nhiệm lớn hơn.

↓

Trở thành người hướng dẫn thế hệ sau. Đó mới là cách một cộng đồng tạo ra vốn con người. Không phải bằng cách phát quà mãi mãi. Mà bằng cách xây dựng một chiếc thang nâng năng lực.

7. CỘNG ĐỒNG NHƯ MỘT “CHIẾC THANG NÂNG NĂNG LỰC”

Một cộng đồng tốt phải giúp một người đi qua nhiều nấc:

MỞ CỬA

↓

KẾT NỐI

↓

CƠ HỘI

↓

HỌC TẬP

↓

THỰC HÀNH

↓

NĂNG LỰC

↓

TRÁCH NHIỆM

↓

LÃNH ĐẠO

↓

TRAO LẠI

Đây chính là nơi ý tưởng “cộng đồng như một phòng thí nghiệm xã hội” trở thành thực tế.

Một sinh viên luật có thể tham gia nghiên cứu quy chế cộng đồng. Một người học quản trị có thể tham gia quản lý dự án. Một kỹ sư có thể xây dựng hệ thống công nghệ. Một chuyên gia AI có thể phát triển công cụ phục vụ cộng đồng. Một nhà giáo có thể xây chương trình đào tạo. Một doanh nhân có thể hướng dẫn khởi nghiệp. Một luật sư có thể đóng góp kiến thức pháp lý trong phạm vi pháp luật cho phép. Một nhà nghiên cứu có thể xây dựng nhóm nghiên cứu.

Một người trẻ có thể bắt đầu từ một dự án nhỏ rồi từng bước đảm nhận trách nhiệm lớn hơn.

Cộng đồng vì thế trở thành nơi 

Học — Thực hành — Thử nghiệm — Đánh giá — Sửa sai — Trưởng thành — Phục vụ xã hội.

Đây là một tài sản vô hình rất lớn.

8. TỪ “CHẢY MÁU CHẤT XÁM” ĐẾN “TÍCH TỤ CHẤT XÁM”

Một quốc gia hoặc cộng đồng thường lo lắng khi người tài rời đi. Nhưng trong thời đại toàn cầu hóa, chỉ nói “giữ người” là chưa đủ. Một bác sĩ Việt Nam làm việc ở Hoa Kỳ vẫn có thể đào tạo người Việt. Một kỹ sư ở Đức vẫn có thể chuyển giao công nghệ. Một doanh nhân ở Singapore vẫn có thể đầu tư. Một giáo sư ở Canada vẫn có thể hướng dẫn nghiên cứu. Một nhà khoa học ở Nhật Bản vẫn có thể hợp tác với nhóm nghiên cứu Việt Nam.

Vì thế cần thay đổi cách nhìn không phải mọi sự ra đi đều là mất mát. Mất mát thực sự là khi sự ra đi biến thành đứt kết nối.

Ta có thể phân biệt bốn trạng thái:

1. Chảy máu chất xám

Người tài rời khỏi một môi trường và không còn đóng góp hoặc kết nối.

2. Lãng phí chất xám

Người tài ở lại nhưng không được sử dụng năng lực.

3. Lưu thông chất xám

Người tài di chuyển giữa các quốc gia, tổ chức và mạng lưới, mang theo tri thức và kinh nghiệm.

4. Tích tụ chất xám

Những người tài ở nhiều nơi được kết nối thành một mạng lưới có khả năng tạo ra năng lực lớn hơn tổng từng cá nhân.

Đây mới là mục tiêu của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

Không để chất xám Việt bị giới hạn bởi biên giới địa lý.

Và:

“Trở về” không nhất thiết chỉ là trở về bằng địa lý; có thể trở về bằng tri thức, vốn, công nghệ, mạng lưới và năng lực.

Đó là tư duy của một cộng đồng toàn cầu.

9. CƠ HỘI PHẢI ĐƯỢC MỞ, NHƯNG KHÔNG ĐƯỢC BIẾN THÀNH ĐẶC QUYỀN

Một cộng đồng có thể tạo ra rất nhiều cơ hội. Nhưng ngay lập tức xuất hiện một nguy cơ cơ hội biến thành quan hệ. Một vị trí được trao cho người thân. Một dự án được trao cho người quen. Một học bổng được trao theo phe nhóm. Một hợp đồng được phân phối theo quan hệ. Một quỹ cộng đồng trở thành nguồn tài chính cho nhóm lãnh đạo. Khi đó, “cộng đồng” chỉ còn là tên gọi.Bản chất bên trong là thân hữu.

Việt Hiến phải thiết lập nguyên tắc cơ hội cộng đồng phải dựa trên tiêu chí chính đáng, minh bạch và có thể giải trình. Tùy loại chương trình, tiêu chí có thể bao gồm: năng lực; thành tích; nhu cầu; đạo đức nghề nghiệp; khả năng thực hiện; tác động xã hội; tính khả thi; mức độ đóng góp; sự phù hợp với mục tiêu chương trình.

Không có một tiêu chí duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp. Học bổng có thể ưu tiên nhu cầu và năng lực. Dự án khoa học cần ưu tiên chất lượng nghiên cứu. Vị trí lãnh đạo cần xem xét năng lực, uy tín và trách nhiệm. Đầu tư cần xem xét rủi ro và hiệu quả.

Hoạt động thiện nguyện cần ưu tiên nhu cầu. Đó là công bằng không phải đối xử giống hệt nhau; công bằng là sử dụng tiêu chí chính đáng cho đúng mục đích.

10. GIÚP NGƯỜI YẾU THẾ: TỪ CỨU TRỢ ĐẾN TỰ CHỦ

Một cộng đồng nhân văn không thể bỏ mặc người yếu thế. Nhưng cũng không nên xây dựng một hệ thống khiến con người phụ thuộc vĩnh viễn vào trợ cấp. Mục tiêu cao hơn phải là:

CỨU TRỢ → CƠ HỘI → ĐÀO TẠO → NĂNG LỰC → VIỆC LÀM/THU NHẬP → TỰ CHỦ → ĐÓNG GÓP

Trong những trường hợp khẩn cấp, cứu trợ là cần thiết. Nhưng sau cứu trợ phải có câu hỏi làm thế nào để người nhận có thể đứng bằng đôi chân của mình? Đây là khác biệt giữa từ thiện và phát triển con người.

Từ thiện giúp một người vượt qua hôm nay. Phát triển năng lực giúp người đó có khả năng tự đứng trong ngày mai. Cộng đồng nên làm cả hai, nhưng không được nhầm lẫn hai việc.

11. NGƯỜI GIỎI PHẢI CÓ CƠ HỘI ĐI XA HƠN

Một cộng đồng bình đẳng không có nghĩa là tất cả mọi người phải đi cùng một tốc độ. Người có năng lực đặc biệt cần được trao cơ hội lớn hơn. Người có thành tích cao có thể được giao dự án lớn hơn. Người có chuyên môn cao có thể đảm nhận nhiệm vụ phức tạp hơn. Người có năng lực lãnh đạo có thể được trao trách nhiệm lớn hơn. Nhưng có một đường ranh không được vượt qua năng lực cao hơn không tạo ra phẩm giá cao hơn và thành tích cao hơn không tạo ra quyền đứng trên pháp luật.

Đây là nguyên tắc đã được xác lập ở Chương 6 không kéo người giỏi xuống. Không để người giỏi đè người khác xuống.

Một cộng đồng muốn phát triển phải có cả hai. Trọng dụng nhân tài và kiểm soát đặc quyền.

12. TỪ THAM GIA ĐẾN LÃNH ĐẠO

Quyền tham gia là cánh cửa đầu tiên. Lãnh đạo là một cấp độ trách nhiệm cao hơn. Một người có thể bắt đầu bằng: tham gia một nhóm; đóng góp một ý tưởng; thực hiện một dự án; quản lý một nhóm nhỏ; tham gia một tổ chức; đảm nhận chức vụ; được cộng đồng đánh giá; tiếp tục học hỏi;rồi mới có thể đảm nhận trách nhiệm lớn hơn. Vì vậy, cộng đồng phải tạo ra đường ống phát triển lãnh đạo:

THAM GIA → THỰC HÀNH → THÀNH TÍCH → UY TÍN → TRÁCH NHIỆM → LÃNH ĐẠO

Không phải:

QUAN HỆ → CHỨC VỤ → QUYỀN LỰC → ĐẶC QUYỀN.

Việt Hiến phải tạo điều kiện cho người trẻ bước vào đời sống cộng đồng từ sớm. Không phải để họ trở thành “người phục vụ cho lãnh đạo cũ”. Mà để họ trở thành người lãnh đạo tương lai.

13. CỘNG ĐỒNG LÀ TRƯỜNG HỌC CỦA CÔNG DÂN TOÀN CẦU

Một người Việt sống ở nước ngoài đồng thời có thể có nhiều vai trò thành viên gia đình; người Việt; thành viên cộng đồng; chuyên gia; doanh nhân; nhà nghiên cứu; người lao động; công dân của quốc gia sở tại; thành viên của xã hội toàn cầu.

Việt Hiến không nên kéo con người ra khỏi xã hội sở tại.

Ngược lại, cộng đồng phải giúp họ trưởng thành hơn để bước vào xã hội ấy. Một người trẻ có thể học cách tranh luận;  tổ chức; quản trị; lập ngân sách;xây dựng dự án; kiểm tra quyền lực, chấp nhận thất bại; tôn trọng bất đồng; chịu trách nhiệm. Những kỹ năng ấy không chỉ có giá trị trong cộng đồng. Chúng có giá trị trong cả xã hội.

Vì vậy cộng đồng là trường học; xã hội là đấu trường; thế giới là không gian phát triển. Cộng đồng không giữ người Việt lại. Cộng đồng phải chuẩn bị cho người Việt đi xa hơn.

14. CƠ HỘI TOÀN CẦU VÀ MẠNG LƯỚI VIỆT

Một trong những lợi thế lớn nhất của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu là sự phân bố con người ở nhiều quốc gia. Nếu mỗi người chỉ sống trong một mạng lưới địa phương, năng lực bị giới hạn. Nhưng nếu các mạng lưới được kết nối:

Việt Nam → Hoa Kỳ → Canada → Úc → Nhật Bản → Hàn Quốc → châu Âu → Singapore → Đông Nam Á → các khu vực khác

thì cơ hội cũng được lưu chuyển.

Một người có ý tưởng ở Việt Nam có thể tìm chuyên gia ở Đức. Một kỹ sư ở Nhật có thể tìm thị trường ở Hoa Kỳ. Một doanh nhân ở Singapore có thể kết nối vốn với Canada. Một sinh viên ở Úc có thể tìm người hướng dẫn nghiên cứu ở Việt Nam. Một nhà khoa học ở Hoa Kỳ có thể kết nối phòng thí nghiệm ở châu Âu.

Đó là lúc mạng lưới biến khoảng cách địa lý thành lợi thế và mỗi quốc gia sở tại có thể trở thành một cửa ngõ của mạng lưới Việt toàn cầu.

15. CƠ HỘI PHẢI ĐI CÙNG THÔNG TIN

Một cơ hội mà người dân không biết đến thì gần như không tồn tại. Một học bổng có thể rất tốt nhưng nếu chỉ một nhóm nhỏ biết thì nó trở thành đặc quyền. Một dự án cộng đồng có thể rất lớn nhưng nếu thông tin bị giữ trong một nhóm thì cạnh tranh không công bằng.

Do đó, Việt Hiến cần xây dựng hạ tầng thông tin cơ hội học bổng; việc làm; nghiên cứu; dự án; khởi nghiệp; đầu tư; đào tạo; cố vấn; tình nguyện; lãnh đạo; hợp tác quốc tế. Nhưng minh bạch không có nghĩa công khai mọi dữ liệu cá nhân.

Phải phân biệt minh bạch về cơ hội và quy trình với xâm phạm dữ liệu cá nhân. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong thời đại AI.

16. AI VÀ QUYỀN PHÁT TRIỂN

AI có thể làm cho cơ hội phát triển mở rộng chưa từng có.

Một người trẻ ở một quốc gia nhỏ có thể tiếp cận tri thức toàn cầu; công cụ học tập; dịch thuật; phân tích dữ liệu; lập trình; nghiên cứu; thiết kế; mô phỏng; kết nối chuyên gia. Nhưng AI cũng có thể tạo ra bất bình đẳng mới.

Nếu thuật toán quyết định ai được nhìn thấy cơ hội, ai được chọn vào chương trình, ai được đánh giá cao, thì xuất hiện một nguy cơ mới đặc quyền thuật toán.

Vì vậy, Việt Hiến phải bảo vệ nguyên tắc AI hỗ trợ cộng đồng; AI không cai trị cộng đồng. Đối với những quyết định có ảnh hưởng đáng kể đến quyền lợi của con người, cần có tiêu chí rõ ràng; khả năng giải thích phù hợp;kiểm tra sai lệch; cơ chế khiếu nại; con người chịu trách nhiệm cuối cùng. Công nghệ phải mở rộng cơ hội, không được trở thành chiếc máy sản xuất đặc quyền mới.

17. PHẢN ĐỀ: NẾU AI CŨNG ĐƯỢC THAM GIA, CỘNG ĐỒNG CÓ BỊ TÊ LIỆT?

Đây là một phản biện nghiêm túc. Nếu hàng triệu người đều muốn tham gia mọi quyết định, cộng đồng có thể rơi vào quá nhiều ý kiến → quá nhiều tranh luận → quá ít quyết định.

Vì vậy, dân chủ không thể chỉ được đo bằng số lượng người tham gia. Một hệ thống trưởng thành phải phân biệt: quyền được biết, quyền được tham vấn, quyền đề xuất,quyền biểu quyết, quyền ứng cử, quyền giám sát, quyền quyết định .Không phải vấn đề nào cũng cần toàn thể thành viên quyết định.

Nhưng vấn đề nào thuộc thẩm quyền của một cơ quan hoặc người được ủy quyền cũng phải có giới hạn và cơ chế kiểm soát. Đó là dân chủ có tổ chức, chứ không phải dân chủ hỗn loạn.

18. PHẢN ĐỀ: NẾU TRAO CƠ HỘI NHIỀU HƠN CHO NGƯỜI TÀI, CÓ TRÁI VỚI BÌNH ĐẲNG?

Không. Bởi Chương 6 đã xác lập:

Bình đẳng về phẩm giá không đồng nghĩa với kết quả giống nhau. Nếu một nhà khoa học có năng lực đặc biệt, việc trao cho họ một phòng thí nghiệm tốt hơn không có nghĩa phẩm giá của họ cao hơn người khác. Nếu một doanh nhân có thành tích tốt được tiếp cận một cơ hội đầu tư lớn hơn, điều đó không có nghĩa họ có quyền đứng trên những người khác. Nếu một người trẻ có khả năng lãnh đạo được trao trách nhiệm lớn hơn, điều đó không có nghĩa họ có nhân phẩm lớn hơn.

Do đó khác biệt về cơ hội nghề nghiệp có thể chính đáng; khác biệt về phẩm giá con người thì không.

19. PHẢN ĐỀ: CỘNG ĐỒNG CÓ NHIỀU NGƯỜI THAM GIA THÌ CÓ PHẢI CỘNG ĐỒNG MẠNH?

Không. Một cộng đồng có thể có hàng triệu thành viên nhưng không ai tin nhau; không ai đóng góp; không có dự án; không có tri thức; không có minh bạch; không tạo ra cơ hội; không có năng lực lãnh đạo. Khi đó, số lượng chỉ là một con số.

Một cộng đồng mạnh phải tạo ra:

NĂNG LỰC + NIỀM TIN + CƠ HỘI + LIÊN KẾT + ĐÓNG GÓP.

Vì thế, chỉ số quan trọng không phải có bao nhiêu người tham gia? mà còn phải là có bao nhiêu người được phát triển?”

Có bao nhiêu ý tưởng thành dự án? người trẻ trở thành chuyên gia?doanh nghiệp được hình thành? người Việt bước vào dòng chính? tri thức được lưu chuyển? giá trị được trao lại cho thế hệ sau?” Đó mới là thước đo sức sống.

20. ÁN LỆ LỊCH SỬ: SỨC MẠNH KHÔNG CHỈ NẰM Ở VIỆC GIỮ NGƯỜI

Lịch sử của các cộng đồng di dân cho thấy một nghịch lý:

Một cộng đồng càng cố giữ con người trong phạm vi khép kín, càng dễ trở thành một cộng đồng nhỏ. Một cộng đồng biết xây dựng mạng lưới xuyên biên giới có thể biến sự phân tán thành lợi thế.

Người ở nhiều nơi có thể tiếp cận nhiều nền giáo dục; nhiều thị trường; nhiều hệ thống pháp luật; nhiều công nghệ; nhiều nguồn vốn; nhiều kinh nghiệm quản trị; nhiều mạng lưới xã hội.

Nếu những nguồn lực ấy được kết nối, sự phân tán không còn đơn thuần là điểm yếu. Nó trở thành mạng lưới phân tán nhưng năng lực liên kết. Đây là tư duy nền tảng của Việt Hiến 2050.

Không hỏi làm thế nào đưa tất cả người Việt về một chỗ?” Mà hỏi làm thế nào để người Việt ở mọi nơi vẫn có thể tạo ra sức mạnh chung?

21. PHẢN CHỨNG: CỘNG ĐỒNG CÓ THỂ TRỞ THÀNH MỘT HỆ THỐNG XIN — CHO

Nếu cộng đồng chỉ tập trung vào việc phân phối lợi ích, sẽ xuất hiện một nguy cơ khác.

Người dân chờ: học bổng; hỗ trợ; vốn; việc làm; chức vụ; quan hệ.

Lãnh đạo trở thành người “ban phát”. Thành viên trở thành người “xin”. Khi đó, cộng đồng hình thành quan hệ phụ thuộc. Đó là điều Việt Hiến phải tránh.

Mô hình đúng phải là TRAO CƠ HỘI → TRAO NĂNG LỰC → TRAO TRÁCH NHIỆM → TRAO QUYỀN TỰ CHỦ.

Cộng đồng càng trưởng thành thì con người càng ít phải xin.

Họ có khả năng tự học — tự làm — tự tổ chức — tự cạnh tranh — tự chịu trách nhiệm — rồi giúp người khác.

Đó mới là phát triển.

22. QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI — BÀI HỌC VIỆT HIẾN

Có thể rút ra một quy luật:

Quyền mở ra không gian; cơ hội mở ra khả năng; năng lực tạo ra thành quả; thành quả tạo ra uy tín; uy tín tạo ra trách nhiệm; trách nhiệm tạo ra ảnh hưởng; ảnh hưởng phải được kiểm soát bằng pháp quyền.

Nếu thiếu quyền → con người không thể tham gia.

Nếu thiếu cơ hội → quyền trở thành hình thức.

Nếu thiếu năng lực → cơ hội không tạo ra kết quả.

Nếu thiếu cạnh tranh → cơ hội biến thành đặc quyền.

Nếu thiếu minh bạch → đặc quyền biến thành thân hữu.

Nếu thiếu kiểm soát quyền lực→ người có thành tích có thể trở thành người có đặc quyền.

Nếu thiếu trách nhiệm → cộng đồng mất niềm tin.

Do đó một cộng đồng muốn mạnh không thể chỉ trao quyền. Phải đồng thời xây dựng con người có năng lực sử dụng quyền một cách có trách nhiệm.

23. NGUYÊN TẮC “CỘNG ĐỒNG PHẢI LÀM CHO CON NGƯỜI GIỎI HƠN”

Đây có thể trở thành một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của Việt Hiến. Nếu sau nhiều năm tham gia cộng đồng người trẻ không trưởng thành hơn; chuyên gia không có thêm cơ hội; doanh nhân không có thêm mạng lưới; nhà khoa học không có thêm cộng sự; người yếu thế không tiến gần hơn tới tự chủ; các tổ chức không hợp tác tốt hơn; tri thức không lưu chuyển; các thế hệ không hiểu nhau hơn; thì phải đặt câu hỏi cộng đồng đang tạo ra giá trị gì?

Một cộng đồng đúng nghĩa phải làm cho con người giỏi hơn → tự tin hơn → độc lập hơn → có trách nhiệm hơn → có khả năng đóng góp hơn.

Vì vậy cộng đồng không chỉ tập hợp người Việt. Cộng đồng phải làm cho người Việt giỏi hơn.

24. ĐỐI THOẠI TRIẾT HỌC

Người trẻ:

Nếu cộng đồng trao cho tôi cơ hội, có phải cộng đồng có nghĩa vụ làm tôi thành công không?

Người thầy:

Không.

Người trẻ:

Vậy cộng đồng trao cơ hội để làm gì?

Người thầy:

Để anh có một cánh cửa mà trước đó có thể anh chưa có.

Người trẻ:

Còn việc bước qua?

Người thầy:

Là trách nhiệm của anh.

Người trẻ:

Nếu tôi thất bại?

Người thầy:

Cộng đồng tốt không chỉ giúp người thành công. Nó còn giúp người thất bại học được cách đứng dậy.

Người trẻ:

Vậy giá trị lớn nhất của cộng đồng là gì?

Người thầy:

Không phải giúp anh đi thay anh.

Mà là:

Giúp anh có đủ năng lực để tự đi xa hơn.

25. NGỤ NGÔN: CHIẾC CẦU

Có một ngôi làng nằm bên một dòng sông lớn.

Người giàu xây thuyền.

Người nghèo không có thuyền.

Một ngày, dân làng quyết định xây một cây cầu.

Có người hỏi:

— Cây cầu để làm gì?

Người xây cầu nói:

— Để mọi người có thể sang bờ bên kia.

Người kia hỏi:

— Vậy ông sẽ đưa từng người qua sao?

Người xây cầu cười:

— Không. Tôi chỉ xây con đường. Người đi phải tự bước.

Một cây cầu tốt không đi thay con người.

Nó làm cho việc đi xa trở nên khả thi.

Việt Hiến cũng vậy.

Nó không hứa thành công cho từng người.

Nó xây:

quyền → cơ hội → mạng lưới → thể chế → tri thức → năng lực.

Còn mỗi con người phải tự bước trên cây cầu ấy.

26. THIẾT KẾ HIẾN ĐỊNH

Việt Hiến cần ghi nhận những nguyên tắc sau:

Điều 1 — Quyền tham gia

Mọi thành viên có quyền tham gia đời sống cộng đồng theo tư cách và điều kiện được Việt Hiến, quy chế hợp pháp và pháp luật áp dụng quy định.

Điều 2 — Các hình thức tham gia

Quyền tham gia có thể bao gồm quyền được biết, tham vấn, đề xuất, tham gia quyết định, ứng cử, đảm nhận trách nhiệm, giám sát, khiếu nại và đóng góp phù hợp với từng lĩnh vực.

Điều 3 — Quyền không tham gia

Không ai bị buộc phải tham gia hoạt động cộng đồng, tổ chức hoặc chương trình tự nguyện chỉ vì căn tính Việt Nam hoặc tư cách thành viên.

Điều 4 — Quyền phát triển

Cộng đồng khuyến khích và tạo điều kiện công bằng cho giáo dục, đào tạo, phát triển nghề nghiệp, nghiên cứu, sáng tạo, khởi nghiệp, kinh doanh, lãnh đạo và các hình thức phát triển năng lực khác.

Điều 5 — Cơ hội công bằng

Việc tiếp cận chương trình, vị trí, nguồn lực hoặc cơ hội cộng đồng phải dựa trên những tiêu chí chính đáng, minh bạch, phù hợp với mục đích của từng chương trình và có thể giải trình.

Điều 6 — Không bảo đảm kết quả

Quyền phát triển không tạo thành quyền đòi hỏi cộng đồng phải bảo đảm việc làm, thu nhập, tài sản hoặc thành công cá nhân, trừ những nghĩa vụ cụ thể được xác lập hợp pháp.

Điều 7 — Trọng dụng năng lực

Năng lực, thành tích và trách nhiệm có thể là căn cứ chính đáng để giao nhiệm vụ hoặc trao cơ hội tương xứng, nhưng không làm phát sinh phẩm giá hoặc địa vị con người cao hơn.

Điều 8 — Bảo vệ người yếu thế

Cộng đồng có thể áp dụng các chương trình hỗ trợ chính đáng nhằm giảm bất lợi và mở rộng cơ hội phát triển, với mục tiêu hướng tới năng lực và khả năng tự chủ.

Điều 9 — Không đặc quyền

Không cá nhân, gia đình, tổ chức, nhóm lợi ích hoặc người có chức vụ nào được sử dụng nguồn lực cộng đồng để tạo đặc quyền trái với Việt Hiến.

Điều 10 — AI và công nghệ

Việc sử dụng AI hoặc hệ thống tự động trong phân bổ cơ hội hoặc đưa ra quyết định có ảnh hưởng đáng kể đến thành viên phải tuân thủ nguyên tắc minh bạch, công bằng, bảo vệ dữ liệu, khả năng xem xét và trách nhiệm của con người.

27. CÔNG THỨC CỦA QUYỀN PHÁT TRIỂN

Có thể cô đọng toàn bộ chương thành 

QUYỀN → CƠ HỘI → NĂNG LỰC → THỰC HÀNH → THÀNH TÍCH → TRÁCH NHIỆM → ĐÓNG GÓP → THẾ HỆ SAU Và ở cấp độ cộng đồng CÁ NHÂN MẠNH → MẠNG LƯỚI MẠNH → CỘNG ĐỒNG MẠNH → HỘI NHẬP SÂU → ẢNH HƯỞNG LỚN → ĐÓNG GÓP LỚN

Đó chính là logic phát triển của Cộng đồng Việt Nam Toàn cầu.

28. KẾT LUẬN — QUYỀN ĐỂ TRƯỞNG THÀNH

Một nền tảng tự quản không thể chỉ bảo vệ con người khỏi quyền lực. Nó còn phải giúp con người có khả năng sử dụng tự do của mình. Không chỉ quyền được nói, mà còn năng lực để hiểu. Không chỉ quyền được tham gia, mà còn cơ hội để trưởng thành. Không chỉ quyền được cạnh tranh, mà còn một sân chơi công bằng và được lãnh đạo, mà còn trách nhiệm phải chịu khi lãnh đạo.

Không chỉ quyền được thành công, mà còn nghĩa vụ trao lại giá trị cho cộng đồng và thế hệ sau, và không chỉ giữ những người tài ở một nơi.

Mà phải tạo ra một mạng lưới để trí tuệ Việt có thể lưu thông trên toàn thế giới.

Vì thế, Việt Hiến không theo đuổi một cộng đồng mà mọi người chỉ có mặt. Việt Hiến hướng tới một cộng đồng mà con người được biết — được nói — được tham gia — được học — được thử sức — được cạnh tranh — được trưởng thành — được lãnh đạo — được chịu trách nhiệm — được đóng góp.

Cuối cùng Việt Hiến không chỉ bảo đảm rằng con người có quyền tham gia. Việt Hiến phải giúp con người có năng lực để tham gia, có cơ hội để phát triển, và có khả năng trao lại cho thế hệ sau.

Và đó là cách một người mạnh hơn → một gia đình mạnh hơn → một mạng lưới mạnh hơn → một cộng đồng mạnh hơn → một thế hệ mạnh hơn.

Đó không phải là đặc quyền của cộng đồng và là giá trị mà cộng đồng phải tạo ra.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: VIỆT HIẾN 2050